قوله: «وأَجْلِبْ» ، أي: اجْمَعْ عليهم الجموعَ مِنْ جُنْدِك يقال: أَجْلَبَ عليه وجَلَبَ، أي: جَمَعَ عليه الجموعَ. وقيل: أَجْلَبَ عليه: توعَّده بشرٍّ. وقيل: أَجْلَبَ عليه: أعان، وأجلب، أي: صاح صِياحاً شديداً، ومنه الجَلَبَة، أي: الصِّياح.
«وأَجْلِبْ» “yaygarayı kopararak topla” kavli; yani 'onların üzerine ordularından kalabalıkları topla' demektir. «أَجْلَبَ عليه» ve «جَلَبَ» denilir ki 'onun aleyhine toplulukları yığdı/topladı' manasındadır. Bir görüşe göre «أَجْلَبَ عليه», 'onu kötülükle tehdit etti' demektir. Yine bir görüşe göre «أَجْلَبَ عليه», 'yardım etti' demektir. «أجلب» [aynı zamanda] 'şiddetli bir şekilde bağırdı/ses çıkardı' manasına gelir; yüksek ses ve gürültü demek olan Celebe (جَلَبَة) kelimesi de buradandır.
قوله: «وَرَجِلِك» قرأ حفصٌ بكسرِ الجيمِ، والباقون بسكونها، فقراءة حفصٍ «رَجِل» فيها بمعنى رَجُل بالضم بمعنى راجل يُقال: رَجِلَ يَرْجَلُ إذا صار راجِلاً، فيكون مثل: حَذِر وحَذُر، ونَدِس ونَدُس، وهو مفردٌ أريد به الجمعُ. وقال ابن عطية: هي صفةٌ يقال: فلان يمشي رَجِلاً إذا كان غيرَ راكبٍ، ومنه قولُ الشاعر:
«وَرَجِلِك» “ve piyadelerinle” kavlini Hafs cîm harfinin kesresiyle [«رَجِلِك» şeklinde], diğer kıraat imamları ise cîm'in sükûnuyla [«رَجْلِك» şeklinde] okumuştur. Hafs'ın kıraatindeki «رَجِل» kelimesi, rû harfinin zammesiyle rucül (رَجُل) ve râcil (راجل/yaya) anlamındadır. Yaya olduğu zaman «رَجِلَ يَرْجَلُ» denir; bu durumda «حَذِر» ve «حَذُر» ile «نَدِس» ve «نَدُس» gibi olur. Bu, kendisiyle çoğul kastedilmiş bir tekildir. İbn Atiyye şöyle demiştir: 'Bu bir sıfattır; binekli olmadığı zaman «فلان يمشي رَجِلاً» (Falanca yaya olarak yürüyor) denir.' Şairin şu sözü de bu kabildendir:
٣٠٨ - ١-. . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... . . . . . . رَجِلاً إلا بأصحابي
308 - 1- . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... . . . . . . arkadaşlarım olmadan yaya olarak
قلت: يشير إلى البيتِ المشهور وهو:
Derim ki: Meşhur olan şu beyte işaret etmektedir:
فما أُقاتلُ عن ديني على فَرَسي ... إلا كذا رَجِلاً إلا بأصحابي
Ne atım üzerinde dinim için savaşırım ... Ne de arkadaşlarım olmadan böyle yaya olarak.
أراد: فارساً ولا راجلاً.
'Ne süvari ne de yaya olarak' demek istemiştir.
وقال الزمخشريُّ: «على أن فَعِلاً بمعنى فاعِل نحو: تَعِب وتاعب، ومعناه: وجَمْعك الرَّجِلُ، وتُضَمُّ جيمُه أيضاً فيكون مثلَ: حَذُر وحَذِر، ونَدُس ونَدِس، وأخواتٍ لهما» .
Zemahşerî şöyle demiştir: «Fa'il (فَعِل) kalıbının, ta'ib (تَعِب) ve tâ'ib (تاعب) örneklerinde olduğu gibi fâ'il (فاعِل) manasında olmasına binaendir. Manası: 've senin yaya topluluğun'dur. Cîm harfi zammelenebilir de; bu durumda «حَذُر» ve «حَذِر» ile «نَدُس» ve «نَدِس» ve bunların benzerleri gibi olur.»
وأما قراءةُ الباقين فتحتملُ أَنْ تكون تخفيفاً مِنْ «رَجِل» بكسر الجيم أو ضمِّها، والمشهورُ: أنه اسمُ جمع لراجِل كرَكْب وصَحْب في راكِب وصاحِب. والأخفش يجعل هذا النحوَ جمعاً صريحاً.
Diğer kıraat imamlarının [sükûn ile] okuyuşuna gelince; bu, cîm harfinin kesresi veya zammesiyle olan «رَجِل» kelimesinden bir hafifletme (tahfîf) olma ihtimalini taşır. Meşhur olan ise; râkib (راكِب) için rakb (رَكْب) ve sâhib (صاحِب) için sahb (صَحْب) dendiği gibi, râcil (yaya) kelimesinin ism-i cem'i olmasıdır. Ahfeş ise bu tür kelimeleri sarih cemî (çoğul) kabul eder.
وقرأ عكرمةُ «ورِجالك» جمع رَجِل بمعنى راجِل، أو جمع راجِل كقائم وقيام. وقُرِئ «ورُجَّالك» بضمِّ الراء وتشديد الجيم، وهو جمع راجِل كضارِب وضُرَّاب.
İkrime, râcil manasında olan recilin çoğulu yahut kâim ve kıyâm gibi râcilin çoğulu olarak «ورِجالك» şeklinde okumuştur. Râ harfinin zammesi ve cîm'in şeddesiyle dârib ve durrâb gibi râcilin çoğulu olarak «ورُجَّالك» şeklinde de okunmuştur.
والباء في «بخَيْلِك» يجوز أن تكونَ الحالية، أي: مصاحَباً بخيلك، وأن تكون مزيدةً كقوله:
«بخَيْلِك» “süvarilerinle” kelimesindeki bâ harf-i cerinin hâl bildiren bâ olması caizdir; yani 'süvarilerin eşliğinde olduğun halde' demektir. Şu sözde olduğu gibi zâid olması da caizdir:
٣٠٨ - ٢-. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... . . . . . . . . . . لا يَقْرَأْنَ بالسُّوَر
308 - 2- . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... . . . . . . . . . . Sureleri okumuyorlar.
وقد تقدَّم في البقرة.
[Bu konu] Bakara Suresi'nde geçmişti.
قوله: {وَمَا يَعِدُهُمُ الشيطان} من بابِ الالتفاتِ وإقامةِ الظاهر مُقامَ المضمرِ؛ إذ لو جَرَى على سَنَنِ الكلامِ الأول لقال: وما تَعِدُهم، بالتاء من فوق.
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَمَا يَعِدُهُمُ الشيطان} “Şeytan onlara vadetmez” kavli, iltifât ve zâhir ismin zamir yerine ikame edilmesi babındandır. Zira önceki sözün üslubunca devam etseydi, üstten tâ ile «وما تَعِدُهم» (onlara vadetmezsin) derdi.
قوله: {إِلاَّ غُرُوراً} فيه أوجهٌ، أحدُها: أنه نعتُ مصدرٍ محذوفٍ وهو نفسُه مصدرٌ، الأصل: إلا وَعْداً غروراً، فيجيء فيه ما في «رجلٌ عَدْلٌ» ، أي: إلا وَعْداً ذا غرور، أو على المبالغة أو على: وعداً غارَّاً، ونسب الغرورَ إليه مجازاً. الثاني: أنه مفعولٌ مِنْ أجلِه، أي: ما يَعِدُهم ممَّا يَعِدُهم من الأماني الكاذبة إلا لأجل الغُرور. الثالث: أنه مفعولٌ به على الاتِّساع، أي: ما يَعِدُهم إلا الغرورَ نفسَه.
{إِلاَّ غُرُوراً} “aldatmadan başka bir şey” kavlinde birkaç vecih vardır: Birincisi: Kendisi de masdar olan mahzûf bir masdarın sıfatı olmasıdır; aslı: «إلا وَعْداً غروراً» (aldatıcı bir vaatten başka) şeklindedir. Dolayısıyla bunda «رجلٌ عَدْلٌ» (adaletli adam) ifadesindeki durumlar geçerlidir; yani 'aldatması olan bir vaatten başka' yahut mübalağa yoluyla yahut 'aldatan bir vaat' anlamındadır ve gurûr (aldatma) mecaz yoluyla ona nispet edilmiştir. İkincisi: Mef'ûlün lieclih olmasıdır; yani 'onlara vadettiği yalan kuruntuları ancak aldatmak için vadeder' demektir. Üçüncüsü: Genişletme (ittisâ') yoluyla mef'ûlün bih olmasıdır; yani 'onlara bizzat aldatmanın kendisinden başkasını vadetmez' demektir.
قوله تعالى: {إِلاَّ إِيَّاهُ} : فيه وجهان، أحدهما: أنه استثناءٌ منقطعٌ لأنه لم يَنْدَرِجْ فيما ذُكِر، إذ المرادُ به آلهتُهم من دون الله. والثاني: أنه متصلٌ؛ لأنهم كانوا يَلْجَؤون إلى آلهتِهم وإلى اللهِ تعالى.
Cenâb-ı Hakk'ın: {إِلاَّ إِيَّاهُ} “Yalnız O'ndan başka” kavlinde iki vecih vardır: Birincisi: Munkatı' istisna olmasıdır; çünkü zikredilen şeyin altına girmemektedir, zira bununla Allah'tan başka ilahları kastedilmektedir. İkincisi: Muttasıl olmasıdır; zira onlar hem ilahlarına hem de Allah Teâlâ'ya sığınıyorlardı.
