قوله تعالى: {مُشْرِقِينَ} : حالٌ مِنْ مفعول «أَخَذَتْهم» ، أي: داخلين في الشُّروق.
Yüce Allah'ın {مُشْرِقِينَ} “güneş doğarken” kavli: «Ehazethüm» (أَخَذَتْهم) fiilinin mef'ûlünden hâldir; yani işrâka (güneşin doğuş vaktine) girenler olarak demektir.
والضميرُ في {عَالِيَهَا سَافِلَهَا} للمدينة. وقال الزمخشري: «لقرى قومِ لوطٍ» . ورُجِّح الأولُ بأنه تقدَّم ما يعود عليه لفظاً بخلاف الثاني.
{عَالِيَهَا سَافِلَهَا} “üstünü altına [getirdik]” ifadesindeki zamir şehre (Sodom'a) aittir. Zemahşerî: «Lût kavminin şehirlerine aittir» demiştir. Birinci görüş, ikincisinin aksine lafzen kendisinden önce geçen bir mercie dayandığı için tercih edilmiştir.
قوله تعالى: {لِلْمُتَوَسِّمِينَ} : متعلِّقٌ بمحذوف على أنه صفةٌ لآيات. والأجودُ أَنْ يتعلَّق بنفس «آياتٍ» لأنها بمعنى العلامات. والتَّوَسُّم تَفَعُّلٌ مِنَ الوَسْمِ، والوَسْم: أصلُه التَّثبُتُ والتفكُّر، مأخوذٌ من الوَسْم، وهو التأثير بحديدةٍ في جِلْد البعير أو غيره. وقال ثعلب: «الواسم: الناظرُ إليك مِنْ قَرْنِكَ إلى قَدَمِك» ، وفيه معنى التثُّبت. وقيل: / أصلُه: استقصاءُ
Yüce Allah'ın {لِلْمُتَوَسِّمِينَ} “ibret ve feraset sahipleri için” kavli: «Âyât» (آيات) kelimesine sıfat olmak üzere mahzûf bir kelimeye mütealliktir. En uygun olanı ise bizzat «âyât» lafzına müteallik olmasıdır; çünkü o, alametler manasındadır. Tevessüm (تَوَسُّم), vesm (وَسْم) kökünden tefe‘‘ul (تَفَعُّل) babındadır. Vesm: Aslı iyice araştırıp düşünmektir; devenin veya başka bir şeyin derisine demirle damga vurup iz bırakmak demek olan vesmden alınmıştır. Sa'leb şöyle demiştir: «Vâsim; tepeden tırnağa sana dikkatle bakan kimsedir.» Bu kelimede iyice tahkik ve sebat manası vardır. Bir rivayette ise / aslı: iyice araştırarak...
التعرِّفِ يُقال: تَوَسَّمْتُ، أي: تَعَرَّفْتُ مُسْتَقْصِياً وجوهَ التعرُّف. قال:
...tanımaya çalışmaktır denilmiştir. «Tevessemtü» (تَوَسَّمْتُ), yani ‘bütün yönlerini en ince ayrıntısına kadar araştırıp tanıdım’ denir. Şair şöyle demiştir:
٢٩٤ - ٩- أوَ كلما وَرَدَتْ عُكاظَ قبيلةٌ ... بَعَثَتْ إليَّ عريفَها يتوسَّمُ
294 - 9- «Ukâz'a ne zaman bir kabile gelse, beni iyice süzüp tanısın diye reislerini/temsilcilerini bana mı gönderir?»
وقيل: هو تَفَعُّل من الوَسْمِ، وهو العَلاَمَةُ: تَوَسَّمْتُ فيك خيراً، أي: ظَهَر له مِيْسَمُه عليك. قال ابن رواحة في النبي ﷺ:
Bir diğer görüşe göre ise ‘alamet/iz’ manasındaki vesmden tefe‘‘uldür. «Tevessemtü fîke hayran» (تَوَسَّمْتُ فيك خيراً) yani ‘sende hayrın alameti belirdi’ denir. İbn Revâha Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında şöyle demiştir:
٢٩٥ - ٠- إنِّي تَوَسَّمْتُ فيك الخيرَ أَعْرِفُه ... والله يَعلم أني ثابتُ البَصَرِ
295 - 0- «Şüphesiz ben sende iyi bildiğim hayrın alametlerini gördüm; Allah biliyor ki benim basiretim sabittir/yanılmazdır.»
وقال آخر:
Bir başkası da şöyle demiştir:
٢٩٥ - ١- تَوَسَّمْتُه لَمَّا رَأَيْتُ مَهابَةً ... عليهِ وقُلْتُ: المرءُ مِنْ آلِ هاشمِ
295 - 1- «Üzerinde bir vakar ve heybet gördüğümde onun alametlerini sezdim ve 'Bu zat Hâşimoğulları'ndandır' dedim.»
ويُقال: اتَّسَمَ الرجلُ: إذا اتَّخَذَ لنفسِه علامةً يُعْرَفُ بها، وتَوَسَّمَ: إذا طلبَ كَلأَ الوَسْمِيَّ، أي: العشبِ النابتِ في أولِ مطرِ [الربيعِ] .
