٣١١ - ٢- ولو غيرُ أَخْوالي أرادُوا نَقِيْصَتي ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
311 - 2- Dayılarımdan başkası benim eksiğimi [ortaya çıkarmak] isteseydi... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
ف» ذاتُ سوار «مرفوعةٌ بفعلٍ مفسَّرٍ بالظاهرِ بعده.
Dolayısıyla «ذاتُ سوار» ifadesi, kendisinden sonraki zâhir [fiil] ile açıklanan [mukadder] bir fiille merfûdur.
الثاني: أنه مرفوعٌ ب» كان «وقد كَثُر حَذْفُها بعد» لو «والتقدير: لو كنتم تملكون، فَحُذِفَتْ» كان «فانفصل الضمير، و» تملكون «في محلِّ نصبٍ ب» كان «وهو قولُ ابنِ الصائغِ. وقريبٌ منه قولُه:
İkincisi: «أنتم» zamirinin «كان» ile merfû olmasıdır; zira «لو» edatından sonra «كان» fiilinin hazfi çokça görülür. Takdiri: 'لو كنتم تملكون' şeklindedir. «كان» hazfedilince zamir munfasıl olmuş, «تملكون» cümlesi de «كان» fiilinin mansûb nasb mahallinde haberi olmuştur; bu, İbnü's-Sâiğ'in görüşüdür. [Şairin] şu sözü de buna yakındır:
٣١١ - ٣-
311 - 3-
أبا خُراشَةَ أمَّا أنتَ ذا نَفَرٍ ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Ey Ebû Hırâşe! Mademki sen bir topluluğa sahipsin... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
فإنَّ الأصلَ: لأَنْ كنتَ، فحُذِفَتْ» كان «فانفصل الضمير إلا أنَّ هنا عُوِّض مِنْ» كان «» ما «، وفي» لو «لم يُعَوَّض منها.
Zira bunun aslı 'لأن كنت' şeklindedir; «كان» hazfedilince zamir munfasıl olmuştur. Ancak burada «كان» fiilinin yerine «ما» bedel olarak getirilmiş, «لو» edatında ise yerine bedel getirilmemiştir.
الثالث: أنَّ» أنتم «توكيدٌ لاسمِ» كان «المقدرِ معها، والأصلُ» لو كنتم أنتم تملِكُون «فَحُذِفَتْ» كان «واسمها وبقي المؤكِّد، وهو قولُ ابن فضَّال المجاشعي. وفيه نظرٌ من حيث إنَّا نحذِفُ ما في التوكيد، وإن كان سيبويه يُجيزه.
Üçüncüsü: «أنتم» zamirinin, «كان» ile birlikte takdir edilen isminin te'kidi olmasıdır. Aslı 'لو كنتم أنتم تملكون' şeklindedir. «كان» ve ismi hazfedilmiş, müekkidi (te'kid eden) ise baki kalmıştır; bu, İbn Faddâl el-Mücâşiî'nin görüşüdür. Ancak Sîbeveyh bunu câiz görse bile, te'kide konu olan şeyi hazfetmemiz bakımından bu görüşte tutarsızlık (nazar) vardır.
وإنما أحوجَ هذين القائلَيْن إلى ذلك: كونُ مذهب البصريين في» لو «أنَّه لا يليها إلا الفعلُ ظاهراً، ولا يجوز عندهم أَنْ يليَها مضمراً مفسِّراً إلى في ضرورةٍ أو ندورٍ كقوله:» لو ذاتَ سِوَارٍ لطمَتْني «. فإن قيل: هذان الوجهان: أيضاً فيهما إضمار فعلٍ. قيل: ليس هو الإِضمارَ المَعْنِيَّ؛ فإنَّ الإِضمارَ الذي أَبَوْه على شريطةِ التفسير في غير» كان «، وأمَّا» كان «فقد كَثُر حَذْفُها بعد» لو «في مواضعَ كثيرةٍ. وقد وقع الاسمُ الصريحُ بعد» لو «غيرَ مذكورٍ بعده فعلٌ، أنشد الفارسي:
Bu iki görüş sahibini buna mecbur bırakan şey; Basralıların «لو» hakkındaki mezhebine göre, ondan hemen sonra ancak zâhir fiilin gelebilmesi ve onlara göre şairin: 'Bilezikli bir kadın [dahi] beni tokatlasaydı...' sözünde olduğu gibi bir zaruret veya nâdir durumlar dışında, tefsir edilen muzmer bir fiilin gelmesinin câiz olmamasıdır. Eğer: 'Bu iki vecihte de fiil takdiri (izmâr) vardır' denilirse, şöyle cevap verilir: 'Buradaki, kastedilen izmâr değildir; zira onların tefsir şartıyla reddettikleri izmâr «كان» dışındaki fiillerdedir. «كان» fiiline gelince, «لو» edatından sonra birçok yerde onun hazfedilmesi pek çok vukû bulmuştur. Nitekim «لو» edatından sonra ardından hiçbir fiil zikredilmeksizin açık isim (sarih isim) gelmiştir. Fârisî şu beyti inşâd etmiştir:
٣١١ - ٤- لو بغيرِ الماءِ حَلْقي شَرِقٌ ... كنت كالغصَّانِ بالماءِ اعتصاري
311 - 4- Sudan başka bir şeyle boğazım tıkansaydı / Tıkanan kişinin su ile rahatlaması gibi ben de [başka bir çare ile] ferahlardım.
إلا أنه خرَّجه على أنه مرفوعٌ بفعلٍ مقدر يُفَسِّره الوصفُ مِنْ قولِه» شَرِقٌ «. وقد تقدَّم تحقيق القول في» لو «فلنقتصِرْ على هذا.
Ancak o, bu ismi «شَرِقٌ» sözündeki vasfın açıkladığı mukadder bir fiille merfû olarak tevil etmiştir. «لو» hakkındaki sözün tahkiki daha önce geçmişti, bu kadarıyla iktifa edelim.
قوله: {لأمْسَكْتُمْ} يجوز أن يكونَ لازماً لتضمُّنِه معنى بَخَلْتُمْ، وأن يكونَ متعدِّياً، ومفعولُه محذوفٌ، لأَمْسَكْتُم المال، ويجوز أن يكونَ كقولِه {يُحْيِي وَيُمِيتُ} [البقرة: ٢٥٨] .
Cenâb-ı Hakk'ın: {لأمْسَكْتُمْ} “Elbette cimrilik ederdiniz / tutardınız” kavli: 'Cimrilik ettiniz' anlamını tazammun ettiği için lâzım olması câiz olduğu gibi, müteaddî olup mef'ûlünün 'malları tutardınız/harcamazdınız' şeklinde mahzûf olması da câizdir. {يُحْيِي وَيُمِيتُ} “Diriltir ve öldürür” [Bakara: 258] kavlinde olduğu gibi [mef'ûlsüz fiil cinsini ifade etmesi] de câizdir.
قوله: {خَشْيَةَ الإنفاق} فيه وجهان، أظهرهما: أنه مفعولٌ مِنْ أجله.
Cenâb-ı Hakk'ın: {خَشْيَةَ الإنفاق} “Harcama / tükenme korkusuyla” kavlinde iki vecih vardır; en zâhiri: Mef'ûlün lieclih (sebep bildiren tümleç) olmasıdır.
والثاني: أنه مصدرٌ في موضع الحال، قاله أبو البقاء، أي: خاشِين الإِنفاقَ. وفيه نظرٌ؛ إذ لا يقع المصدرُ المعرَّفُ موقعَ الحالِ إلا سماعاً نحو:» جَهْدَك «و» طاقتَك «و [كقوله:]
İkincisi: Hâl konumunda bir masdar olmasıdır; bunu Ebü'l-Bekâ söylemiştir, yani: 'Harcamaktan korkarak' demektir. Ancak bunda tutarsızlık (nazar) vardır; zira ma'rife masdar, «جَهْدَك» (var gücünle), «طاقتَك» (gücün yettiğince) ve [şairin şu sözünde] olduğu gibi yalnızca semâî olarak hâl konumuna geçer:
٣١١ - ٥- وأرسلها العِراك. . . . . . . . . . . ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
311 - 5- Ve onları birbirini itip kakarak/savaşarak gönderdi... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
ولا يُقاسُ عليه. والإِنفاقُ مصدرُ أنفق، أي: أَخْرَجَ المالَ. وقال أبو عبيدة:» وهو بمعنى الافتقار والإِقتار «.
Dolayısıyla buna kıyas yapılamaz. İnfâk (الإِنفاق) kelimesi, 'enfeka' (أَنْفَقَ) fiilinin masdarıdır, yani malı çıkarmak/harcamaktır. Ebû Ubeyde: 'O, yoksullaşma ve darlık mânasındadır' demiştir.
قوله تعالى: {تِسْعَ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ} : يجوز في «بيِّنات» النصبُ صفةً للعددِ، والجرُّ صفةً للمعدود.
Yüce Allah'ın: {تِسْعَ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ} “Apaçık dokuz ayet/mucize” kavlinde: «بيِّنات» kelimesinde, sayının (adedin) sıfatı olarak mensûb olması da sayılanın (ma'dûdun) sıfatı olarak mecrûr olması da câizdir.
قوله: {إِذْ جَآءَهُمْ} فيه أوجهٌ، أحدُها: أن يكونَ معمولاً ل «آتَيْنا» ، ويكون قولُه {فَسْئَلْ بَنِي إِسْرَائِيلَ} اعتراضاً. والثاني: أنَّه منصوبٌ بإضمار اذكُرْ. والثالث: أنه منصوبٌ ب يُخْبرونك مقدَّراً. الرابع: أنه منصوبٌ بقولٍ مضمرٍ، إذ التقديرُ: فَقُلْنا له: سَلْ بني إسرائيل حين جاءهم. وقد ذكر هذه الأوجهَ الزمخشريُّ مرتبةً على مقدمةٍ ذكرها قبل ذلك فلنذكُرْها. قال: {فَسْئَلْ بَنِي إِسْرَائِيلَ} ، أي: فقلنا له: سَلْ بني [إسرائيل] ، أي: سَلْهُمْ عن فرعونَ، وقل/ له: أرسلْ معي بني إسرائيل، أو سَلْهُم عن إيمانهم وحالِ دينهم، أو سَلْهُمْ أن يُعاضِدوك، وتَدُلُّ عليه قراءةُ رسول الله «فسال» على لفظ الماضي بغير همزٍ وهي لغةُ قريش.
Cenâb-ı Hakk'ın: {إِذْ جَآءَهُمْ} “Onlara geldiği zaman” kavlinde birkaç vecih vardır; birincisi: «آتَيْنا» fiilinin ma'mûlü olması ve {فَسْئَلْ بَنِي إِسْرَائِيلَ} “İsrailoğullarına sor” kavlinin de ara cümle (itiraziyye) olmasıdır. İkincisi: 'Hatırla' (اذكُرْ) takdiriyle mansûb olmasıdır. Üçüncüsü: Mukadder bir 'Sana haber verirler' (يُخْبرونك) fiiliyle mansûb olmasıdır. Dördüncüsü: Mukadder bir söz (kavl) ile mansûb olmasıdır; çünkü takdiri: 'Biz ona: Onlara geldiği zaman İsrailoğullarına sor, dedik' şeklindedir. Zemahşerî bu vecihleri, daha önce zikrettiği bir mukaddimeye bina ederek sıralamıştır; biz de onu zikredelim. Zemahşerî şöyle demiştir: '{فَسْئَلْ بَنِي إِسْرَائِيلَ} “İsrailoğullarına sor”, yani: Biz ona: İsrailoğullarına sor; yani onlara Firavun'u sor ve ona: İsrailoğullarını benimle gönder, de; yahut onlara imanlarını ve dinlerinin durumunu sor; yahut sana destek olmalarını iste, dedik. Resûlullah'ın Kureyş lehçesiyle hemzesiz mazi lafzıyla «فسال» şeklindeki kıraati de buna delalet eder.
وقيل: فَسَلْ يا رسول اللهِ المُؤْمِنَ من بني إسرائيل كعبدِ الله بن سلام وأصحابِه عن الآيات ليزدادوا يقيناً وطُمَأنينة كقوله: {وَلَكِن لِّيَطْمَئِنَّ قَلْبِي} [البقرة: ٢٦٠] . ثم قال: «فإن قلتَ بمَ تعلَّق» إذ جاءهم «؟ قلت: أمَّا على الوجهِ الأولِ فبالقولِ المحذوفِ، أي: فقلنا له: سَلْهُمْ حين جاءهم، أو ب» سال «في القراءة الثانية. وأمَّا على الأخير فب» آتَيْنا «أو بإضمار اذْكُرْ، أو بيُخْبرونك. ومعنى إذ جاءهم: إذ جاء آباءهم» . انتهى.
Şöyle de denilmiştir: Ey Allah'ın Resûlü! {وَلَكِن لِّيَطْمَئِنَّ قَلْبِي} “Fakat kalbimin mutmain olması için” [Bakara: 260] kavlinde olduğu gibi, kesin bilgi ve kalbî huzurları artsın diye İsrailoğullarından Abdullah b. Selâm ve arkadaşları gibi mümin olanlara o ayetleri sor! Sonra Zemahşerî şöyle demiştir: 'Eğer «إذ جاءهم» neye taalluk etmektedir? dersen; derim ki: Birinci veche göre mahzûf kavle taalluk eder; yani: 'Onlara geldiği zaman onlara sor, dedik' demektir; yahut ikinci kıraatteki «سال» fiiline taalluk eder. Son veche göre ise «آتَيْنا» fiiline, yahut 'hatırla' (اذْكُرْ) takdirine, yahut 'sana haber verirler' (يُخْبرونك) ifadesine taalluk eder. 'Onlara geldiğinde' ifadesinin anlamı ise: Onların atalarına geldiğinde demektir.' [Zemahşerî'nin sözü] bitti.
قال الشيخ: «ولا يتأتَّى تَعَلُّقه ب» اذكر «ولا ب يُخبرونك لأنه ظرفٌ ماضٍ» . قلت: إذا جعله معمولاً ل «اذكُرْ» ، أو ل يُخْبرونك لم يَجْعَلْه ظرفاً بل مفعولاً به، كما تقرَّر ذلك غيرَ مرة.
Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Onun 'hatırla' (اذكر) veya 'sana haber verirler' (يُخبرونك) ifadelerine taalluk etmesi mümkün değildir; çünkü o, geçmişe ait bir zarftır.» Derim ki: Onu «اذكُرْ» veya «يُخْبرونك» fiilinin ma'mûlü kıldığı zaman, daha önce defalarca kararlaştırıldığı üzere onu zarf değil mef'ûlün bih yapmıştır.
الخامس: أنه مفعولٌ به والعاملُ فيه «فَسَلْ» . قال أبو البقاء: «فيه وجهان، أحدُهما: هو مفعولٌ به باسْأَلْ على المعنى لأنَّ المعنى: اذْكرْ لبني إسرائيل [إذ جاءهم] وقيل: التقديرُ اذكر إذ جاءهم وهي غيرُ» اذكر «الذي قَدَّرْتَ به اسْأَلْ» . يعني أن اذكرْ المقدرةَ غيرُ «اذكر» الذي فَسَّرْتَ «اسأَلْ» بها، وهذا يؤيد ما ذكرْتُه لك مِنْ أنَّهم إذا قدَّروا «اذكر» جعلوا «إذ» مفعولاً به لا ظرفاً.
Beşincisi: Mef'ûlün bih olması ve âmilinin de «فَسَلْ» fiili olmasıdır. Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «Bunda iki vecih vardır; birincisi: Mânaya binaen 'sor' (اسْأَلْ) fiiliyle mef'ûlün bihtir; çünkü mânası: 'İsrailoğullarına [onlara geldiği zamanı] hatırlat' demektir. Şöyle de denilmiştir: Takdiri 'Onlara geldiği zamanı hatırla' şeklindedir ve bu, kendisiyle 'sor' fiilini takdir ettiğin 'hatırla'dan başkadır.» Yani mukadder olan 'hatırla', kendisiyle «اسأَلْ» fiilini tefsir ettiğin 'hatırla' değildir; bu da sana zikrettiğim, onların 'hatırla' takdir ettiklerinde «إذ» lafzını zarf değil mef'ûlün bih yaptıkları görüşünü desteklemektedir.
إلا أنَّ أبا البقاء ذكر حالَ كونِه ظرفاً ما يقتضي أنْ يعملَ فيه فعلٌ مستقبلٌ فقال: «والثاني: أن يكونَ ظرفاً. وفي العامل فيه أوجهٌ، أحدُها:» آتَيْنا «. والثاني:» قلنا «مضمرة. والثالث:» قُلْ «، تقديرُه قل لخصمِك: سَلْ. والمرادُ به فرعونُ، أي: قُلْ يا موسى، وكان الوجهُ أن يُقال: إذ جئتهم بالفتح، فرجع من الخطاب إلى الغيبة» .
Ne var ki Ebü'l-Bekâ, onun zarf olması durumunda geleceğe ait bir fiilin onda amel etmesini gerektiren bir durum zikrederek şöyle demiştir: «İkincisi: Zarf olmasıdır. Onda amel eden âmil hakkında vecihler vardır; birincisi: «آتَيْنا» fiilidir. İkincisi: Muzmer «قلنا» fiilidir. Üçüncüsü: «قُلْ» fiilidir; takdiri: Hasmına: Sor, de; şeklindedir. Bununla kastedilen Firavun'dur; yani: Ey Musa, de! demektir. Asıl olan fetha ile 'onlara geldiğin zaman' (إذ جئتهم) denilmesiydi; böylece hitaptan gâibe iltifat yapılmıştır.»
قلت: فظاهرُ الوجهِ الثالثِ أنَّ العاملَ فيه «قُلْ» وهو ظرفٌ ماضٍ، على أنَّ هذا المعنى الذي نحا إليه ليس بشيءٍ؛ إذ يرجع إلى: يا موسى قُلْ لفرعونَ: سَلْ بني إسرائيل، فيعودُ فرعون هو السائلَ لبني إسرائيل، وليس المرادُ ذلك قطعاً، وعلى التقدير الذي قَدَّمْتُه عن الزمخشريِّ - وهو أنَّ
Derim ki: Üçüncü vechin zâhiri, âmilinin «قُلْ» olmasıdır; oysa bu geçmiş zaman zarfıdır. Kaldı ki onun yöneldiği bu mâna kayda değer bir şey değildir; zira mâna: 'Ey Musa, Firavun'a: İsrailoğullarına sor, de' şekline döner ki bu durumda İsrailoğullarına soran Firavun olmuş olur; oysa kastedilen kesinlikle bu değildir. Zemahşerî'den daha önce aktardığım takdire göre ise -ki o
المعنى: يا موسى سَلْ بني إسرائيل، أي: اطْلُبْهم من فرعونَ - يكون المفعولُ الأول للسؤال محذوفاً، والثاني هو «بني إسرائيل» ، والتقدير: سَلْ فرعونَ بني إسرائيل، وعلى هذا فيجوز أن تكونَ المسألةُ من التنازع، وأعمل الثانيَ، إذ التقديرُ: سَلْ فرعونَ فقال فرعونُ، فأعمل الثانيَ فَرَفَع به الفاعلَ، وحَذَفَ المفعولَ مِنَ الأول وهو المختار من المذهبين.
mânanın: 'Ey Musa, İsrailoğullarını sor, yani onları Firavun'dan talep et' olmasıdır- suâl fiilinin birinci mef'ûlü mahzûf olur, ikincisi ise «بني إسرائيل» lafzıdır. Takdiri: 'İsrailoğullarını Firavun'dan iste/sor' şeklindedir. Buna göre meselenin tenâzu' babından olması ve ikincinin amel ettirilmesi câizdir; zira takdiri: 'Firavun'dan iste, Firavun da dedi ki' şeklinde olup ikinciyi amel ettirmiş, onunla fâili merfû kılmış ve iki mezhepten tercih edilenine göre birinciden mef'ûlü hazfetmiştir.
والظاهرُ غيرُ ذلك كلِّه، وأنَّ المأمورَ بالسؤال إنما هو سيدُنا رسولُ اللهِ صلى الله عليه، وبنو إسرائيل كانوا معاصِرِيه.
Zâhir olan ise bütün bunların dışındadır; sormakla emrolunan ancak Efendimiz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'dir, İsrailoğulları da onun çağdaşlarıdır.
والضميرُ في {إِذْ جَآءَهُمْ} : إمَّا للآباء، وإمَّا لهم على حَذْفِ مضافٍ، أي: جاء آباءهم.
{إِذْ جَآءَهُمْ} “Onlara geldiği zaman” kavlindeki zamir: Ya atalara aittir ya da muzafın hazfiyle 'onların atalarına geldiği zaman' anlamında bizzat kendilerine aittir.
قوله: «مَسْحُوراً» فيه وجهان، أظهرُهما: أنه بمعناه الأصلي، أي: إنك سُحِرْتَ، فمِنْ ثَمَّ اختلَّ كلامُك، قال ذلك حين جاءَه بما لا تَهْوَى نفسُه الخبيثةُ. الثاني: أنه بمعنى فاعِل كمَيْمون ومَشْؤوم، أي: أنت ساحرٌ؛ فلذلك تأتي بالأعاجيبِ، يشير لانقلابِ عصاه حيةً وغيرِ ذلك.
Cenâb-ı Hakk'ın: «مَسْحُوراً» sözünde iki vecih vardır; en zâhiri: Asıl mânasında olmasıdır; yani: 'Sen büyülenmişsin, bu yüzden de sözlerin tutarsızlaştı' demektir; bunu, habis nefsinin arzu etmediği bir şeyle ona geldiği zaman söylemiştir. İkincisi: «مَيْمُون» (uğurlu/uğur getiren) ve «مَشْؤُوم» (uğursuz/uğursuzluk getiren) kelimelerinde olduğu gibi fâil (etken) mânasında olmasıdır; yani: 'Sen bir büyücüsün (sâhircisin); bu yüzden harikûlâde şeyler getiriyorsun' demektir ki bu sözüyle asâsının yılana dönüşmesine ve diğer mucizelere işaret etmektedir.
قوله تعالى: {لَقَدْ عَلِمْتَ} : قرأ الكسائيُّ بضم التاء أَسْند الفعلَ لضمير موسى ﵇، أي: إني متحققٌ أني ما جئت به هو مُنَزَّلٌ مِنْ عندِ الله. والباقون بالفتح على إسناده لضميرِ فرعونَ، أي: أنت متحقِّقٌ أنَّ ما جئتُ به هو مُنَزَّل من عند الله وإنما كفرُك عِنادٌ، وعن عليٍّ ﵁ أنه أنكر الفتحَ، وقال: «ما عَلِم عدوُّ اللهِ قط، وإنما عَلِم موسى» ، والجملةُ المنفيَّةُ في محلِّ نصبٍ لأنها معلِّقةٌ للعِلْم قبلها.
Yüce Allah'ın: {لَقَدْ عَلِمْتَ} “Andolsun sen bildin” kavli: Kisâî t harfinin zammesiyle (علِمتُ) okumuş ve fiili Musa aleyhisselâm'ın zamirine isnad etmiştir; yani: 'Ben, getirdiğim şeyin Allah katından indirilmiş olduğunu kesinlikle bilmekteyim' demektir. Diğerleri ise Firavun'un zamirine isnad ederek fetha ile (علِمتَ) okumuşlardır; yani: 'Benim getirdiğim şeyin Allah katından indirilmiş olduğunu kesinlikle bildin, senin inkârın sadece bir inattır' demektir. Ali radıyallâhu anh'tan fetha ile okuyuşu reddettiği ve: 'Allah'ın düşmanı asla bilmedi, ancak Musa bildi' dediği rivayet edilmiştir. Menfî cümle ise nasb mahallindedir; zira kendisinden önceki ilim fiilini amelden askıya almıştır (ta'lik etmiştir).
قوله: «بَصائر» حالٌ وفي عاملها قولان، أحدُهما: أنه «أَنْزَلَ» هذا
Cenâb-ı Hakk'ın: «بَصائر» sözü hâldir. Âmili hakkında iki görüş vardır; birincisi: Bu
الملفوظُ به، وصاحبُ الحال هؤلاء، وإليه ذهب الحوفيُّ وابنُ عطيةَ وأبو البقاء، وهؤلاء يُجيزون أن يَعْمل ما قبلَ «إلا» فيما بعدها، وإنْ لم يكنْ مستثنى، ولا مستثنى منه، ولا تابعاً له. والثاني: وهو مذهب الجمهور أنَّ ما بعد «إلا» لا يكون معمولاً لما قبله، فيُقدَّر لها عاملٌ تقديرُه: أَنْزَلها بصائِرَ، وقد تقدَّم نظيرُ هذه في «هود» عند قولِه {إِلاَّ الذين هُمْ أَرَاذِلُنَا بَادِيَ الرأي} [هود: ٢٧] .
telaffuz edilen «أَنْزَلَ» fiilidir; hâl sahibi ise 'bunlar' (هؤلاء) lafzıdır. Havfî, İbn Atiyye ve Ebü'l-Bekâ bu görüşe meyletmiştir. Bunlar, müstesna, müstesnâ minh veya ona tabi olmasa dahi «إلا» edatından öncekinin sonrakinde amel etmesini câiz görürler. İkincisi: -ki cumhurun mezhebidir- «إلا» edatından sonrasının öncesinin ma'mûlü olamayacağı, bu sebeple onun için: 'Onları basiretler/deliller olarak indirdi' takdirinde bir âmil takdir edileceğidir. Bunun benzeri daha önce Hûd sûresinde: {إِلاَّ الذين هُمْ أَرَاذِلُنَا بَادِيَ الرأي} “Ancak basit görüşle bizim en ayak takımı olanlarımız...” [Hûd: 27] kavlinde geçmişti.
قوله: «مَثْبورا» «مَثْبوراً» مفعولٌ ثانٍ، واعترض بين المفعولين بالنداء. والمَثْبُور: المُهْلَكُ. يقال: ثَبَره اللهُ، أي: أَهْلكه، قال ابن الزَّبْعَرى:
Cenâb-ı Hakk'ın: «مَثْبورا» sözü: «مَثْبوراً» ikinci mef'ûldür; iki mef'ûlün arasına nida ile girilmiştir. Mesbûr (المَثْبُور); helak edilmiş kimsedir. 'Allah onu helak etti' anlamında 'ثَبَره اللهُ' denir; İbnü'z-Ziba'râ şöyle demiştir:
٣١١ - ٦- إذ أُجاريْ الشيطانَ في سَنَنِ الغَيْ ... يِ ومَنْ مالَ مَيْلَه مَثْبورُ
311 - 6- Azgınlık yollarında şeytanla yarış ettiğim zaman... / Ve kim onun meyl ettiği tarafa meylederse helak olmuştur.
والثُّبُور: الهَلاكُ قال تعالى: {لاَّ تَدْعُواْ اليوم ثُبُوراً وَاحِداً} [الفرقان: ١٤] .
Sübûr (الثُّبُور) helak demektir. Yüce Allah: {لاَّ تَدْعُواْ اليوم ثُبُوراً وَاحِداً} “Bugün tek bir helaki çağırmayın” [Furkan: 14] buyurmuştur.
قوله تعالى: {لَفِيفاً} : فيه وجهان، أحدُهما: أنه حالٌ، وأن أصلَه مصدرُ لفَّ يَلُفُّ لفيفاً نحو: النَّذير والنكير، أي: جِئْنا بكم منضمَّاً بعضُكم إلى بعض، مِنْ لفَّ الشيءَ يَلُفُّه لَفَّاً، والأَلَفُّ: المتداني الفَخْذَيْنِ، وقيل: العظيمُ البطن. والثاني: أنه اسمُ جمعٍ لا واحدَ له من لفظِه، والمعنى: جئنا بكم جميعاً فهو في قوةِ التأكيدِ.
Yüce Allah'ın: {لَفِيفاً} “Toplu halde / karmaşık bir topluluk olarak” kavlinde iki vecih vardır; birincisi: Hâl olması ve aslının nezîr (النَّذير) ve nekîr (النكير) gibi 'لفَّ يَلُفُّ لفيفاً' fiilinin masdarı olmasıdır; yani bir şeyi dürüp sarmak/toplamak anlamındaki 'لفَّ الشيءَ يَلُفُّه لَفَّاً' kökünden: 'Sizi birbirinize katılmış/toplanmış halde getirdik' demektir. 'El-Eleff' (الأَلَفُّ); uylukları birbirine yakın olan, bir görüşe göre de karnı büyük olan kimsedir. İkincisi: Kendi lafzından tekili olmayan bir ism-i cem' (topluluk ismi) olmasıdır; mânası: 'Sizi hep birlikte getirdik' demektir ki bu te'kid gücündedir.
قوله تعالى: {وبالحق أَنْزَلْنَاهُ} : في الجارِّ ثلاثةُ
Yüce Allah'ın: {وبالحق أَنْزَلْنَاهُ} “Biz onu hak ile indirdik” kavlinde: Câr-mecrûrda üç
أوجهٍ، أحدُها: أنه متعلق بأَنْزَلْناه، والباء سببية، أي: أنزلناه بسبب الحق. والثاني: أنه حالٌ من مفعول «أنزلناه» ، أي: ومعه الحق. والثالث: أنه حالٌ من فاعِله، أي: ملتبسين بالحقِّ. وعلى هذين الوجهين يتعلَّقُ بمحذوفٍ.
vecih vardır; birincisi: «أَنْزَلْناه» fiiline taalluk etmesi ve bâ harfinin sebebiyye olmasıdır; yani: 'Biz onu hak sebebiyle indirdik' demektir. İkincisi: «أنزلناه» fiilinin mef'ûlünden hâl olmasıdır; yani: 'Ve hak onunla birliktedir' demektir. Üçüncüsü: Fâilinden hâl olmasıdır; yani: 'Hakka mülâbis/sımsıkı bağlı olarak' demektir. Bu iki veche göre mahzûfa taalluk eder.
والضمير في «أَنْزَلْناه» الظاهرُ عَوْدُه للقرآن: إمَّا الملفوظِ به في قولِه قبل ذلك {على أَن يَأْتُواْ بِمِثْلِ هذا القرآن} [الإِسراء: ٨٨] ، ويكون ذلك جَرْياً على قاعدةِ أساليب كلامِهِم، وهو أَنْ يستطردَ المتكلمُ في ذِكْر شيءٍ لم يَسْبِقْ له كلامُه أولاً، ثم يعودُ إلى كلامِه الأولِ، وإمَّا للقرآنِ غيرِ الملفوظ أولاً؛ لدلالة الحالِ عليه كقولِه تعالى: {إِنَّا أَنزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ القدر} [القدر: ١] وقيل: يعودُ على موسى كقوله: {وَأَنزْلْنَا الحديد} [الحديد: ٢٥] . وقيل: على الوعد. وقيل: على الآيات التسعِ، وذكَّر الضميرَ وأفرده حملاً على معنى الدليل والبرهان.
«أَنْزَلْناه» lafzındaki zamirin zâhir olanı Kur'an'a râci olmasıdır: Bu da ya bundan önceki: {على أَن يَأْتُواْ بِمِثْلِ هذا القرآن} “Bu Kur'an'ın bir benzerini getirmek üzere...” [İsrâ: 88] kavlinde telaffuz edilen Kur'an'a döner ve bu durum, mütekellimin sözün başında zikretmediği bir şeyi araya sıkıştırıp sonra ilk sözüne dönmesi şeklindeki onların söz üslupları kuralı gereğince cereyan eder; ya da Yüce Allah'ın: {إِنَّا أَنزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ القدر} “Şüphesiz biz onu Kadir gecesinde indirdik” [Kadir: 1] kavlinde olduğu gibi hâlin delalet etmesinden ötürü başta telaffuz edilmeyen Kur'an'a döner. {وَأَنزْلْنَا الحديد} “Ve demiri indirdik” [Hadîd: 25] kavlinde olduğu gibi Musa'ya râci olduğu da söylenmiştir. Vaade râci olduğu da söylenmiştir. Dokuz ayete râci olduğu, delil ve bürhan mânasına hamledilerek zamirin müzekker ve müfred kılındığı da söylenmiştir.
قوله: {وبالحق نَزَلَ} فيه الوجهان الأوَّلان دونَ الثالث لعدمِ ضميرٍ آخرَ غيرِ ضمير القرآن. وفي هذه الجملةِ وجهان، أحدُهما: أنها للتأكيد، وذلك أنه يُقال: أنزلْتُه فَنَزَل، وأنزلْتُه فلا يَنْزِلْ، فجيْءَ بقولِه {وبالحق نَزَلَ} دَفْعاً لهذا الوهم. وقيل: ليست للتأكيد، والمغايرةُ تَحْصُل بالتغاير بين الحقِّيْنِ، فالحقُّ الأول التوحيد، والثاني الوعدُ والوعيدُ والأمر والنهي. وقال الزمخشري: «وما أَنْزَلْنَا القرآنَ إلا بالحكمةِ المقتضية لإنزاله، وما نَزَلَ إلا ملتبساً بالحق والحكمةِ لاشتماله على الهداية إلى كلِّ خير، أو ما أَنْزَلْنَاه من السماء إلا بالحقِّ محفوظاً بالرَّصْدِ من الملائكةِ، وما نَزَلَ على الرسول إلا محفوظاً
Cenâb-ı Hakk'ın: {وبالحق نَزَلَ} “Ve hak ile indi” kavlinde: Kur'an zamirinden başka bir zamir bulunmadığı için üçüncü vecih hariç ilk iki vecih geçerlidir. Bu cümlede iki vecih vardır; birincisi: Te'kid için olmasıdır; zira 'Onu indirdim ve indi' denilebildiği gibi 'Onu indirdim ama inmedi' de denilebilir; dolayısıyla bu vehmi bertaraf etmek için {وبالحق نَزَلَ} kavli getirilmiştir. Te'kid için olmadığı, iki 'hak' arasındaki farklılıkla tagâyürün (başkalığın) sağlandığı da söylenmiştir; nitekim birinci hak tevhiddir, ikinci hak ise vaad, vaîd, emir ve nehiydir. Zemahşerî şöyle demiştir: «Biz Kur'an'ı ancak indirilmesini gerektiren hikmetle indirdik; o da ancak bütün hayırlara hidayeti içermesi sebebiyle hak ve hikmetle dopdolu olarak indi; yahut biz onu semadan ancak meleklerin gözetimiyle korunmuş bir hak olarak indirdik; o da Resûl'e ancak şeytanların karıştırmasından onlar vesilesiyle
بهم مِنْ تخليط الشياطين» . و «مبشِّراً ونذيراً حالان من مفعول أَرْسَلْنَاك» .
korunmuş olarak indi.» «مبشِّراً ونذيراً» kelimeleri ise «أَرْسَلْنَاك» fiilinin mef'ûlünden hâldir.
قوله تعالى: {وَقُرْآناً فَرَقْنَاهُ} : في نصبه أوجهٌ، أحدُها: أنه منصوبٌ بفعلٍ مقدَّرٍ، أي: وآتَيْناك قرآناً «يدلُّ عليه قوله {وَلَقَدْ آتَيْنَا موسى} [الإِسراء: ١٠١] . الثاني: أنه منصوبٌ عطفاً على الكافِ في» أَرْسَلْناك «. قال ابنُ عطية:» من حيث كان إرسالُ هذا وإنزال هذا معنى واحداً «.
Yüce Allah'ın: {وَقُرْآناً فَرَقْنَاهُ} “Ve onu bölüm bölüm indirdiğimiz bir Kur'an olarak...” kavli: Nasb edilmesinde birkaç vecih vardır; birincisi: Mukadder bir fiille mansûb olmasıdır; yani: {وَلَقَدْ آتَيْنَا موسى} “Andolsun biz Musa'ya verdik” [İsrâ: 101] kavlinin delalet ettiği 'Sana da bir Kur'an verdik' demektir. İkincisi: «أَرْسَلْناك» fiilindeki kâf harfine matuf olarak mansûb olmasıdır. İbn Atiyye: 'Bunun gönderilmesi ile bunun indirilmesi aynı mânada olduğu cihetle matuftur' demiştir.
الثالث: أنه منصوبٌ عطفاً على {مُبَشِّراً وَنَذِيراً} قال الفراء: هو منصوبٌ ب» أَرْسَلْناك «، أي: ما أرسلناك إلا مبشِّراً ونذيراً وقرآناً، كما تقول: ورحمة لأنَّ القرآنَ رحمةً» . قلت: يعني أنه جُعِل نفسُ القرآن مُراداً به الرحمةُ مبالغةً، ولو ادَّعى ذلك على حَذْفِ مضافٍ كان أقربَ، أي: وذا قرآنٍ. وهذان الوجهان متكلِّفان.
Üçüncüsü: {مُبَشِّراً وَنَذِيراً} kavline matuf olarak mansûb olmasıdır. Ferrâ şöyle demiştir: 'O, «أَرْسَلْناك» fiiliyle mansûbdur; yani: Biz seni ancak bir müjdeci, bir uyarıcı ve bir Kur'an olarak gönderdik; nitekim Kur'an rahmet olduğu için 've bir rahmet olarak [gönderdik]' demen gibidir.' Derim ki: Yani mübalağa kastıyla Kur'an'ın bizzat kendisiyle rahmet kastedilmiştir; şayet bunu bir muzafın hazfiyle 've Kur'an sahibi olarak' şeklinde iddia etseydi daha yakın olurdu. Bu iki vecih tekellüflüdür (zorlamadır).
الرابع: أن ينتصِبَ على الاشتغال، أي: وفَرَقْنا قرآناً فرقناه. واعتذر الشيخُ عن ذلك، أي: عن كونِه لا يَصِحُّ الابتداءُ به لو جَعَلْناه مبتدأً لعدم مُسَوِّغٍ؛ لأنه لا يجوزُ الاشتغال إلا حيث يجوز في ذلك الاسمِ الابتداءُ، بأنَّ ثمَّ محذوفةً، تقديرُه: وقرآناً أيَّ قرآنٍ، بمعنى عظيم. و «فَرَقْناه» على
Dördüncüsü: İştigâl üzere mansûb olmasıdır; yani: 'Biz Kur'an'ı bölüm bölüm kıldık, onu bölüm bölüm kıldık' demektir. Şeyh [Ebû Hayyân], onu mübteda yapmamız durumunda müsevvig (başlangıcı câiz kılan gerekçe) bulunmadığı için onunla başlamanın sahih olmamasına -çünkü o isimle ibtida ancak câiz olan yerlerde iştigâl câiz olur- orada mahzûf bir sıfat bulunduğu ve takdirinin 'büyük' mânasında: 'Ve öyle muazzam bir Kur'an ki...' şeklinde olduğu mazeretini getirmiştir. Bu takdire göre «فَرَقْناه» cümlesinin
هذا لا محلَّ له بخلاف الأوجهِ المتقدمةِ؛ فإن محلِّه النصبُ لأنَّه نعتٌ ل «قرآناً» .
iraptan mahalli yoktur; önceki vecihlerin aksine, zira o vecihlerde «قرآناً» kelimesinin sıfatı olduğu için mahalli nasbdır.
والعامَّةُ «فَرَقْناه» بالتخفيف، أي: بَيَّنَا حلالَه وحرامَه، أو فَرَقْنا فيه بين الحق والباطل. وقرأ علي بن أبي طالب - كرَّم اللهُ وجهَه - واُبَيّ وعبدُ الله وابنُ عباس والشعبي وقتادة وحميد في آخرين بالتشديد. وفيه وجهان، أحدُهما: أنَّ التضعيفَ فيه للتكثير، أي: فَرَّقْنا آياتِه بين أمرٍ ونهي وحِكَمٍ وأحكامٍ ومواعظ وأمثال وقصص وأخبار ماضيةٍ ومستقبلةٍ. والثاني: أنه دالٌّ على التفريق والتنجيم.
Cumhur «فَرَقْناه» kelimesini tahfîf ile (şeddesiz) okumuştur; yani: 'Onun helalini ve haramını açıkladık' yahut 'Onda hak ile batılın arasını ayırdık' demektir. Ali b. Ebî Tâlib -kerremallâhu vecheh-, Übeyy, Abdullah, İbn Abbâs, Şa'bî, Katâde, Humeyd ve diğerleri teşdîd ile (فَرَّقْناه) okumuşlardır. Bunda iki vecih vardır; birincisi: Buradaki şeddenin teksîr (çokluk) için olmasıdır; yani: 'Onun ayetlerini emir, nehiy, hikmetler, hükümler, öğütler, darb-ı meseller, kıssalar ile geçmiş ve geleceğe ait haberler arasında kısımlara ayırdık' demektir. İkincisi: Parça parça ve kısım kısım (tencîm üzere) indirmeye delalet etmesidir.
قال الزمخشري: «وعن ابن عباس أنه قرأ مشدَّداً، وقال: لم يَنْزِلْ في يومين ولا في ثلاثةٍ، بل كان بين أولِه وآخره عشرون سنةً، يعني أنَّ» فَرَقَ «بالتخفيف يدلُّ على فصلٍ متقاربٍ» .
Zemahşerî şöyle demiştir: «İbn Abbâs'tan şeddeli okuduğu ve: 'İki günde de üç günde de inmedi, bilakis başı ile sonu arasında yirmi yıl vardı' dediği rivayet edilmiştir; yani tahfîf ile olan «فَرَقَ» fiili birbirine yakın aralıklarla ayrılmaya delalet eder.»
قال الشيخ: «وقال بعضُ من اختار ذلك - يعني التنجيمَ - لم يَنْزِلْ في يومٍ ولا يومين ولا شهرٍ ولا شَهْرَيْن، ولا سنةٍ ولا سنتين. قال ابنُ عباس: كان بين أوله وآخره عشرون سنة، كذا قال الزمخشريُّ عن ابن عباس» . قلت: وظاهرُ/ هذا أنَّ القولَ بالتنجيم ليس مرويَّاً عن ابن عباس ولا سيما وقد فَصَل قولَه «قال ابن عباس» مِنْ قولِه «وقال بعضُ مَنْ اختار ذلك» ، ومقصودُه أنه لم يُسْنِده لابن عباس لِيَتِمَّ له الردُّ على الزمخشري في أنَّ فَعَّل بالتشديد لا يَدُلُّ على التفريق، وقد تقدَّم له معه هذا المبحثُ أولَ هذا الموضوع.
Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Bunu -yani tencîmi (kısım kısım indirilişi)- tercih edenlerden bazısı: 'Bir günde de iki günde de, bir ayda da iki ayda da, bir yılda da iki yılda da inmedi' demiştir. İbn Abbâs: 'Başı ile sonu arasında yirmi yıl vardı' demiştir. Zemahşerî İbn Abbâs'tan böyle nakletmiştir.» Derim ki: Bunun zâhiri, tencîm kavlinin İbn Abbâs'tan rivayet edilmemiş olmasıdır; bilhassa onun 'İbn Abbâs dedi ki' sözünü 'bunu tercih edenlerden bazısı dedi ki' sözünden ayırmış olması buna delildir. Onun maksadı, şeddeli 'fa''ale' (فَعَّلَ) vezninin parça parça indirmeye delalet etmediği hususunda Zemahşerî'ye yapacağı reddiyeyi tamamlayabilmek için bunu İbn Abbâs'a isnad etmemektir. Nitekim onunla olan bu tartışması bu konunun başında daha önce geçmişti.
قوله: «لتقرأَه» متعلقٌ ب «فَرَقْناه» . و «على مُكْثٍ» فيه ثلاثةُ أوجهٍ، أحدُها: أنه متعلِّق بمحذوفٍ، على أنه حالٌ من الفاعل أو المفعول في «لتقرأه» ، أي: متمهِّلاً مترسِّلاً.
Cenâb-ı Hakk'ın: «لتقرأَه» kavli «فَرَقْناه» fiiline taalluk etmektedir. «على مُكْثٍ» kavlinde ise üç vecih vardır; birincisi: «لتقرأه» fiilindeki fâilden veya mef'ûlden hâl olarak mahzûfa taalluk etmesidir; yani: 'Ağır ağır, tane tane okuyasın diye' demektir.
والثاني: أنه بدلٌ مِنْ «على الناس» قاله الحوفيُّ، وهو وهمٌ، لأنَّ قوله «على مُكْثٍ» من صفاتِ القارئ أو المقروء من جهةِ المعنى، لا من صفاتِ الناس حتى يكون بدلاً منهم. الثالث: أنه متعلِّقٌ ب «فَرَقْناه» .
İkincisi: «على الناس» kavlinden bedel olmasıdır; bunu Havfî söylemiştir, ancak bu bir vehimdir; zira «على مُكْثٍ» sözü mânaca okuyanın veya okunanın niteliklerindendir, insanlardan bedel olabilecek şekilde insanların niteliklerinden değildir. Üçüncüsü: «فَرَقْناه» fiiline taalluk etmesidir.
وقال الشيخ: «والظاهرُ تَعَلُّق» على مُكْث «بقوله» لتقرأه «، ولا يُبالَى بكونِ الفعلِ يتعلَّق به حرفا جرٍّ من جنسٍ واحدٍ لأنه اختلف معنى الحرفين؛ لأنَّ الأولَ في موضعِ المفعول به، والثاني في موضعِ الحالِ، أي: متمهِّلاً مترسِّلاً» .
Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Zâhir olan «على مُكْث» ifadesinin «لتقرأه» kavline taalluk etmesidir. Fiile aynı cinsten iki harf-i cerrin taalluk etmesine aldırış edilmez; çünkü iki harfin mânası farklıdır; zira birincisi mef'ûlün bih konumunda, ikincisi ise hâl konumundadır; yani: 'Ağır ağır, tane tane okuyasın diye' demektir.»
قلت: قولُه أولاً إنه متعلقٌ بقوله «لتقرأَه» ينافي قولَه في موضع الحال؛ لأنه متى كان حالاً تعلَّق بمحذوف. لا يُقال: أراد التعلق المعنوي لا الصناعي لأنه قال: ولا يُبالَى بكون الفعل يتعلق به حرفا جرّ من جنسِ [واحد «] ، وهذا تفسيرُ إعرابٍ لا تفسيرُ معنى.
Derim ki: Onun ilk olarak «لتقرأَه» sözüne taalluk ettiğini söylemesi, hâl konumunda olduğunu söylemesiyle çelişir; zira ne zaman bir [ifade] hâl olursa mahzûfa taalluk eder. 'O teknik (nahvî) taalluku değil, anlamsal taalluku kastetti' denilemez; zira kendisi: 'Fiile [aynı] cinsten iki harf-i cerrin taalluk etmesine aldırış edilmez' demiştir ki bu, anlam tefsiri değil irab tefsiridir.
والمُكْثُ: التطاولُ في المدة وفيه ثلاثةُ لغاتٍ: الضمُّ والفتحُ - ونقل القراءةَ بهما الحوفي وأبو البقاء - والكسرُ، ولم يُقرأ به فيما علمتُ. وفي فعله الفتحُ والضم وسيأتيان إن شاء الله تعالى في النمل.
Müks (المُكْثُ): Sürenin uzaması demektir ve bunda üç lügat (lehçe) vardır: Zammeli ve fethalı [okunuş] -ki Havfî ve Ebu'l-Bekâ bu iki kıraati nakletmişlerdir- ve kesreli okunuş; bildiğim kadarıyla bununla kıraat edilmemiştir. Fiilinde ise fetha ve zamme vardır; bunlar inşâallâhu teâlâ Neml sûresinde gelecektir.
قوله تعالى: {لِلأَذْقَانِ} في هذه اللامِ ثلاثةُ أوجه، أحدُها: أنها بمعنى «على» ، أي: على الأذقان كقولِهم: خرَّ على وجهِه. والثاني: أنها للاختصاص، قال الزمخشري: «فإن قُلْتَ: حرفُ الاستعلاءِ ظاهرُ المعنى إذا قلت: خَرَّ على وجهه وعلى ذَقَنه فما معنى اللام في» خِرَّ لذَقْنَه ولوجهه «؟ قال:
Cenâb-ı Hakk'ın: {لِلأَذْقَانِ} “çeneleri üstü” kavlindeki bu lâm harfinde üç vecih vardır; birincisi: «على» mânasında olmasıdır, yani: Arapların 'خرَّ على وجهِه' (yüzü üstü kapandı) demeleri gibi 'çeneleri üstü' demektir. İkincisi: İhtisas içindir. Zemahşerî şöyle demiştir: «Eğer: 'Yüzü üstü ve çenesi üstü kapandı' dediğinde istilâ harfi [olan 'alâ] mânaca açıktır; peki 'خِرَّ لذَقْنَه ولوجهه' (çenesine ve yüzüne kapandı) ifadesindeki lâm harfinin mânası nedir?' dersen, [şöyle] der:
٣١١ - ٧-. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... فخرَّ صريعاً لليدين وللفمِ
311 - 7- .................................... ... Ellerinin ve ağzının üstüne yere serildi.
قلت: معناه: جَعَلَ ذقَنَه ووجهَه للخُرور، واختصَّ به؛ لأنَّ اللامَ للاختصاص. وقال أبو البقاء:» والثاني هي متعلقةٌ ب «يَخِرُّون» واللامُ على بابها، أي: مُذِلُّون للأذقان «.
Derim ki: Bunun mânası: Çenesini ve yüzünü kapanmaya tahsis etti [ve ona has kıldı] demektir; zira lâm harfi ihtisas içindir. Ebu'l-Bekâ ise şöyle demiştir: «İkincisi: Bu lâm «يَخِرُّون» fiiline taalluk etmektedir ve lâm kendi aslî mânasındadır; yani 'çenelerini zelil kılarlar' demektir.»
والأَذْقان: جمعُ ذَقَنٍ وهو مُجْتَمَعُ اللَّحْيَيْن. قال الشاعر:
Ezkan (الأَذْقان): Zekan (ذَقَن) kelimesinin çoğuludur; o da iki çene kemiğinin birleştiği yerdir. Şair şöyle demiştir:
٣١١ - ٨- فَخَرُّوا لأَذْقانِ الوجوه تنوشُهُمْ ... سِباعٌ من الطير العوادِي وتَنْتِفُ
311 - 8- Yüzlerinin çeneleri üstüne kapandılar; saldırgan yırtıcı kuşlar onları didikliyor ve yoluyordu.
و» سُجَّداً «حال. وجوَّز أبو البقاء في» للأَذقان «أن يكونَ حالاً. قال:» أي: ساجدين للأذقان «وكأنه يعني به» للأذقان «الثانية؛ لأنه يصير المعنى: ساجدين للأذقان سُجَّداً، ولذلك قال:» والثالث: أنها - يعني اللامَ - بمعنى «على» ، فعلى هذا تكون حالاً مِنْ «يَبْكُون» و «يَبْكُون» حال «.
«سُجَّداً» kelimesi hâldir. Ebu'l-Bekâ «للأَذقان» ifadesinin de hâl olmasını caiz görmüş ve şöyle demiştir: «Yani: Çeneleri üstüne secde ediciler olarak.» O, bununla ikinci «للأذقان» ifadesini kastediyor gibidir; zira [birincisi için olursa] mânası: 'Çeneleri üstüne secde ediciler olarak secdeye kapanırlar' şeklini alır. Bu sebeple şöyle demiştir: «Üçüncüsü: Lâmın -yani lâm harfinin- «على» mânasında olmasıdır; buna göre bu ifade «يَبْكُون» fiilinden hâl olur, «يَبْكُون» ise [zaten] hâldir.»
قوله تعالى: {وَيَزِيدُهُمْ} : فاعلُ «يزيد» : إمَّا القرآنُ، أو البكاءُ أو السجودُ أو المتلوُّ، لدلالةِ قوله: «إذ يتْلى» . وتكرَّر الخُرور لاختلافِ حالتِه بالبكاء والسجود، وجاءتِ الحالُ الأولى اسماً لدلالتِه على الاستقرار، والثانية فعلاً لدلالتِه على التجدُّدِ والحدوث.
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَيَزِيدُهُمْ} “ve onların ... artırır” kavlinde «يزيد» fiilinin fâili: {إذ يتْلى} “onlara okunduğu zaman” kavlinin delaletiyle ya Kur'an, ya ağlama, ya secde ya da okunan şeydir. Yere kapanma eylemi (hurûr), ağlama ve secde etme durumlarının farklılığı sebebiyle tekrar edilmiştir. Birinci hâl sebat ve devamlılığa delalet etmesi için isim olarak gelmiş, ikincisi ise yenilenme ve meydana gelmeye delalet etmesi için fiil olarak gelmiştir.
قوله تعالى: {أَيّاً مَّا تَدْعُواْ} : «أيَّاً» منصوب ب «تَدْعُوا» على المفعول به، والمضافُ إليه محذوفٌ، أي: أيَّ الاسمين. و «تَدْعوا» مجزوم بها فهي عاملةٌ معمولةٌ، وكذلك الفعلُ، والجوابُ الجملةُ الاسمية مِنْ قوله {فَلَهُ الأسمآء الحسنى} . وقيل: هو محذوفٌ تقديرُه: جاز، ثم استأنفَ فقال: فله الأسماءُ الحسنى «. وليس بشيءٍ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {أَيّاً مَّا تَدْعُواْ} “hangisiyle dua ederseniz edin” kavlinde: «أَيَّاً» kelimesi mef'ûlün bih olarak «تَدْعُوا» fiili ile mansubdur; muzâfun ileyh ise mahzûftur, yani: 'Bu iki isimden hangisiyle' demektir. «تَدْعوا» ise onunla meczumdur; dolayısıyla [eyyâ] hem âmil hem ma'mûldür, fiil de böyledir. Cevap ise {فَلَهُ الأسمآء الحسنى} “en güzel isimler O'nundur” kavlindeki isim cümlesidir. Bir görüşe göre [cevap] mahzûftur, takdiri: 'Câizdir' şeklindedir, sonra söze yeniden başlayıp (isti'nâf ile) 'en güzel isimler O'nundur' demiştir. Fakat bu [görüş] bir değer taşımaz.
والتنوين في» أَيَّاً «عوضٌ من المضافِ إليه. وفي» ما «قولان، أحدهما: أنها مزيدةٌ للتاكيد. والثاني: أنها شرطيةٌ جُمِعَ بينهما تأكيداً كما جُمِع بين حَرْفَيْ الجرِّ للتاكيد، وحَسَّنه اختلافُ اللفظ كقوله:
«أَيَّاً» kelimesindeki tenvin muzâfun ileyhten ivazdır (onun yerine gelmiştir). «ما» hakkında ise iki görüş vardır; birincisi: Te'kid için zâid olmasıdır. İkincisi: Te'kid amacıyla iki harf-i cerrin bir arada kullanılması gibi, te'kid için bir araya getirilmiş bir şart edatı olmasıdır; lâfızların farklı oluşu da şairin şu sözünde olduğu gibi bunu güzelleştirmiştir:
٣١١ - ٩- فَأَصْبَحْنَ لا يَسْأَلْنني عن بما به ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
311 - 9- Artık onlar bana onun başına gelen şey hakkında hiçbir şey sormaz oldular...
ويؤَيِّد هذا ما قرأ به طلحة بن مصرف» أياً مَنْ تَدْعُوا «فقيل:» مَنْ «تحتمل الزيادة على رأيِ الكسائي كقوله في قوله:
Bunu, Talha b. Musarrif'in «أياً مَنْ تَدْعُوا» şeklindeki kıraati de desteklemektedir. Denildi ki: Kisâî'nin şairin şu sözü hakkındaki görüşüne göre «مَنْ» edatının zâid olma ihtimali vardır:
٣١ - ٠-
31 - 0-
يا شاةَ مَنْ قنَصَ لِمَنْ حَلَّتْ له ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Ey avlayanın koyunu! Kendisine helal kılınan kimse için...
واحتُمِل أن تكونَ شرطيةً، وجُمِع بينهما تأكيداً لِما تقدم. و» تَدْعُوا «هنا يحتمل أن يَكونَ من الدعاء وهو النداء فيتعدَّى لواحدٍ، وأن يَكونَ بمعنى التسمية فيتعدَّى لاثنين، إلى الأولِ بنفسه، وإلى الثاني بحرفِ الجر، ثم يُتَّسَعُ في الجارِّ فيُحذف كقوله:
Şart edatı olma ihtimali de vardır ve daha önce geçtiği üzere te'kid için ikisi bir araya getirilmiştir. Buradaki «تَدْعُوا» fiilinin 'dua' mânasında olup nida anlamına gelmesi muhtemeldir; bu takdirde tek [mef'ûle] geçişli olur. İsimlendirme (tesmiye) mânasında olması da muhtemeldir; bu takdirde iki mef'ûle geçişli olur; birincisine bizzat, ikincisine ise harf-i cer ile geçişli olur; sonra harf-i cerde tasarruf yapılarak (ittisâ' yoluyla) şairin şu sözünde olduğu gibi hazfedilir:
٣١٢ - ١- دَعَتْني أخاها أمُّ عمروٍ. . . . . . . . . ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
312 - 1- Amr'ın annesi beni kardeşi [diye] çağırdı...
والتقدير: قل: ادعُوا معبودَكم بالله أو بالرحمن/ بأيِّ الاسمين سَمَّيتموه. وممَّن ذهب إلى كونها بمعنى» سَمَّى «الزمخشري.
Takdiri şöyledir: De ki: Mabudunuza ister Allah, ister Rahmân diye dua edin / onu bu iki isimden hangisiyle isimlendirirseniz isimlendirin. Bunun 'isimlendirdi' (سَمَّى) mânasında olduğu görüşüne gidenlerden biri de Zemahşerî'dir.
ووقف الأخوان على» أيّا «بإبدال التنوين ألفاً، ولم يقفا على» ما «تبييناً لانفصالِ،» أيَّ «مِنْ» ما «. ووقف غيرُهما على» ما «لامتزاجها ب» أيّ «، ولهذا فُصِل بها بين» أيّ «وبين ما أُضيفت إليه في قوله تعالى {أَيَّمَا الأجلين} [القصص: ٢٨] . وقيل:» ما «شرطيةٌ عند مَنْ وقف على» أياً «وجعل المعنى: أيَّ الاسمينِ دَعَوْتموه به جاز ثم استأنف {مَّا تَدْعُواْ فَلَهُ الأسمآء الحسنى} يعني أنَّ» ما «شرطٌ ثانٍ، و» فله الأسماءُ «جوابُه، وجوابُ الأول مقدِّرٌ. وهذا مردودٌ بأنَّ» ما «لا تُطْلق على آحاد أولي العلم، وبأنَّ الشرطَ يقتضي عموماً، ولا يَصِحُّ هنا، وبأن فيه حَذْفَ الشرط والجزاء معاً.
İki İmam (Hamza ve Kisâî), «أيّ» kelimesinin «ما» kelimesinden ayrılığını beyan etmek amacıyla tenvini elife çevirerek «أيّا» üzerinde vakfettiler ve «ما» üzerinde vakfetmediler. Onların dışındakiler ise «أيّ» ile kaynaşmış olmasından ötürü «ما» üzerinde vakfettiler; nitekim bu sebeple Cenâb-ı Hakk'ın: {أَيَّمَا الأجلين} [Kasas: 28] “bu iki süreden hangisini” kavlinde «أيّ» ile muzâfun ileyhi arasına bu [mâ] ile fasıla verilmiştir. Bir görüşe göre «أياً» üzerinde vakfeden kimseye göre «ما» şart edatıdır ve mânayı şöyle takdir etmiştir: 'Onu bu iki isimden hangisiyle çağırırsanız câizdir', sonra da {مَّا تَدْعُواْ فَلَهُ الأسمآء الحسنى} şeklinde yeni bir cümleye başlamıştır; yani «ما» ikinci bir şarttır, «فله الأسماءُ» onun cevabıdır, birincinin cevabı ise mukadderdir. Bu [görüş]; «ما» edatının akıl sahiplerinin fertleri için kullanılmamasıyla, şartın umum ifade etmesini gerektirmesi ve bunun burada sahih olmamasıyla ve hem şartın hem de cezanın birlikte hazfedilmesini içermesiyle reddedilmiştir.
قوله تعالى: {مَّنَ الذل} فيه ثلاثةُ أوجه، أحدُها:
Cenâb-ı Hakk'ın: {مَّنَ الذل} “âcizlikten ötürü” kavlinde üç vecih vardır; birincisi:
أنها صفةٌ ل «وليّ» ، والتقدير: وليّ من أهلِ الذل، والمرادُ بهم: اليهودُ والنصارى؛ لأنهم أذلُّ الناسِ. والثاني: أنها تبعيضية. الثالث: أنها للتعليل، أي: مِنْ أجل الذُّلِّ. وإلى هذين المعنيين نحا الزمخشريُّ فإنه قال: «وليٌّ من الذل: ناصرٌ من الذل، ومانعٌ له منه، لاعتزازه به، أو لم يُوالِ أحداً لأَجْلِ مَذَلَّةٍ به ليدفعَها بموالاتِه» .
«وليّ» için sıfat olmasıdır; takdiri: 'Zillete düşmüş kimselerden bir dost' şeklindedir. Onlardan kasıt Yahudiler ve Hristiyanlardır; çünkü onlar insanların en zelil olanlarıdır. İkincisi: Teb'îziyye (kısmîlik bildiren) olmasıdır. Üçüncüsü: Ta'lîl (gerekçe bildirme) için olmasıdır; yani: 'Zillete düşmemek için' demektir. Zemahşerî bu iki mânaya yönelerek şöyle demiştir: «'Zilletten ötürü bir dost': Zilletten koruyan bir yardımcı ve onunla izzet bulduğu için kendisini zilletten meneden [bir yardımcı edinmemiştir]; yahut üzerindeki bir zillet sebebiyle, o dostluk sayesinde bunu bertaraf etmek amacıyla hiç kimseyle dostluk kurmamıştır.»
وقد تقدَّم الفرقُ بين الذُّل والذِّل في أولِ هذه السورة.
Züll (الذُّل) ile zill (الذِّل) arasındaki fark bu sûrenin başında daha önce geçmişti.
والمخافَتَةُ: المُسَارَّةُُ بحيث لا يُسْمَعُ الكلامُ. وضَرَبْتُه حتى خَفَتَ، أي: لم يُسْمَعْ له حِسٌّ.
Muhâfete (المخافَتَةُ): Söz işitilmeyecek derecede fısıldaşmaktır. 'وضَرَبْتُه حتى خَفَتَ' (Ona vurdum, nihayet sesi kesildi) denir; yani: Ondan hiçbir ses işitilmedi demektir.