قوله تعالى: {أَفَأَمِنْتُمْ} : استفهامُ توبيخٍ وتقريعٍ. وقدَّر الزمخشري على قاعدتِه معطوفاً عليه، أي: أَنَجَوْتم فَأَمِنْتُمْ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {أَفَأَمِنْتُمْ} “Emin mi oldunuz?” kavli: Azarlama ve paylama istifhamıdır. Zemahşerî kendi kuralı gereğince üzerine matûf olan bir fiil takdir etmiştir; yani 'Kurtuldunuz da emin mi oldunuz?' demektir.
قوله: {جَانِبَ البر} فيه وجهان أظهرهما: أنه مفعولٌ به كقوله: {فَخَسَفْنَا بِهِ وَبِدَارِهِ الأرض} [القصص: ٨١] . والثاني: أنه منصوبٌ على الظرف. و «بكم» يجوز أن تكونَ حاليةً، أي: مصحوباً بكم، وأَنْ تكونَ للسببية. قيل: ولا يَلْزَمُ مِنْ
{جَانِبَ البر} “karanın bir tarafını” kavlinde iki vecih vardır; daha zâhir olanı: {فَخَسَفْنَا بِهِ وَبِدَارِهِ الأرض} “Nihayet onu da, evini barkını da yerin dibine batırdık” [Kasas: 81] kavlinde olduğu gibi mef'ûlün bih olmasıdır. İkincisi: Zarf olarak mansub olmasıdır. «بكم» ifadesinin hâl olması caizdir; yani 'sizinle birlikte olduğu halde' demektir; sebebiyet bildirmesi de caizdir. Denildi ki:
خَسْفِه بسببهم أن يَهْلَكوا. وأُجيب بأنَّ المعنى: جانبَ البر الذي أنتم فيه فيلزم بخَسْفِه هلاكُهم، ولولا هذا التقديرُ لم يكنْ في التوعُّدِ به فائدةٌ.
onların sebebiyle batırılmasından helak olmaları gerekmez. Buna şöyle cevap verilmiştir: Mana, 'içinde bulunduğunuz karanın bir tarafı'dır; dolayısıyla oranın batırılmasıyla helak olmaları gerekir. Şayet bu takdir olmasaydı, bununla tehdit etmekte bir fayda olmazdı.
قوله: {أَن يَخْسِفَ} «أو يُرْسِلَ» «أن يُعِيْدَكم» فَيُرْسِلَ «» فَيُغرْقكم «قرأ هذه [جميعَها] بنون العظمة ابنُ كثير وأبو عمروٍ، والباقون بالياءِ فيها على الغيبة. فالقراءةُ الأولى على سبيل الالتفاتِ مِن الغائبِ في قولِه {رَّبُّكُمُ} [الإِسراء: ٦٦] إلى آخر، والقراءةُ الثانيةُ على سَنَنِ ما تقدَّم من الغَيْبَةِ المذكورة.
Cenâb-ı Hakk'ın: {أَن يَخْسِفَ} “batırmasından”, «أو يُرْسِلَ» “yahut göndermesinden”, «أن يُعِيْدَكم» “sizi döndürmesinden”, «فَيُرْسِلَ» “bunun üzerine göndermesinden”, «فَيُغرْقكم» “böylece sizi boğmasından” kavillerinin [tamamını] İbn Kesîr ve Ebû Amr azamet nunu ile [«نَخْسِفَ», «نُرْسِلَ», «نُعِيدَكُمْ», «نُرْسِلَ», «نُغْرِقَكُمْ» şeklinde], diğer kıraat imamları ise gâib sığası üzere yâ ile okumuşlardır. Birinci kıraat, {رَّبُّكُمُ} “Rabbiniz” [İsrâ: 66] kavlindeki gâibden devamına iltifât yoluyladır; ikinci kıraat ise zikredilen gâib üslubunun akışı üzeredir.
قوله:» حاصِباً «، أي: ريحاً حاصِباً، ولم يؤنِّثْه: إمَّا لأنه مجازيٌّ، أو على النسَبِ، أي: ذاتَ حَصْبٍ. والحَصْبُ: الرميُ بالحَصَى وهي الحجارةُ الصغار. قال الفرزدق:
«حاصِباً» “taş yağdıran bir rüzgâr” kavli; yani taş savuran bir rüzgâr demektir. Onu müennes yapmamıştır: Ya mecazî [müennes] olduğu içindir ya da nispet üzeredir; yani 'taş savurma özelliği olan' demektir. Hasb (الحَصْب): Çakıl taşlarını atmaktır ki bunlar küçük taşlardır. Ferazdak şöyle demiştir:
٣٠٨ - ٣- مُسْتَقْبِلين شَمالَ الشامِ تَضْرِبُهم ... حَصْباءُ مثلُ نَدِيْفِ القُطْنِ مَنْثُورِ
308 - 3- Şam'ın kuzey rüzgârını karşılamışlar, onlara ... saçılmış atılmış pamuk gibi çakıl taşları savuran rüzgâr vuruyor.
والحاصِبُ أيضاً: العارِضُ الذي يَرْمِي البَرَد.
Hâsıb (الحاصِب) aynı zamanda: Dolu yağdıran buluttur.
قوله تعالى: {أَمْ أَمِنْتُمْ} /: يجوز أَنْ تكونَ المتصلة، أي: أيُّ الأمرين كائن؟ ويجوز أَنْ تكونَ المنقطعةَ، و {أَن يُعِيدَكُمْ} مفعولٌ به ك {أَن يَخْسِفَ} .
Cenâb-ı Hakk'ın: {أَمْ أَمِنْتُمْ} “Yoksa emin mi oldunuz?” kavlinde: Muttasıla olması caizdir; yani 'bu iki durumdan hangisi gerçekleşecek?' demektir. Munkatıa olması da caizdir. {أَن يُعِيدَكُمْ} “sizi döndürmesinden” kavli ise {أَن يَخْسِفَ} gibi mef'ûlün bihtir.
قوله «تارةً» بمعنى مرةً وكَرَّة، فهي مصدرٌ، ويُجمع على تِيَرٍ وتاراتٍ. قال الشاعر:
«تارةً» “bir kez daha” kelimesi defa (مَرَّة) ve tekrar (كَرَّة) anlamındadır; dolayısıyla masdardır. Çoğulu tiyer (تِيَر) ve târât (تارات) şeklinde gelir. Şair şöyle demiştir:
٣٠٨ - ٤- وإنسانُ عيني يَحْسِرُ الماءُ تارةً ... فَيَبْدُ وتارات يَجُمُّ فَيَغْرَقُ
308 - 4- Göz bebeğimden kimi zaman su çekilir de ... görünür, kimi zaman da su çoğalır da boğulur.
وألفُها تحتمل أن تكونَ عن واوٍ أو ياء. وقال الراغب: وهو فيما قيل: مِنْ تارَ الجُرْحُ: التأَمَ «.
Bunun elifi vâvdan veya yâdan dönüşmüş olma ihtimali taşır. Râgıb şöyle demiştir: 'Denildiğine göre bu, yaranın iyileşip kapanması anlamına gelen «تارَ الجُرْحُ» kökündendir.'
قوله:» قاصِفاً «القاصِفُ يحتمل أن يكون مِنْ قَصَفَ متعدياً، يقال: قَصَفَتِ الريحُ الشجرَ تَقْصِفها قَصْفاً. قال أبو تمام:
«قاصِفاً» “kırıp döken bir fırtına” kavlindeki kâsıf (القاصِفُ) kelimesinin, müteaddî olan «قَصَفَ» fiilinden olma ihtimali vardır; rüzgâr ağaçları şiddetle kırıp döktüğü zaman «قَصَفَتِ الريحُ الشجرَ تَقْصِفها قَصْفاً» denir. Ebû Temmâm şöyle demiştir:
٣٠٨ - ٥- إنَّ الرياحَ إذا ما أَعْصَفتْ قَصَفَتْ ... عَيْدانَ نَجْدٍ ولم يَعْبَأْنَ بالرَّتَمِ
308 - 5- Şüphesiz rüzgârlar kasırgaya dönüştüğünde kırıp döker ... Necid'in sert ağaçlarını, süpürge çalısına ise dönüp bakmaz bile.
فالمعنى: أنها لا تُلْفِي شيئاً إلا قَصَفَتْه وكَسَرَتْه. والثاني: أن يكون مِنْ قَصِفَ قاصراً، أي: صار له قَصِيف يقال: قَصِفَتِ الريحُ تَقْصَفُ، أي: صَوَّتَتْ. و {مِّنَ الريح} نعت.
Buna göre mana: Karşılaştığı her şeyi mutlaka kırıp dökmesidir. İkincisi: Lâzım olan «قَصِفَ» fiilinden olmasıdır; yani gürültülü ses çıkarmasıdır. Rüzgâr ses çıkardığı zaman «قَصِفَتِ الريحُ تَقْصَفُ» denir. {مِّنَ الريح} “rüzgârdan” kavli ise sıfattır.
قوله: {بِمَا كَفَرْتُمْ} يجوز أن تكونَ مصدريةً، وأن تكونَ بمعنى الذي، والباءُ للسببية، أي: بسببِ كفرِكم، أو بسبب الذي كفَرْتم به، ثم اتُّسِع فيه فَحَذِفت الباءُ فوصل الفعلُ إلى الضميرِ، وإنما احتيج إلى ذلك لاختلافِ المتعلق.
{بِمَا كَفَرْتُمْ} “inkâr etmeniz sebebiyle” kavlindeki mâ'nın masdariyye olması da mevsûl manasında olması da caizdir. Bâ harfi sebebiyet içindir; yani 'küfrünüz sebebiyle' veya 'inkâr ettiğiniz şey sebebiyle' demektir. Sonra onda genişletme (ittisâ') yapılmış, bâ harfi hazfedilmiş ve fiil zamire ulaşmıştır. Buna ise ancak müteallakın farklılığından dolayı ihtiyaç duyulmuştur.
وقرأ أبو جعفرٍ ومجاهد» فَتُغْرِقَكم «بالتاء من فوقُ أُسْند الفعلُ لضمير الريح. وفي كتاب الشيخ» «فتُغْرِقَكم بتاء الخطاب مسنداً إلى»
Ebû Ca'fer ve Mücâhid, fiil rüzgârın zamirine isnad edilmiş olarak üstten tâ ile «فَتُغْرِقَكم» şeklinde okumuştur. Şeyh'in kitabında ise: '«فتُغْرِقَكم», hitap tâ'sı ile olup rüzgâra isnad edilmiştir.