«İtteseme'r-racülü» (اتَّسَمَ الرجلُ), kişi kendisiyle tanınacağı bir alamet edindiği zaman denir. «Tevesseme» (تَوَسَّمَ) ise, vasmî otunu, yani [baharın] ilk yağmuruyla biten taze otları aradığı zaman söylenir.
قوله تعالى: {وَإِنَّهَا لَبِسَبِيلٍ} : الظاهرُ عَوْدُ الضميرِ على المدينة أو القُرى. وقيل: على الحجارةِ. وقيل: على الآيات.
Yüce Allah'ın {وَإِنَّهَا لَبِسَبِيلٍ} “ve şüphesiz o, [hâlâ işlek] bir yol üzerindedir” kavli: Zahir olan, zamirin şehre veya köylere dönmesidir. Taşlara döndüğü de söylenmiştir. Ayetlere döndüğü de söylenmiştir.
قوله تعالى: {وَإِن كَانَ أَصْحَابُ} : «إنْ» هي
Yüce Allah'ın {وَإِن كَانَ أَصْحَابُ} “gerçekten [Eyke] halkı da idiler” kavli: «İn» (إنْ)...
المخففةُ واللامُ فارقةٌ، وقد تَقَدَّم حكمُ ذلك. والأَيْكَةُ: الشجرةُ المُلْتَفَّةُ، واحدةُ الأَيْكِ. قال:
...muhaffefedir (şeddesi hafifletilmiştir), lâm ise fârıkadır (ayırt edici lâm); bunun hükmü daha önce geçmişti. el-Eyke (الأَيْكَةُ): Birbirine sarılmış sık ağaçlık demektir; «eyk» (الأَيْك) lafzının tekilidir. Şair şöyle demiştir:
٢٩٥ - ٢- تَجْلُوْ بقادِمَتَيْ حَمامةِ أيْكةٍ ... بَرَداً أُسِفَّ لِثاتُه بالإثْمِدِ
295 - 2- «O [güzel], koruluk güvercininin iki kanat tüyüyle, diş etleri ismid sürmesiyle serpilmiş [parlak] dolu taneleri gibi dişlerini açığa çıkarır.»
ويقال: لَيْكَة. وسيأتي بيانُ هذا عند اختلافِ القرَّاءِ فيه إن شاء الله تعالى في الشعراء.
«Leyke» (لَيْكَة) de denir. İnşâallahu Teâlâ bunun açıklaması Şuarâ sûresinde kurrânın ihtilafı zikredilirken gelecektir.
قوله تعالى: {وَإِنَّهُمَا لَبِإِمَامٍ} في ضمير التثنيةِ أقوالٌ، أَرْجَحُها: عَوْدُه على قريَتْي قومِ لوطٍ وأصحابِ الأيكة وهم قوم شُعَيب لتقدَّمِهما ذِكْراً. وقيل: يعودُ على لوطٍ وشُعَيْبٍ، وشعيبٌ لم يَجْرِ له ذِكْرٌ، ولكنْ دَلَّ عليه ذِكْرُ قومِه. وقيل: يعود على الخبرين: خبرِ إهلاكِ قومٍ لوطٍ، وخبر إهلاكِ قومِ شعيب. وقيل: يعودُ على أَصحابِ الأيكةِ وأصحابِ مَدْيَنَ؛ لأنه مُرْسَلٌ إليهما فَذِكْرُ أحدِهما مُشْعِرٌ بالآخرِ.
Yüce Allah'ın {وَإِنَّهُمَا لَبِإِمَامٍ} “ve şüphesiz her ikisi de [apaçık] bir yol üzerindedir” kavlindeki tesniye (ikil) zamiri hakkında muhtelif görüşler vardır. Bunların en tercihe şayan olanı: Zikri önceden geçtiği için Lût kavminin ve Eyke halkının -ki onlar Şuayb'ın kavmidir- iki şehrine dönmesidir. Lût ile Şuayb'a döndüğü de söylenmiştir; Şuayb'ın adı açıkça geçmemişse de kavminin anılması ona delalet etmiştir. Her iki habere; yani Lût kavminin helaki haberi ile Şuayb kavminin helaki haberine döndüğü de söylenmiştir. Eyke halkı ile Medyen halkına döndüğü de söylenmiştir; zira Şuayb her ikisine de gönderilmiştir, dolayısıyla birinin zikri diğerini ihsas ettirir.
و {مُصْبِحِينَ} حالٌ كما تقدَّم، وهي تامَّةٌ.
{مُصْبِحِينَ} “sabah vaktine girdiklerinde” kelimesi daha önce geçtiği üzere hâldir ve tam fiildir.
قوله تعالى: {فَمَآ أغنى} : يجوز أن تكونَ نافيةً، أو استفهاميةً فيها معنى التعجبِ. و «ما» يجوزُ أنْ تكونَ مصدريةً، أي: كَسْبُهم، أو موصوفةً، أو بمعنى الذي، والعائدُ محذوفٌ، أي: شيءٌ يَكْسِبونه، أو الذي يَكْسِبونه.
