٣٠٩ - ٧- ألا زارَتْ وأهلُ مِنَىً هُجودُ ... وليت خيالَها بمِنَىً يعودُ
309 - 7- Dikkat et, Mina halkı uykudayken o [bizi] ziyaret etti ... Keşke onun hayali Mina'da geri gelseydi!
فَهُجُودٌ: نيامٌ، جمعُ «هاجِد» كساجِد وسُجود. وقيل: الهُجود: مشتركٌ بين النائِمِ والمُصَلِّي. قال ابن الأعرابي: «تَهَجَّدَ: صلَّى من الليل، وتَهَجَّدَ: نامَ» ، وهو قول أبي عبيدةَ واللَّيْث.
Hücûd (هُجُودٌ): Uyuyanlar demektir; 'sâcid'in (ساجِد) çoğulunun 'sücûd' (سُجود) gelmesi gibi 'hâcid'in (هاجِد) çoğuludur. Bir görüşe göre hücûd (الهُجود); hem uyuyan hem de namaz kılan için kullanılan müşterek bir kelimedir. İbnü'l-A'râbî şöyle demiştir: «Teheccede (تَهَجَّدَ); gece namaz kıldı demektir, [aynı zamanda] teheccede (تَهَجَّدَ); uyudu demektir.» Bu, Ebû Ubeyde ve Leys'in de kavlidir.
قوله: {عسى أَن يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَاماً} في نصب «مَقاماً» أربعةُ أوجه، أحدها: أنه منصوبٌ على الظرف، أي: يبعثُك في مَقام. الثاني: أن ينتصِبَ بمعنى «يَبْعَثُك» لأنه في معنى يُقيمك، يقال: أُقِيم مِنْ قبرِه وبُعِث منه، بمعنىً فهو نحو: قعد جلوساً. الثالث: أنه منصوبٌ على الحال، أي: يَبْعَثُك ذا مقامٍ محمودٍ. الرابع: أنه مصدرٌ مؤكِّدٌ، وناصبُه مقدَّرٌ، أي: فيقوم مقاماً.
Cenâb-ı Hakk'ın: {عسى أَن يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَاماً} “Rabbinin seni ... bir makama göndermesi umulur” kavlinde «مَقاماً» lafzının nasb edilmesinde dört vecih vardır: Birincisi: Zarf olarak mansub olmasıdır; yani: 'Seni bir makamda diriltip gönderir' demektir. İkincisi: «يَبْعَثُك» lafzının manasıyla mansub olmasıdır; zira bu, 'seni ikame eder/dikilip durdurur' manasındadır; nitekim 'kabrinden kaldırıldı' (أُقِيم مِنْ قبرِه) ile 'ondan diriltilip çıkarıldı' (بُعِث منه) aynı anlamda kullanılır; dolayısıyla bu, 'oturuşla oturdu' (قعد جلوساً) gibidir. Üçüncüsü: Hâl olarak mansub olmasıdır; yani: 'Seni övgüye değer bir makam sahibi olarak diriltip gönderir' demektir. Dördüncüsü: Pekiştirici masdar olmasıdır ve onu nasb eden âmil takdiridir; yani: 'Böylece bir makamda durur/duracaktır' (فيقوم مقاماً) demektir.
و «عَسَى» على الأوجهِ الثلاثةِ دونَ الرابع يتعيَّن فيها أن تكونَ
Dördüncüsü hariç [ilk] üç vecihte «عَسَى» fiilinin
التامَّةَ، فتكونَ مسندةً إلى «أنْ» وما في حَيِّزها إذ لو كانت ناقصةً على أَنْ يكونَ {أَن يَبْعَثَكَ} خبراً مقدماً، و «ربُّك» اسماً مؤخراً، لَزِمَ من ذلك محذورٌ: وهو الفصلُ بأجنبي بين صلة الموصول ومعمولِها، فإنَّ «مَقاماً» على الأوجه الثلاثةِ الأُوَلِ منصوبٌ ب «يَبْعَثُكَ» وهو صلةٌ ل «أَنْ» فإذا جَعَلْتَ «رَبُّك» اسمَها كان أجنبياً من الصلة فلا يُفْصَلُ به، وإذا جَعَلْتَه فاعِلاً لم يكن أجنبياً فلا يُبالَى بالفصلِ به.
tam fiil olması tayin eder; dolayısıyla «أنْ» ve onun sılasına (harf-i masdariyye ve fiiline) isnad edilmiş olur. Zira şayet {أَن يَبْعَثَكَ} “seni diriltip göndermesi” öne geçmiş haber, «ربُّك» ise sonraya kalmış isim olmak üzere nâkıs bir fiil olsaydı, bundan sakıncalı bir durum gerekirdi: O da mevsûlün sılası ile mâmûlü arasının ecnebi (yabancı) bir kelimeyle ayrılmasıdır. Çünkü «مَقاماً» lafzı ilk üç vecihte «يَبْعَثُكَ» fiiliyle mansubdur, o ise «أَنْ» edatının sılasıdır. Eğer «رَبُّك» lafzını onun (âsâ'nın) ismi kılarsan, sıladan ecnebi (bağımsız) olur ve onunla fasl yapılamaz (araya girilemez). Şayet onu fâil kılarsan, ecnebi olmaz ve onunla araya girilmesinde bir sakınca görülmez.
وأمَّا على الوجه الرابع فيجوز أن تكونَ التامَّةَ والناقصةَ بالتقديم والتأخير لعدم المحذورِ؛ لأنَّ «مقاماً» معمولٌ لغير الصلة، وهذا من محاسِنِ صناعة النحو، وتقدَّم لك قريبٌ مِنْ هذا في سورةِ إبراهيم ﵇ في قولِه تعالى: {أَفِي الله شَكٌّ فَاطِرِ} [إبراهيم: ١٠] .
Dördüncü veche göre ise sakıncalı durum bulunmadığı için takdim ve tehir yoluyla hem tam hem de nâkıs olması câizdir; zira «مقاماً» lafzı sılanın dışındaki bir şeyin mâmûlüdür. Bu da nahiv sanatının güzelliklerindendir. Bunun benzeri İbrâhim sûresinde [aleyhisselâm] Yüce Allah'ın: {أَفِي الله شَكٌّ فَاطِرِ} [İbrâhim: 10] “Gökleri ve yeri yaratan Allah hakkında bir şüphe mi var?” kavlinde geçmişti.
قوله تعالى: {مُدْخَلَ صِدْقٍ} : يحتمل أن يكونَ مصدراً، وأن يكونَ ظرفَ مكان وهو الظاهر. والعامَّةُ على ضم الميم فيهما لسَبْقهما فعلٌ رباعي. وقرأ قتادة وأبو حيوة وإبراهيم بن أبي عبلة وحميد بفتحِ الميمِ فيهما: إمَّا لأنهما مصدران على حَذْفِ الزوائد ك {أَنبَتَكُمْ مِّنَ الأرض نَبَاتاً} [نوح: ١٧] ، وإمَّا لأنهما منصوبان بمقدَّرٍ موافقٍ لهما تقديره: فادْخُلْ مَدْخَلَ واخرُجْ مَخْرَج. وقد تقدَّم هذا مستوفى في قراءةِ نافع في سورة النساء، وأنه قَرَأ كذلك في سورة الحج.
Yüce Allah'ın: {مُدْخَلَ صِدْقٍ} “doğrulukla giriş / sıdk ile giriş” kavli: Masdar olma ihtimaline de mekân zarfı olma ihtimaline de açıktır ki zâhir olan budur. Cumhûr, kendilerinden önce dört harfli (rubâî) bir fiil geçtiği için her ikisinde de mîm harfini ötre ile okumuştur. Katâde, Ebû Hayve, İbrâhim b. Ebî Able ve Humeyd ise her ikisinde de mîm'in fethasıyla okumuşlardır: Bu ya {أَنبَتَكُمْ مِّنَ الأرض نَبَاتاً} [Nûh: 17] “Sizi yerden bir bitki gibi bitirdi” ayetinde olduğu gibi zâit harflerin hazfedilmesiyle iki masdardır ya da kendilerine uygun takdirî bir fiille mansubdurlar ki takdiri: 'Gir bir girişle ve çık bir çıkışla' (فادْخُلْ مَدْخَلَ واخرُجْ مَخْرَج) şeklindedir. Bu husus Nisâ sûresinde Nâfi'nin kıraatinde ve onun Hac sûresinde de bu şekilde okuduğuna dair tafsilatıyla geçmişti.