الريح «. والحسنُ وأبو رجاء بياء الغيبة وفتح الغين وشدِّ الراء، عَدَّاه بالتضعيف والمقرئ لأبي جعفر كذلك إلا أنه بتاء الخطاب» . قلت: وهذا: إمَّا سهوٌ، وإمَّا تصحيفٌ من النسَّاخ عليه؛ كيف يَسْتقيم أن يقولَ بتاءِ الخطاب وهو مسندٌ إلى ضمير الريح، وكأنه أراد بتاء التأنيث فسبقه قلمُه أو صَحَّف عليه غيرُه.
Hasan ve Ebû Recâ ise gâib yâ'sı, gayn harfinin fethası ve râ'nın şeddesiyle [«فيُغَرِّقَكم» şeklinde] okumuş ve fiili tef'îl babıyla müteaddî kılmıştır. Ebû Ca'fer'den nakleden mukrî de böyledir, ancak hitap tâ'sı iledir.' denilmektedir. Derim ki: Bu, ya bir sehif/unutma ya da müstensihlerin ona yaptığı bir tahriftir (tashîf). Rüzgârın zamirine isnad edilmişken 'hitap tâ'sı ile' demesi nasıl sahih olabilir? Sanki o te'nis tâ'sını kastetmiş de kalemi sürçmüş yahut başkası bunu tahrif etmiştir.
وقرأ العامَّة «الريحِ» بالإِفراد، وأبو جعفر: «الرياح» بالجمع.
Cumhur «الريحِ» şeklinde müfred olarak, Ebû Ca'fer ise «الرياح» şeklinde cemî (çoğul) olarak okumuştur.
قوله: {بِهِ تَبِيعاً} يجوز في «به» أن يَتَعَلَّق ب «تَجِدوا» ، وأن يتعلَّقَ بتبيع، وأن يتعلَّقَ بمحذوفٍ لأنه حالٌ مِنْ تبيع. والتَّبِيْع: المطالِبُ بحقّ، المُلازِمُ، قال الشمَّاخ:
{بِهِ تَبِيعاً} “onun için bir takipçi/hesap sorucu” kavlindeki «به» ibaresinin «تَجِدوا» fiiline taalluk etmesi caiz olduğu gibi, tebî' kelimesine taalluk etmesi de, tebî' kelimesinden hâl olduğu için mahzûfa taalluk etmesi de caizdir. Tebî' (التَّبِيْع): Hak talep eden, peşini bırakmayan takipçidir. Şemmâh şöyle demiştir:
٣٠٨ - ٦-. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... كما لاذَ الغَريمُ من التَّبيعِ
308 - 6- . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... Borçlunun, alacaklı takipçiden kaçıp sığındığı gibi.
وقال آخر:
Bir başkası da şöyle demiştir:
٣٠٨ - ٧- غَدَوْا وغَدَتْ غِزْلانُهم فكأنَّها ... ضوامِنُ مِنْ غُرْمٍ لهنَّ تَبيعُ
308 - 7- Sabah erkenden gittiler, ceylanları da gitti; sanki onlar ... peşlerinde takipçisi olan bir borcun kefilleridir.
قوله تعالى: {كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ} : عَدَّاه بالتضعيفِ، وهو مِنْ كَرُم بالضمِّ كشَرُف، وليس المرادُ من الكرمِ في المال.
Cenâb-ı Hakk'ın: {كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ} “Âdemoğullarını üstün ve şerefli kıldık” kavli: Fiili tef'îl babıyla (şedde ile) müteaddî kılmıştır; bu, şerüfe (شَرُف) gibi zammeli olan kerüme (كَرُم) fiilindendir. Buradaki keremden maksat maldaki cömertlik değildir.
قوله تعالى: {يَوْمَ نَدْعُواْ} : فيه أوجهٌ، أحدُها: أنه منصوبٌ على الظرف، والعاملُ «فَضَّلْناهم» ، أي: فَضَّلْناهم بالثوابِ يوم نَدْعُو. قال ابن عطية في تقريره: «وذلك أنَّ فَضْلَ البشرِ على سائرِ الحيوان يوم القيامةِ بيِّنٌ؛ إذ هم المُكَلَّفون المُنَعَّمون المحاسَبون الذين لهم القَدْرُ. إلا أنَّ هذا يَرُدُّه أن الكفار [يومئذٍ] أَخْسَرُ مِنْ كلِّ حيوان، لقولِهم: {ياليتني كُنتُ تُرَاباً} [النبأ: ٤٠] .
Cenâb-ı Hakk'ın: {يَوْمَ نَدْعُواْ} “Çağıracağımız gün” kavlinde birkaç vecih vardır: Birincisi: Zarf olarak mansub olmasıdır; âmili ise «فَضَّلْناهم» fiilidir, yani 'çağıracağımız gün onları sevapla üstün kıldık' demektir. İbn Atiyye bunu takrir ederken şöyle demiştir: «Çünkü kıyamet gününde insanların diğer canlılara üstünlüğü açıktır; zira mükellef kılınan, nimetlendirilen, hesaba çekilen ve itibar sahibi olanlar onlardır.» Ancak bunu, kâfirlerin {ياليتني كُنتُ تُرَاباً} “Keşke toprak olsaydım!” [Nebe: 40] sözlerinden dolayı [o gün] her canlıdan daha fazla hüsranda olmaları reddeder.
الثاني: أنه منصوبٌ على الظرف، والعاملُ فيه اذكر، قاله الحوفيُّ وابنُ عطية. قلت: وهذا سهوٌ؛ كيف يعمل فيه ظرفاً؟ بل هو مفعولٌ.
İkincisi: Zarf olarak mansub olması ve âmilinin mahzûf 'hatırla' (izkür) fiili olmasıdır; bunu Havfî ve İbn Atiyye söylemiştir. Derim ki: Bu bir sehif/yanılgıdır; onda nasıl zarf olarak amel edebilir? Bilakis o mef'ûldür.
الثالث: أنه مرفوعُ المحلِّ على الابتداء، وإنما بُنِيَ لإِضافتِهِ إلى الجملةِ الفعلية، والخبرُ الجملةُ بعده. قال ابنُ عطية في تقريره:» ويَصِحُّ أَنْ يكونَ «يوم» منصوباً على البناء لَمَّا أُضيف إلى غيرِ متمكِّن، ويكون موضعُه رفعاً بالابتداء، وخبرُه في التقسيم الذي أتى بعدَه في قوله {فَمَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ} إلى قوله {وَمَن كَانَ} . قال الشيخ: «قوله منصوبٌ على البناء» كان ينبغي أن يقول: مبنيَّاً على الفتح، وقوله «لَمَّا أُضيف إلى غيرِ متمكن» ليس بجيدٍ؛ لأنَّ المتمكِّنَ وغيرَ المتمكِّنِ إنما يكون في الأسماءِ لا في الأفعالِ، وهذا أُضيفَ إلى فعلٍ مضارع، ومذهبُ البصريين فيه أنه معربٌ، والكوفيون يُجيزون بناءَه. وقوله: «والخبر في التقسيم» إلى آخره، التقسيم عارٍ من رابطٍ يربط جملةَ التقسيم بالابتداء «. قلت: الرابطُ محذوفٌ للعلمِ به، أي: فَمَنْ أُوتي كتابَه فيه.
Üçüncüsü: Mübteda olarak merfû mahalde olmasıdır; fiil cümlesine muzaf kılındığı için mebnî kılınmıştır, haberi ise kendisinden sonraki cümledir. İbn Atiyye takririnde şöyle demiştir: «Gayr-i mütemekkin bir lafza muzaf kılındığı zaman 'yevme' kelimesinin bina üzere mansub olması sahih olur; mahalli ise mübteda olarak ref'tir; haberi de {فَمَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ} kavlinden {وَمَن كَانَ} kavline kadar kendisinden sonra gelen taksimdedir.» Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «'Bina üzere mansubdur' sözüne gelince, 'fetha üzere mebnîdir' demesi gerekirdi. 'Gayr-i mütemekkine muzaf kılındığı zaman' sözü de iyi değildir; çünkü mütemekkin ve gayr-i mütemekkin ancak isimlerde olur, fiillerde olmaz; oysa bu, muzari bir fiile muzaf kılınmıştır. Basralıların bundaki mezhebi onun mu'reb olduğudur, Kûfeliler ise mebnî kılınmasını caiz görürler. 'Haberi ise taksimdedir...' sözüne gelince; taksim, taksim cümlesini mübtedaya bağlayacak bir râbıttan (bağlantı zamirinden) yoksundur.» Derim ki: Râbıt, bilindiği için mahzûftur; yani 'o günde kime kitabı verilirse' takdirindedir.