Yüce Allah'ın {فَمَآ أغنى} “fayda vermedi / ne fayda verdi ki?” kavli: Nâfiye (olumsuzluk) veya taaccüb manası içeren istifhamiyye (soru) olması caizdir. [«Kânû yekzibûn»daki] «mâ»nın (ما) masdariyye olması da caizdir, yani: ‘onların kazanmaları’ (kesbühüm) demektir; yahut mevsûfe veya «ellezî» manasında ismi mevsûl olup âid zamir mahzûftur, yani: ‘kazandıkları bir şey’ yahut ‘kazanmakta oldukları şeyler’ demektir.
قوله تعالى: {إِلاَّ بالحق} : نعتٌ لمصدرٍ محذوفٍ، أي: خَلْقاً ملتبساً بالحقِّ.
Yüce Allah'ın {إِلاَّ بالحق} “ancak hak ile” kavli: Mahzûf bir masdarın sıfatıdır; yani ‘hakkı içeren/hak ile irtibatlı bir yaratılışla’ (halkan mültebisen bi'l-hakkı) demektir.
قوله تعالى: {كَمَآ أَنْزَلْنَا} فيه أقوالٌ، أحدُهما: أنَّ الكافَ متعلقٌ ب «آتيناك» ، وإليه ذهب الزمخشري فإنه قال: «أي: أَنْزَلْنا عليك مثلَ ما أَنْزَلْنا على أهل الكتاب، وهم المُقتسِمُون الذين جعلوا القرآن عِضِينَ» . والثاني: أنه نعتٌ لمصدرٍ محذوفٍ منصوبٍ ب «آتيناك» تقديرُه: آتَيْناك إتْياناً كما أَنْزَلْنا. الثالث: أنه منصوبٌ نعتاً لمصدرٍ محذوفٍ، ولكنه مُلاقٍ ل «آتيناك» من حيث المعنى لا من حيث اللفظُ، تقديرُه: أَنْزَلْنا إليك إنزالاً كما أَنْزَلْنا، لأنَّ «آتيناك» بمعنى أَنْزَلْنَا إليك. الرابع: أنه نعتٌ لمصدرٍ محذوف، العاملُ فيه مقدرٌ أيضاً تقديرُه: مَتَّعْناهم تمتيعاً كما أَنْزَلْنا، والمعنى: نَعَّمْنا بعضَهم كما عَذَّبنا بعضَهم. الخامس: أنه صفةٌ لمصدرٍ دَلَّ عليه «النذير» والتقدير: أنا النذيرُ إنْذاراً كما أَنْزَلْنا، أي: مثلَ ما أنزلناه.
Yüce Allah'ın {كَمَآ أَنْزَلْنَا} “indirdiğimiz gibi” kavli hakkında muhtelif görüşler vardır. Birincisi: Kâf harfi «âteynâke» (آتيناك) fiiline mütealliktir; Zemahşerî bu görüşe gitmiş ve şöyle demiştir: «Yani: Ehl-i kitaba indirdiğimizin benzerini sana da indirdik; onlar ise Kur'ân'ı kısım kısım bölen o mültezim/bölücülerdir (el-Muktesimûn).» İkincisi: «Âteynâke» fiili ile mansub mahzûf bir masdarın sıfatıdır; takdiri: ‘İndirdiğimiz gibi bir verişle sana verdik’ (âteynâke ityânen kemâ enzelnâ) şeklindedir. Üçüncüsü: Mahzûf bir masdara sıfat olarak mansubdur; ancak bu masdar lafız bakımından değil mana bakımından «âteynâke»ye mutabıktır; takdiri: ‘İndirdiğimiz gibi bir indirişle sana indirdik’ (enzelnâ ileyke inzâlen kemâ enzelnâ) şeklindedir, zira «âteynâke», ‘sana indirdik’ manasındadır. Dördüncüsü: Âmili de takdir edilmiş mahzûf bir masdarın sıfatıdır; takdiri: ‘İndirdiğimiz gibi onları faydalandırdık’ (metta'nâhüm temtî'an kemâ enzelnâ) şeklindedir; mana ise: ‘Bazılarına azap ettiğimiz gibi bazılarını da nimetlendirdik’ demektir. Beşincisi: «en-Nezîr» (النذير) kelimesinin delalet ettiği bir masdarın sıfatıdır; takdiri: ‘Ben indirdiğimiz gibi bir uyarı ile uyarıcıyım’ (ene'n-nezîru inzâren kemâ enzelnâ), yani ‘indirdiğimizin benzeriyle’ demektir.
السادس: أنه نعتٌ لمفعولٍ محذوف، الناصبُ له «النذير» ، تقديرُه: النذير عذاباً، كما أنزلنا على المُقْتَسِمين، وهم قومٌ صالحٍ لأنهم قالوا: {لَنُبَيِّتَنَّهُ وَأَهْلَهُ} [النمل: ٤٩] فأَقْسموا على ذلك، أو يُراد بهم قريشٌ حيث قَسَموا القرآنَ إلى سِحْرٍ وشِعْرٍ وافتراء. وقد رَدَّ بعضُهم هذا بأنه يلزمُ منه إعمالٌ الوصفِ موصوفاً، وهو غيرُ جائزٍ عند البصريين، جائزٌ عند الكوفيين، فلو عَمِل ثم وُصِفَ جاز عند الجميعِ.
Altıncısı: Nâsıbı «en-Nezîr» olan mahzûf bir mef'ûlün sıfatıdır; takdiri: ‘Bölücülere indirdiğimiz gibi bir azapla uyarıcıyım’ (en-nezîru azâben kemâ enzelnâ ale'l-muktesimîn) şeklindedir. Bunlar Sâlih'in kavmidir; zira onlar: {لَنُبَيِّتَنَّهُ وَأَهْلَهُ} [Neml: 49] “ona ve ailesine gece baskını yapalım” demiş ve buna yemin etmişlerdi; yahut bununla Kur'ân'ı sihir, şiir ve iftira diye kısımlara ayıran Kureyş kastedilmiştir. Bazıları bu görüşü, vasfın (sıfat-ı müşebbehe veya ism-i fâilin) mevsûf iken (sıfat aldıktan sonra) amel etmesini gerektirdiği gerekçesiyle reddetmiştir; zira bu durum Basralılara göre caiz olmayıp Kûfelilere göre caizdir. Şayet önce amel edip sonra sıfatlansaydı ittifakla caiz olurdu.
السابع: أنه مفعولٌ به، ناصبُه «النذير» أيضاً. قال الزمخشريُّ: «والثاني: أَنْ يتعلَّقَ بقوله:» وقل: إني أنا النذيرُ المبين، أي: وأَنْذِرْ قريشاً مثلَ ما/ أَنْزَلْنَا من العذابِ على المقتسمين، يعني اليهودَ وهو ما جَرَى على قُرَيْظَةَ والنَّضِير «. وهذا مردودٌ بما تقدم من إعمالِ الوصفِ موصوفاً.
Yedincisi: Mef'ûlün bih olup nâsıbı yine «en-Nezîr» lafzıdır. Zemahşerî şöyle demiştir: «İkinci vecih: "De ki: Şüphesiz ben apaçık bir uyarıcıyım" sözüne taalluk etmesidir; yani Kureyş'i, bölücülere -yani Yahudilere; Kurayza ve Nadîr'in başına gelenler kastedilmektedir- indirdiğimiz azabın misliyle uyar/korkut.» Bu vecih, vasfın mevsûf iken amel ettirilmesi sebebiyle yukarıda geçtiği üzere reddedilmiştir.
الثامن: أنه منصوبٌ نعتاً لمفعولٍ به مقدرٍ، والناصبُ لذلك المحذوفِ مقدَّرٌ لدلالةِ لفظِ» النذير «عليه، أي: أُنْذِرُكم عذاباً مثلَ العذابِ المنزَّلِ على المقتسمين، وهم قومٌ صالحٍ أو قريشٌ، قاله أبو البقاء، وكأنه فَرَّ مِنْ كونِهِ منصوباً بلفظِ» النَّذير «لِما تقدَّم من الاعتراض البَصْرِيِّ.
Sekizincisi: Takdir edilen bir mef'ûlün bihe sıfat olarak mansubdur; bu mahzûf mef'ûlün nâsıbı ise «en-Nezîr» lafzının delaletiyle takdir edilmiştir; yani ‘Bölücülere indirilen azap gibi bir azapla sizi uyarıyorum’ demektir. Bunlar Sâlih'in kavmi yahut Kureyş'tir; bunu Ebu'l-Bekâ söylemiştir. Sanki o, Basralıların yukarıda geçen itirazından ötürü bizzat «en-Nezîr» lafzıyla mansub olmasından kaçınmıştır.
وقد اعترض ابنُ عطيةَ على القول السادس فقال:» والكافُ من قوله «كما» متعلقةٌ بفعلٍ محذوفٍ تقديرُه: وقل إني أنا النذيرُ المبينُ عذاباً كما أنزَلْنا، فالكافُ اسمٌ في موضع نصبٍ، هذا قولُ المفسِّرين. وهو عندي غيرُ صحيحٍ، لأنَّ {كَمَآ أَنْزَلْنَا} ليس مما يقولُه محمدٌ ﵇، بل هو مِنْ كلامِ اللهِ تعالى، فينفصِلُ الكلامُ، وإنما يترتَّبُ هذا القولُ بأن الله تعالى قال له: أَنْذِرْ عذاباً كما. والذي أقول في هذا: «المعنى: وقل: إني أنا النذيرُ المبين، كما قال قبلَك رسلُنا، وأنزلْنا عليهم كما أَنْزَلْنا عليك. ويُحْتمل أن يكونَ المعنى: وقل إني أنا النذيرُ المُبينُ، كما قد أَنْزَلْنا في الكتب أنك ستأتي نذيراً، على أنَّ المُقْتَسِمين اهلُ الكتاب» .
İbn Atıyye altıncı görüşe itiraz ederek şöyle demiştir: «"Kemâ"daki (كما) kâf harfi, takdiri: "Ve de ki: Şüphesiz ben indirdiğimiz gibi bir azapla apaçık bir uyarıcıyım" şeklinde olan mahzûf bir fiile mütealliktir; bu durumda kâf nasb mahallinde bir isimdir; bu müfessirlerin görüşüdür. Fakat bana göre bu sahih değildir; çünkü {كَمَآ أَنْزَلْنَا} “indirdiğimiz gibi” ifadesi Muhammed aleyhisselâm'ın söyleyeceği bir söz olmayıp bilakis Allah Teâlâ'nın kelâmıdır; dolayısıyla kelâm birbirinden ayrılır. Bu görüş ancak Allah Teâlâ'nın ona: "[Onları] indirdiğimiz gibi bir azapla uyar" demesiyle tutarlı olur. Bu hususta benim söylediğim ise şudur: "Mana şöyledir: De ki: Şüphesiz ben, senden önce elçilerimizin dediği gibi apaçık bir uyarıcıyım; sana indirdiğimiz gibi onlara da indirdik. Şöyle olması da muhtemeldir: De ki: Şüphesiz ben, kitaplarda senin bir uyarıcı olarak geleceğini indirdiğimiz gibi apaçık bir uyarıcıyım; bu takdirde bölücüler Ehl-i kitaptır."»
انتهى.
[İbn Atıyye'nin sözü] bitti.
وقد اعتذر بعضُهم عَمَّا قاله أبو محمدٍ فقال: «الكافُ متعلقةٌ بمحذوفٍ دَلَّ عليه المعنى تقديرُه: أنا النذيرُ بعذابٍ مثلِ ما أنزلنا، وإنْ كان المُنَزِّل اللهَ، كما يقول بعضُ خواصِّ المَلِك: أَمَرْنا بكذا، وإن كان المَلِكُ هو الآمرَ، وأمَّا قولُ أبي محمدٍ: وأنْزَلْنَا عليهم كما أَنْزَلْنا عليك كلامٌ غيرُ منتظمٍ، ولعل أصلَه: وأَنْزَلْنا عليك كما أَنْزَلْنا عليهم، كذا اصلحه الشيخ وفيه نظرٌ: كيف يُقَدَّر ذلك والقرآن ناطقٌ بخلافِهِ: وهو قولُه {عَلَى المقتسمين} ؟
Bazıları ise Ebû Muhammed'in (İbn Atıyye) söylediklerine karşı şöyle bir gerekçe sunmuştur: «Kâf harfi mananın delalet ettiği mahzûf bir kelimeye mütealliktir; takdiri: "İndirdiğimiz azabın benzeri bir azapla uyarıcıyım" şeklindedir; indiren Allah olsa bile bu böyledir; nitekim kralın has adamlarından biri, emreden kral olduğu halde "Şunu emrettik" diyebilir. Ebû Muhammed'in: "Sana indirdiğimiz gibi onlara da indirdik" sözüne gelince, bu intizamsız bir sözdür; muhtemelen aslı: "Onlara indirdiğimiz gibi sana da indirdik" şeklindedir.» Şeyh [Ebû Hayyân] bunu böyle tashih etmiştir; fakat bunda düşünülmesi gereken bir yön vardır: Kur'ân bunun aksini, yani {عَلَى المقتسمين} “o bölücülere” kavlini açıkça ifade ederken bu nasıl böyle takdir edilebilir?
التاسع: أنه متعلِّقٌ بقوله {لَنَسْأَلَنَّهُمْ} [الحجر: ٩٢] تقديرُه: لَنَسْأَلَنَّهم أجمعين مثلَ ما أَنْزَلْنا.
Dokuzuncusu: {لَنَسْأَلَنَّهُمْ} [Hicr: 92] “onlara mutlaka soracağız” kavline mütealliktir; takdiri: ‘İndirdiğimiz gibi onların hepsine mutlaka soracağız’ şeklindedir.
العاشر: أنَّ الكافَ مزيدةٌ تقديره: أنا النذير المُبين ما أنزلناه على المقتسِمين، ولا بد مِنْ تأويلِ ذلك: على أنَّ» ما «مفعولٌ بالنذير عند الكوفيين فإنهم يُعْمِلون الوصفَ الموصوفَ، أو على إضمارِ فعلٍ لائق، أي: أُنْذِركم ما أنزلناه كما يليق بمذهبِ البصريين.
Onuncusu: Kâf harfi zâiddir; takdiri: ‘Bölücülere indirdiğimiz şeyi apaçık bildiren bir uyarıcıyım’ (ene'n-nezîru'l-mubînu mâ enzelnâhü ale'l-muktesimîn) şeklindedir. Bunun şöyle tevil edilmesi gerekir: «Mâ» (ما), Kûfelilere göre sıfatlanan vasfı amel ettirdikleri için «en-Nezîr» ile mef'ûldür; yahut Basralıların mezhebine uygun olarak münasip bir fiilin gizlenmesiyle, yani: ‘İndirdiğimiz şeyi size uyarıp haber veriyorum’ (unzîruküm mâ enzelnâhü) takdirindedir.
الحادي عشر: أنه متعلِّقٌ ب» قل «التقديرُ: وقُلْ قولاً كما أنزَلْنا على المقتسِمين: إنك نذيرٌ لهم، فالقولُ للمؤمنين في النِّذارة كالقولِ للكفارِ المقتسِمين؛ لئلا تظنَّ أن إنذارَك للكفارِ مخالِفٌ لإِنذار المؤمنين، بل أنت في وصفِ النِّذارة لهم بمنزلةٍ واحدةٍ، تُنْذِر المؤمنَ كما تُنْذر الكافرَ، كأنه قال: أنا النذير المبينُ لكم ولغيرِكم.
On birincisi: «Kul» (قُلْ) emrine mütealliktir; takdiri: ‘Bölücülere: Şüphesiz sen onlar için bir uyarıcısın diye indirdiğimiz gibi [müminlere de] bir söz söyle’ şeklindedir. Uyarma hususunda müminlere söylenen söz, bölücü kâfirlere söylenen söz gibidir; ta ki kâfirleri uyarmanın müminleri uyarmaktan farklı olduğunu zannetmeyesin; bilakis sen onları uyarma vasfında aynı konumdasın; kâfiri uyardığın gibi mümini de uyarırsın; sanki: ‘Ben sizin için de başkaları için de apaçık bir uyarıcıyım’ demiştir.
قوله تعالى: {الذين جَعَلُواْ} : فيه أوجهٌ: أظهرُها: أنه نعتٌ للمقتسِمين. الثاني: أنه بدلٌ منه. الثالث: أنه بيانٌ له. الرابع: أنه منصوبٌ على الذمِّ. الخامس: أنه خبرُ مبتدأ مضمرٍ. السادس: أنه منصوب بالنذير المبين، قاله الزمخشري، وهو مردودٌ بإعمال الوصفِ الموصوفِ عند البصريين، وتقدَّم تقريرُه.
Yüce Allah'ın {الذين جَعَلُواْ} “o kimseler ki [Kur'an'ı kısımlara] ayırdılar” kavlinde muhtelif vecihler vardır: En zahir olanı, «el-Muktesimîn» (المقتسمين) için sıfat olmasıdır. İkincisi: Ondan bedel olmasıdır. Üçüncüsü: Onun için beyân (atf-ı beyân) olmasıdır. Dördüncüsü: Zemm (kınama) üzere mansub olmasıdır. Beşincisi: Gizli bir mübtedânın haberi olmasıdır. Altıncısı: «en-Nezîr el-Mübîn» ile mansub olmasıdır; bunu Zemahşerî söylemiştir, fakat Basralılara göre sıfatlanan vasfın amel ettirilmesi sebebiyle merduddur ve bunun açıklaması daha önce geçmiştir.
و «عِضيْن» جمع «عِضَة» وهي الفِرْقَةُ، ف «العِضين» الفِرَق، ومعنى جَعْلِهم القرآنَ كذلك: أنَّ بعضَهم جعله شعراً، وبعضَهم سحراً، وبعضَهم كِهانةً، نعوذ بالله من ذلك. وقيل: العَضْهُ: السِّحْرُ بلغة قريش، يقولون: هو عاضِهٌ وهي عاضِهَةٌ. قال:
«Idîn» (عِضيْن), fırka/bölük anlamına gelen «ıda» (عِضَة) kelimesinin çoğuludur; dolayısıyla «el-Idîn» (العِضين) fırkalar/kısımlar demektir. Kur'ân'ı bu şekilde kılmalarının manası ise: Onlardan bazısının onu şiir, bazısının sihir, bazısının kehanet saymasıdır; bundan Allah'a sığınırız. Bir rivayette: el-Adh (العَضْهُ), Kureyş lügatinde sihirdir; erkek büyücü için «hâze âdıh» (هو عاضِهٌ), kadın büyücü için «hâzihi âdıha» (وهي عاضِهَةٌ) derler. Şair şöyle demiştir:
٢٩٥ - ٣- أَعُوذُ بربِّي مِن النَّافِثا ... تِ في عُقَدِ العاضِهِ المُعْضِهِ
295 - 3- «Büyük sihirler yapan büyücünün düğümlerine üfleyen kadınların şerrinden Rabbime sığınırım.»
وفي الحديث: «لَعَن العاضِهَة والمُسْتَعْضِهَة» ، أي: الساحرة والمُسْتَسْحِرَة. وقيل: هو مِنْ العِضَهِ، وهو الكذبُ والبُهْتانُ. يقال: عَضَهَهُ عَضْهَاً وعَضِيْهَةً، أي: رماه بالبُهتان، وهذا قولُ الكسائيِّ. وقيل: هو من العِضَاه، وهي شجرٌ شَوْكٌ مُؤْذٍ، قاله الفراء.
Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Lâana'l-âdıhate ve'l-müste'dıhate» (لَعَن العاضِهَة والمُسْتَعْضِهَة), yani sihir yapan ve sihir yaptıran kadına lanet etti. Bir görüşe göre o, yalan ve iftira manasındaki «el-ıdah» (العِضَه) kökündendir. «Adahahû adhen ve adhîheten» (عَضَهَهُ عَضْهَاً وعَضِيْهَةً) yani ‘ona iftira attı’ denir; bu Kisâî'nin görüşüdür. Bir diğer görüşe göre ise ezâ veren dikenli bir ağaç olan «el-ıdâh» (العِضَاه) kökündendir; bunu Ferrâ söylemiştir.
وفي لام «عِضَة» قولان يَشْْهد لكلٍّ منهما التصريفُ: الواوُ، لقولهم: عِضَوات، واشتقاقها من العُضْوِ، لأنه جزءٌ مِنْ كلٍّ، ولتصغيرِها على عُضَيِّة، والهاء/
«Ida» (عِضَة) kelimesinin lâmü'l-fiili (üçüncü kök harfi) hakkında iki görüş vardır ve sarf ilmi her ikisine de tanıklık eder: [Birincisi] vâv harfidir; zira çoğulunda «ıdavât» (عِضَوات) derler, bütünün bir parçası olduğu için «uzv» (العُضْو) kelimesinden türetilmiştir ve ism-i tasgîri «uzeyye» (عُضَيِّة) gelir. [İkincisi ise] he /
لقولهم: عُضَيْهَة وعاضِهٌ وعاضِهَةٌ وعَضِهٌ، وفي الحديث: «لا تَعْضِيَةَ في مِيراثٍ» وفُسِّر بأنْ لا تَفْريقَ فيما يَضُرُّ بالوَرَثَةِ، تفريقُه كسيفٍ يُكْسَر بنصفَيْن فَيَنْقُصُ ثمنُه.
harfidir; zira «udeyhe» (عُضَيْهَة), «âdıh» (عاضِهٌ), «âdıha» (عاضِهَةٌ) ve «adıh» (عَضِهٌ) derler. Hadiste: «Lâ ta'dıyete fî mîrâsin» (لا تَعْضِيَةَ في مِيراثٍ) buyrulmuştur; bu da ikiye bölünüp değeri düşen kılıç gibi, taksimi vârislere zarar verecek şeylerde parçalama/ayırma yapılmaması şeklinde tefsir edilmiştir.
وقال الزمخشريُّ: «عَضين: أجزاءٌ، جمع عِضَة، وأصلُها عِضْوَة فِعْلَة، مِنْ عَضَا الشاةَ إذا جَعَلها أعضاءً. قال:
Zemahşerî şöyle demiştir: «Idîn: Cüzler/parçalardır; "ıda"nın (عِضَة) çoğuludur, aslı fi'le (فِعْلَة) vezninde "ıdveh"dir (عِضْوَة); koyunu uzuvlarına ayırdığı zaman söylenen "adâ'ş-şâte" (عَضَا الشاةَ) ifadesinden türemiştir. Şair şöyle demiştir:
٢٩٥ - ٤- وليسَ دينُ اللهِ بالمُعَضَّى ... وجُمِعََ عِضَة على عِضين، كما جُمع سَنَة وثُبَة وظُبَةَ، وبعضهم يُجْري النونَ بالحركاتِ مع الياء، وقد تقدَّم تقريرُ ذلك، وحينئذ تَثْبُُتُ نونُه في الإِضافةِ فيقال: هذه عِضِيْنُك.
295 - 4- "Allah'ın dini parçalanmış [bir din] değildir." "Ida" kelimesi, tıpkı "sene" (سَنَة), "sübe" (ثُبَة) ve "zuba" (ظُبَة) kelimelerinin çoğul yapıldığı gibi "ıdîn" (عِضين) şeklinde çoğul yapılmıştır. Bazıları yâ harfini sabit tutarak nûn harfini harekelendirir; bunun izahı daha önce geçmişti. Bu durumda izâfet halinde nûn düşmeyip sabit kalır ve: "Hâzihî ıdînüke" (هذه عِضِيْنُك) denir.»
قوله تعالى: {فاصدع} : أصلُ الصَّدْعِ: الشَّقُّ: صَدَعْتُه فانصَدَعَ، أي: شَقَقْتُه فانْشَق، ومنه التفرقةُ أيضاً كقوله: {يَوْمَئِذٍ يَصَّدَّعُونَ} [الروم: ٤٣] .
Yüce Allah'ın {فاصدع} “şimdi sen açıkça ilan et / çatlatırcasına bildir” kavli: Sad' (الصَّدْع) kelimesinin asıl anlamı yarmak/çatlatmaktır; «sada'tühû fensada'a» (صَدَعْتُه فانصَدَعَ), yani ‘onu yardım o da yarıldı’ denir. Ayrılmak ve dağılmak da bu köktendir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {يَوْمَئِذٍ يَصَّدَّعُونَ} [Rûm: 43] “o gün [insanlar] fırka fırka ayrılırlar”.
وقال:
Şair şöyle demiştir:
٢٩٥ - ٥-. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... كأنَّ بياضَ غِرَّتِه صَدِيعُ
295 - 5- «. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... Alnındaki beyazlık sanki şafak aydınlığıdır.»
والصَّديعُ: ضوء الفجر لانشقاقِ الظلمةِ عنه، ومعنى «فاصدَعْ» : فافرُقْ بين الحقِّ والباطلِ وافْصِلْ بينهما. وقال الراغب: «الصَّدْعُ شِقٌّ في الأجسامِ الصُّلْبة كالزُّجَاج والحديد، وصَدَّعْتُه بالتشديد فتصَدَّع، وصَدَعْتُه بالتخفيفِ فانْصَدَع، وصُداع الرأسِ منه لتوهُّمِ الانشقاقِ فيه، وصَدَعْتُ الفَلاةَ، أي: قطعتُها» مِنْ ذلك، كأنه تَوَهَّم تفريقَها.
es-Sadî' (الصَّديعُ): Karanlık kendisinden yarıldığı için fecrin aydınlığı demektir. «Fasda'» (فاصدَعْ) ifadesinin manası ise: ‘Hak ile bâtılın arasını ayır ve ikisini birbirinden ayırt et’ demektir. Râgıb şöyle demiştir: «Sad' (الصَّدْع), cam ve demir gibi sert cisimlerdeki yarıktır. Şedde ile "sadda'tühû fe-tesadda'a" (صَدَّعْتُه فتصَدَّع) ve hafif okunuşla "sada'tühû fen-sada'a" (صَدَعْتُه فانْصَدَع) denir. Baş ağrısı manasındaki "sudâ'" (صُداع) da başta bir yarılma hissi oluşmasından ötürü bu köktendir. "Sada'tü'l-felâte" (صَدَعْتُ الفَلاةَ) yani 'çölü yarıp geçtim' ifadesi de bundandır; sanki çölü ikiye ayırdığı vehmedilmiştir.»
و «ما» في «بما تُؤْمَر» مصدريةٌ أو بمعنى الذي، والأصلُ: تُؤْمَر به، وهذا الفعلُ يَطَّرِدُ حَذْفُ الجارِّ معه، فَحَذْفُ العائدِ فصيحٌ، وليس هو كقولك «جاء الذي مررت» ونحوُه:
«Bimâ tü'mer»deki (بما تُؤْمَر) «mâ» (ما) masdariyye yahut «ellezî» manasındadır; aslı «tü'meru bihî»dir (تُؤْمَر به). Bu fiille birlikte cer harfinin hazfedilmesi yaygın ve kurala uygundur (muttariddir); dolayısıyla âid zamirin hazfedilmesi fasih bir kullanımdır; «Câellezî merartü» (جاء الذي مررت) demen gibi [zayıf/kural dışı] değildir; nitekim şu beyit ve benzerlerinde olduğu gibi:
٢٩٥ - ٦- أَمَرْتُكَ الخيرَ فافعَلْ ما أُمِرْتَ به ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
295 - 6- «Sana hayrı emrettim, sen de emrolunduğun şeyi yap... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .»
والأصل: بالخير. وقال الزمخشري: «ويجوز أن تكونَ» ما «مصدريةً، أي: بأَمْرِك، مصدرٌ من المبني للمفعول» . انتهى. وهو كلامٌ صحيحٌ. ونَقَل الشيخُ عنه أنه قال: «ويجوز أن يكونَ المصدرُ يُراد به» أَنْ «
Aslı «bi'l-hayri»dir (بالخير). Zemahşerî şöyle demiştir: «"Mâ"nın (ما) masdariyye olması da caizdir; yani meçhul fiilden türetilmiş masdar olarak "bi-emrike" (بأَمْرِك - emrolunmanla) demektir.» [Zemahşerî'nin sözü] bitti. Bu sahih bir sözdür. Şeyh [Ebû Hayyân] ise ondan şunu nakletmiştir: «Masdar ile "en" (أَنْ) ve...
والفعلِ المبنيِّ للمفعول» . ثم قال الشيخ: «والصحيحُ أنَّ ذلك لا يجوز» . قلت: الخلافُ إنما في المصدرِ المُصَرَّح به: هل يجوز أن يَنْحَلَّ لحرفٍ مصدريٍ وفعلٍ مبني للمفعول أم لا يجوزُ ذلك؟ خلافٌ مشهور، أمَّا أنَّ الحرفَ المصدريَّ هل يجوزُ فيه أن يُوْصَلَ بفعل مبني للمفعول نحو: «يُعجبني أن يُكْرَمَ عمرٌو» أم لا يجوز؟ فليس محلَّ النِّزاعِ.
meçhul fiilin kastedilmiş olması da caizdir.» Ardından Şeyh: «Sahih olan, bunun caiz olmamasıdır» demiştir. Derim ki: İhtilaf ancak sarih masdarın, masdar harfi ile meçhul bir fiile çözümlenmesinin (inlilâl) caiz olup olmadığı hususundadır; bu meşhur bir ihtilaftır. Yoksa masdar harfinin «Yu'cibünî en yükrame Amrun» (يُعجبني أن يُكْرَمَ عمرٌو - Amr'ın ikram görmesi hoşuma gidiyor) örneğinde olduğu gibi meçhul bir fiile sıla olması caiz midir değil midir meselesi tartışma konusu değildir.