ومُدْخَلُ صِدْقٍ ومُخْرَجُ صِدْقٍ من إضافة التبيين، وعند الكوفيين من
«مُدْخَلُ صِدْقٍ» ve «مُخْرَجُ صِدْقٍ» izâfet-i tebyîndendir (açıklama izafetidir); Kûfelilere göre ise
إضافةِ الموصوف لصفته، لأنه يُوصف به مبالغةً.
mevsûfun sıfatına izafe edilmesindendir; çünkü mübalağa kastıyla onunla nitelenmektedir.
قوله: «سُلْطاناً» هو المفعولُ الأول للجَعْلِ، والثاني أحدُ الجارَّيْن المتقدَّمين، والآخرُ متعلِّقٌ باستقراره. و «نصيراً» يجوز أن يكون مُحَوَّلاً مِنْ فاعِل للمبالغةِ، وأن يكونَ بمعنى مفعول.
«سُلْطاناً» kavli: Kılma (ce'l) fiilinin birinci mef'ûlüdür; ikincisi ise daha önce geçen iki câr-mecrûrdan biridir, diğeri ise onun istikrarına (müteallakına) müteallıktır. «نصيراً» lafzının mübalağa için fâil vezninden dönüştürülmüş olması da mef'ûl manasında olması da câizdir.
والزُّهُوق: الذَّهابُ والاضمحلال قال:
Zühûk (الزُّهُوق): Gitmek ve yok olup silinmektir. [Şair] şöyle demiştir:
٣٠٩ - ٨- ولقد شَفَى نَفْسي وأبرَأَ سُقْمَها ... إقدامُه بمَزَالَةٍ لم يَزْهَقِ
309 - 8- Kaygan bir yerde sendelemeden onun öne atılması / Şüphesiz gönlümü ferahlattı ve hastalığına şifa verdi.
يقال: زَهَقَتْ نَفْسي تَزْهَقُ زُهوقاً بالضم. وأمَّا الزَّهوق بالفتح فمثالُ مبالَغَةٍ كقوله:
[Muzârî ve masdarı] ötre ile «زَهَقَتْ نَفْسي تَزْهَقُ زُهوقاً» (Canım çıktı/gitti) denir. Fetha ile 'ez-zehûk' (الزَّهوق) ise mübalağa sîgasıdır; şairin şu sözünde olduğu gibi:
٣٠٩ - ٩- ضَرُوْبٌ بنَصْلِ السَّيْفِ سُوقَ سِمانِها ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
309 - 9- Kılıcın namlusuyla besili develerin bacaklarına vuran ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
قوله تعالى: {مِنَ القرآن} : في «مِنْ» هذه ثلاثةُ أوجهٍ، أحدُها: أنها لبيانِ الجنسِ، قاله الزمخشري، وابنُ عطية وأبو البقاء. ورَدَّ الشيخُ عليهم: بأنَّ التي للبيان لا بد أن يتقدَّمَها ما تُبَيِّنُه، لا أَنْ تتقدَّمَ هي عليه، وهنا قد وُجِدَ تقديمُها عليه.
Yüce Allah'ın: {مِنَ القرآن} “Kur'an'dan” kavli: Buradaki «مِنْ» edatında üç vecih vardır: Birincisi: Cins beyanı (beyâniyye) olmasıdır; bunu Zemahşerî, İbn Atiyye ve Ebû'l-Bekâ söylemiştir. Şeyh [Ebû Hayyân] ise onlara şöyle reddiye vermiştir: Beyan için olan [min] edatının, açıkladığı şeyin önüne geçmesi değil, açıkladığı şeyin onun önüne geçmesi zorunludur; burada ise onun öne geçirilmesi vaki olmuştur.
الثاني: أنها للتبعيض، وأنكره الحوفي قال: «لأنه يَلْزَمُ أن لا يكونَ بعضُه
İkincisi: Tab'îz (bazısı/bir kısmı) için olmasıdır; Havfî bunu inkâr ederek şöyle demiştir: «Çünkü bundan, onun bazısının
شفاءً» . وأُجيب عنه: بأنَّ إنزالَه إنما هو مُبَعَّضٌ. وهذا الجوابُ ليس بظاهرٍ. وأجاب أبو البقاء بأنَّ منه ما يَشْفي من المرضِ. قلت: وهذا قد وُجِد بدليل رُقْيَةِ بعضِ الصحابةِ سَيِّدَ الحيِّ الذي لُدِغ، بالفاتحةِ فشُفي.
şifa olmaması gerekir.» Buna şöyle cevap verilmiştir: Onun indirilmesi kısım kısımdır (parça parçadır). Ne var ki bu cevap açık (zâhir) değildir. Ebû'l-Bekâ ise ondan bazısının hastalıktan şifa verdiği şeklinde cevap vermiştir. Derim ki: Sahabeden bazısının akrep/yılan sokan kabile reisine Fâtiha ile rukye yapıp onun şifa bulması deliliyle bu vaki olmuştur.
الثالث: أنها لابتداءِ الغاية وهو واضح.
Üçüncüsü: İbtidâ-i gâye (başlangıç) için olmasıdır ki bu açıktır.
والجمهور على رفع «شِفاءٌ/ ورحمةٌ» خبرين ل «هو» ، والجملةُ صلةٌ ل «ما» وزيدُ بن علي بنصبهما، وخُرِّجَتْ قراءتُه على نصبِهما على الحال، والصلةُ حينئذٍ «للمؤمنين» وقُدِّمَتْ الحالُ على عاملها المعنويِّ كقولِه {والسماوات مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ} [الزمر: ٦٧] في قراءةِ مَنْ نصب «مَطْوِيَّاتٍ» . وقولِ النابغة:
Cumhûr, «هو» zamirinin iki haberi olarak «شِفاءٌ/ ورحمةٌ» kelimelerini merfû okumuştur; bu cümle «ما» edatının sılasıdır. Zeyd b. Alî ise ikisini mansub okumuştur; onun kıraati her ikisinin hâl olarak nasb edilmesine hamledilmiştir; bu takdirde sıla «للمؤمنين» olur ve hâl, manevî âmilinin önüne geçirilmiş olur; nitekim «مَطْوِيَّاتٍ» kelimesini mansub okuyanın kıraatinde Yüce Allah'ın: {والسماوات مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ} [Zümer: 67] “Gökler de O'nun sağ eliyle dürülmüş haldedir” kavlinde ve Nâbiğa'nın şu sözünde olduğu gibi:
٣١٠ - ٠- رَهْطُ ابنِ كُوْزٍ مُحْقِبي أَدراعَهم ... فيهم ورَهْطُ ربيعةَ بنِ حُذارِ
310 - 0- Zırhlarını arkalarına bağlamış halde İbn Kûz'un kabilesi / Ve Rebîa b. Hüzâr'ın kabilesi onların içindedir.
وقيل: منصوبان بإضمارِ فعلٍ، وهذا [عند] مَنْ يمنع تقديمَها على عاملِها المعنوي. وقال أبو البقاء: «وأجاز الكسائيُّ:» ورحمةً «بالنصب عطفاً على» ما «. فظاهرُ هذا أن الكسائيَّ بَقَّى» شفاء «على رفعِه، ونَصَبَ» رحمة «فقط عطفاً على» ما «الموصولة كأنه قيل: ونُنَزِّل من القرآن رحمةً، وليس في نَقْله ما يؤذن بأنه تلاها قرآناً. وتقدَّم الخلاف [في] » وننزل «
Bir görüşe göre: Gizli bir fiil sebebiyle mansubdurlar; bu da hâlin manevî âmilinin önüne geçmesini engelleyenlerin görüşüdür. Ebû'l-Bekâ şöyle demiştir: «Kisâî, 'mâ' (ما) üzerine atıfla «ورحمةً» kelimesini nasb ile câiz görmüştür.» Bunun zâhiri şudur: Kisâî, «شفاء» kelimesini ref üzere bırakmış ve mevsûl olan «ما» üzerine atfederek sadece «رحمة» lafzını nasb etmiştir; sanki 'Kur'an'dan bir rahmet indiriyoruz' denilmiş gibidir. Ne var ki onun naklinde bunu Kur'an olarak okuduğuna delalet eden bir şey yoktur. «وننزل» kıraatindeki ihtilaf
تخفيفاً وتشديداً. والعامَّة على نونِ العظمة. ومجاهد» ويُنْزِل «بياء الغيبة، أي: الله.
hafifletme (şeddesiz) ve şeddeli okunuş bakımından daha önce geçmişti. Cumhûr azamet nûnu ile okumuştur. Mücâhid ise gayb yâ'sı ile «ويُنْزِل» (indirir) yani 'Allah' şeklinde okumuştur.