الرابع: أنه منصوبٌ بقولِه» ثم لا تجدوا «قاله الزجَّاج. الخامس: أنه
Dördüncüsü: Züccâc'ın belirttiği üzere «ثم لا تجدوا» kavliyle mansub olmasıdır. Beşincisi:
منصوبٌ ب» يُعيدكم «مضمرةً، أي: يُعيدكم يومَ نَدْعو. السادس: أنه منصوبٌ بما دَلَّ عليه {وَلاَ يُظْلَمُونَ} بعده، أي: ولا يُظْلَمون يوم ندعو، قاله ابن عطية وأبو البقاء. السابع: أنه منصوبٌ بما دَلَّ عليه {متى هُوَ} [الإِسراء: ٥١] . الثامن: أنه منصوبٌ بما تقدَّمه مِنْ قولِه تعالى: {فَتَسْتَجِيبُونَ بِحَمْدِهِ} [الإِسراء: ٥٢] . التاسع: أنه بدلٌ مِنْ {يَوْمَ يَدْعُوكُمْ} [الإِسراء: ٥٢] . وهذان القولان ضعيفان جداً لكثرة الفواصل. العاشر: أنه مفعولٌ به بإضمار» اذكر «، وهذا -وإن كان أسهلَ التقاديرِ- أظهرُ ممَّا تقدم؛ إذ لا بُعْدَ فيه ولا إضمارَ كثيرٌ.
mukadder olan «يُعيدكم» fiili ile mansub olmasıdır; yani 'çağıracağımız gün sizi döndürür' demektir. Altıncısı: İbn Atiyye ve Ebû'l-Bekâ'nın belirttiği üzere kendisinden sonraki {وَلاَ يُظْلَمُونَ} “ve haksızlığa uğratılmazlar” kavlinin delalet ettiği mana ile mansub olmasıdır; yani 'çağıracağımız gün zulme uğratılmazlar' demektir. Yedincisi: {متى هُوَ} “O ne zaman?” [İsrâ: 51] kavlinin delalet ettiği mana ile mansub olmasıdır. Sekizincisi: Kendisinden önceki Cenâb-ı Hakk'ın: {فَتَسْتَجِيبُونَ بِحَمْدِهِ} “Siz de O'na hamdederek icabet edersiniz” [İsrâ: 52] kavliyle mansub olmasıdır. Dokuzuncusu: {يَوْمَ يَدْعُوكُمْ} “Sizi çağıracağı gün” [İsrâ: 52] kavlinden bedel olmasıdır. Bu son iki görüş, aradaki fasılaların çokluğu sebebiyle son derece zayıftır. Onuncusu: Mahzûf «اذكر» (hatırla) takdiriyle mef'ûlün bih olmasıdır; bu -takdirlerin en kolayı olmakla birlikte- öncekilerden daha zâhirdir, zira bunda bir uzaklık ve çok fazla takdir yoktur.
وقرأ العامَّة» نَدْعو «بنون العظمة، ومجاهدٌ» يَدْعُو «بياء الغيبة، أي: الله تعالى أو المَلَك. و» كلَّ «نصبٌ مفعولاً به على القراءتين.
Cumhur azamet nunu ile «نَدْعو» şeklinde, Mücâhid ise gâib yâ'sı ile «يَدْعُو» şeklinde okumuştur; yani 'Allah Teâlâ yahut melek çağırır' demektir. «كلَّ» kelimesi her iki kıraatte de mef'ûlün bih olarak mensûbdur.
وقرأ الحسن فيما نقله الدانيُّ عنه» يُدْعَى «مبنياً للمفعول،» كلُّ «مرفوعٌ لقيامِه الفاعلِ، وفيما نقله عنه غيرُه» يُدْعَو «بضمِّ الياء وفتح العين، بعدها واوٌ. وخُرِّجَتْ على وجهين، أحدُهما: أن الأصلَ: يُدْعَوْن فَحُذِفت نونُ الرفعِ كما حُذِفَتْ في قولِه ﵇:» لا تَدْخُلوا الجنة حتى تُؤْمنوا، ولا تُؤْمنوا حتى تحابُّوا «
Dânî'nin kendisinden naklettiğine göre Hasan, meçhul bina ile «يُدْعَى» şeklinde okumuştur; «كلُّ» kelimesi nâib-i fâil olduğu için merfûdur. Başkalarının ondan naklettiğine göre ise yâ'nın zammesi ve ayn'ın fethasıyla, ardından vâv gelerek «يُدْعَو» şeklinde okumuştur. Bu iki vecih üzere açıklanmıştır: Birincisi: Aslının «يُدْعَوْن» olmasıdır; Hz. Peygamber aleyhisselâm'ın: «İman etmedikçe cennete giremezsiniz, birbirinizi sevmedikçe de iman etmiş olmazsınız.» kavlinde hazfedildiği gibi ref' nunu hazfedilmiştir.
وقوله:
Şairin şu sözünde olduğu gibi:
٣٠٨ - ٨-
308 - 8-
أَبَيْتُ أَسْرِيْ وتَبِْيْتي تَدْلُكِيْ ... وَجْهَكِ بالعَنْبَرِ والمِسْكِ الذَّكي
Ben gece yürümeyi reddettim, sen ise geceleyip yüzünü ... anber ve keskin kokulu misk ile ovuyorsun.
و «كلٌّ» مرفوعٌ بالبدلِ من الواوِ التي هي ضميرٌ، أو بالفاعليةِ والواوُ علامةٌ على لغةِ «يتعاقبون فيكمْ ملائكةٌ» .
«كلٌّ» kelimesi ise zamir olan vâvdan bedel olarak merfûdur yahut fâillik ile merfûdur ve vâv, «يتعاقبون فيكمْ ملائكةٌ» (İçinizde melekler nöbetleşe bulunurlar) lehçesi üzere [çoğulluk] alametidir.
والتخريجُ الثاني: أنَّ الأصلَ «يُدْعَى» كما نَقَله عنه الدانيُّ، إلا أنه قَلَبَ الألفَ واواً وَقْفاً، وهي لغةٌ لقومٍ، يقولون: هذه أفْعَوْ وعَصَوْ، يريدون: أَفْعى وعَصا، ثم أجرى الوصلَ مُجْرى الوقفِ. و «كلُّ» مرفوعٌ لقيامِه مقامَ الفاعلِ على هذا ليس إلا.
İkinci tahrîc: Aslının, Dânî'nin kendisinden naklettiği gibi «يُدْعَى» olmasıdır; ancak o, vakıf halinde elifi vâva çevirmiştir. Bu bir topluluğun lehçesidir; «أَفْعى» (yılan) ve «عَصا» (asa) demek isterken «هذه أفْعَوْ وعَصَوْ» derler; sonra vasıl halini vakıf hali gibi uygulamıştır. «كلُّ» kelimesi bu açıklamaya göre yalnızca nâib-i fâil olduğu için merfûdur.
قوله: «بإمامِهم» يجوزُ أَنْ تكونَ الباءُ متعلقةٌ بالدعاء، أي: باسمِ إمامهم، وأن تكونَ للحالِ فيتعلَّقَ بمحذوف، أي: نَدْعُوهم مصاحبين لكتابهم. والإِمام: مَنْ يُقْتَدَى به. وقال الزمخشري «» ومن بِدَع التفاسير: أن الإِمامَ جمع «أُمّ» وأنَّ الناسَ يُدْعَوْنَ يومَ القيامة بأمهاتهم دونَ آبائهم، وأن الحكمةَ فيه رِعايةُ حقِّ عيسى، وإظهارِ شرفِ الحسن والحسين، وأن لا يُفْضَحَ أولادُ الزِّنى «قال:» وليت شعري أيهما أَبْدَعُ: أصحةُ لفظِه أم بَهاءُ معناه؟ «.
«بإمامِهم» kavlindeki bâ harf-i cerinin çağırma fiiline taalluk etmesi câizdir; yani 'imamlarının ismiyle' demektir; hâl bildirip mahzûfa taalluk etmesi de câizdir; yani 'onları kitaplarıyla beraber çağırırız' demektir. İmam (الإِمام): Kendisine uyulan kimsedir. Zemahşerî şöyle demiştir: «Bid'at tefsirlerden biri de; 'imâm'ın 'ümm' (anne) kelimesinin çoğulu olduğu, kıyamet gününde insanların babalarıyla değil anneleriyle çağrılacağı, bundaki hikmetin İsa'nın hakkını gözetmek, Hasan ve Hüseyin'in şerefini ortaya koymak ve zina çocuklarının rezil olmamasını sağlamak olduğu iddiasıdır.» [Devamında] şöyle demiştir: «Keşke bilseydim, bu ikisinden hangisi daha şaşırtıcıdır: Lafzının sıhhati mi yoksa manasının parlaklığı mı?»
قلت: وهو معذورٌ لأن» أُمّ «لا يُجْمع على» إمام «، وهذا قولُ مَنْ لا يَعْرف الصناعةَ ولا لغةَ العربِ، وأمَّا ما ذكروه من المعنى فإنَّ الله تعالى نادى عيسى باسمِه مضافاً لأمِّه في عدةِ مواضعَ من قوله {ياعيسى ابن مَرْيَمَ} [المائدة: ١١٠] ، وأَخْبرعنه كذلك نحو: {وَإِذْ قَالَ عِيسَى ابن مَرْيَمَ} [الصف: ٦] ، وفي ذلك
Derim ki: O mazurdur; çünkü «أُمّ» (anne) kelimesi «إمام» şeklinde çoğul yapılmaz. Bu, ne nahiv ilmini ne de Arap dilini bilmeyen birinin sözüdür. Manaya dair zikrettikleri şeye gelince; Allah Teâlâ İsa'ya {ياعيسى ابن مَرْيَمَ} “Ey Meryem oğlu İsa!” [Mâide: 110] kavli gibi pek çok yerde annesine izafe ederek ismiyle nida etmiş, {وَإِذْ قَالَ عِيسَى ابن مَرْيَمَ} “Hani Meryem oğlu İsa demişti ki” [Saff: 6] kavlinde olduğu gibi ondan aynı şekilde haber vermiştir. Bunda ise
غَضاضةٌ من أميرِالمؤمنين عليّ ﵁ وكرَّم وجهَه.
müminlerin emîri Ali radıyallâhu anh ve kerremallâhu vecheh'e bir kusur isnadı vardır.
قوله: {فَمَنْ أُوتِيَ} يجوز أن تكونَ شرطيةً، وأن تكونَ موصولةً، والفاءُ لشَبَهه بالشرط. وحُمِل على اللفظِ أولاً في قوله {أُوتِيَ كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ} فَأُفْرِد، وعلى المعنى ثانياً في قولِه:» فأولئك «فَجُمِع.
{فَمَنْ أُوتِيَ} “Artık kime verilirse” kavlindeki «مَنْ» lafzının şartiyye olması câiz olduğu gibi mevsûle olması da câizdir; fâ ise şarta benzediği içindir. {أُوتِيَ كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ} “kitabı sağından verilmişse” kavlinde önce lafza itibar edilerek tekil getirilmiş, sonra «فأولئك» kavlinde manaya itibar edilerek çoğul getirilmiştir.
قوله تعالى: {وَمَن كَانَ فِي هذه} : يجوز في «مَنْ» ما جاز في «مَنْ» قبلها. وأمال الأخَوان وأبو بكر «أعمى» في الموضعين من هذه السورة، وأبو عمروٍ أمال الأولَ دون الثاني، والباقون فتحوهما، فالإِمالةُ لكونِهما من ذوات الياء، والتفخيمُ لأنه الأصل. وأمَّا أبو عمروٍ فإنه أمال الأولَ لأنه ليس أفعلَ تفضيلٍ فألفُه متطرفةٌ لفظاً وتقديراً، والأطرافُ محلُّ التغيير غالباً، وأمَّا الثاني فإنه للتفضيلِ ولذلك عَطَف عليه «وأَضَلَّ» فألفُه في حكم المتوسطة؛ لأنَّ «مِنْ» الجارَّةَ للمفضول كالملفوظ بها، وهي شديدةُ الاتصالِ بأَفْعَلِ التفضيلِ فكأنَّ وقعت حَشْواً فتحصَّنَتْ عن التغيير.
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَمَن كَانَ فِي هذه} “Kim burada... olursa” kavlinde; önceki «مَنْ» lafzında câiz olan şeyler bu «مَنْ» lafzında da câizdir. Ahaveyn (Hamza ve Kisâî) ile Ebû Bekir, bu suredeki iki yerde de «أعمى» kelimesini imâle ile okumuşlardır. Ebû Amr ise ikincisini değil yalnızca birincisini imâle etmiştir. Geri kalanlar ise her ikisini fetha ile okumuşlardır. İmâle, her ikisinin de yâ'lı kelimelerden olmasından dolayıdır; tefhim ise aslolan bu olduğu içindir. Ebû Amr'a gelince; o birincisini imâle etmiştir, çünkü o ism-i tafdil değildir, dolayısıyla elifi hem lafzen hem takdiren sondadır; son harfler ise çoğunlukla değişimin vuku bulduğu yerlerdir. İkincisine gelince; o ism-i tafdildir, bu yüzden üzerine «وأَضَلَّ» kelimesi atfedilmiştir; dolayısıyla onun elifi ortadaki harf hükmündedir. Çünkü kendisinden üstün tutulanı mecrur yapan «مِنْ» harf-i ceri telaffuz edilmiş gibidir ve ism-i tafdile bitişikliği pek kuvvetlidir. Sanki [elif] kelimenin arasına düşmüş gibi olur ve böylece değişimden korunmuş olur.
قلت: كذا قرَّره الفارسيُّ والزمخشري، وقد رُدَّ هذا بأنهم أمالوا {وَلاَ أدنى مِن ذَلِكَ} [المجادلة: ٧] مع التصريح ب «مِنْ» فَلأَنْ يُميلوا «أَعْمى» مقدَّراً معه «مِن» أَوْلَى وأَحْرَى.
Derim ki: Fârisî ve Zemahşerî bunu böyle açıklamışlardır. Fakat buna karşı; onların «مِنْ» açıkça zikredildiği halde {وَلاَ أدنى مِن ذَلِكَ} “ne de bundan daha az” [Mücâdele: 7] ayetini imâle ile okudukları, dolayısıyla «مِنْ» harf-i ceri mukadder olan «أَعْمى» kelimesini imâle ile okumalarının evleviyetle ve daha uygun olduğu şeklinde itiraz edilmiştir.
وأمَّا «أَعْمى» في طه فأماله الأخَوان وأبو عمرو، ولم يُمِلْه أبو بكر، وإن كان يُمليه هنا، وكأنه جَمَعَ بين الأمرين وهو مقيَّدٌ باتِّباع الأثر. وقد فَرَّق
Tâhâ suresindeki «أَعْمى» kelimesine gelince; onu Ahaveyn ile Ebû Amr imâle ile okumuş, Ebû Bekir ise -burada imâle ettiği halde- orada imâle etmemiştir. Sanki o iki durumu birleştirmiş gibidir ve o rivayete uymakla bağlıdır. Bazıları ise
بعضُهم: بأنَّ «أعمى» فيه طه مِنْ عَمَى البصرِ، وفي الإِسراء مِنْ عَمَى البصيرة؛ ولذلك فسَّروه هنا بالجَهْل فأُمِيلَ هنا، ولم يُمَلْ هناك للفرقِ بين المعنيين. قلت: والسؤال باقٍ؛/ إذ لقائلٍ أن يقولَ: فَلِمَ خُصِّصَتْ هذه بالإِمالةِ، ولو عُكِسَ الأمرُ كان الفارقُ قائماً.
şöyle fark gözetmişlerdir: Tâhâ suresindeki «أعمى» göz körlüğünden, İsrâ suresindeki ise basiret körlüğündendir; bu yüzden burada cehalet ile tefsir edilmiştir. İki mana arasındaki farktan ötürü burada imâle yapılmış, orada ise yapılmamıştır. Derim ki: Bu soru hâlâ geçerliliğini korumaktadır; zira bir kimse şöyle diyebilir: Peki niçin imâle buraya tahsis edildi? Durum tam tersi olsaydı da aradaki fark yine mevcut olacaktı.
قوله تعالى: {وَإِن كَادُواْ لَيَفْتِنُونَكَ} : «إنْ» هذه فيها المذهبان المشهوران: مذهبُ البصريين: أنها مخففةٌ، واللامُ فارقةٌ بينها وبين «إنْ» النافية، ولهذا دَخَلَتْ على فعلٍ ناسخٍ، ومذهبُ الكوفيين أنها بمعنى «ما» النافيةِ، واللامُ بمعنى «إلا» . وضُمِّنَ «يَفْتِنُونَك» معنى يَصْرِفُونك «فلهذا عُدِّي ب» عن «تقديرُه: لَيَصْرِفُونَكَ بفتنتِهم. و» لتفترِيَ «متعلِّقٌ بالفتنةِ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَإِن كَادُواْ لَيَفْتِنُونَكَ} “Onlar neredeyse seni fitneye düşüreceklerdi” kavlinde: Buradaki «إنْ» edatında iki meşhur mezhep vardır: Basralıların mezhebine göre bu muhaffefedir; lâm ise onunla nâfiye olan «إنْ» edatını birbirinden ayıran fârika lâmıdır; bu yüzden nâsih bir fiilin başına gelmiştir. Kûfelilerin mezhebine göre ise nâfiye olan «ما» manasındadır, lâm da «إلا» manasındadır. «يَفْتِنُونَك» fiili «يَصْرِفُونك» (seni çevirirler) manasını tazammun etmiştir; bu sebeple «عن» ile geçişli kılınmıştır. Takdiri: 'Fitneleriyle seni çevireceklerdi' şeklindedir. «لتفترِيَ» ise fitneye taalluk etmektedir.
قوله: {وَإِذاً لاَّتَّخَذُوكَ} » إذن «حرفُ جوابٍ وجزاءٍ؛ ولهذا تقع أداةُ الشرطِ موقعَها، و» لاتَّخذوك «جوابُ قسمٍ محذوفٍ تقديرُه: إذن واللهِ لاتَّخذوك، وهو مستقبلٌ في المعنى، لأنَّ» إذَنْ «تقتضي الاستقبالَ؛ إذ معناها المجازاةُ. وهذا كقولِه: {وَلَئِنْ أَرْسَلْنَا رِيحاً فَرَأَوْهُ مُصْفَرّاً لَّظَلُّواْ} [الروم: ٥١] ، أي: ليَظَلُّنَّ. وقولُ الزمخشري:» أي: ولو اتَّبَعْتَ مرادَهم لاتَّخذُوك «تفسيرُ معنى لا إعرابٍ، لا يريد بذلك أنَّ» لاتَّخَذُوك «جوابٌ ل» لو «محذوفةُ إذ لا حاجةَ إليه.
{وَإِذاً لاَّتَّخَذُوكَ} “O takdirde seni mutlaka edinirlerdi” kavlindeki «إذن» edatı bir cevap ve ceza harfidir; bu sebeple şart edatı onun yerine geçer. «لاتَّخذوك» ise mahzûf bir yeminin cevabıdır; takdiri: «إذن واللهِ لاتَّخذوك» (O takdirde vallahi seni mutlaka edinirlerdi) şeklindedir. Mana bakımından geleceğe aittir; zira «إذَنْ» edatı istikbal gerektirir, çünkü anlamı cezalandırma/karşılıktır. Bu, Cenâb-ı Hakk'ın şu kavli gibidir: {وَلَئِنْ أَرْسَلْنَا رِيحاً فَرَأَوْهُ مُصْفَرّاً لَّظَلُّواْ} “Andolsun bir rüzgâr göndersek de onu sararmış görseler, mutlaka ... olurlardı” [Rûm: 51]; yani 'mutlaka olurlar' demektir. Zemahşerî'nin: «Yani: Şayet onların arzusuna uysaydın seni edinirlerdi» sözü i'râb değil mana tefsiridir; bununla «لاتَّخَذُوك» ifadesinin mahzûf bir «لو» edatının cevabı olduğunu kastetmemektedir, zira buna ihtiyaç yoktur.
قوله تعالى: {تَرْكَنُ} : العامَّة على فتح الكاف مضارع رَكِنَ بالكسر، وقتادة وابنُ مُصَرِّف وابنُ أبي إسحاق «تَرْكُن» بالضمِّ مضارعَ رَكَنَ بالفتح، وهذا من التداخل، وقد تقدَّم تحقيقه في أواخر هود.
Cenâb-ı Hakk'ın: {تَرْكَنُ} “meyledersin” kavlinde: Cumhur, kâf harfinin fethasıyla, esreli mazi olan «رَكِنَ» fiilinin muzarisi olarak okumuştur. Katâde, İbn Musarrif ve İbn Ebî İshak ise kâf'ın zammesiyle, üstünlü mazi olan «رَكَنَ» fiilinin muzarisi olarak «تَرْكُن» şeklinde okumuşlardır. Bu bir tedâhüldür ve tahkiki daha önce Hûd suresinin sonlarında geçmişti.
وقوله: «شيئاً» : منصوبٌ على المصدر، وصفتُه محذوفة، أي: شيئاً قليلاً من الرُّكون.
«شيئاً» kavli masdar olarak mansubdur; sıfatı mahzûftur, yani: 'meyletmekten az bir şey' demektir.
قوله تعالى: {ضِعْفَ الحياة} : قال الزمخشري: فإن قلت «كيف حقيقةُ هذا الكلام؟ قلت: أصلُه: لأَذَقْناك عذابَ الحياةِ وعذابَ المماتِ؛ لأنَّ العذابَ عذابان، عذابٌ في المماتِ وهو عذابُ القبرِ، وعذابٌ في حياةِ الآخرةِ وهو عذاب النار، والضِّعْفُ يُوصَفَ به، نحوَ قولِه تعالى: {فَآتِهِمْ عَذَاباً ضِعْفاً مِّنَ النار} [الأعراف: ٣٨] يعني عذاباً مُضاعَفاً، فكأنَّ أصلَ الكلامِ: لأَذَقْناك عذاباً ضِعْفاً في الحياة، وعذاباً ضِعْفاً في المَمَات، ثم حُذِف الموصوفُ، وأُقيمت الصفةُ مُقامه وهو الضَّعْف، ثم أُضِيْفَتِ الصفة إضافةَ الموصوف فقيل: ضِعْفَ الحياة، وضِعْفَ المماتِ، كما لو قيل: أليمَ الحياةِ، وأليم الممات» . والكلامُ في «إذن» و «لأَذَقْناك» كما تقدَّم في نظيره.
Cenâb-ı Hakk'ın: {ضِعْفَ الحياة} “hayatın katmerlisini” kavlinde Zemahşerî şöyle demiştir: Eğer «Bu sözün hakikati nasıldır?» dersen, derim ki: «Aslı şöyledir: Sana hayatın azabını ve ölümün azabını tattırırdık; zira azap iki azaptır: Biri ölümdeki azaptır ki o kabir azabıdır, diğeri ise ahiret hayatındaki azaptır ki o cehennem azabıdır. Kat kat anlamındaki 'dı'f' (الضِّعْفُ) kelimesi ile sıfatlama yapılır; nitekim Cenâb-ı Hak: {فَآتِهِمْ عَذَاباً ضِعْفاً مِّنَ النار} “Onlara ateşten kat kat azap ver” [A'râf: 38] buyurmuştur, yani katmerli bir azap demektir. Sanki kelâmın aslı: 'Sana hayatta katmerli bir azap, ölümde de katmerli bir azap tattırırdık' şeklindedir. Sonra mevsûf hazfedilmiş, sıfat olan 'dı'f' onun yerine geçirilmiş, ardından sıfat mevsûfun tamlaması gibi tamlanarak; tıpkı 'hayatın elîmini ve ölümün elîmini' denilmesi gibi, 'hayatın katmerlisini ve ölümün katmerlisini' denilmiştir.» «إذن» ve «لأَذَقْناك» kelimelerine dair tahlil ise benzerinde geçtiği gibidir.
قوله تعالى: {وَإِذاً لاَّ يَلْبَثُونَ} : قرأ العامَّةُ برفع الفعل بعد «إذَنْ» ثابتَ النون، وهي مرسومةٌ في مصاحف العامَّة. ورفعُهُ وعدمُ
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَإِذاً لاَّ يَلْبَثُونَ} “O takdirde ... kalamazlar” kavlinde: Cumhur, «إذَنْ» edatından sonraki fiili nûn'u sabit tutarak ref' ile okumuştur; bu kıraat mushaflarda da böyle yazılmıştır. Fiilin merfû olması ve
إعمالِ «إذن» فيه ثلاثةُ أوجهٍ، أنها توسَّطَتْ بين المعطوفِ والمعطوفِ عليه. قال الزمخشري: «فإن قلت» ما وجهُ القراءتين؟ قلت: أمَّا الشائعةُ -يعني برفعِ الفعلِ - فقد عُطِف فيها الفعلُ على الفعلِ، وهو مرفوعٌ لوقوعِه خبرَ كاد، وخبرُ «كاد» واقعٌ موقعَ الاسم «. قلت: فيكون» لا يَلْبِثُون «عطفاً على قولِه» لِيَسْتَفِزُّونك «.
«إذن» edatının onda amel ettirilmemesi üç vecih üzeredir: [Birincisi:] Matuf ile matufun aleyh arasına girmesidir. Zemahşerî şöyle demiştir: «Eğer 'İki kıraatin izahı nedir?' dersen, derim ki: Yaygın olan kıraatte -yani fiilin ref' ile okunmasında- fiil fiile atfedilmiştir; fiil ise 'kâde'nin haberi olduğu için merfûdur, 'kâde'nin haberi ise ismin yerine kaimdir.» Derim ki: Bu durumda «لا يَلْبِثُون», Cenâb-ı Hakk'ın «لِيَسْتَفِزُّونك» kavline matuf olur.
الثاني: أنها متوسطةٌ بين قسمٍ محذوفٍ وجوابِه، فأُلْغِيَتْ لذلك، والتقدير: ووالله إذن لا يلبثون.
İkincisi: Mahzûf bir yemin ile onun cevabı arasına girmesidir; bu yüzden amelden düşürülmüştür. Takdiri: «ووالله إذن لا يلبثون» (Ve vallahi o takdirde kalamazlar) şeklindedir.
الثالث: أنها متوسطةٌ بين مبتدأ محذوفٍ وخبرِه، فأُلْغِيَتْ لذلك، والتقدير: وهم إذن لا يلبثون.
Üçüncüsü: Mahzûf bir mübtedâ ile onun haberi arasına girmesidir; bu yüzden amelden düşürülmüştür. Takdiri: «وهم إذن لا يلبثون» (Onlar o takdirde kalamazlar) şeklindedir.
وقرأ اُبَيٌّ بحذفِ النون، فَنَصْبُه بإذن عند الجمهور، وب» أَنْ «مضمرةً بعدها من غيرِهم، وفي مصحف عبد الله» لا يَلْبَثُوا «بحذفِها. ووجهُ النصبِ أنه لم يُجعل الفعلُ معطوفاً على ما تقدَّم ولا جواباً ولا خبراً. قال الزمخشري:» وأمَّا قراءةُ اُبَيّ ففيها الجملةُ برأسها التي هي: إذاً لا يَلْبثوا، عَطَفَ على جملة قوله {وَإِن كَادُواْ لَيَسْتَفِزُّونَكَ} .
Übeyy ise nûn'un hazfiyle [«لاَ يَلْبَثُوا» şeklinde] okumuştur. Fiilin nasbı cumhura göre «إذن» ile, diğerlerine göre ise ondan sonra mukadder olan «أَنْ» iledir. Abdullah'ın mushafında da nûn'un hazfiyle «لا يَلْبَثُوا» şeklindedir. Nasbın izahı ise şudur: Fiil kendisinden öncekine matuf kılınmamış, ne cevap ne de haber yapılmıştır. Zemahşerî şöyle demiştir: «Übeyy'in kıraatine gelince; onda 'o takdirde kalamazlar' (إذاً لا يَلْبثوا) şeklindeki başlı başına müstakil bir cümle, Cenâb-ı Hakk'ın: {وَإِن كَادُواْ لَيَسْتَفِزُّونَكَ} “Neredeyse seni tedirgin edip çıkaracaklardı” kavlindeki cümleye atfedilmiştir.»
وقرأ عطاء {لاَّ يَلَبَثُونَ} بضمِّ الياء وفتحِ اللام والباء، مشددةً مبنياً للمفعول، مِنْ لَبَّثَه بالتشديد. وقرأها يعقوب كذلك إلا أنه كسرَ الباءَ، جَعَلَه مبنياً للفاعل.
Atâ {لاَّ يَلَبَثُونَ} lafzını yâ'nın zammesi, lâm'ın fethası ve bâ'nın şeddesiyle meçhul bina olarak, şeddeli «لَبَّثَه» fiilinden okumuştur. Ya'kûb da bu şekilde okumuş, ancak bâ harfini kesre yaparak fiili mâlûm bina kılmıştır.
قوله: «خِلافَك» قرأ الأخَوان وابنُ عامر وحفصٌ: «خِلافَك» بكسر الخاء وألفٍ بعد اللام، والباقون بفتح الخاء وسكونِ اللام. والقراءتان بمعنى
«خِلافَك» kavlinde; Ahaveyn, İbn Âmir ve Hafs, hı harfinin kesresi ve lâm'dan sonra bir elif ile «خِلافَك» şeklinde okumuşlardır. Geri kalanlar ise hı'nın fethası ve lâm'ın sükûnu ile [«خَلْفَكَ» şeklinde] okumuşlardır. Her iki kıraat de aynı manadadır
واحدٍ. وأنشدوا في ذلك:
ve buna dair şu beyti inşâd etmişlerdir:
٣٠٨ - ٩- عَفَتِ الديارُ خِلافَهم فكأنما ... بَسَطَ الشَّواطِبُ بينهنَّ حََصِيْراً
308 - 9- Diyarlar onların ardından ıssız kaldı; sanki ... kadın dericiler aralarına hasır sermişti.
وقال تعالى: {خِلاَفَ رَسُولِ الله} [التوبة: ٨١] والمعنى: بعد خروجك. وكثُر إضافةُ قبل وبعد ونحوِهما إلى أسماءِ الأعيان على حَذْفِ مضافٍ، فيُقَدَّر من قولك: جاء زيدٌ قبل عمروٍ: أي: قبل مجيئِه.
Cenâb-ı Hak da şöyle buyurmuştur: {خِلاَفَ رَسُولِ الله} “Resûlullah'ın arkasından” [Tevbe: 81]. Mana: 'Senin çıkışından sonra' demektir. Zât isimlerine 'önce' (قبل), 'sonra' (بعد) ve benzerlerinin muzâf kılınması, muzâfın hazfiyle çokça yapılır. Nitekim «جاء زيدٌ قبل عمروٍ» (Zeyd, Amr'dan önce geldi) sözünün takdiri: 'Amr'ın gelişinden önce' şeklindedir.
قوله: {إِلاَّ قَلِيلاً} يجوز أن تكونَ صفةً لمصدرٍ أو لزمانٍ محذوف، أي: لُبْثاً قليلاً، أو إلا زماناً قليلاً.
{إِلاَّ قَلِيلاً} “az bir süreden başka” kavlinin mahzûf bir masdarın veya zamanın sıfatı olması câizdir; yani 'az bir kalışla' veya 'az bir zamandan başka' demektir.
قوله تعالى: {سُنَّةَ} : فيه ثلاثةُ أوجهٍ، أحدُها: أن ينتصِبَ على المصدرِ المؤكَّد، أي: سَنَّ الله ذلك سُنَّةَ، أو سَنَنَّا ذلك سُنَّةَ. الثاني: - قاله الفراء - أنه على إسقاطِ الخافضِ، أي: كسُنَّةِ اللهِ، وعلى هذا لا يُوقف على قولِه «إلا قليلاً» . الثالث: أن ينتصبَ على المفعول به، أي: اتبعْ سُنَّةَ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {سُنَّةَ} “kanunu gereği” kavlinde üç vecih vardır: Birincisi: Müekkid masdar olarak mansub olmasıdır; yani: 'Allah bunu bir kanun kıldı' (سَنَّ الله ذلك سُنَّةَ) veya 'Bunu bir kanun kıldık' (سَنَنَّا ذلك سُنَّةَ) demektir. İkincisi: -Ferrâ'nın belirttiği üzere- harf-i cerin hazfi iledir; yani 'Allah'ın kanunu gibi' (كسُنَّةِ اللهِ) demektir; buna göre «إلا قليلاً» kavli üzerinde vakıf yapılmaz. Üçüncüsü: Mef'ûlün bih olarak mansub olmasıdır; yani: 'Kanuna uy' (اتبعْ سُنَّةَ) demektir.
قوله تعالى: {لِدُلُوكِ} : في هذه اللامِ وجهان، أحدُهما: أنها بمعنى «بَعْد» ، أي: بَعْدَ دُلوكِ الشمسِ، ومثلُه قول متمم بن نويرة:
Cenâb-ı Hakk'ın: {لِدُلُوكِ} “kaymasından itibaren” kavlindeki bu lâm harfinde iki vecih vardır: Birincisi: «بَعْد» (sonra) manasında olmasıdır; yani: 'Güneşin batıya kaymasından sonra' demektir. Mütemmim b. Nüveyre'nin şu sözü de bunun gibidir:
٣٠٩ - ٠-
309 - 0-
فلمَّا تَفَرَّقْنا كأني ومالِكاً ... لطولِ اجتماعٍ لم نَبِتْ ليلةً معاً
Ayrıldığımızda, uzun birlikteliğimize rağmen ... sanki Mâlik ile ben bir gece bile beraber gecelememiş gibiydik.
ومثلُه قولُهم: «كَتَبَتْه لثلاثٍ خَلَوْنَ» . والثاني: أنها على بابها، أي: لأجلِ دُلُوك. قال الواحدي: «لأنها إنما تَجِبُ بزوالِ الشمس» .
Arapların: «كَتَبَتْه لثلاثٍ خَلَوْنَ» (Onu, üç gün geçtikten sonra yazdım) sözü de bunun gibidir. İkincisi: Asıl manasında olmasıdır; yani: 'Kaymasından dolayı' demektir. Vâhidî şöyle der: «Çünkü namaz ancak güneşin zevaliyle farz olur.»
والدُّلوك: مصدرُ دَلَكت الشمسُ، وفيه ثلاثةُ أقوالٍ، أشهرُها: أنه الزوالُ، وهو نِصْفُ النهار. والثاني: أنه من الزوال إلى الغروب. قال الزمخشري: «واشتقاقُه من الدَّلْكِ؛ لأنَّ الإِنسانَ يَدْلُكُ عينَه عند النظرِ إليها» . قلت: وهذا يُفْهِم أنه ليس بمصدرٍ؛ لأنه جعله مشتقاً من المصدرِ. والثالث: أنه الغروبُ، وأنشد الفراءُ عليه قولَه:
Dülûk (الدُّلوك): «دَلَكت الشمسُ» (güneş meyletti) fiilinin masdarıdır. Bu hususta üç görüş vardır: En meşhuru: Zeval, yani gün ortası olmasıdır. İkincisi: Zevalden batışa kadar olan vakit olmasıdır. Zemahşerî şöyle der: «Bu kelimenin iştikakı ovmak anlamındaki 'delk' (الدَّلْكِ) kökündendir; çünkü insan güneşe bakarken gözünü ovar.» Derim ki: Bu ifade onun masdar olmadığını hissettirir, zira onu masdardan türemiş kılmıştır. Üçüncüsü: Güneşin batışı olmasıdır. Ferrâ buna dair şu beyti inşâd etmiştir:
٣٠٩ - ١- هذا مُقامُ قَدَمَيْ رَباحِ ... ذَبَّبَ حتى دَلَكَتْ بَِرَاحِ
309 - 1- Bu, Rebâh'ın iki ayağının durduğu yerdir; ... güneş batıncaya kadar defedip savuşturdu.
أي: غَرَبَتْ بَراحِ، وهي الشمسُ. وأنشد ابن قتيبة على ذلك قولَ ذي الرمة:
Yani: «بَراحِ» battı demektir; bu da güneştir. İbn Kuteybe de buna dair Zü'r-Rumme'nin şu sözünü inşâd etmiştir:
٣٠٩ - ٢- مصابيحُ ليسَتْ باللواتي تقودها ... نُجومٌ ولا بالآفلاتِ الدوالِكِ
309 - 2- O kandiller, yıldızların sevk ettiği kandiller değildir; ... batan ve kaybolanlardan da değildir.
أي: الغارِبات: وقال الراغب: دُلُوْكٌ الشمسِ مَيْلُها للغُروب، وهو مِنْ قولِهم: دَلَكْتُ الشمسَ: دفعتُها بالرَّاح، ومنه: دَلَكْتُ الشيءَ في الراحةِ، ودَلَكْتُ الرجلَ: ماطَلْتُه، والدَّلُوك: ما دَلَكْتَه مِنْ طِيبٍ، والدَّلِيْكُ: طعامٌ يُتَّخذ مِنْ زُبْدٍ وتَمْر «.
Yani: 'Batanlar' demektir. Râgıb şöyle demiştir: «Güneşin dülûku (دُلُوْكٌ الشمسِ), batmaya meyletmesidir. Bu da Arapların: 'Güneşi avucumla ittim' (دَلَكْتُ الشمسَ) sözündendir; 'Şeyi avuçta ovdum' (دَلَكْتُ الشيءَ في الراحةِ) ve 'Adama borcunu geciktirdim' (دَلَكْتُ الرجلَ) ifadeleri de bundandır. Delûk (الدَّلُوك): Sürünüp ovunduğun kokudur; Delîk (الدَّلِيْكُ) ise tereyağı ve hurmadan yapılan bir yiyecektir.»
قوله: {إلى غَسَقِ اليل} في هذا الجارِّ وجهان، أحدٌهما: أنه متعلِّقٌ ب أَقِمْ» فهي لانتهاءِ غايةِ الإِقامةِ، وكذلك اللامُ في «لِدُلوك» متعلقةٌ به أيضاً. والثاني: أنه متعلقٌ بمحذوفٍ على أنه حالٌ من «الصلاة» ، أي: أَقِمْها مَمْدودةً إلى غَسَق الليل، قاله أبو البقاء. وفيه نظرٌ: من حيث إنه قَدَّر المتعلِّق كوناً مقيداً، إلا أَنْ يريدَ تفسيرَ المعنى لا الإِعرابِ.
{إلى غَسَقِ اليل} “gecenin karanlığına kadar” kavlindeki bu car-mecrurda iki vecih vardır: Birincisi: {أَقِمْ} “kıl” fiiline taalluk etmesidir; bu durumda kılmanın nihayet gayesi içindir. Aynı şekilde {لِدُلوك} kavlindeki lâm da bu fiile taalluk eder. İkincisi: «الصلاة» kelimesinden hâl olarak mahzûfa taalluk etmesidir; yani: 'Namazı gecenin karanlığına kadar uzatarak kıl' demektir; bunu Ebû'l-Bekâ söylemiştir. Ancak bu görüşte tereddüt vardır; zira müteallakı mukayyed bir kevn olarak takdir etmiştir; meğerki i'râbı değil mana tefsirini kastetmiş olsun.
والغَسَقُ: دخولُ أولِ الليل، قاله ابنُ شميل. وأنشد:
Gasek (الغَسَقُ): Gecenin ilk vaktinin girmesidir; bunu İbn Şümeyl söylemiştir ve şu beyti inşâd etmiştir:
٣٠٩ - ٣- إنَّ هذا الليلَ قد غَسَقا ... واشتكيْتُ الهَمَّ والأرقا
309 - 3- Muhakkak ki bu gece karanlığı bastı; ... ben ise kederden ve uykusuzluktan yakındım.
وقيل: هو سَوادُ الليلِ وظُلْمَتُه، وأصلُه من السَّيَلان: غَسَقَتِ العين، أي: سالَ دَمْعُها فكأن الظُّلْمَةَ تَنْصَبُّ على العالَم وتَسِيْل عليهم قال:
Bir görüşe göre o, gecenin siyahlığı ve karanlığıdır. Aslı ise akmaktan gelir: «غَسَقَتِ العين» (Göz akıp yaş döktü) denir; sanki karanlık âleme dökülmekte ve üzerlerine akmaktadır. Şair şöyle demiştir:
٣٠٩ - ٤- ظلَّتْ تجودُ يداها وهي لاهِيَةٌ ... حتى إذا هَجَمَ الإِظْلامُ والغَسَقُ
309 - 4- O umursamaz bir haldeyken elleri cömertçe vermeye devam etti; ... nihayet zifiri karanlık ve gece bastırıncaya kadar.
ويُقال: غَسَقَتِ العينُ: امتلأَتْ دَمْعاً، وغَسَقَ الجرحُ: امتلأَ دَماً، فكأنَّ الظُّلْمَةَ مَلأَتْ الوجودَ. والغاسِقُ في قوله: {وَمِن شَرِّ غَاسِقٍ} [الفلق: ٣] قيل: المرادُ به القمرُ إذا كَسَف واسْوَدَّ. وقيل: الليل. والغَساقُ بالتخفيف والتشديدِ ما يَسِيل مِنْ صَديدِ أهل النار. ويُقال: غَسَق الليلُ وأَغْسَقَ، وظَلَمَ وَأَظْلَمَ، ودَجَى وأَدْجَى، وغَبَشَ وأَغْبَشَ، نقله الفرَّاء.
«غَسَقَتِ العينُ» (Göz yaşla doldu) ve «غَسَقَ الجرحُ» (Yara kanla doldu) denir; sanki karanlık bütün varlığı doldurmuştur. {وَمِن شَرِّ غَاسِقٍ} “karanlığı çöktüğü zaman... şerrinden” [Felak: 3] kavlindeki «الغاسِقُ» kelimesine gelince: Tutulup karardığı vakit aydır denilmiştir; gece olduğu da söylenmiştir. Şeddesiz ve şeddeli olarak gasâk (الغَساق / الغَسَّاق) ise cehennem ehlinin akan irinidir. Gece karardı anlamında «غَسَق الليلُ وأَغْسَقَ», «ظَلَمَ وَأَظْلَمَ», «دَجَى وأَدْجَى» ve «غَبَشَ وأَغْبَشَ» denir; bunu Ferrâ nakletmiştir.
قوله: {قُرْآنَ الفجر} فيه أوجهٌ، أحدها: أنه عطفٌ على «الصلاة» ، أي: وأَقِمْ قرآنَ الفجرِ، والمرادُ به صلاةُ الصبحِ، عَبَّر عنها ببعضِ أركانِها. والثاني: أنه منصوبٌ على الإِغراء، أي: وعليك قرآنَ الفجر، كذا قدَّره الأخفشُ وتَبِعه أبو البقاء، وأصولُ البصريين تَأْبَى هذا؛ لأنَّ أسماءَ الأفعالِ لا تعملُ مضمرةً. الثالث: أنه منصوبٌ بإضمار فعلٍ، أي: كَثِّر قرآنَ أو الزَمْ قرآنَ الفجرِ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {قُرْآنَ الفجر} “sabah kur'an'ını da” kavlinde vecihler vardır: Birincisi: «الصلاة» üzerine matuf olmasıdır; yani: 'Sabah Kur'an'ını da ikâme et' demektir. Bununla kastedilen sabah namazıdır; bazı rükünleriyle namaz ifade edilmiştir. İkincisi: İğrâ üzere mansub olmasıdır; yani: 'Sabah Kur'an'ına sarıl' demektir. Ahfeş bunu böyle takdir etmiş, Ebû'l-Bekâ da ona uymuştur. Ancak Basralıların usulü bunu reddeder; zira fiil isimleri gizli olduklarında amel etmezler. Üçüncüsü: Mahzûf bir fiille mansub olmasıdır; yani: 'Sabah Kur'an'ını çoğalt' veya 'Sabah Kur'an'ına devam et' demektir.
قوله تعالى: {وَمِنَ اليل} : في «منْ» هذه وجهان، أحدُهما: أنها متعلقةٌ ب «تَهَجَّدْ» ، أي: تَهَجَّدْ بالقرآنِ بعضَ الليل، والثاني: أنها متعلقةٌ بمحذوفٍ تقديرُه: وقُمْ قَوْمةً من الليل، أو واسهرْ من الليل، ذَكَرهما الحوفيُّ. وقال الزمخشري: «وعليك بعضَ الليل فتهَجَّدْ به» فإنْ كان أراد تفسيرَ المعنى فقريبٌ، وإن أراد تفسيرَ الإِعراب فلا يَصِحُّ لأنَّ المُغْرَى به لا يكون حرفاً، وجَعْلُه «مِنْ» بمعنى بعض لا يَقْتضي اسميَّتَها، بدليل أنَّ واوَ «مع» ليسَتْ اسماً بإجماعٍ، وإن كانت بمعنى اسمٍ صريحٍ وهو «مع» . /
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَمَنَ اليل} “Gecenin bir kısmında da” kavlindeki bu «مِنْ» edatında iki vecih vardır: Birincisi: «تَهَجَّدْ» fiiline taalluk etmesidir; yani: 'Gecenin bir kısmında Kur'an ile teheccüd kıl' demektir. İkincisi: Mahzûfa taalluk etmesidir; takdiri: 'Gecenin bir kısmında bir kalkışla kalk' yahut 'gecenin bir kısmında uyanık kal' şeklindedir; bu ikisini Havfî zikretmiştir. Zemahşerî ise: «Gecenin bir kısmı sana vaciptir, artık onunla teheccüd kıl» demiştir. Eğer mana tefsirini kastetmişse bu [anlama] yakındır; şayet i'râb tefsirini kastetmişse sahih olmaz, zira teşvik edilen şey harf olamaz. Onun «مِنْ» harfini 'bazı/bir kısmı' manasında kılması da onun isim olmasını gerektirmez; nitekim «مع» manasındaki vâv, sarih bir isim olan «مع» manasında olsa bile icmâ ile isim değildir.
والضميرُ في «به» الظاهرُ عَوْدُه على القرآنِ من حيث هو، لا بقيد إضافتِه إلى الفجر. والثاني: أنها تعودُ على الوقت المقدَّرِ، أي: وقُمْ وقتاً من الليل فتهَجَّدْ بذلك الوقتِ، فتكونُ الباءُ بمعنى «في» .
«به» kavlindeki zamirin, sabah vaktine izafe edilme kaydı olmaksızın bizzat Kur'an'a dönmesi zâhirdir. İkincisi: Mukadder olan vakte dönmesidir; yani: 'Geceden bir vakitte kalk ve o vakitte teheccüd kıl' demektir; bu durumda bâ harfi «في» (içinde) manasındadır.
قوله «نافِلَةً» فيها أوجهٌ، أحدُها: أنها مصدرٌ، أي: تَتَنَفَّلُ نافلةً لك على الصلواتِ المفروضةِ. والثاني: أنها منصوبةٌ ب «تَهَجَّدْ» لأنَّه في معنى تَنَفَّلْ، فكأنه قيل: تنفَّل نافلة. والنَّافِلَةُ، مصدرٌ كالعاقِبة والعافِية. الثالث: أنها منصوبةٌ على الحالِ، أي: صلاةَ نافِلَةٍ، قاله أبو البقاء وتكون حالاً من الهاء في «به» إذا جَعَلْتَها عائدةً على القرآن لا على وقتٍ مقدر. الرابع: أنها منصوبةٌ على المفعولِ بها، وهو ظاهرُ قولِ الحوفيِّ فإنه قال: «ويجوز أن ينتصِبَ» نافلةً «بتهجَّدْ، إذا ذَهَبْتَ بذلك على معنى: صَلِّ به نافلةً، أي: صَلِّ نافِلَةً لك» .
«نافِلَةً» kavlinde vecihler vardır: Birincisi: Masdar olmasıdır; yani: 'Farz namazlara ilaveten sana nafile olmak üzere nafile kılarsın' demektir. İkincisi: «تَهَجَّدْ» fiiliyle mansub olmasıdır; zira o «تَنَفَّلْ» (nafile kıl) manasındadır; sanki 'nafile olarak kıl' denilmiştir. Nâfile (النَّافِلَةُ); âkıbet (العاقِبة) ve âfiyet (العافِية) gibi bir masdardır. Üçüncüsü: Hâl olarak mansub olmasıdır; yani: 'Nafile bir namaz olarak' demektir; bunu Ebû'l-Bekâ söylemiştir. Zamirin mukadder bir vakte değil Kur'an'a döndüğünü kabul ettiğinde «به» kavlindeki zamirden hâl olur. Dördüncüsü: Mef'ûlün bih olarak mansub olmasıdır; bu da Havfî'nin sözünün zâhiridir, zira o şöyle demiştir: «Eğer bunu 'onunla nafile namaz kıl, yani senin için nafile namaz kıl' manasına hamledersen «نافلةً» lafzının «تهجد» fiiliyle mansub olması câizdir.»
والتهَجُّدُ: تَرْكُ الهُجُودِ وهو النَّوْمُ، وتَفَعَّل يأتي للسَّلْب نحو: تَحَرَّجَ وتَأَثَّمَ، وفي الحديث: «كان يَتَحَنَّثُ بغارِ حراءٍ» وفي الهُجود خلافٌ بين أهل اللغةِ فقيل: هو النوم. قال:
Teheccüd (التهَجُّدُ): Uyku demek olan hücûdu (الهُجُود) terk etmektir. Tef'il babı, «تَحَرَّجَ» (günahtan kaçındı) ve «تَأَثَّمَ» (günahtan sakındı) kelimelerinde olduğu gibi selb (giderme) manasına gelir. Hadiste: «Hira mağarasında tehannüs yapardı (günahtan arınırdı)» buyrulmuştur. Hücûd (الهُجود) kelimesinde dilciler arasında ihtilaf vardır; bir görüşe göre o uykudur. Şair şöyle demiştir:
٣٠٩ - ٥-
309 - 5-
وبَرْكُ هُجودٍ قد أثارَتْ مَخافتي ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Ve uyuyan develerin çöküşü benim korkumu alevlendirdi ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
وقال آخر:
Bir başkası da şöyle demiştir:
٣٠٩ - ٦- ألا طَرَقَتْنا والرِّفاقُ هُجودُ ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
309 - 6- Dikkat et, arkadaşlar uyurken o geceleyin bize çıkageldi ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
وقال آخر:
Bir başkası da şöyle demiştir: