واستضعف الشيخُ الأوجهَ الثلاثةَ فقال: «لأنَّ الأولَ يقتضي أنه لا يَفْتري الكذبَ إلا مَنْ كفر بالله من بعدِ إيمانِه، والوجودُ يَقْضي أنَّ المفتريَ مَنْ لا يؤمن، سواءً كفر بالله من بعدِ إيمانِه، أم لا، بل الأكثرُ الثاني وهو المفتري» قال: «وأمَّا الثاني فَيَؤُوْل المعنى إلى ذلك؛ إذ التقديرُ: وأولئك: أي: الذين لا يؤمنون هم مَنْ كفر بالله من بعدِ إيمانِه، والذين
Şeyh [Ebû Hayyân] bu üç vechi de zayıf bularak şöyle demiştir: «Çünkü birinci vecih, yalanı ancak iman ettikten sonra Allah'ı inkâr eden kimsenin uydurmasını gerektirir; oysa fiilî gerçeklik, yalan uyduran kimsenin -ister iman ettikten sonra inkâr etmiş olsun, isterse hiç etmemiş olsun- iman etmeyen kimse olduğunu gerektirir; hatta [yalan uyduranların] çoğunluğu ikinci kısımdır, asıl müfteri onlardır.» Şeyh devamla şöyle demiştir: «İkinci veche gelince; mana yine aynı kapıya çıkar. Zira takdir şöyledir: 'Ve işte onlar, yani iman etmeyenler, iman ettikten sonra Allah'ı inkâr edenlerdir; iman
لا يؤمنون هم المُفْترون. وأمَّا الثالثُ فكذلك؛ إذ التقديرُ: إنَّ المشارَ إليهم هم مَنْ كفرَ بالله من بعد إيمانه، مُخْبراً عنهم بأنهم الكاذبون» .
etmeyenler ise müfterilerin ta kendileridir.' Üçüncü veche gelince; o da aynı şekildedir. Zira takdir: 'Kendilerine işaret edilenler, iman ettikten sonra Allah'ı inkâr eden kimselerdir' şeklinde olup onların yalancılar oldukları haber verilmektedir.»
الوجه الرابع: أن ينتصبَ على الذمِّ، قاله الزمخشري. الخامس: أن يرتفعَ على خبرِ ابتداءٍ مضمرٍ على الذمِّ أيضاً. السادس: أن يرتفعَ على الابتداء، والخبرُ محذوفٌ، تقديره: فعليهم غضبٌ لدلالةِ ما بعد «مَنْ» الثانيةِ عليه.
Dördüncü vecih: Zemahşerî'nin dediği üzere, zem (yerme) üzere mansub olmasıdır. Beşinci vecih: Yine zem üzere takdir edilen gizli bir mübtedânın haberi olarak merfû olmasıdır. Altıncı vecih: Mübtedâ olarak merfû olması ve haberinin mahzuf bulunmasıdır; takdiri: İkinci «men» (مَنْ) edatından sonrasının delaletiyle 'onların üzerine bir gazap vardır' (fe-aleyhim gadabun) şeklindedir.
السابع: أنها مبتدأٌ أيضاً، وخبرُها وخبرُ «مَنْ» الثانيةِ أيضاً قولُه {فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ} ، قاله ابن عطية، قال: «إذ هو واحدٌ بالمعنى؛ لأنَّ الإِخبارَ في قولِه {مَن كَفَرَ بالله} إنما قَصَدَ به الصنفَ الشارحَ بالكفر» . قال الشيخ: «وهذا وإنْ كان كما ذكر، إلا أنهما جملتان شرطيتان، وقد فُصِل بينهما بأداةِ الاستدراك، فلا بد لكلِّ واحدةٍ منهما على انفرادِها مِنْ جوابٍ لا يشتركان فيه، فتقديرُ الحَذْفِ أَجْرَى على صناعةِ الإِعرابِ، وقد ضَعَّفوا مذهبَ الأخفشِ في ادِّعائه أنَّ قولَه {فَسَلاَمٌ لَّكَ مِنْ أَصْحَابِ اليمين} [الواقعة: ٩١] ، وقولُه {فَرَوْحٌ وَرَيْحَانٌ} [الواقعة: ٨٩] جوابُ» أمَّا «، و» إنْ «هذا، وهما أداتا شرط وَلِيَتْ إحداهما الأخرى» .
Yedinci vecih: Yine mübtedâ olması, haberinin de ikinci «men» edatının haberiyle birlikte Cenâb-ı Hakk'ın: {فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ} “onların üzerine bir gazap vardır” kavli olmasıdır. Bunu İbn Atıyye söylemiş ve şöyle demiştir: «Çünkü anlam bakımından birdir; zira Cenâb-ı Hakk'ın {مَن كَفَرَ بالله} “Kim Allah'ı inkâr ederse” kavlindeki haber verme ile sadece küfre göğüs açan zümre kastedilmiştir.» Şeyh [Ebû Hayyân] ise şöyle demiştir: «Bu durum her ne kadar onun belirttiği gibi olsa da, bunlar istidrâk (düzeltme) edatıyla birbirinden ayrılmış iki şart cümlesidir. Dolayısıyla her birinin tek başına ortak olmadıkları müstakil bir cevabının bulunması zorunludur. Bu sebeple [cevabın] hazfedildiğini takdir etmek, irap kurallarına daha uygundur. Nitekim Âlimler, Ahfeş'in; {فَسَلاَمٌ لَّكَ مِنْ أَصْحَابِ اليمين} “Sana selâm olsun Sağdakilerden!” ve {فَرَوْحٌ وَرَيْحَانٌ} “artık ona rahatlık, güzel rızık vardır” ayetlerinin, peş peşe gelen iki şart edatı olan 'emmâ' (أمَّا) ve 'in' (إنْ) edatlarının ortak cevabı olduğu yönündeki iddiasını zayıf görmüşlerdir.»
الثامن: أن تكونَ «مَنْ» شرطيةً وجوابُها مقدرٌ تقديره: فعليهم غضبٌ؛ لدلالةِ ما بعد «مَنْ» الثانيةِ عليه. وقد تقدَّم أن ابنَ عطية جَعَلَ الجزاءَ لهما معاً، وتقدَّم الكلامُ معه فيه.
Sekizinci vecih: «Men» (مَنْ) edatının şartiyye olması ve cevabının da ikinci «men» edatından sonrasının delaletiyle 'onların üzerine bir gazap vardır' (fe-aleyhim gadabun) şeklinde takdir edilmesidir. İbn Atıyye'nin bu ceza/cevap cümlesini her iki şart için müşterek kıldığı ve buna dair değerlendirme daha önce geçmişti.
قولِه: {إِلاَّ مَنْ أُكْرِهَ} فيه أوجهٌ، أحدُها: أنه مستثنى مقدَّمٌ مِنْ قولِه {فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ مِّنَ الله} ، وهذا يكونُ فيه منقطعاً؛ لأنَّ المُكْرَه لم يَشْرَحْ بالكفرِ صدراً. وقال أبو البقاء: «وقيل: ليس بمقدَّمٍ فهو كقول لبيد:
Cenâb-ı Hakk'ın: {إِلاَّ مَنْ أُكْرِهَ} “zorlanan kimse müstesna” kavlinde birkaç vecih vardır; birincisi: {فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ مِّنَ الله} “Allah'tan bir gazap onların üzerinedir” kavlinden öne geçmiş bir müstesna olmasıdır; bu durumda istisna munkatı' olur, çünkü zorlanan kimse küfre göğüs açmış değildir. Ebü'l-Bekâ ise şöyle demiştir: «Öne geçirilmiş olmadığı da söylenmiştir; bu takdirde Lebîd'in şu beyti gibidir:
٣٠١ - ٦- ألا كلُّ شيءٍ ما خلا اللهَ باطلُ ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
301 - 6- Bilin ki Allah'tan başka her şey bâtıldır... ....................................
فظاهرُ كلامِه يَدُلُّ على أنَّ بيتَ لبيدٍ لا تقديمَ فيه، وليس كذلك فإنه ظاهرٌ في التقديمِ جداً.
Ebü'l-Bekâ'nın sözünün zahiri, Lebîd'in beytinde takdim (öne alma) bulunmadığına delalet etmektedir; ancak durum öyle değildir, zira o beyitte takdim bulunduğu gayet açıktır.
الثاني: أنه مستثنى مِنْ جوابِ الشرط، أو مِنْ خبر المبتدأ المقدر، تقديرُه: فعليهمْ غضبٌ من الله إلا مَنْ أُكْرِه، ولذلك قَدَّر الزمخشري جزاءَ الشرط قبل الاستثناء، وهو استثناءٌ متصلٌ؛ لأنَّ الكفرَ يكون بالقولِ مِنْ غير اعتقادٍ كالمُكْرَه، وقد يكون - والعياذُ بالله - باعتقادٍ، فاستثنى الصِّنفَ الأول.
İkincisi: Şartın cevabından yahut takdir edilen mübtedânın haberinden yapılmış bir istisna olmasıdır; takdiri: 'Zorlanan kimse müstesna, Allah'tan bir gazap onların üzerinedir' (fe-aleyhim gadabun minallâhi illâ men ükrihe) şeklindedir. Bu sebeple Zemahşerî şartın cezasını istisnadan önce takdir etmiştir. Bu muttasıl bir istisnadır; zira küfür, zorlanan kimsede olduğu gibi kalpte inanmaksızın sırf dille olabileceği gibi -Allah korusun- kalben inanarak da olabilir. Dolayısıyla [ayet] birinci zümreyi istisna etmiştir.
قوله: {وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ} جملةٌ حاليةٌ، أي: إلا مَنْ أُكْرِهَ في هذه الحالةِ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ} “kalbi mutmain olduğu halde” kavli hal cümlesidir; yani: Ancak bu halde iken zorlanan kimse müstesna demektir.
قوله: {ولكن مَّن شَرَحَ} الاستدراكُ واضحٌ؛ لأنَّ قوله: {إِلاَّ مَنْ أُكْرِهَ}
Cenâb-ı Hakk'ın: {ولكن مَّن شَرَحَ} “fakat kim (küfre) açarsa” kavlindeki istidrâk (düzeltme) gayet açıktır; zira Cenâb-ı Hakk'ın: {إِلاَّ مَنْ أُكْرِهَ} “zorlanan kimse müstesna” kavminden,
قد يَسْبق الوهمُ إلى الاستثناء مطلقاً فاستدرك هذا. وقولُه {وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ} لا ينفي ذلك الوهم. و «مَنْ» : إمَّا شرطيةٌ أو موصولةٌ، ولكن متى جُعِلَتْ شرطيةً فلا بدُّ من إضمارِ مبتدأ قبلها؛ لأنه لا يليها الجملُ الشرطيةُ، قاله الشيخ ثم قال: «ومثلُه:
zihinlerde mutlak bir istisna anlaşılması vehmi doğabilirdi; bu sebeple bu istidrâk yapılmıştır. Cenâb-ı Hakk'ın {وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ} “kalbi mutmain olduğu halde” kavli ise bu vehmi tek başına ortadan kaldırmaz. «Men» (مَنْ) edatı ya şartiyye ya da mevsûledir; ancak şartiyye kılındığı takdirde, 'lâkin' (لكن) edatından sonra şart cümleleri doğrudan gelemediği için kendisinden önce bir mübtedânın takdir edilmesi gerekir. Bunu Şeyh [Ebû Hayyân] söylemiş ve devamla şöyle demiştir: «Şu beyit de bunun gibidir:
٣٠١ - ٧-. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... ولكن متى يَسْتَرْفِدِ القومُ أَرْفِدِ
301 - 7- .................................... fakat kavim ne zaman yardım istese yardım ederim.
أي: ولكن أنا متى يَسْتَرْفد» وإنما لم تقعِ الشرطيةُ بعد «لكن» لأنَّ الاستدراكَ لا يقع في الشُّروط. هكذا قيل، وهو ممنوع.
Yani 'fakat ben ne zaman yardım istese' (ve lâkin ene metâ yesterfid) takdirindedir.» Şart cümlesinin 'lâkin'den sonra gelmeyişinin sebebi olarak, istidrâkın şartlarda vaki olamayacağı söylenmiştir; böyle denilmişse de bu görüş kabul edilmemiştir.
قوله تعالى: {ذلك بِأَنَّهُمُ} : مبتدأ وخبر، كنظائرَ مَرَّتْ، والإِشارةُ ب «ذلك» إلى ما ذُكِرَ من الغضبِ والعذاب؛ ولذلك وُحِّد كقوله: {بَيْنَ ذلك} [البقرة: ٦٨] و [قولِه]
Cenâb-ı Hakk'ın: {ذلك بِأَنَّهُمُ} “Bu, onların... olmasındandır” kavli: Daha önce geçen benzerleri gibi mübtedâ ve haberdir. «Zâlike» (ذلك) ile yapılan işaret, zikredilen gazap ve azabadır; Cenâb-ı Hakk'ın: {بَيْنَ ذلك} “bunun arası” kavlinde ve [şairin] şu sözünde olduğu gibi bu sebeple tekil getirilmiştir:
٣٠١ - ٨- كأنه في الجِلْدِ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... وقد مَرَّ ذلك.
301 - 8- Sanki o deridedir... Bu daha önce geçmişti.
قوله تعالى: {ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هَاجَرُواْ} : في خبر «إنَّ» هذه ثلاثةُ أوجهٍ، إنه قولُه {لَغَفُورٌ رَّحِيمٌ} ، و {إِنَّ رَبَّكَ} الثانيةُ واسمُها تأكيدٌ للأولى واسمِها، فكأنه قيل: ثم إنَّ ربَّك إنَّ ربَّك لغفورٌ
Cenâb-ı Hakk'ın: {ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هَاجَرُواْ} “Sonra şüphesiz Rabbin, hicret edenler için...” kavlinde: Bu «inne» (إنَّ) edatının haberinde üç vecih vardır; [birincisi:] Haber, Cenâb-ı Hakk'ın {لَغَفُورٌ رَّحِيمٌ} “elbette çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir” kavlidir. İkinci {إِنَّ رَبَّكَ} “şüphesiz Rabbin” lafzı ve ismi, birinci 'inne'yi ve ismini tekit etmektedir; sanki 'Sonra şüphesiz senin Rabbin, şüphesiz senin Rabbin çok bağışlayıcıdır, çok
رحيم، وحينئذٍ يجوز في قولِه «للذين» وجهان: أن يتعلَّقَ بالخبرين على سبيل التنازعِ، أو بمحذوفٍ على سبيلِ البيان كأنه قيل: الغُفرانُ والرحمةُ للذين هاجرُوا. الثاني: أن الخبرَ هو نفسُ الجارِّ بعدها كما تقول: إنَّ زيداً لك، أي: هُوَ لك لا عليك بمعنى هو ناصرُهم لا خاذِلُهم، قال معناه الزمخشريُّ [ثم قال «كما يكون المَلِكُ للرجل لا عليه، فيكون مَحْمِيَّاً مَنْفُوْعاً] .
merhamet edicidir' denilmiş gibidir. Bu durumda «li'llezîne» (للذين) kavlinde iki vecih caiz olur: Ya tenâzu' yoluyla iki habere taalluk eder, ya da sanki 'Bağışlama ve merhamet hicret edenler içindir' denilmiş gibi açıklama (beyan) kabilinden mahzuf bir kelimeye taalluk eder. İkincisi: Tıpkı senin 'Şüphesiz Zeyd senindir' (İnne Zeyden leke) yani 'o senin aleyhine değil lehinedir, seni yüzüstü bırakan değil yardımcındır' demen gibi haberin, 'inne'den sonra gelen harf-i cerli ifadenin kendisi olmasıdır; Zemahşerî bu manayı ifade etmiş [ve ardından şöyle demiştir: 'Tıpkı bir hükümdarın kişinin aleyhine değil lehine olması gibi; böylece o kimse himaye edilmiş ve faydalandırılmış olur.']
الثالث: أن خبرَ الأولى مستغنى عنه بخبر الثانية، / يعني أنه محذوفٌ لفظاً لدلالةِ ما بعده عليه، وهذا معنى قولِ أبي البقاء:» وقيل: لا خبرَ ل «إنَّ» الأولى في اللفظ؛ لأنَّ خبرَ الثانيةِ أغنى عنه «وحينئذٍ لا يَحْسُنُ رَدُّ الشيخِ عليه بقوله:» وهذا ليس بجيدٍ أنه أَلْغَى حكمَ الأولى، وجَعَلَ الحكمَ للثانيةِ، وهو عكسُ ما تقدَّمَ ولا يجوز «.
Üçüncüsü: Birinci 'inne'nin haberine, ikincisinin haberi sayesinde ihtiyaç kalmamış olmasıdır; yani sonrasının delaleti sebebiyle lafzan mahzuftur. Ebü'l-Bekâ'nın şu sözünün anlamı da budur: «Birinci 'inne'nin lafızda haberi olmadığı söylenmiştir; zira ikincisinin haberi ona ihtiyaç bırakmamıştır.» Bu durumda Şeyh'in Ebü'l-Bekâ'ya yönelik: «Bu iyi bir görüş değildir; çünkü o birincinin hükmünü iptal etmiş ve hükmü ikinciye vermiştir; bu ise daha önce geçen kuralın tersidir ve caiz değildir» şeklindeki reddiyesi isabetli olmaz.
قولِه: {مِن بَعْدِ مَا فُتِنُواْ} قرأ ابنُ عامر» فَتَنوا «مبنياً للفاعل، أي: فَتَنُوا أَنْفُسَهم، فإن عاد الضميرُ على المؤمنين فالمعنى: فَتَنُوا انفسَهم بما أَعْطَوا المشركين من القولِ ظاهراً، أو أنهم لَمَّا صبروا على عذابِ المشركين فكأنهم فَتَنُوا أنفسَهم، وإنْ عاد على المشركين فهو واضحٌ، أي: فتنُوا المؤمنين.
Cenâb-ı Hakk'ın: {مِن بَعْدِ مَا فُتِنُواْ} “işkenceye uğratıldıktan sonra” kavlinde: İbn Âmir «fetenev» (فَتَنوا) şeklinde malum sîga ile okumuştur; yani 'kendilerini fitneye/sıkıntıya soktular' demektir. Şayet zamir müminlere dönüyorsa anlam: Müşriklere zahiren verdikleri [küfür] sözü sebebiyle kendilerini sıkıntıya soktular veya müşriklerin işkencelerine sabrettiklerinde sanki kendilerini fitneye sokmuş gibi oldular demektir. Eğer zamir müşriklere dönüyorsa mana gayet açıktır; yani müminlere işkence ettikten sonra demektir.
والباقون» فُتِنُوا «مبنياً للمفعول. والضميرُ في» بعدها «للمصادرِ المفهومةِ من الأفعالِ المتقدمةِ، أي: مِنْ بعد الفتنةِ والهجرةِ والجهادِ والصبرِ. وقال
Diğer kurrâ ise «fütinû» (فُتِنُوا) şeklinde meçhul sîga ile okumuştur. «Ba'dihâ» (بعدها) lafzındaki zamir, önceki fiillerden anlaşılan mastarlara racidir; yani fitne, hicret, cihat ve sabırdan sonra demektir.
ابن عطية:» عائدٌ على الفتنةِ أو الفَعْلة أو الهجرة أو التوبة «.
İbn Atıyye ise şöyle demiştir: «[Zamir] fitneye, yapılan fiile, hicrete yahut tövbeye racidir.»
قوله تعالى: {يَوْمَ تَأْتِي} : يجوز أَنْ ينتصبَ ب «رحيم» ، ولا يلزمُ مِنْ ذلك تقييدُ رحمته بالظرف؛ لأنه إذا رَحِم في هذا اليوم فرحمتُه في غيرِه أَوْلَى وأحْرَى، وأن ينتصِبَ ب «اذكر» مقدرةً، وراعى معنى «كل» فأنَّثَ الضمائر في قوله «تجادل» إلى آخره، ومثلُه:
Cenâb-ı Hakk'ın: {يَوْمَ تَأْتِي} “O gün gelir ki” kavli: «Rahîm» (رحيم) lafzıyla mansub olması caizdir; buradan O'nun rahmetinin bu zarfla sınırlandırıldığı anlamı çıkmaz; zira Allah o günde merhamet ettiğine göre, başka zamanlarda merhamet etmesi evleviyetle ve çok daha layıktır. Ayrıca takdir edilen bir «üzkür» (اذكر - hatırla) fiili ile mansub olması da caizdir. Cenâb-ı Hak «küll» (كل) lafzının lafzını değil manasını gözetmiş, bu yüzden {تُجَادِلُ} “mücadele eder” kavlinden sonuna kadar olan kısımdaki zamirleri müennes getirmiştir; nitekim şu beyit de bunun gibidir:
٣٠١ - ٩- جادَتْ عليه كلُّ عَيْنٍ ثَرَّةٍ ... فتركْنَ كلَّ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
301 - 9- Bol sulu her bir pınar onun üzerine aktı da... her bir... bıraktılar.
إلا أنَّه زاد في البيت الجمعَ على المعنى، وقد تقدَّم ذلك أولَ هذا الموضوع. وقوله {وَهُمْ لاَ يُظْلَمُونَ} حَمَلَ على المعنى فلذلك جَمَعَ.
Şu kadar var ki şair bu beyitte manaya binaen çoğul yapmayı da eklemiştir; nitekim bu konu bu mevzunun başında geçmişti. Cenâb-ı Hakk'ın: {وَهُمْ لاَ يُظْلَمُونَ} “ve onlara asla haksızlık edilmez” kavlinde ise manaya hamledilmiş, bu sebeple çoğul getirilmiştir.
قوله تعالى: {والخوف} : العامَّةُ على جَرِّ «الخوف» نسقاً على «الرجوع» ، ورُوي عن أبي عمرو نصبُه، وفيه أوجه، أحدها: أن يُعطف على «لباس» . الثاني: أن يُعْطَفَ على موضعِ «الجوع» ؛ لأنه مفعولٌ في المعنى للمصدرِ. التقدير: «أَنْ أَلْبَسَهم الجوعَ والخوفَ» ، قاله أبو البقاء، وهو بعيدٌ؛ لأنَّ اللباسَ اسمُ ما يُلْبَسُ، وهو استعارةٌ بليغةٌ كما سأنبِّهك عليه. الثالث: أن ينتصِبَ بإضمارِ فعلٍ قاله أبو الفضل الرازي. [الرابع: أن يكونَ حَذْفِ مضافٍ، أي:] ولباس
Cenâb-ı Hakk'ın: {والخوف} “ve korku” kavlinde: Genel kurrâ kitlesi «el-havf» kelimesini «el-cû'» (الجوع) kelimesine matuf kılarak mecrur okumuştur. Ebû Amr'dan ise mansub okuduğu rivayet edilmiştir; bunda birkaç vecih vardır; birincisi: «Libâs» (لباس) kelimesine matuf olmasıdır. İkincisi: «el-Cû'» kelimesinin mahalline matuf olmasıdır; çünkü o, anlam bakımından mastarın mefulüdür. Ebü'l-Bekâ'nın belirttiği üzere takdiri: 'Onlara açlığı ve korkuyu giydirmesi' (en yülbisehümü'l-cû'a ve'l-havfe) şeklindedir; ancak bu uzak bir ihtimaldir, zira libâs giyilen şeyin ismidir ve sana açıklayacağım üzere beliğ bir istiaredir. Üçüncüsü: Ebü'l-Fadl er-Râzî'nin dediği üzere gizli bir fiille mansub olmasıdır. [Dördüncüsü: Muzafın hazfedilmiş olmasıdır; yani:] ve 'korku elbisesi' (ve libâse
الخوف، ثم حُذِف وأقيم [المضافُ إليه] مُقامَه قاله الزمخشري.
'l-havfi) takdirinde olup ardından [muzaf] hazfedilmiş ve Zemahşerî'nin belirttiği üzere [muzafun ileyh] onun makamına kaim kılınmıştır.
ووجه الاستعارةِ ما قاله الزمخشري، فإنه قال: «فإن قُلْتَ، الإِذاقةُ واللباسُ استعارتان فما وجهُ صحتِهما؟ والإِذاقةُ المستعارةُ مُوَقَّعَةٌ على اللباس المستعار فما وجهُ صحةِ إيقاعِها عليه؟ قلت: الإِذاقَةُ جَرَتْ عندهم مَجْرَى الحقيقةِ لشيوعِها في البلايا والشدائد وما يَمَسُّ الناسَ منها، فيقولون، ذاقَ فلانٌ البؤْسَ والضُّرَّ، وإذاقة العذابُ، شَبَّه ما يُدْرِكُ مِنْ أثرِ الضررِ والألمِ بما يُدْرِكُ مِنْ طَعْمِ المُرِّ والبَشِع، وأمَّا اللباسُ فقد شبَّه به لاشتمالِه على اللابسِ ما غَشِيَ الإِنسانَ والتبس به من بعض الحوادث. وأمَّا إيقاعُ الإِذاقةِ على لباسِ الجوعِ والخوفِ فلأنه لمَّا وقع عبارةً عَمَّا يُغْشَى منهما ويُلابَسُ، فكأنه قيل: فأذاقهم ما غَشِيهم من الجوعِ والخوفِ. ولهم في هذا طريقان، أحدهما: أن ينظروا فيه إلى المستعار له كما نَظَرَ إليه ههنا، ونحوُه قول كثيِّر:
İstiarenin yönü hususunda Zemahşerî şöyle demiştir: «Eğer 'Tattırma (izâka) ve elbise (libâs) iki istiaredir; bunların sahih olmasının vechi nedir? Ödünç alınan (müsteâr) tattırma eylemi ödünç alınan elbiseye uygulandığına göre, bunun ona yöneltilmesinin sahihlik vechi nedir?' dersen, şöyle derim: Tattırma eylemi; belalarda, sıkıntılarda ve bunlardan insanlara isabet eden durumlarda yaygın olarak kullanılmasından ötürü Arapların nezdinde hakikat hükmüne geçmiştir. Nitekim 'Falanca sıkıntıyı ve darlığı tattı', 'azap ona tattırıldı' derler. Zararın ve acının insan üzerinde bıraktığı etkiyi, acı ve fena şeylerin tadından duyulan hisse benzetmiştir. Elbiseye gelince; insanın başına gelen ve ona bulaşan bazı hadiseleri, giyeni bütünüyle bürümesi bakımından elbiseye benzetmiştir. Tattırma eyleminin açlık ve korku elbisesine yöneltilmesine gelince; bu tabir, açlık ve korkudan insanı bürüyen ve saran şeyden kinaye olarak gelince, sanki 'Onları açlık ve korkudan bürüyen şeyi onlara tattırdı' denilmiş gibi olmuştur. Arapların bu hususta iki yolu vardır; birincisi: Tıpkı burada olduğu gibi istiare edilene (müsteârun leh) itibar etmeleridir. Kuseyyir'in şu sözü de böyledir:
٣٠٢ - ٠- غَمْرُ الرِّداءِ إذا تَبَسَّم ضاحكاً ... غَلِقَتْ لضَحْكَتِهِ رِقابُ المالِ
302 - 0- O cömertlik örtüsü geniş biridir; güler yüzle tebessüm ettiğinde, onun gülüşüyle malların boyunları bağlanır (feda edilir).
استعار الرداءَ للمعروفِ لأنه يَصُون عِرْضَ صاحبِه صَوْتَ الرداءِ لِما يُلْقى عليه، ووصفَه بالغَمْرِ الذي هو وصفُ المعروفِ والنَّوال، لا وصفُ الرداء، نظراً إلى المستعار له. والثاني: أن ينظروا فيه المستعار كقوله:
Elbiseyi/ridayı iyilik/ihsan için müsteâr olarak kullanmıştır; çünkü ihsan, tıpkı elbisenin üzerine atılan şeyi koruduğu gibi sahibinin ırzını korur. İstiare edilene (müsteârun leh) bakarak, rıdânın sıfatı değil bilakis iyilik ve ihsanın sıfatı olan 'bol/engin' (el-gamr) vasfıyla onu nitelemiştir. İkincisi ise: Şu beyitte olduğu gibi ödünç alınan şeye (müsteâr) itibar etmeleridir:
٣٠٢ - ١-
302 - 1-
يُنازعني رِدائي عَبْدُ عَمْرٍو ... رُوَيْدَك يا أخا عمرِو بن بكر
Amr'ın kulu rıdâmı çekip almaya kalkışıyor; yavaş ol ey Amr b. Bekr'in kardeşi!
ليَ الشَّطْرُ الذي ملكَتْ يميني ... ودونَك فاعْتَجِر منه بِشَطْرِ
Sağ elimin malik olduğu yarısı benimdir; al, diğer yarısını da başına sarık yap!
أراد بردائِه سيفَه ثم قال:» فاعتجِرْ منه بِشَطْر «فنظر إلى المستعارِ في لفظِ الاعتجار، ولو نظر إليه فيما نحن فيه لقال:» فكساهُمْ لباسَ الجوعِ والخوف «، ولقال كثِّير:» ضافي الرداءِ إذا تبسَّم «. انتهى. وهذا نهايةُ ما يُقال في الاستعارة.
[Şair] rıdâsı ile kılıcını kastetmiş, sonra da 'diğer yarısını başına sarık yap' (fe'tecîr bihî bi-şatr) diyerek sarık sarma (i'ticâr) lafzında müsteâr olan nesneyi gözetmiştir. Eğer bizim üzerinde konuştuğumuz ayette de müsteâr gözetilmiş olsaydı: 'Onlara açlık ve korku elbisesini giydirdi' (fe-kesâhum libâse'l-cû'i ve'l-havf) denilirdi; Kuseyyir de: 'Tebessüm ettiğinde rıdâsı bollaşan' (dâfiye'r-ridâi izâ tebesseme) derdi.» Zemahşerî'nin sözü bitti. İstiare konusunda söylenebilecek nihai açıklama budur.
وقال ابن عطية:» لمَّا باشرهم ذلك صار كاللباس، وهذا كقول الأعشى:
İbn Atıyye ise şöyle demiştir: «Bu durum onları bütünüyle kuşattığında elbise gibi oldu. Bu da A'şâ'nın şu sözü gibidir:
٣٠٢ - ٢- إذا ما الضَّجِيْعُ ثنى جِيْدَها ... تَثَنَّتْ عليه فكانَتْ لباسا
302 - 2- Yatak arkadaşı onun boynunu bükünce, o da ona sarılır ve adeta elbise olurdu.
ومثلُه قولُه تعالى: {هُنَّ لِبَاسٌ لَّكُمْ وَأَنْتُمْ لِبَاسٌ/ لَّهُنَّ} [البقرة: ١٨٧] ، ومثلُه قولُ الشاعر:
Bunun benzeri Cenâb-ı Hakk'ın: {هُنَّ لِبَاسٌ لَّكُمْ وَأَنْتُمْ لِبَاسٌ لَّهُنَّ} “Onlar sizin için birer örtü/elbise, siz de onlar için birer örtü/elbisesiniz” kavlidir. Şairin şu sözü de bunun gibidir:
٣٠٢ - ٢- وقد لَبِسَتْ بعد الزبيرِ مُجاشِعٌ ... لباسَ التي حاضَتْ ولن تَغْسِل الدَّما
302 - 2- Mücâşi' kabilesi Zübeyr'den sonra, âdet gören ve kanını hiç yıkamayan kadının elbisesini giydi.
كأنَّ العارَ لمَّا باشرهم ولصِقَ بهم كأنهم لَبِسُوه «.
Sanki utanç/ar onlara temas edip yapışınca, onu giymiş gibi oldular.»
وقوله:» فأذاقهم «نظيرُ قولِه تعالى: {ذُقْ إِنَّكَ أَنتَ العزيز الكريم} [الدخان: ٤٩] ، ونظيرُ قولِ الشاعر:
[Allah] Teâlâ'nın: «fâzâkahum» sözü, Yüce [Allah]'ın: {ذُقْ إِنَّكَ أَنتَ العزيز الكريم} “[Tad bakalım azabı]! Hani sen [kendince] çok güçlü, pek kerimdin!” [Duhân: 49] sözünün ve şairin şu sözünün benzeridir:
٣٠٢ - ٣- دونَكَ ما جَنَيْتَه فاحْسُ وذُقْ ... وفي قراءةِ عبد الله «فأذاقها اللهُ الخوفَ والجوعَ» ، وفي مصحف أُبَيّ «لباسَ الخوفِ والجوعِ» .
302 - 3- İşte kendi ettiğin önünde; artık yudumla ve tat! Abdullah [b. Mes'ûd] kıraatinde «fe-ezâkahallâhu'l-havfe ve'l-cû'» (فأذاقها اللهُ الخوفَ والجوعَ) şeklinde, Übeyy'in mushafında ise «libâse'l-havfi ve'l-cû'» (لباسَ الخوفِ والجوعِ) şeklindedir.
وقوله: {بِأَنْعُمِ الله} أتى بجمعِ القلَّةِ، ولم يَقُلْ «بِنِعَمِ الله» جمعَ كثرةٍ تنبيهاً بالأدْنى على الأَعْلى؛ لأنَّ العذابَ إذا كان على كُفْرانِ الشيءِ القليلِ فكونُه على النِّعَم الكثيرةِ أَوْلَى.
Cenâb-ı Hakk'ın: {بِأَنْعُمِ الله} “Allah'ın nimetlerine” kavlinde: Az olanla çok olana dikkat çekmek için kesret (çokluk) cemisi olan «bi-ni'ami'llâh» (بِنِعَمِ الله) dememiş, kıllet (azlık) cemisi getirmiştir; zira az bir şeye nankörlük etmek azabı gerektiriyorsa, pek çok nimete nankörlük etmek evleviyetle gerektirir.
و «أنْعُم» فيها قولان، أحدُهما: أنها جمعُ «نِعْمةٍ» نحو: شِدَّة: أَشُدّ. قال الزمخشري: «جمعُ» نِعمة «على تَرْكِ الاعتداد بالتاء كَدِرْع وأَدْرُع» . وقال قطرب: «هي جمع نُعْم، والنُّعْمُ: النَّعيم، يقال:» هذه أيامُ طُعْم ونُعْم «. وفي الحديث:» نادى مُنادي رسولِ الله ﷺ بالمَوْسِم بمنى: «إنها أيام طُعْمٍ ونُعْمٍ فلا تَصُوموا» .
«En'um» (أنْعُم) kelimesinde iki görüş vardır; birincisi: Tıpkı şiddet/eşüdd (شِدَّة: أَشُدّ) gibi «ni'met» (نِعْمة) kelimesinin çoğulu olmasıdır. Zemahşerî şöyle demiştir: «Tıpkı dir' ve edru' (دِرْع وأَدْرُع) gibi 'tâ' harfi hesaba katılmayarak 'ni'met'in çoğulu yapılmıştır.» Kutrub ise şöyle demiştir: «'Nu'm' (نُعْم) kelimesinin çoğuludur; nu'm ise bolluk/refah (naîm) demektir; nitekim 'Hâzihî eyyâmü tu'min ve nu'min' (هذه أيامُ طُعْم ونُعْم - Bunlar yeme içme ve refah günleridir) denir.» Hadiste de şöyle geçmektedir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in münadisi hac mevsiminde Mina'da şöyle seslendi: 'Bunlar yeme içme ve refah günleridir, sakın oruç tutmayın.'»
قوله: {بِمَا كَانُواْ} يجوز أَنْ تكونَ مصدريةً، أو بمعنى الذي، والعائدُ
Cenâb-ı Hakk'ın: {بِمَا كَانُواْ} “yaptıkları sebebiyle” kavlinde: «Mâ» (ما) edatının masdariyye veya «ellezî» (الذي) anlamında mevsûle olması caizdir; ait zamiri
محذوفٌ، أي: بسبب صُنْعهم أو بسببِ الذي كانوا يصنعونه. والواو في «يَصْنعون» عائدةٌ على أهل المعذَّب. قيل: قرية، وهي نظيرةُ قولِه {أَوْ هُمْ قَآئِلُونَ} [الأعراف: ٤] بعد قولِه {وَكَم مِّن قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا} .
mahzuftur; yani 'yaptıkları iş sebebiyle' yahut 'yapmakta oldukları şey sebebiyle' demektir. «Yasne'ûn» (يَصْنعون) fiilindeki vâv [zamiri], azap edilen halka racidir. Kasabaya raci olduğu da söylenmiştir; bu da Cenâb-ı Hakk'ın: {وَكَم مِّن قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا} “Nice memleketleri helâk ettik” kavlinden sonra gelen: {أَوْ هُمْ قَآئِلُونَ} “yahut gündüz uykusundayken” kavlinin bir benzeridir.
قوله تعالى: {واشكروا نِعْمَةَ الله} : صَرَّح هنا بالنعمة لتقدُّمِ ذِكْرها مع مَنْ كفر بها، ولم يَجِئْ ذلك في البقرة، بل قال: {واشكروا للَّهِ} [البقرة: ١٧٢] لمَّا لم يتقدمْ ذلك، وتقدَّم نظائرُها هنا.
Cenâb-ı Hakk'ın: {واشكروا نِعْمَةَ الله} “Allah'ın nimetine şükredin” kavli: Nimet, onu inkâr eden kimselerle birlikte daha önce anıldığı için burada açıkça zikredilmiştir. Bakara suresinde ise böyle bir durum önceden geçmediği için bu şekilde gelmemiş, bilakis {واشكروا للَّهِ} “Allah'a şükredin” buyrulmuştur; bunun benzerleri daha önce geçmişti.
قوله تعالى: {وَلاَ تَقُولُواْ لِمَا تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ الكذب} : العامَّةُ على فتحِ الكافِ وكسرِ الذالِ ونصب الباءِ. وفيه أربعةُ أوجهٍ، أظهرُها: أنه منصوبٌ على المفعولِ به وناصبُه «تَصِفُ» و «ما» مصدريةٌ، ويكونُ معمولُ القولِ الجملةَ مِنْ قوله {هذا حَلاَلٌ وهذا حَرَامٌ} و {لِمَا تَصِفُ} علةٌ للنهي عن القول ذلك، أي: ولا تقولوا: هذا حَلالٌ وهذا حَرامٌ لأجل وَصْفِ ألسنتِكم الكذبَ، وإلى هذا نحا الزجَّاجُ والكسائيُّ، والمعنى: لا تُحَلِّلوا ولا تُحَرِّمُوا لأجلِ قولٍ تَنْطِقُ به ألسنتُكم من غير حُجَّةٍ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَلاَ تَقُولُواْ لِمَا تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ الكذب} “Dillerinizin yalan vasfetmesi sebebiyle... demeyin” kavlinde: Genel kıraat (cumhûr), kâf harfinin fethası, zâl harfinin kesresi ve bâ harfinin nasbı iledir [el-kezibe / الكَذِبَ]. Bunda dört vecih vardır; en açık olanı: Mef'ûlün bih olarak mensub olmasıdır, nasb edeni «tasifu» (تَصِفُ) fiilidir ve «mâ» (ما) masdariyyedir. «Kavl»in me'mûlü ise {هذا حَلاَلٌ وهذا حَرَامٌ} “Şu helâldir, bu haramdır” kavlindeki cümledir. {لِمَا تَصِفُ} “vasfetmesi sebebiyle” ifadesi de bu sözü söylemekten men edilmenin illetidir (gerekçesidir); yani dillerinizin yalanı vasfetmesi sebebiyle 'bu helaldir, şu haramdır' demeyin. Zeccâc ve Kisâî bu görüşe yönelmiştir. Anlam ise şudur: Dillerinizin delilsizce telaffuz ettiği bir söz sebebiyle helal ve haram kılmayın.
الثاني: أن ينتصِب مفعولاً به للقولِ، ويكون قوله: {هذا حَلاَلٌ} بدلاً مِنَ «الكذب» لأنه عينُه، أو يكون مفعولاً بمضمرٍ، أي: فيقولوا: هذا حَلالٌ وهذا حَرامٌ، و {لِمَا تَصِفُ} علةٌ أيضاً، والتقديرُ: ولا تقولوا الكذب
İkincisi: «Kavl» fiilinin mef'ûlün bihi olarak mensub olması ve {هذا حَلاَلٌ} “Bu helâldir” kavlinin «el-kezib» kelimesinden bedel olmasıdır; çünkü onun bizzat kendisidir. Yahut gizli bir fiilin mef'ûlü olmasıdır; yani '[şöyle] derler: Bu helaldir, bu haramdır' takdirindedir. {لِمَا تَصِفُ} “vasfetmesi sebebiyle” ifadesi yine illet bildirir; takdiri de şöyledir: Dillerinizin vasfetmesi sebebiyle yalanı söylemeyin
لوصفِ ألسنتِكم. وهل يجوزُ أن تكونَ المسألةُ من التنازعِ على هذا الوجهِ، وذلك: أن القولَ يَطْلُبُ «الكذب» و «تَصِفُ» أيضاً يطلبه، أي: ولا تَقُولْوا الكذب لما تصفه ألسنتُكم؟ فيه نظرٌ.
[yani] dillerinizin nitelemesi yüzünden [yalan söylemeyin]. Bu vecih üzere meselenin tenâzu' babından olması caiz midir? Şöyle ki: «Kavl» fiili «el-kezib» kelimesini talep etmekte, «tasifu» (تَصِفُ) fiili de onu talep etmektedir; yani 'Dillerinizin vasfettiği şey sebebiyle yalanı söylemeyin' şeklinde midir? Bunda incelenmesi gereken bir cihet (nazar) vardır.
الثالث: أن ينتصِبَ على البدلِ من العائدِ المحذوف على «ما» إذا قلنا: إنها بمعنى الذي؛ التقدير: لِما تصفُه، ذكر ذلك الحوفيُّ وأبو البقاء. الرابع: أن ينتصبَ بإضمار أعني، ذكره أبو البقاء، ولا حاجةَ إليه، ولا معنى عليه.
Üçüncüsü: Eğer «mâ» (ما) edatının «ellezî» (الذي) anlamında [mevsûle] olduğunu söylersek, ona dönen mahzuf ait zamirinden bedel olarak mensub olmasıdır; takdiri: «Limâ tesifuhû» (لِما تصفُه) şeklindedir. Bunu Havfî ve Ebu'l-Bekâ zikretmiştir. Dördüncüsü: Gizli bir «a'nî» (أعني - kastediyorum) fiiliyle mensub olmasıdır; bunu da Ebu'l-Bekâ zikretmiştir, ancak buna gerek yoktur ve buna dayalı uygun bir mana da bulunmamaktadır.
وقرأ الحسن وابن يعمر وطلحةُ «الكذبِ» بالخفضِ وفيه وجهان، أحدُهما: أنه بدلٌ من الموصولِ، أي: ولا تقولوا لوصفِ ألسنتِكم الكذبِ، أو للذي تصفه ألسنتكم الكذبِ، جعله نفسَ الكذبِ لأنه هو. والثاني: ذكره الزمخشري أن يكون نعتاً ل «ما» المصدرية. ورَدَّه الشيخُ: بأنَّ النحاةَ نصُّوا على أن المصدرَ المنسبكَ مِنْ أنْ والفعلِ لا يُنْعَتُ، لا يُقال «يعجبني أن تخرجَ السريعُ» ولا فرقَ بين هذا وبين باقي الحروفِ المصدرية.
Hasan [-ı Basrî], İbn Ya'mer ve Talha, «el-Kezibi» (الكذبِ) kelimesini cer ile okumuşlardır. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Mevsûlden bedel olmasıdır; yani 'Dillerinizin yalan olan vasfetmesi için söylemeyin' veya 'Dillerinizin nitelediği yalan şey için [söylemeyin]' demektir; zira bizzat kendisi olduğu için onu yalanın kendisi kılmıştır. İkincisi: Zemahşerî'nin zikrettiği üzere, masdariyye olan «mâ» (ما) için sıfat olmasıdır. Ebû Hayyân ise bunu şöyle reddetmiştir: Nahivciler, «en» (أَنْ) ve fiilden münsabık olan (oluşan) masdara sıfat getirilemeyeceğini açıkça belirtmişlerdir; nitekim «Ye'cibunî en tahruce es-serî'u» (يعجبني أن تخرجَ السريعُ) denilemez. Bununla diğer masdar harfleri arasında da bir fark yoktur.
وقرأ ابن أبي عبلة ومعاذ بن جبل بضمِّ الكاف والذال، ورفعِ الباءِ
İbn Ebî Able ve Muâz b. Cebel, kâf ve zâl harflerinin dammesi ve bâ harfinin ref'i ile [el-Küzübü / الكُذُبُ şeklinde] okumuşlardır;
صفةً للألسنة كصَبُور وصُبُر، أو جمع كاذِب كشارِف وشُرُف، أو جمع «كِذاب» نحو: كِتاب وكُتُب.
[Bu durumda] tıpkı 'sabûr/subur' (صَبُور وصُبُر) gibi dillerin (elsine) sıfatıdır; yahut 'şârif/şuruf' (شارِف وشُرُف) gibi 'kâzib'in (كاذِب) çoğuludur ya da 'kitâb/kütüb' (كِتاب وكُتُب) gibi «kizâb»ın (كِذاب) çoğuludur.
وقرأ مَسْلَمَةُ بنُ محارِبٍ فيما نقله ابن عطية كذلك، إلا أنَّه نصب الباءَ، وفيه ثلاثةُ أوجهٍ، ذكرها الزمخشري. أحدُها: أن تكونَ منصوبةً على الشتم، يعني وهي في الأصل نعتٌ للألسنة كما في القراءة قبلها. الثاني: أن تكون بمعنى الكَلِمِ الكواذب، يعني أنها مفعولٌ بها، والعامل فيها: إمَّا «تَصِفُ» ، وإمَّ القولُ / على ما مرَّ، أي: لا تقولوا الكَلِمَ الكواذبَ، أو لِمَا تَصِفُ ألسنتُكم الكلمَ الكواذبَ. الثالث: أن يكونَ جمع الكِذاب مِنْ قولِك «كَذِب كِذاباً» يعني فيكون منصوباً على المصدر؛ لأنه مِنْ معنى وَصْفِ الألسنةِ فيكون نحو: كُتُب في جمع كِتاب، وقد قرأ الكسائيُّ: {وَلاَ كِذَاباً} بالتخفيف كما سيأتي في النبأ.
Mesleme b. Muhârib de İbn Atıyye'nin naklettiğine göre aynı şekilde okumuş, ancak bâ harfini nasb etmiştir [el-Küzübe / الكُذُبَ]. Zemahşerî'nin zikrettiğine göre bunda üç vecih vardır: Birincisi: Şetm (yergi) üzere mensub olmasıdır; yani önceki kıraatte olduğu gibi aslen dillerin sıfatıdır. İkincisi: 'Yalan sözler' (el-kelimü'l-kevâzib) anlamında olmasıdır; yani mef'ûlün bihtir. Onda amel eden lafız ise daha önce geçtiği üzere ya «tasifu» (تَصِفُ) yahut «kavl» fiilidir; yani 'Yalan sözleri söylemeyin' yahut 'Dillerinizin o yalan sözleri nitelemesi sebebiyle [söylemeyin]' demektir. Üçüncüsü: 'Kezibe kizâben' (كَذِب كِذاباً) sözündeki «kizâb»ın çoğulu olmasıdır; yani dillerin vasfetmesi anlamında olduğu için mef'ûlü mutlak (masdar) olarak mensub olur; tıpkı 'kitâb'ın çoğulunda 'kütüb' gibi olur. Nitekim Kisâî, Nebe' suresinde geleceği üzere: {وَلاَ كِذَاباً} “ve hiçbir yalan [işitmezler]” kavlini [zâl harfinin] tahfifi ile okumuştur.
قوله: «لِتَفْتَرُوا» في اللامِ ثلاثةُ أوجه، أحدها: قال الواحدي: «إنه بدلٌ مِنْ {لِمَا تَصِفُ} لأنَّ وصفَهم الكذبَ هو افتراءٌ على الله» . قال الشيخ: «فهو على تقدير جَعْلِ» ما «مصدريةً، أمَّا إذا كانت بمعنى الذي فاللامُ فيها ليست للتعليل فَيُبْدل منها ما يُفْهِمُ التعليلَ، وإنما اللامُ في» لِما «متعلقةٌ ب» لا تقولوا «على حَدِّ تَعَلُّقِها في قولك: لا تقولوا لِما أَحَلَّ اللهُ: هذا
Cenâb-ı Hakk'ın: «Litefterû» (لِتَفْتَرُوا) [“iftira etmek için”] kavlindeki lâm harfinde üç vecih vardır: Birincisi: Vâhidî şöyle demiştir: «{لِمَا تَصِفُ} [“vasfetmesi sebebiyle”] kavlinden bedeldir; çünkü onların yalanı vasfetmesi Allah'a karşı bir iftiradır.» Ebû Hayyân ise şöyle demiştir: «Bu, 'mâ'nın masdariyye kabul edilmesi takdirindedir. Şayet 'ellezî' anlamında [mevsûle] olursa, oradaki lâm harfi ta'lîl (gerekçe) için olmaz ki kendisinden ta'lîl ifade eden bir şey bedel yapılabilsin. Aksine 'limâ'daki lâm harfi, tıpkı 'Allah'ın helal kıldığı şeye bu... demeyin'
حرامٌ، أي: لا تُسَمُّوا الحَلالَ حراماً وكما تقول: لا تقلْ لزيدٍ عمراً، أي: لا تُطْلِقْ عليه هذا الاسمَ» . قلت: وهذا وإن كان ظاهراً، إلاَّ أنه لا يمنع من إرادةِ التعليل، وإنْ كانت بمعنى الذي.
haramdır [demeyin]' -yani helali haram olarak isimlendirmeyin- sözünde ve tıpkı 'Zeyd'e Amr deme' -yani ona bu ismi verme- sözündeki taalluk gibi «lâ tekûlû» (لا تقولوا) fiiline taalluk eder.» Derim ki: Bu görüş her ne kadar açık ve zahir olsa da, «mâ» mevsûle olsa dahi ta'lîlin kastedilmesine engel teşkil etmez.
الثاني: أنها للصيرورة إذ لم يَفْعلوه لذلك الغرضِ.
İkincisi: Sayrûret (akıbet) bildirmesidir; zira onlar bunu o amaçla yapmamışlardı.
الثالث: أنها للتعليلِ الصريحِ، ولا يَبْعُدُ أن يَصْدُرَ مثلُ ذلك.
Üçüncüsü: Açık bir ta'lîl (gerekçe) bildirmesidir; onlardan böyle bir şeyin sâdır olması da uzak bir ihtimal değildir.
قوله تعالى: {مَتَاعٌ} : فيه وجهان، أحدُهما: أنه مبتدأٌ، و «قليل» خبره، وفيه نظرٌ للابتداءِ بنكرةٍ مِنْ غيرِ مُسَوِّغ. فإن ادُّعِي إضافتُه نحو: متاعُهم قليل، فهو بعيدٌ جداً. الثاني: أنه خبرُ مبتدأ مضمرٍ، أي: بَقاؤهم أو عيشُهم أو منفعتُهم فيما هم عليه.
Cenâb-ı Hakk'ın: {مَتَاعٌ} “[Bu] bir geçimliktir” kavlinde iki vecih vardır: Birincisi: Mübteda olması ve «kalîlün» (قليل) lafzının onun haberi olmasıdır. Ancak geçerli bir gerekçe (müsevvığ) olmaksızın nekire ile başlamaktan ötürü bunda nazar (eleştiriye açık cihet) vardır. Eğer 'metâuhum kalîlun' gibi onun muzâf olduğu iddia edilirse, bu son derece uzaktır. İkincisi: Gizli bir mübtedanın haberi olmasıdır; yani 'onların içinde bulundukları durumdaki bekaları yahut yaşantıları veya faydalanmaları [az bir geçimliktir]' takdirindedir.
قوله تعالى: {مِن قَبْلُ} : متعلِّقٌ ب «حَرَّمْنَا» أو ب «قَصَصْنَا» والمضافُ إليه «قبلُ» تقديرُه: ومِنْ قبلِ تحريمِنا على أهلِ مِلَّتِك.
Cenâb-ı Hakk'ın: {مِن قَبْلُ} “daha önce” kavli: «Harremnâ» (حَرَّمْنَا) veya «kasasnâ» (قَصَصْنَا) fiiline taalluk etmektedir. «Kablu» (قبلُ) lafzının muzâfun ileyhinin takdiri ise: 'Ve senin ümmetine haram kılmamızdan önce' şeklindedir.
قوله تعالى: {مِن بَعْدِهَا} : أي: مِنْ بعدِ عَمَلِ السوءِ والتوبةِ والإِصلاح، وقيل: على الجهالةِ. وقيل: على السوءِ؛ لأنه في معنى المعصيةِ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {مِن بَعْدِهَا} “ondan sonra” kavli: Yani kötülüğü işledikten, tevbe edip ıslah olduktan sonra demektir. Zamirin «cehâlet»e raci olduğu da söylenmiştir. Masiyet anlamında olduğu için «sû'» (kötülük) lafzına raci olduğu da söylenmiştir.
و «بجهالة» حالٌ مِنْ فاعل «عَمِلوا» .
«Bi-cehâletin» (بجهالة) lafzı, «amilû» (عَمِلوا) fiilinin failinden haldir.
قوله تعالى: {أُمَّةً} : تُطْلَقُ الأُمَّة على الرجل الجامع لخصالٍ محمودة. وقيل: فًعْلَةُ تدل على المبالغةِ، وإلى المعنى الأولِ نَظَر ابنُ هانئٍ في قوله:
Cenâb-ı Hakk'ın: {أُمَّةً} “bir önder / başlı başına bir ümmet” kavli: Ümmet kelimesi, övgüye değer hasletleri kendisinde toplayan kimse için kullanılır. «Fi'letün» vezninin mübalağa bildirdiği de söylenmiştir. İbn Hânî şu sözünde birinci anlama işaret etmiştir:
٣٠٢ - ٤- وليس الله بمُسْتَنْكَرٍ ... أن يَجْمَعَ العالمَ في واحِدِ
302 - 4- Bütün bir âlemi tek bir kişide toplaması, Allah için imkânsız/şaşılacak bir şey değildir.
قوله تعالى: {شَاكِراً} : يجوز أن يكونَ خبراً ثالثاً، او حالاً مِنْ أحدِ الضميرين في «قانِتاً» أو «حنيفاً» .
Cenâb-ı Hakk'ın: {شَاكِراً} “şükrediciydi” kavli: Üçüncü bir haber olması yahut «kâniten» (قانِتاً) veya «hanîfen» (حنيفاً) kelimelerindeki iki zamirden birinden hal olması caizdir.
قوله: «لأَنْعُمِهِ» يجوز تعلُّقه ب «شاكراً» أو ب «اجتباه» ، و «اجتباه» : إمَّا حالٌ، وإمَّا خبرٌ آخرُ ل كان. و {إلى صِرَاطٍ} يجوز تعلُّقُه ب «اجتباه» وب «هداه» على قاعدةِ التنازع.
Cenâb-ı Hakk'ın: «Li-en'umihî» (لأَنْعُمِهِ) [“O'nun nimetlerine”] kavli: «Şâkiran» (شاكراً) lafzına veya «ictebâhu» (اجتباه) fiiline taalluk etmesi caizdir. «İctebâhu» (اجتباه) ise ya haldir ya da «kâne» fiilinin başka bir haberidir. {إلى صِرَاطٍ} “doğru bir yola” kavlinin de tenâzu' kuralına göre «ictebâhu» ve «hedâhu» fiillerine taalluk etmesi caizdir.
قوله تعالى: {ثُمَّ أَوْحَيْنَآ} : قال الزمخشري: «في» ثم «هذه ما فيها مِنْ تعظيم منزلتِهِ وأجلالِ مَحَلَّه، والإِيذانُ بأنَّ أَشْرَفَ ما أُوتي خليلُ الرحمنِ من الكرامةِ وأَجَلَّ ما أُولِيَ من النعمة اتِّباعُ رسولِ الله ﷺ من قِبَلِ أنها دَلَّتْ على تباعُدِ هذا النعتِ في الرتبةِ منْ بينِ سائرِ النُّعوت التي أثنى اللهُ عليه بها» .
Cenâb-ı Hakk'ın: {ثُمَّ أَوْحَيْنَآ} “Sonra vahyettik” kavlinde: Zemahşerî şöyle demiştir: «Buradaki 'sümme' (ثم) edatında, onun mertebesini yüceltme, makamını ululama ve Halîlurrahman'a verilen ikramların en şereflisinin ve bahşedilen nimetlerin en yücesinin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ona tabi olması olduğunu bildirme manası vardır. Zira bu edat, bu niteliğin, Allah'ın kendisini övdüğü diğer bütün vasıflar arasındaki derece üstünlüğüne ve yüceliğine delalet etmektedir.»
قوله: {أَنِ اتبع} يجوز أن تكونَ المفسِّرةَ، وأن تكونَ المصدريةَ فتكونَ مع منصوبِها مفعولَ الإِيحاء.
Cenâb-ı Hakk'ın: {أَنِ اتبع} “uy diye” kavlinde: «En» (أَن) harfinin müfessire olması caiz olduğu gibi, masdariyye olması da caizdir; bu takdirde mansûbuyla birlikte îhâ (vahiy) fiilinin mef'ûlü olur.
قوله: «حنيفاً» حالٌ، وتقدَّم تحقيقُه في البقرة. وقال ابن عطية: «قال مكي: ولا يكون - يعني حنيفاً - حالاً من» إبراهيم «لأنه مضافٌ إليه، وليس كما قال؛ لأن الحالَ قد تعمل فيها حروفُ الجرِّ إذا عَمِلَتْ في ذي الحال كقولِك» مررتُ بزيدٍ قائماً «. قلت: ما ذكره مكيٌّ من امتناعِ الحال من المضاف إليه فليس على إطلاقه لِما تقدَّم تفصيلُه في البقرة. وأمَّا قولُ ابن عطية: إن العاملَ الخافضُ فليس كذلك، إنما العاملُ ما تعلَّق به الخافضُ، ولذلك إذا حُذِفَ الخافضُ، نُصِبَ مخفوضُه.
Cenâb-ı Hakk'ın: «Hanîfen» (حنيفاً) [“muvahhid olarak”] kavli haldir; bunun tahkiki Bakara suresinde geçmişti. İbn Atıyye şöyle demiştir: «Mekkî şöyle dedi: Muzâfun ileyh olduğu için -yani hanîfen kelimesi- 'İbrâhîm'den hal olamaz. Fakat durum onun dediği gibi değildir; çünkü tıpkı 'Merartü bi-Zeydin kâimen' (مررتُ بزيدٍ قائماً - Zeyd'e ayaktayken uğradım) sözünde olduğu gibi, şayet cer harfleri zü'l-hâlde amel etmişse bazen hal üzerinde de amel edebilir.» Derim ki: Mekkî'nin muzâfun ileyhten hal gelmesinin caiz olmadığına dair zikrettiği husus, Bakara suresinde tafsilatı geçtiği üzere mutlak değildir. İbn Atıyye'nin amilin cerr edici harf olduğuna dair sözü ise doğru değildir; zira amil ancak cer harfinin taalluk ettiği şeydir. Bundan dolayı cer harfi hazfedildiğinde mecrûru mansub olur.
قوله تعالى: {إِنَّمَا جُعِلَ} : العامَّةُ على بنائِه للمفعول، وأبو حَيْوةَ على بنائِه للفاعلِ، «السَّبْتَ» مفعول به.
Cenâb-ı Hakk'ın: {إِنَّمَا جُعِلَ} “[Sebt / Cumartesi tatili] ancak kılındı” kavlinde: Genel kıraat (cumhûr) meçhul bina (binaen li'l-mef'ûl) iledir. Ebû Hayve ise malum bina (binaen li'l-fâil) ile okumuştur [ca'ale / جَعَلَ]; [bu kıraate göre] «es-Sebte» (السَّبْتَ) mef'ûlün bihtir.
قوله تعالى: {ادع} : يجوز أن يكونَ مفعولُه مراداً، أي: ادعُ الناسَ، وأن لا يكونَ، أي: افعلِ الدعاءَ. و «بالحكمة» حالٌ، أي: ملتبساً بها.
Cenâb-ı Hakk'ın: {ادع} “Çağır / Davet et” kavlinde: Mef'ûlünün kastedilmiş olması caizdir; yani 'insanları davet et' demektir; kastedilmemiş olması da caizdir; yani 'davet fiilini yap' demektir. «Bi'l-hikmeti» (بالحكمة) [“hikmetle”] lafzı ise haldir; yani ona bürünmüş olarak [davet et demektir].
قوله تعالى: {وَإِنْ عَاقَبْتُمْ فَعَاقِبُواْ} : العامَّةُ على المُفاعلة، وهي بمعنى فَعَلَ كسافَر، وابنُ سيرين «عَقَّبْتم» بالتشديد بمعنى: قَفَّيْتُمْ فَقَفُّوا بمثلِ ما فُعِلَ بكم. وقيل: تتبَّعْتُم. والباءُ مُعَدِّيَةٌ، وفي قراءةِ ابنِ سيرين: إمَّا
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَإِنْ عَاقَبْتُمْ فَعَاقِبُواْ} “Eğer ceza verecekseniz, ceza verin” kavlinde: Genel kıraat (cumhûr) müfâale babı iledir; bu da tıpkı 'sâfere' (سافر) gibi 'fa'ale' (فعل) anlamındadır. İbn Sîrîn ise teşdid ile «akkabtüm» (عَقَّبْتم) şeklinde okumuştur; bu da 'takip ettiniz, izlediniz; o halde size yapılanın misliyle mukabelede bulunun' manasındadır. 'İzini sürdünüz' anlamına geldiği de söylenmiştir. Bâ harfi ta'diye (geçişlilik) içindir; İbn Sîrîn'in kıraatinde ise ya
للسببيةِ، وإمَّا مزيدةٌ.
sebebiyye içindir yahut zâiddir.
قوله: {لِّلصَّابِرينَ} يجوز أن يكونَ عامَّاً، أي: الصبرُ خيرٌ لجنسِ الصابرين، وأن يكونَ مِنْ وقوعِ الظاهر موقعَ المضمر، أي: صَبْرُكم خيرٌ لكم.
Cenâb-ı Hakk'ın: {لِّلصَّابِرينَ} “sabredenler için” kavli: Âm (genel) olması caizdir; yani 'Sabır, sabredenler cinsi için daha hayırlıdır' demektir. Zâhir ismin zamir yerine geçmesi kabilinden olması da caizdir; yani 'sabretmeniz sizin için daha hayırlıdır' demektir.
قوله تعالى: {إِلاَّ بالله} : أي بمعونتِهِ فهي للاستعانة.
Cenâb-ı Hakk'ın: {إِلاَّ بالله} “ancak Allah'ın yardımıyladır” kavli: Yani O'nun yardımıyladır; buradaki bâ harfi istiâne (yardım isteme/yardım dileme) içindir.
قوله: {فِي ضَيْقٍ} ابن كثير هنا، وفي النمل؛ بكسر الصاد، والباقون بالفتح. فقيل: لغتان بمعنىً في هذا المصدر، كالقَوْل والقِيْل. وقيل: المفتوحُ مخفَّفٌ من «ضَيِّق» كَمَيْت في «مَيِّت» ، أي: في أمرٍ ضَيِّق. ورَدَّه الفارسيُّ: بأنَّ الصفةَ غيرُ خاصةٍ بالموصوف فلا يجوز ادِّعاءُ الحذفِ، ولذلك جاز: «مررت بكاتبٍ» وامتنع «بآكلٍ» .
Cenâb-ı Hakk'ın: {فِي ضَيْقٍ} “bir sıkıntı içinde” kavlinde: İbn Kesîr burada ve Neml suresinde dâd harfinin kesresi ile [dîk / ضِيق], diğerleri ise fetha ile [dayk / ضَيْق] okumuşlardır. Bu masdarda tıpkı 'kavl' ve 'kîl' gibi aynı anlamda iki lehçe olduğu söylenmiştir. Fethalı olanın [dayk], tıpkı 'meyyit' yerine 'meyt' denmesi gibi «dayyik» (ضَيِّق) kelimesinden muhaffef olduğu da söylenmiştir; yani 'dar/sıkıntılı bir iş içinde' demektir. Ebû Ali el-Fârisî bunu şu gerekçeyle reddetmiştir: Sıfat mevsufe has (özgü) olmadığı için hazif iddiasında bulunmak caiz değildir; bundan ötürü «Merartü bi-kâtibin» (مررت بكاتبٍ - Bir kâtibe uğradım) caiz görülmüşken, «bi-âkilin» (بآكلٍ - Bir yiyene uğradım) caiz görülmemiştir.
قوله: {مِّمَّا يَمْكُرُونَ} متعلقٌ ب «ضَيْق» . و «ما» مصدريةٌ أو بمعنى الذي، والعائدُ محذوفٌ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {مِّمَّا يَمْكُرُونَ} “kurdukları tuzaklardan dolayı” kavli: «Dayk» (ضَيْق) lafzına taalluk etmektedir. «Mâ» (ما) masdariyyedir yahut «ellezî» (الذي) anlamındadır ve ait zamiri mahzuftur.