قوله تعالى: {وَنَأَى} : قرأ العامَّةُ بتقديمِ الهمزةِ على حرف العلة مِن النَّأْي وهو البُعْدُ. وابن ذكوان - ونقلها الشيخ عن ابن عامر بكمالِه-: «ناءَ» بتقديم الألف على الهمزة. وفيها تخريجان أحدُهما: أنها مِنْ ناء يَنُوْءُ أي نهض. قال الشاعر:
Yüce Allah'ın: {وَنَأَى} “ve uzaklaştı” kavli: Cumhûr, uzaklaşmak manasındaki 'ne'y' (النَّأْي) kökünden hareketle hemzenin illet harfinden önce gelmesiyle [ne'â şeklinde] okumuştur. İbn Zekvân ise -Şeyh [Ebû Hayyân] bunu bütünüyle İbn Âmir'den nakletmiştir- elifin hemzeden önce gelmesiyle «ناءَ» [nâe şeklinde] okumuştur. Bunda iki tahrîc vardır: Birincisi: Ağır ağır kalktı manasında «ناء يَنُوْءُ» kökünden olmasıdır. Şair şöyle demiştir:
٣١٠ - ١- حتى إذا ما التأَمَتْ مَفاصِلُهْ ... وناءَ في شِقِّ الشِّمالِ كاهلُهْ
310 - 1- Nihayet mafsalları birleşip kaynaşınca ... Ve omuzları sol tarafa doğru ağır ağır kalkınca.
والثاني: أنه مقلوبٌ مِنْ نأى، ووزنُه فَلَع كقولهم في «رأى» راءَ، إلى غيرِ ذلك، ولكن متى أمكن عدمُ القلبِ فهو أَوْلَى. وهذا الخلافُ جارٍ أيضاً في سورة حم السجدة.
İkincisi: «نأى» fiilinden kalb edilmiş (harfleri yer değiştirmiş) olmasıdır; vezni, «رأى» fiili için «راءَ» demeleri ve benzerlerinde olduğu gibi 'felea'dır (فَلَع). Ancak kalb olmamasını söylemek mümkün oldukça evlâ olan odur. Bu ihtilaf Hâmîm es-Secde sûresinde de aynen geçerlidir.
وأمال الألفَ إمالةً محضةً الأخَوان وأبو بكر عن عاصم، وبينَ بينَ بخلافٍ عنه السوسيُّ، وكذلك في فُصِّلت، إلا أبا بكرٍ فإنه لم يُمِلْه.
İki Kardeş (Hamza ve Kisâî) ile Âsım'dan rivayetle Ebû Bekr elifi tam imâle ile, Sûsî ise kendisinden gelen bir ihtilafla beyle-beyne (imâle ile fetha arası) okumuştur; Fussilet sûresinde de böyledir, ancak Ebû Bekr [orada] imâle yapmamıştır.
وأمال فتحةَ النونِ في السورتين خَلَف، وأبو الحارث والدُّوري عن الكسائي.
Her iki sûrede de nûn harfinin fethasını Halef ile Kisâî'den rivayetle Ebü'l-Hâris ve Dûrî imâle ile okumuşlardır.
قوله تعالى: {على شَاكِلَتِهِ} : متعلِّقٌ ب «يَعْمل» . والشَّاكِلَةُ: أحسنُ ما قيل فيها ما قاله الزمخشريُّ: أنها مذهبه الذي يُِشاكل حالَه في الهدى والضلالة مِنْ قولهم: «طريقٌ ذو شواكل» وهي الطرقُ التي تَشَعَّبَتْ منه، والدليلُ عليه قولُه {فَرَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِمَنْ هُوَ أهدى سَبِيلاً} . وقيل: على دينه. وقيل: خُلُقه. وقال ابن عباس: «جانبه» . وقال الفراء: «هي الطريقةُ والمذهب الذي جُبِلَ عليه» .
Yüce Allah'ın: {على شَاكِلَتِهِ} “kendi seciyesine / karakterine göre” kavli: «يَعْمل» fiiline müteallıktır. Şâkile (الشَّاكِلَةُ) hakkında söylenenlerin en güzeli Zemahşerî'nin şu sözüdür: 'Hidayet ve dalalet hususunda onun durumuna uyan/benzeyen mezhebi ve tuttuğu yoldur; bu da «طريقٌ ذو شواكل» (kollara ayrılan yol) sözünden gelir ki bunlar o yoldan ayrılan tali yollardır. Bunun delili de Cenâb-ı Hakk'ın: {فَرَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِمَنْ هُوَ أهدى سَبِيلاً} “Rabbiniz kimin daha doğru yolda olduğunu en iyi bilendir” kavlidir.' 'Dinine göre' de denilmiştir. 'Ahlakına göre' de denilmiştir. İbn Abbâs: «Kendi tarafına/yönüne göre» demiştir. Ferrâ ise: «Üzerine yaratıldığı yol ve mezheptir» demiştir.
وهو من «الشَّكْلِ» وهو المِثْل، يقال: لستَ على شَكْلي ولا شاكلتي. وأمَّا «الشَّكْلُ» بالكسر فهو الهيئة. يقال: جاريةٌ حسنةُ الشَّكْل. وقال امرؤ القيس:
Bu kelime 'benzer/eş' manasındaki şekl (الشَّكْل) kökündendir. 'Sen ne benim benzerimdesin ne de benim yolumdasın' (لستَ على شَكْلي ولا شاكلتي) denir. Kesra ile 'şikl' (الشِّكْل) ise heyet/biçim demektir; «görünüşü güzel cariye» (جاريةٌ حسنةُ الشَّكْل [الشِّكْل]) denir. İmruülkays şöyle demiştir:
٣١٠ - ٢- حَيِّ الحُمولَ بجانب العَزْلِ ... إذ لا يُلائم شَكلُها شَكْلي
310 - 2- Azl tarafındaki göç katarını selamla / Zira onun dengi benim dengime uymaz.
أي: لا يلائمُ مثلُها مثلي.
Yani: Onun benzeri benim benzerime uymaz.
قوله: «أَهْدى» يجوز أن يكونَ مِنْ «اهْتَدى» ، على حذفِ الزوائد، وأن يكونَ مِنْ «هَدَى» المتعدِّي. وأن يكونَ مِنْ «هدى» القاصر بمعنى اهتدى. و «سبيلاً» تمييز.
«أَهْدى» kavlinin, zâit harflerin hazfedilmesiyle «اهْتَدى» (doğru yolu buldu) fiilinden olması da geçişli (müteaddî) olan «هَدَى» fiilinden olması da «اهتدى» manasındaki lâzım «هدى» fiilinden olması da câizdir. «سبيلاً» ise temyizdir.
قوله تعالى: {مِّن العلم} : متعلِّقٌ ب «أُوْتِيْتُم» ، ولا يجوز تعلُّقُه بمحذوفٍ على أنه حال مِنْ «قليلاً» ؛ لأنه لو تأخَّر لكان صفةً؛ لأنَّ ما في حَيِّز «إلاَّ» لا يتقدم عليها.
Yüce Allah'ın: {مِّن العلم} “ilimden” kavli: «أُوْتِيْتُم» “size verildi” fiiline müteallıktır. «قليلاً» “pek az” lafzından hâl olmak üzere mahzûf bir kelimeye müteallık olması câiz değildir; zira sonraya kalsaydı sıfat olurdu; çünkü «إلاَّ» edatının dahilinde olan şey onun önüne geçemez.
وقرأ عبد الله والأعمش «وما أُوْتُوا» بضمير الغيبة.
Abdullah [b. Mes'ûd] ve A'meş ise gayb zamiriyle «وما أُوْتُوا» (ve kendilerine verilmedi) şeklinde okumuşlardır.
قوله تعالى: {إِلاَّ رَحْمَةً} : فيها قولان، أحدُهما: أنها استثناء متصلٌ لأنها تَنْدَرِجُ في قولِه «وكيلا» . والثاني: أنها استثناء منقطعٌ فتتقدر ب «لكن» عند البصريين، و «بل» عند الكوفيين. و «مِنْ ربِّك» : يجوز أن يتعلَّقَ ب «رحمة» وأن يتعلَّقَ بمحذوف، صفةً لها.
Yüce Allah'ın: {إِلاَّ رَحْمَةً} “ancak ... bir rahmet olarak” kavlinde iki görüş vardır: Birincisi: Muttasıl istisna olmasıdır; çünkü o, Cenâb-ı Hakk'ın «وكيلا» kavlinin kapsamına girer. İkincisi: Münkatı' istisna olmasıdır; bu takdirde Basralılara göre «لكن» (lâkin), Kûfelilere göre ise «بل» (bilakis) olarak takdir edilir. «مِنْ ربِّك» “Rabbinden” ifadesinin «رحمة» lafzına müteallık olması da ona sıfat olmak üzere mahzûf bir kelimeye müteallık olması da câizdir.
قوله تعالى: {لاَ يَأْتُونَ} : فيه وجهان، أظهرهما: أنه جوابٌ للقسمِ الموطَّأ له باللام. والثاني: أنه جواب الشرط، واعتذروا به عن رفعِه بأنَّ الشرطَ ماضٍ فهو كقوله:
Yüce Allah'ın: {لاَ يَأْتُونَ} “getiremezler” kavlinde iki vecih vardır: En zâhir olanı: Lâm harfiyle zemin hazırlanan yeminin (kasemin) cevabı olmasıdır. İkincisi: Şartın cevabı olmasıdır; onun merfû oluşunu ise şartın mazi fiil olmasıyla açıklamışlardır; dolayısıyla bu, şairin şu sözü gibidir:
٣١٠ - ٣- وإنْ أتاه خليلٌ يومَ مسألةٍ ... يقولُ لا غائبٌ مالي ولا حِرِمُ
310 - 3- Bir dost bir ihtiyaç gününde ona gelse / [O] 'Malım ne kayıptır ne de yasak' der.
واستشهدوا عليه بقولِ الأعشى:
Buna A'şâ'nın şu sözünü de şahit getirmişlerdir:
٣١٠ - ٤-
310 - 4-
لئِنْ مُنِيْتَ بنا عن غِبِّ معركةٍ ... لا تُلْفِنا مِنْ دماءِ القومِ نَنْتَفِلُ
Bir savaşın ardından bizimle karşılaşırsan / Bizi düşman kanından berî durur bulamazsın.
فأجاب الشرطَ مع تقدُّمِ لامِ التوطئة، وهو دليلٌ للفراء ومَنْ تبعه على ذلك. وفيه رَدٌّ على البصريين، حيث يُحَتِّمون جوابَ القسمِ عند عدمِ تقدُّم ذي خبرٍ.
Burada zemin hazırlayan lâm (lâmü't-tavtıe) öne geçtiği halde şartın cevabı verilmiştir; bu da Ferrâ ve bu konuda ona uyanlar için bir delildir. Bunda, haberi olan bir öge öne geçmediğinde yeminin cevabını zorunlu gören Basralılara bir reddiye vardır.
وأجاب بعضهم بأنَّ اللامَ في البيت ليست للتوطِئةِ بل مزيدةٌ، وهذا ليس/ بشيء لأنه لا دليلَ عليه. وقال الزمخشري: «ولولا اللامُ الموطِّئة لجاز أن يكونَ جواباً للشرط كقولِه:
Bazıları beyitteki lâm harfinin zemin hazırlama (tavtıe) için değil zâit olduğunu söyleyerek cevap vermiştir; ancak bu bir şey ifade etmez, zira buna dair bir delil yoktur. Zemahşerî ise şöyle demiştir: «Eğer zemin hazırlayan lâm olmasaydı, şairin şu sözünde olduğu gibi şartın cevabı olması câiz olurdu:
٣١٠ - ٥-. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... يقولُ لا غائبٌ. . . . . . . . . . . . . . . . . .
310 - 5- . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... [O] '... kayıp [değildir]' der . . . . . . . . . . . . . . . . . .
لأنَّ الشرطَ وقع ماضياً. وناقشه الشيخُ: بأنَّ هذا ليس مذهبَ سيبويه ولا الكوفيين والمبرد؛ لأنَّ مذهب سيبويه في مثلِه أن النيةَ به التقديمُ، ومذهبَ الكوفيين والمبرد أنه على حذف الفاء، وهذا
Çünkü şart fiili mazi olarak gelmiştir.» Şeyh [Ebû Hayyân] ona şöyle itiraz etmiştir: Bu ne Sîbeveyh'in ne Kûfelilerin ne de Müberred'in mezhebidir; zira Sîbeveyh'in bu gibilerdeki mezhebi niyetin takdim üzere olmasıdır; Kûfelilerin ve Müberred'in mezhebi ise fâ harfinin hazfedilmiş olmasıdır; bu ise
مذهبٌ ثالثٌ قال بعضُ الناس.
bazı kimselerin söylediği üçüncü bir mezheptir.
قوله: {وَلَوْ كَانَ} جملةٌ حاليةٌ، وقد تقدَّم تحقيق هذا، وأنه كقولِه ﵇» أَعطُوا السائل ولو جاء على فرس «و» لبعضٍ «متعلِّقٌ ب» ظَهير «.
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَلَوْ كَانَ} “olsalar bile” kavli hâl cümlesidir. Bunun tahkiki daha önce geçmişti; bu, Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in «İsteyene at üzerinde gelse bile veriniz» hadisi gibidir. «لبعضٍ» ifadesi ise «ظَهير» kelimesine müteallıktır.
قوله تعالى: {وَلَقَدْ صَرَّفْنَا} : مفعولُه محذوف. وقيل: «مِنْ» زائدة في {مِن كُلِّ مَثَلٍ} وهو المفعولُ، قاله ابن عطية وهو مذهبُ الكوفيين والأخفش.
Yüce Allah'ın: {وَلَقَدْ صَرَّفْنَا} “Andolsun biz türlü türlü açıkladık” kavli: Mef'ûlü mahzûftur. {مِن كُلِّ مَثَلٍ} “her türlü misalden” ifadesindeki «مِنْ» edatının zâit olup mef'ûlün bu olduğu da söylenmiştir; bunu İbn Atiyye söylemiştir ve bu, Kûfeliler ile Ahfeş'in mezhebidir.
وقرأ الحسن «صَرَفْنا» بتخفيفِ الراء، وقد تقدَّم نظيرُه.
Hasan[-ı Basrî] râ harfinin tahfifiyle (şeddesiz) «صَرَفْنا» şeklinde okumuştur; benzeri daha önce geçmişti.
قوله: {إِلاَّ كُفُوراً} مفعولٌ به، وهو استثناءٌ مفرغ لأنه في قوة: لم يَفْعلوا إلا الكُفور.
Cenâb-ı Hakk'ın: {إِلاَّ كُفُوراً} “ancak inkârda / nankörlükte” kavli mef'ûlün bihtir; bu müferrağ istisnadır, zira 'inkârdan başka bir şey yapmadılar' (لم يَفْعلوا إلا الكُفور) gücündedir/anlamındadır.
قوله تعالى: {حتى تَفْجُرَ} : قرأ الكوفيون «تَفْجُرَ» بفتح التاء وسكونِ الفاء وضمِّ الجيم خفيفةً، مضارعَ «فَجَر» . والباقون بضمِّ التاءِ وفتحِ الفاء وكسرِ الجيم شديدةً، مضارع فَجَّر للتكثير. ولم يختلفوا في الثانية أنها بالتثقيلِ للتصريحِ بمصدرِها. وقرأ الأعمش «تُفْجِرَ» بضمِّ
Yüce Allah'ın: {حتى تَفْجُرَ} “fışkırtmadıkça” kavli: Kûfeliler «فَجَر» fiilinin muzarisi olarak tâ'nın fethası, fâ'nın sükûnu ve cîm'in tahfifiyle (şeddesiz) dammesiyle «تَفْجُرَ» şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise teksîr (çokluk) ifade eden «فَجَّرَ» fiilinin muzarisi olarak tâ'nın dammesi, fâ'nın fethası ve cîm'in teşdidiyle kesresiyle «تُفَجِّرَ» şeklinde okumuşlardır. İkincisinde masdarı açıkça zikredildiği için şeddeli (tef'îl babından) olduğu hususunda ihtilaf etmemişlerdir. A'meş ise tâ'nın dammesi,
التاءِ وسكونِ الفاء وكسر الجيم خفيفةً، مضارعَ أَفْجر بمعنى فَجَرَ، فليس التضعيفُ ولا الهمزةُ مُعَدِّيَيْنِ.
fâ'nın sükûnu ve cîm'in tahfifiyle kesresiyle, «فَجَرَ» anlamındaki «أَفْجَرَ» fiilinin muzarisi olarak «تُفْجِرَ» şeklinde okumuştur; buna göre ne şeddeleme ne de hemze geçişli (müteaddî) yapıcıdır.
و «يَنْبوعاً» مفعولٌ به، ووزنُه يَفْعُول لأنَّه مِنْ النَّبْعِ، واليَنْبُوعُ: العَيْنُ تفورُ من الأرض.
«يَنْبوعاً» kelimesi mef'ûlün bihtir; vezni «نَبْع» kökünden geldiği için «يَفْعُول»dur. Yenbû' (يَنْبُوع) ise yerden kaynayıp fışkıran pınar/kaynak demektir.
قوله تعالى: {خِلالَهَا} نصبٌ على الظرفِ، وتقدَّم تحقيقُه أول السورة.
Yüce Allah'ın: {خِلالَهَا} “aralarından” kavli zarf olarak mansubdur; bunun tahkiki surenin başında geçmişti.
قوله تعالى: {أَوْ تُسْقِطَ} : العامَّةُ على إسناد الفعل للمخاطب. و «السماءَ» مفعولٌ بها. ومجاهد على إسنادِه إلى «السماء» فَرَفْعُها به.
Yüce Allah'ın: {أَوْ تُسْقِطَ} “yahut düşüresin” kavli: Genel kıraat (cumhur) fiilin muhataba isnad edilmesi [şeklindedir]; «السماءَ» ise onun mef'ûlüdür. Mücâhid ise fiili «السماء» kelimesine isnad etmiştir, bu durumda [kelime] onunla merfû olur.
قوله: «كِسْفاً» قرأ نافعٌ وابنُ عامرٍ وعاصمٌ هنا بفتح السين، وفَعَل ذلك حفصٌ في الشعراء وفي سبأ. والباقون بسكونها في المواضعِ الثلاثةِ. وقرأ ابن ذكوان بسكونها في الروم بلا خلافٍ، وهشامٌ عنه الوجهان، والباقون بفتحها.
Cenâb-ı Hakk'ın: «كِسْفاً» kavlini Nâfi', İbn Âmir ve Âsım burada sîn harfinin fethasıyla [«كِسَفاً»] okumuştur; Hafs da Şuarâ ve Sebe' surelerinde böyle yapmıştır. Diğerleri ise her üç yerde de sîn harfinin sükûnuyla [«كِسْفاً»] okumuştur. İbn Zekvân Rûm suresinde hilafsız olarak sîn'in sükûnuyla okumuş, Hişâm'dan ise iki vecih rivayet edilmiştir; diğerleri ise fetha ile okumuştur.
فمَنْ فتح السينَ جعله جمعَ كِسْفة نحو: قِطْعَة وقِطَع، وكِسْرة
Sîn harfini fethalı okuyan kimse, onu «قِطْعَة» - «قِطَع» ve «كِسْرة»
وكِسَر، ومَنْ سَكَّن جعله جمع كِسْفَة أيضاً على حَدِّ سِدْرة وسِدْر، وقَمْحة وقَمْح.
- «كِسَر» gibi «كِسْفة» kelimesinin çoğulu kılmıştır. Sükûnla okuyan kimse ise yine «سِدْرة» - «سِدْر» ve «قَمْحة» - «قَمْح» kuralınca «كِسْفَة» kelimesinin çoğulu kabul etmiştir.
وجوَّز أبو البقاء فيه وجهين آخرين، أحدُهما: أنه جمعٌ على فَعَل بفتح العينِ، وإنما سُكِّن تخفيفاً، وهذا لا يجوز لأنَّ الفتحةَ خفيفةٌ يحتملُها حرفُ العلة، حيث يُقَدَّر فيه غيرُها فكيف بالحرف الصحيح؟ . قال: «والثاني: أنه فَعْل بمعنى مَفْعول» كالطَّحْن بمعنى مَطْحون، فصار في السكون ثلاثةُ أوجهٍ.
Ebû'l-Bekâ bu konuda iki veche daha cevaz vermiştir; birincisi: Aynü'l-fiilin fethasıyla «فَعَل» vezninde bir çoğul olup hafiflik olsun diye sâkin kılınmıştır; ancak bu câiz değildir, çünkü fetha illet harfinin bile taşıyabileceği hafif bir harekettir, nitekim illet harfinde fetha dışındaki hareke takdir edilir; o halde sahih harfte nasıl [ağır gelsin]? Şöyle demiştir: «İkincisi ise: “Öğütülmüş” anlamındaki “tahn” (طَحْن) gibi, mef'ûl anlamında fâ'nın fethası ve ayn'ın sükûnuyla bir isimdir (فَعْل بمعنى مَفْعول).» Böylece sükûn kıraatinde üç vecih ortaya çıkmış olur.
وأصل الكَسْفِ القَطْع. يقال: كَسَفْتُ الثوبَ قطعتُه. وفي الحديثِ في قصة سليمان مع الصافنات الجياد: أنه «كَسَفَ عراقيبَها» أي: قطعها. وقال الزجاج «كَسَفَ الشيء بمعنى غَطَّاه» . وقيل: ولا يُعرفُ هذا لغيرِه.
Kesf (كَسْف) kelimesinin asıl anlamı kesmektir. Nitekim: «كَسَفْتُ الثوبَ» (elbiseyi kestim) denir. Hadiste, Süleyman'ın safkan koşu atları (safinâtü'l-ciyâd) ile olan kıssasında: «كَسَفَ عراقيبَها» yani "onların bacaklarını kesti" şeklinde geçmektedir. Zeccâc ise: «Bir şeyi örtmek/kapatmak anlamında كَسَفَ الشيء denir» demiştir. Bunun ondan başkası tarafından bilinmediği de söylenmiştir.
وانتصابُه على الحالِ، فإنْ جَعَلْناه جمعاً كان على حَذْفِ مضافٍ، أي: ذات كِسَفٍ، وإنْ جعلناه فِعْلاً بمعنى مَفْعول لم يَحْتَج إلى تقدير، وحينئذ فيقال: لِمَ لَمْ يؤنَّث؟ ويجاب: بأنَّ تأنيثَ السماء غيرُ حقيقي، أو بأنها في معنى السقف.
Kelimenin mansub oluşu hâl iledir. Eğer onu çoğul kabul edersek bir muzâfın hazfiyledir, yani: «ذات كِسَفٍ» (parçalar sahibi olarak) takdirindedir. Şayet onu mef'ûl anlamında bir masdar/isim kabul edersek bir takdire ihtiyaç duymaz. Bu durumda: 'Neden müennes yapılmadı?' denilirse, şöyle cevap verilir: Göğün (es-semâ) müennesliği gayr-i hakikîdir ya da tavan (es-sakf) anlamındadır.
قوله: «كما زَعَمْتَ» نعتٌ لمصدرٍ محذوف، أي: إسقاطاً مثلَ
Cenâb-ı Hakk'ın: «كما زَعَمْتَ» kavli mahzûf bir masdarın sıfatıdır; yani:
مَزْعُومِك، كذا قدَّره أبو البقاء.
«إسقاطاً مثلَ مَزْعُومِك» (iddia ettiğin gibi bir düşürüşle) takdirindedir; Ebû'l-Bekâ böyle takdir etmiştir.
قوله: «قَبِيْلاً» حالٌ من «الله والملائكة» أو مِنْ أحدِهما، والآخرُ محذوفةٌ حالُه، أي: بالله قبيلاً والملائكةِ قبيلاً. كقوله:
Cenâb-ı Hakk'ın: «قَبِيْلاً» kavli «Allah ve melekler»den ya da ikisinden birinden hâldir, diğerinin hâli ise hazfedilmiştir; yani: «billâhi kabîlen ve bi'l-melâiketi kabîlen» (Allah'ı da kefil olarak melekleri de kefil olarak) demektir. Tıpkı şairin şu sözünde olduğu gibi:
٣١٠ - ٦-. . . . . . . . . . . . . . كنتُ منه ووالدي ... بريئاً. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
310 - 6- . . . . . . . . . . . . . . Ben de babam da ondan ... berî idik . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
[وكقولِهِ]
[Ve şairin şu sözü gibi:]
٣١٠ - ٧-. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... فإنِّي وقَيَّارٌ بها لغريبُ
310 - 7- . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... Şüphesiz ben de Kayyâr da orada garibiz.
ذكرَه الزمخشريُ، هذا إذا جَعَلْنا «قبيلاً» بمعنى كفيلاً، أي: ضامِناً، أو بمعنى معايَنة كما قاله الفارسيُّ. وإنْ جعلناه بمعنى جماعةً كان حالاً من «الملائكة» .
Bunu Zemahşerî zikretmiştir. Bu açıklama, «قبيلاً» kelimesini kefil yani garanti eden (zâmin) veya Fârisî'nin dediği gibi gözle görme (muâyene) anlamında kabul ettiğimiz takdirdedir. Şayet onu cemaat (topluluk) anlamında kabul edersek «الملائكة» lafzından hâl olur.
وقرأ الأعرج «قِبَلاً» من المقابلة.
A'rec ise mukabele (karşı karşıya gelme) kökünden «قِبَلاً» şeklinde okumuştur.
قوله تعالى: {أَوْ ترقى} : فعل مضارعٌ منصوبٌ تقديراً، لأنه معطوفٌ على «تَفَجُّرَ» ، أي: أو حتى تَرْقَى في السماء، أي: في معارجِها، والرُّقِيُّ: الصُّعودُ. يقال: رَقِي بالكسرِ يَرْقى بالفتح رُقَيَّاً على فُعول، والأصل رُقُوْي، فَأُدْغم بعد قلبِ الواو ياءً، ورَقْياً بزنة ضَرْب. قال الراجز:
Yüce Allah'ın: {أَوْ ترقى} “yahut yükselmedikçe” kavli takdîren mansub bir muzari fiildir; zira «تَفَجُّرَ» fiiline matuftur, yani: «Yahut göğe, yani onun basamaklarına yükselmedikçe» demektir. Rukıyy (الرُّقِيُّ): Yükselmek, yukarı çıkmak (suûd) demektir. Kökü mâzide kesre, muzaride fetha ile «فُعُول» vezninde masdarı rukıyyen olarak «رَقِي يَرقَى رُقِيّاً» şeklinde söylenir; aslı «رُقُوي» idi, vav harfi yâ'ya dönüştürüldükten sonra idğam yapılmıştır. «ضَرْب» vezninde «رَقْياً» olarak da gelir. Recez şairi şöyle demiştir:
٣١٠ - ٨-
310 - 8-
أنتَ الذي كلَّفْتني رَقْيَ الدَّرجْ ... على الكَلالِ والمَشِيْبِ والعَرَجْ
Yorgunluğa, ihtiyarlığa ve topallığa rağmen / Beni basamakları tırmanmakla mükellef kılan sensin.
قوله: «نَقْرَؤُه» يجوز فيه وجهان، أحدهما: أن يكون نعتاً ل «كتاباً» . والثاني: أن يكونَ [حالاً] مِنْ «ن» في «علينا» قاله أبو البقاء، وهي حالٌ مقدرةٌ، لأنهم إنما يقرؤونه بعد إنزالِه لا في حالِ إنزالِه.
Cenâb-ı Hakk'ın: «نَقْرَؤُه» kavlinde iki vecih câizdir; birincisi: «كتاباً» kelimesinin sıfatı olmasıdır. İkincisi ise: «علينا» ifadesindeki nûn zamirinden [hâl] olmasıdır; bunu Ebû'l-Bekâ söylemiştir. Bu takdîrî bir hâldir; zira onlar kitabı indirilme anında değil ancak indirildikten sonra okuyacaklardır.
قوله: {قُلْ سُبْحَانَ} قرأ ابنُ كثير وابنُ عامر «قال» فعلاً ماضياً إخباراً عن الرسولِ ﵇ بذلك، والباقون «قُلْ» على الأمر/ أمراً منه تعالى لنبيِّه ﷺ بذلك، وهي مرسومةٌ في مصاحف المكيين والشاميين: «قال» بألف، وفي مصاحِفِ غيرِهم «قُلْ» بدونها، فكلٌ وافق مصحفَه.
Cenâb-ı Hakk'ın: {قُلْ سُبْحَانَ} “De ki: Tenzihe layıktır” kavlini İbn Kesîr ve İbn Âmir, Resûl [aleyhisselâm]'dan bunu haber veren bir mâzi fiil olarak «قال» şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise Yüce Allah'ın Peygamberi [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e bunu emretmesi olarak emir sîgasıyla «قُلْ» şeklinde okumuşlardır. Bu lafız Mekkelilerin ve Şamlıların mushaflarında elif ile «قال» şeklinde, diğerlerinin mushaflarında ise elifsiz «قُلْ» olarak yazılmıştır; dolayısıyla herkes kendi mushafına uymuştur.
قوله: {إَلاَّ بَشَراً رَّسُولاً} يجوزُ أَنْ يكونَ «بشراً» خبرَ «كنتُ» و «رسولاً» صفتُه، ويجوز أن يكون «رسولاً» هو الخبر، و «بَشَراً» حالٌ مقدمةٌ عليه.
Cenâb-ı Hakk'ın: {إَلاَّ بَشَراً رَّسُولاً} “ancak elçi bir insan” kavlinde «بشراً» kelimesinin «كنتُ» fiilinin haberi, «رسولاً» kelimesinin ise onun sıfatı olması câizdir. «رسولاً» kelimesinin haber, «بَشَراً» kelimesinin ise onun önüne geçmiş bir hâl olması da câizdir.
قوله تعالى: {أَن يؤمنوا} : «أَنْ يُؤْمِنُوا» مفعولٌ ثانٍ ل «مَنَع» ، أي/ ما مَنَعَهم إيمانَهم أو مِنْ إيمانهم، و «أنْ قالوا» هو الفاعلُ، و «إذ» ظرفٌ ل «مَنَعَ» ، والتقدير: وما مَنَعَ الناسَ من الإِيمانِ وقتَ مجيءِ الهُدى إياهم إلا قولُهم «أَبَعَثَ الله.
Yüce Allah'ın: {أَن يؤمنوا} “iman etmelerine” kavli: «أَنْ يُؤْمِنُوا» ifadesi «مَنَع» fiilinin ikinci mef'ûlüdür; yani onların iman etmelerini yahut iman etmelerinden alıkoydu demektir. «أنْ قالوا» ise fâildir. «إذ» edatı «مَنَعَ» fiilinin zarfıdır. Takdiri şöyledir: Hidayet kendilerine geldiği vakit insanları iman etmekten alıkoyan şey, sadece onların «أَبَعَثَ الله...» demeleridir.
وهذه الجملةُ المنفيَّةُ يُحتمل أَنْ تكونَ مِنْ كلام الله، فتكونَ مستأنفةً، وأن تكونَ مِنْ كلامِ الرسولِ فتكونَ منصوبةَ المحلِّ لاندراجِها تحت القولِ في كلتا القراءتين.
Bu olumsuz cümlenin Allah'ın kelamından olup istînâfiyye olması da, Resûl'ün sözünden olup her iki kıraatte de 'kavl'in kapsamına girmesi sebebiyle irabtan mahallinin mansub olması da muhtemeldir.
قوله: {بَشَراً رَّسُولاً} كما تقدَّم مِنَ الوجهين في نظيره، وكذلك قولُه {لَنَزَّلْنَا [عَلَيْهِم] مِّنَ السمآء مَلَكاً رَّسُولاً} .
Cenâb-ı Hakk'ın: {بَشَراً رَّسُولاً} “insan bir elçi” kavli, benzerinde geçen iki vecih üzeredir; aynı şekilde {لَنَزَّلْنَا [عَلَيْهِم] مِّنَ السمآء مَلَكاً رَّسُولاً} “onlara gökten elçi bir melek indirirdik” kavli de böyledir.
قوله تعالى: {لَوْ كَانَ فِي الأرض} : يجوز في «كان» هذه التمامُ، أي: لو وُجِد وحَصَل، و «يمشون» صفةٌ ل «ملائكةٌ» و {فِي الأرض} متعلقٌ به، و «مطمئنين» حالٌ من فاعل «يَمْشُون» . ويجوز أن تكونَ الناقصةَ، وفي خبرها أوجهٌ، أظهرُها: أنه الجارُّ، و «يَمْشُون» و «مطمئنين» على ما تقدَّم. وقيل: الخبر «يَمْشُون» و {فِي الأرض} متعلِّق به. وقيل: الخبرُ «مطمئنين» و «يَمْشُون» صفةٌ. وهذان الوجهان ضعيفان لأنَّ المعنى على الأول.
Yüce Allah'ın: {لَوْ كَانَ فِي الأرض} “Eğer yeryüzünde olsaydı” kavli: Buradaki «كان» fiilinin tam (tâmme) fiil olması câizdir; yani: 'Şayet bulunsa ve meydana gelseydi' anlamındadır; «يمشون» cümlesi «ملائكةٌ» kelimesinin sıfatı, {فِي الأرض} ise ona müteallıktır; «مطمئنين» ise «يَمْشُون» fiilinin fâilinden hâldir. Nakıs fiil olması da câizdir; haberinde vecihler vardır: En zâhiri, câr-mecrûrun haber olmasıdır; «يَمْشُون» ve «مطمئنين» ifadeleri ise daha önce belirtildiği gibidir. Haberin «يَمْشُون» olduğu ve {فِي الأرض} ifadesinin ona taalluk ettiği de söylenmiştir. Haberin «مطمئنين», «يَمْشُون» fiilinin ise sıfat olduğu da söylenmiştir. Bu iki vecih zayıftır; çünkü mana ilk veche göredir.
قوله تعالى: {وَمَن يَهْدِ الله} : يجوز أن تكونَ هذه الجملةُ مندرجةً تحت المَقُولِ، فيكون محلُّها نصباً، وأن تكونَ مِنْ كلامِ اللهِ، فلا مَحَلَّ لها لاستئنافِها، ويكون في الكلامِ التفاتٌ؛ إذ فيه خروجٌ مِنْ غَيْبَةٍ إلى تكلُّم في قوله «ونَحْشُرهم» .
Yüce Allah'ın: {وَمَن يَهْدِ الله} “Allah kime hidayet ederse” kavli: Bu cümlenin söylenilen söze (makûl) dâhil olması -ki bu durumda mahalli nasb olur- câiz olduğu gibi, Allah'ın kelamından olup istînâfiyye olması sebebiyle irabtan mahallinin bulunmaması da câizdir. Bu durumda «ونَحْشُرهم» “onları toplarız” sözünde gâibden mütekellime (birinci şahsa) geçiş bulunduğu için kelamda iltifât sanatı vardır.
وحُمِل على لفظِ «مَنْ» في قولِه «فهو المهتدِ» فَأُفْرِد، وحُمِل على معنى «مَنْ» الثانيةِ في قولِه {وَمَن يُضْلِلْ فَلَن تَجِدَ لَهُمْ} . فجُمعَ. ووجهُ المناسبةِ في ذلك -والله أعلم -: أنه لمَّا كان الهَدْي شيئاً واحداً غيرَ متشعبِ السبلِ ناسَبَه التوحيدُ، ولمَّا كان الضلالُ له طرقٌ نحو: {وَلاَ تَتَّبِعُواْ السبل فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَن سَبِيلِهِ} [الأنعام: ١٥٣] ناسب الجمعُ الجمعَ، وهذا الحملُ الثاني مِمَّا حُمِل فيه على المعنى، وإن لم يتقدَّمْه حَمْلٌ على اللفظ. قال الشيخُ: «وهو قليلٌ في القرآن» . يعني بالنسبةِ إلى غيرِه. ومثلُه قوله: {وَمِنْهُمْ مَّن يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ} [يونس: ٤٢] ويمكن أن يكونَ المُحَسِّنَ لهذا كونُه تقدَّمَه حَمْلٌ على اللفظِ وإنْ كان في جملةٍ أخرى غيرِ جملتِه.
«فهو المهتدِ» sözünde «مَنْ» [men] kelimesinin lafzına hamledilerek tekil getirilmiş; {وَمَن يُضْلِلْ فَلَن تَجِدَ لَهُمْ} “Kimi de saptırırsa, artık onlar için bulamazsın...” ifadesindeki ikinci «مَنْ» kelimesinde ise anlamına hamledilerek çoğul getirilmiştir. Bundaki münasebet vechi -en doğrusunu Allah bilir- şudur: Hidayet, yolları kollara ayrılmayan tek bir şey olduğu için ona teklik (müfred) uygun düşmüştür; dalaletin ise {وَلاَ تَتَّبِعُواْ السبل فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَن سَبِيلِهِ} [el-En'âm: 153] “...ve [başka] yollara uymayın; sonra sizi O'nun yolundan ayırır” ayetinde olduğu gibi [pek çok] yolları bulunduğu için çoğula çoğul uygun düşmüştür. Bu ikinci haml, kendisinden önce lafza hamil geçmemiş olsa da manaya hamledilenlerdendir. Şeyh: «Bu, Kur'an'da azdır» demiştir; yani diğerine nispetle. Bunun bir benzeri de {وَمِنْهُمْ مَّن يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ} [Yûnus: 42] “İçlerinden seni dinleyenler de vardır” ayetidir. Bunu güzelleştiren hususun, -kendi cümlesi dışında başka bir cümlede de olsa- öncesinde lafza hamlin geçmiş bulunması olması mümkündür.
وقرأ نافعٌ وأبو عمروٍ بإثباتِ ياء «المُهْتدي» وصلاً وحَذْفْها وقفاً، وكذلك في التي تحت هذه السورة، وحَذَفها الباقون في الحالين.
Nâfi' ve Ebû Amr vasıl (okuyuşu bağlama) halinde «المُهْتدي» kelimesinin yâ'sını ispatla (okuyarak), vakıf (durma) halinde ise hazfederek okumuşlardır; bu surenin altındaki [Kehf suresindeki] ayette de böyledir. Diğerleri ise her iki durumda da yâ'yı hazfetmişlerdir.
قوله: {على وُجُوهِهِمْ} يجوز أَنْ يتعلَّقَ بالحشر، وأن يتعلَّقَ بمحذوفٍ على أنه حالٌ من المفعول، أي: كائنين ومَسْحوبين على وجوههم.
Cenâb-ı Hakk'ın: {على وُجُوهِهِمْ} “yüzükoyun / yüzleri üstünde” kavlinin haşr fiiline taalluk etmesi câiz olduğu gibi, mef'ûlden hâl olarak mahzûf bir kelimeye taalluk etmesi de câizdir; yani: 'Yüzleri üzerine kapaklanmış ve sürüklenmiş halde bulunarak' demektir.
قوله: «عُمْياً» يجوز أن تكونَ حالاً ثانية، أو بدلاً من الأولى، وفيه نظرٌ؛ لأنه تَظْهَرُ أنواعُ البدلِ وهي: كلٌّ من كل، ولا بعضٌ من كل، ولا اشتمالٌ، وأن تكونَ حالاً من الضمير المرفوع في الجارِّ لوقوعِهِ حالاً، وأن تكونَ حالاً من الضميرِ المجرورِ في «وجوهِهم» .
Cenâb-ı Hakk'ın: «عُمْياً» “kör olarak” kavlinin ikinci bir hâl olması yahut birinciden bedel olması câizdir; ancak bunda tereddüt vardır, zira bedel türleri olan; küllden küll (bedel-i küll), cüz'den kül (bedel-i ba'z) ve iştimal bedeli burada açıkça görülmemektedir. Ayrıca câr-mecrûrun hâl olarak vaki olması sebebiyle onun içindeki merfû zamirden hâl olması veya «وجوهِهم» ifadesindeki mecrûr zamirden hâl olması da câizdir.
قوله: {مَّأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ} يجوزُ في هذه الجملةِ الاستئنافُ والحاليةُ: إمَّا من الضميرِ المنصوبِ أو المجرورِ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {مَّأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ} “varacakları yer cehennemdir” kavlinde bu cümlenin istînâfiyye olması da, mansub veya mecrûr zamirden hâl olması da câizdir.
قوله: {كُلَّمَا خَبَتْ} يجوز فيها الاستئنافُ والحاليةُ مِنْ «جهنم» ، والعاملُ فيها معنى المَأْوَى.
Cenâb-ı Hakk'ın: {كُلَّمَا خَبَتْ} “o dindikçe / ateşi söndükçe” kavlinde cümlenin istînâfiyye olması da «جهنم» kelimesinden hâl olması da câizdir; bunda âmil ise me'vâ (barınak) anlamıdır.
وخَبَتِ النار تَخْبُو: إذا سكن لهَبُها، فإذا ضَعُفَ جَمْرُها قيل: خَمَدَتْ، فإذا طُفِئَتْ بالجملةِ قيل: هَمَدَت. قال:
Ateşin alevi dindiğinde: «خَبَتِ النار تَخْبُو» (ateş dindi/söndü) denir. Közü zayıfladığında: «خَمَدَتْ» denir. Tamamen söndüğünde ise: «هَمَدَت» denir. Şair şöyle demiştir:
٣٠١ - ٩- وَسْطُه كاليَراعِ أو سُرُجِ المِجْ ... دَلِ حِيْناً يَخْبُو وحِيناً ينيرُ
301 - 9- Onun ortası ateşböceği yahut köşkün kandilleri gibidir / Kâh söner kâh aydınlatır.
وقال آخر:
Bir başkası da şöyle demiştir:
٣١٠ - ٠- لِمَنْ نارٌ قبيل الصُّبْ ... حِ عند البيتِ ما تَخْبُو
310 - 0- Sabah olmadan az evvel evin yanındaki / Hiç sönmeyen ateş kime aittir?
إذا ما أُخْمِدَتْ اُلْقِيْ ... عليها المَنْدَلُ الرَّطْبُ
Hafifleyip dindiğinde / Üzerine nemli öd ağacı atılır.
وأَدْغَم التاءَ في زاي «زِدْناهم» وأبو عمروٍ والأخَوان وورشٌ، وأظهرها الباقون.
Ebû Amr, el-Ahaveyn (Hamza ve Kisâî) ve Verş «زِدْناهم» fiilinde tâ harfini zây harfine idğam etmişler; diğerleri ise izhâr ile okumuşlardır.
قوله تعالى: {ذَلِكَ جَزَآؤُهُم بِأَنَّهُمْ} : يجوز أَنْ يكونَ مبتدأً وخبراً، و «بأنَّهم» متعلِّقٌ بالجزاء، أي: ذلك العذابُ المتقدَّمُ جزاؤهم
Yüce Allah'ın: {ذَلِكَ جَزَآؤُهُم بِأَنَّهُمْ} “İşte bu, onların cezasıdır; çünkü onlar...” kavli: Mübteda ve haber olması, «بأنَّهم» ifadesinin de cezâ kelimesine taalluk etmesi câizdir; yani: 'Daha önce geçen o azap, onların ... yapmaları sebebiyledir'
بسببِ أنهم، ويجوز أَنْ يكونَ «جزاؤهم» مبتدأ ثانياً، والجارُّ خبرُه، والجملةُ خبرُ «ذلك» ، ويجوز أن يكونَ «جزاؤهم» بدلاً أو بياناً، و «بأنَّهم» الخبرُ.
demektir. «جزاؤهم» kelimesinin ikinci mübteda, câr-mecrûrun onun haberi ve bu cümlenin de «ذلك» lafzının haberi olması câizdir. «جزاؤهم» kelimesinin bedel veya atf-ı beyân, «بأنَّهم» ifadesinin ise haber olması da câizdir.
قوله تعالى: {وَجَعَلَ لَهُمْ} : معطوفٌ على قوله {أَوَلَمْ يَرَوْاْ} لأنه في قوة: قد رَأَوْا، فليس داخلاً في حَيَّز الإِنكار، بل معطوفاً على جملته برأسها.
Yüce Allah'ın: {وَجَعَلَ لَهُمْ} “ve onlar için kıldı/tayin etti” kavli: {أَوَلَمْ يَرَوْاْ} “Görmediler mi?” kavline matuftur; çünkü bu 'muhakkak gördüler' gücündedir; dolayısıyla inkâr alanına dâhil olmayıp doğrudan cümlenin aslına matuftur.
قوله: {لاَّ رَيْبَ فِيهِ} صفةٌ ل «أجَلاً» ، أي: أجلاً غيرَ مرتابٍ فيه. فإن أريد به يومُ القيامة فالإِفرادُ واضحٌ، وإن أريد به الموتُ فهو اسم جنسٍ/ إذ لكلِّ إنسان أجلٌ يَخُصه.
Cenâb-ı Hakk'ın: {لاَّ رَيْبَ فِيهِ} “kendisinde şüphe olmayan” kavli «أجَلاً» kelimesinin sıfatıdır; yani: 'Kendisinden şüphe edilmeyen bir ecel' demektir. Eğer bununla kıyamet günü kastedilmişse tekil gelmesi açıktır; şayet ölüm kastedilmişse bu bir cins ismidir, zira her insanın kendine has bir eceli vardır.
قوله: {إَلاَّ كُفُوراً} قد تقدَّم قريباً.
Cenâb-ı Hakk'ın: {إَلاَّ كُفُوراً} “ancak inkârı / nankörlüğü” kavli az önce geçmişti.
قوله تعالى: {لَّوْ أَنْتُمْ تَمْلِكُونَ} : فيه ثلاثةُ أوجهٍ، أحدُها: - وإليه ذهب الزمخشري والحوفي وابن عطية وأبو البقاء ومكي - أن المسألة من بابِ الاشتغال، ف «أنتم» مرفوعٌ بفعلٍ مقدرٍ يُفَسِّره هذا الظاهرُ، لأنَّ «لو» لا يليها إلا الفعلُ ظاهراً أو مضمراً، فهي ك «إنْ» في قولِه تعالى: {وَإِنْ أَحَدٌ مِّنَ المشركين} [التوبة: ٦] وفي قوله:
Yüce Allah'ın: {لَّوْ أَنْتُمْ تَمْلِكُونَ} “Eğer siz sahip olsaydınız” kavlinde üç vecih vardır; birincisi: -ki Zemahşerî, Havfî, İbn Atiyye, Ebû'l-Bekâ ve Mekkî bu görüşe meyletmiştir- meselenin iştigâl babından olmasıdır; dolayısıyla «أنتم» zamiri, bu zâhir fiilin açıkladığı mukadder bir fiille merfûdur; çünkü «لو» edatından hemen sonra zâhir veya muzmer sadece fiil gelir. Bu durum, Yüce Allah'ın: {وَإِنْ أَحَدٌ مِّنَ المشركين} “Eğer müşriklerden biri...” [Tevbe: 6] kavlindeki ve şairin şu sözündeki «إنْ» edatı gibidir:
٣١١ - ١-
311 - 1-
وإن هو لم يَحْمِلْ على النفس ضَيْمَها ... فليس إلى حُسْنِ الثَّناء سبيلُ
Ve eğer o, haksızlığı nefsine yüklemezse (katlanmazsa)... / Güzel övgüye giden hiçbir yol yoktur.
والأصل: لو تملكون، فحذف الفعلَ لدلالةِ ما بعده عليه فانفصل الضميرُ وهو الواوُ؛ إذ لا يمكن بقاؤُه متصلاً بعد حَذْف رافِعِه. ومثلُه: «وإن هو لم يَحْمِلْ» الأصلُ: وإن لم يَحْمل، فلمَّا حُذِف الفعلُ انفصل ذلك الضميرُ المستتر وبَرَزَ، ومثلُه فيما نحن فيه قولُ الشاعر: لو ذاتُ سِوارٍ لَطَمَتْني «، وقولُ المتلمس:
Aslı: 'لو تملكون' şeklindedir. Sonrasının ona delalet etmesi sebebiyle fiil hazfedilmiş, merfû kılıcısının hazfedilmesinden sonra muttasıl kalması mümkün olmadığından vâv olan zamir munfasıl hale gelmiştir. Bunun benzeri «وإن هو لم يَحْمِلْ» ifadesidir; aslı 'وإن لم يحمل'dir, fiil hazfedilince o müstetir zamir munfasıl olmuş ve zâhir hale gelmiştir. Üzerinde bulunduğumuz konudaki benzeri şairin: 'Bilezikli bir kadın [dahi] beni tokatlasaydı...' sözü ve Mütelemmis'in şu sözüdür: