Binûn

İsrâ — 4. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Masûn (İ'rab Tefsiri) · Semîn el-Halebî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قوله تعالى: {تُسَبِّحُ} : قرأ أبو عمروٍ والأخَوان وحفصٌ بالتاء، والباقون بالياء مِنْ تحت، وهما واضحتان؛ لأنَّ التأنيثَ مجازيٌّ ولوجودِ الفصلِ أيضاً.

Cenâb-ı Hakk'ın: {تُسَبِّحُ} “tesbih eder” kavli: Ebû Amr, İki Kardeş (Hamza ve Kisâî) ve Hafs üstten iki noktalı te ile [«تُسَبِّحُ» şeklinde], diğerleri ise alttan iki noktalı ye ile [«يُسَبِّحُ» şeklinde] okumuşlardır. Her iki kıraat de gayet açıktır; zira müenneslik mecâzîdir ve ayrıca araya fâsıl (ayıran kelime) girmiştir.

وقال ابن عطية: «ثم أعاد على السماواتِ والأرض ضميرَ مَنْ يَعْقِلُ لَمَّا أَسْنَدَ إليها فعلَ العاقلِ وهو التسبيحُ» ، وهذا بناءً منه على أنَّ «هُنَّ» مختصٌّ بالعاقلات، وليس كما زَعَمَ، وهذا نظيرُ اعتذارِه عن الإِشارة ب «أولئك» في قوله {كُلُّ أولئك} وقد تقدَّم. وقرأ عبدُ الله والأعمشُ «سبَّحَتْ» ماضياً بتاء التأنيث.

İbn Atıyye şöyle demiştir: “Sonra, akıllı varlığın fiili olan tesbih etmeyi göklere ve yere isnat edince, onlara akıllılara ait zamiri döndürdü.” Bu yaklaşım, onun «هُنَّ» zamirinin yalnızca akıllı dişilere has olduğu kanaatine dayanmaktadır; oysa iddia ettiği gibi değildir. Bu, daha önce geçtiği üzere, Cenâb-ı Hakk'ın {كُلُّ أولئك} kavlinde «أولئك» ile işaret edilmesine getirdiği mazeretin bir benzeridir. Abdullah [b. Mes'ûd] ve el-A'meş ise mazi sîgasında ve müenneslik te'si ile «سبَّحَتْ» şeklinde okumuşlardır.

قوله تعالى: {مَّسْتُوراً} : فيه وجهان، أحدُهما: أنه على بابه بمعنى: مستور عن أعينِ الكفار فلا يَرَوْنه. وقيل: هو على النسب، أي: ذو سِتْرٍ كقولِهم: مكان مَهُول وجاريةٌ مَغْنُوجة، أي: ذو هَوْل وذات غُنْجٍ، ولا يُقال فيهما: هُلْتُ المكانَ ولا غَنَجْتُ الجارية. وقيل:

Cenâb-ı Hakk'ın: {مَّسْتُوراً} “gizlenmiş/örtülmüş” kavli: Bunda iki vecih vardır: Birincisi, kendi asıl kalıbı üzere olup kâfirlerin gözlerinden örtülmüş, dolayısıyla onu göremezler manasındadır. Nisbet manasında olduğu da söylenmiştir; yani Arapların «مكان مَهُول» (korkulu yer) ve «جاريةٌ مَغْنُوجة» (nazlı/cilveli câriye) yani korku sahibi ve cilve sahibi demeleri gibidir ki bu iki kullanımda da fiil olarak «هُلْتُ المكانَ» ve «غَنَجْتُ الجارية» denilmez. Şöyle de denilmiştir:

هو وصفٌ على جهة المبالغة كقولهم: «شِعْرٌ شاعِر» . ورُدَّ هذا: بأنَّ ذلك إنما يكون في اسمِ الفاعلِ ومِنْ لفظِ الأولِ.

Arapların «شِعْرٌ شاعِر» (şiir gibi şiir/tam bir şiir) demeleri gibi mübalağa yoluyla bir nitelemedir. Buna ise, böylesi bir kullanımın ancak ism-i fâilde ve birinci lafızdan türemiş olması durumunda geçerli olacağı gerekçesiyle karşı çıkılmıştır.

والثاني: أنَّه بمعنى فاعِل كقولهم: مَشْؤُوم ومَيْمون بمعنى: شائِم ويامِن، وهذا كما جاء اسمُ الفاعلِ بمعنى مفعول كماء دافِق، وهذا قولُ الأخفش في آخرين.

İkincisi: Arapların «شائِم» (uğursuz) ve «يامِن» (uğurlu) manasında «مَشْؤُوم» ve «مَيْمون» demeleri gibi ism-i fâil manasında olmasıdır. Bu, tıpkı «ماء دافِق» (atılan su) terkibinde ism-i fâilin ism-i mef'ûl manasında gelmesi gibidir. Bu, el-Ahfeş ve beraberindeki bir grubun görüşüdür.

قوله تعالى: {وَحْدَهُ} : فيه وجهان، أحدهما: أنَّه منصوبٌ على الحال، وإن كان معرفةً لفظاً، لأنه في قوةِ النكرة؛ إذ هو في معنى «منفرداً» ، وهل هو مصدرٌ أو اسمٌ موضوعٌ موضعَ المصدرِ الموضوعِ موضعَ الحال، ف «وَحْدَه» وُضِعَ موضعَ «إيحاد» و «إيحاد» وُضع موضعَ «مَوْحَد» وهو مذهب سيبويه، أو هو مصدرٌ على حَذْف الزوائد، إذ يقال: أَوْحَدَه يُوْحِدُه إيحاداً، أو هو مصدرٌ بنفسِه ل «وَحَد» ثلاثياً. قال الزمخشري: «وَحَدَ يَحِدُ وَحْداً وحِدَة نحو: وَعَد يَعِد وَعْداً وعِدَة، و» وَحْدَه «من باب:» رَجَع عَوْدَه على بَدْئه، و «افعَلْه جهدَك وطاقتَك» في أنه مصدرٌ سادٌّ مَسَدَّ الحال، أصلُه يَحِدُ وَحْدَه، بمعنى واحداً «. قلت: وقد عرفْتُ أن هذا ليس مذهبَ سيبويه.

Cenâb-ı Hakk'ın: {وَحْدَهُ} “tek olarak” kavli: Bunda iki vecih vardır: Birincisi, lafzan marife olsa da mana bakımından nekre gücünde olduğu için hâl olarak mansub olmasıdır; zira «منفرداً» (yalnız/tek başına) manasındadır. Peki bu lafız bir masdar mıdır, yoksa hâl makamına konulmuş masdarın yerine geçmiş bir isim midir? Sîbeveyhi'nin mezhebine göre «وَحْدَه» lafzı «إيحاد» yerine, «إيحاد» da «مَوْحَد» yerine konulmuştur. Yahut «أَوْحَدَه يُوْحِدُه إيحاداً» denildiğinden dolayı zâid harfleri hazfedilmiş bir masdardır; ya da sülâsî olan «وَحَد» fiilinin bizzat kendi masdarıdır. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: “«وَعَد يَعِد وَعْداً وعِدَة» kalıbı gibi «وَحَدَ يَحِدُ وَحْداً وحِدَة» şeklinde gelir. «وَحْدَه» lafzı; «رَجَع عَوْدَه على بَدْئه» (başa döndü) ve «افعَلْه جهدَك وطاقتَك» (gücün ve takatin yettiğince yap) babından olup hâl makamına geçen bir masdardır; aslı «واحداً» manasında «يَحِدُ وَحْدَه» şeklindedir.” Ben derim ki: Bunun Sîbeveyhi'nin mezhebi olmadığını zaten öğrenmiş bulunmaktasın.

والثاني: أنه منصوبٌ على الظرفِ، وهو قولُ يونس. واعلمْ أنَّ هذه الحالَ بخصوصِها -أعني لفظة» وحده «- إذا وَقَعَتْ بعد فاعلٍ ومفعولٍ نحو: ضَرَبَ زيدٌ عمراً وَحْده» فمذهبُ سيبويه: أنه حالٌ من الفاعل، أي:

İkincisi: Zarf olarak mansub olmasıdır ki bu da Yûnus'un görüşüdür. Bil ki bu hâl özellikle -yani «وحده» lafzı- «ضَرَبَ زيدٌ عمراً وَحْده» (Zeyd yalnız Amr'ı vurdu / Zeyd tek başına Amr'ı vurdu) misalinde olduğu gibi fâil ve mef'ûlden sonra vaki olduğunda, Sîbeveyhi'nin mezhebine göre fâilden hâldir; yani:

مُوَحِّداً له بالضرب. ومذهبُ المبردِ: أنه يجوز أن يكونَ حالاً من المفعول. قال الشيخ: «فعلى مذهب سيبويه يكون التقدير: وإذا ذكرْتَ ربَّك مُوَحِّداً لله، وعلى مذهب المبرد يجوز أن يكونَ التقديرُ: مُوَحَّداً بالذِّكْر» .

vurma fiilinde onu yalnız bırakarak demektir. el-Müberred'in mezhebine göre ise mef'ûlden hâl olması caizdir. Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: “Sîbeveyhi'nin mezhebine göre takdir: «وإذا ذكرْتَ ربَّك مُوَحِّداً لله» (Rabbini Allah'ı birleyerek andığın zaman) şeklinde olur; el-Müberred'in mezhebine göre ise takdirin «مُوَحَّداً بالذِّكْر» (yalnız O anılarak) olması caizdir.”

قوله: نُفوراً «فيه وجهان: أحدُهما: أنه مصدرٌ على غيرِ الصَّدْر؛ لأنَّ التولِّيَ والنفور بمعنى. والثاني: أنه حال مِنْ فاعل» وَلَّوا «وهو حينئذ جمع نافرٍ، كقاعِد وقُعود وجالس وجلوس. والضميرُ في» وَلَّوا «الظاهر/ عودُه على الكفارِ. وقيل: يعود على الشياطين، وإن لم يَجْرِ لهم ذِكْرٌ.

Cenâb-ı Hakk'ın: «نُفوراً» “nefretle kaçarak” kavli: Bunda iki vecih vardır: Birincisi, fiilin kendi lafzından olmayan bir masdar olmasıdır; zira yüz çevirme (tevellî) ile nefretle kaçma (nüfûr) aynı manadadır. İkincisi, «وَلَّوا» fiilinin fâilinden hâl olmasıdır; bu durumda «قاعِد - قُعود» ve «جالس - جلوس» gibi «نافر» (kaçan) kelimesinin çoğulu olur. «وَلَّوا» fiilindeki zamirin zâhir olanı kâfirlere dönmesidir. Önceden zikirleri geçmemiş olsa bile şeytanlara döndüğü de söylenmiştir.

قوله تعالى: {بِمَا يَسْتَمِعُونَ} : متعلقٌ ب «أَعْلَمُ» . وما كان من باب العلمِ والجهلِ في أَفْعَلِ التفضيلِ وأفعلَ في التعجب تعدَّى بالباء نحو: أنت أعلمُ به، وما أعلمك به!! وهو أجهلُ به، وما أجهلَه به!! ومن غيرِهما يتعدَّى في البابين باللام نحو: أنت أَكْسَى للفقراء. و «ما» بمعنى الذي، وهي عبارةٌ عن الاستخفاف والإِعراض فكأنه قال: نحن أعلمُ بالاستخفافِ والاستهزاءِ الذي يستمعون به. قاله ابنُ عطية.

Cenâb-ı Hakk'ın: {بِمَا يَسْتَمِعُونَ} “ne maksatla dinlediklerini” kavli: «أَعْلَمُ» lafzına müteallıktır. İsm-i tafdîl ve taaccüb fiilinde ilim ve cehalet babından olan kelimeler bâ harf-i cerri ile müteaddî olur; «أنت أعلمُ به» (Sen onu en iyi bilensin), «ما أعلمك به!!» (Onu ne kadar da iyi bilirsin!!), «هو أجهلُ به» (O onu en az bilendir) ve «ما أجهلَه به!!» (O onu ne kadar da bilmez!!) misallerinde olduğu gibi. Bunların dışındakiler ise her iki babda lâm harfi ile müteaddî olur; «أنت أَكْسَى للفقراء» (Sen fakirleri en çok giydirensin) misalinde olduğu gibi. «ما» lafzı «الذي» (o şey ki) manasındadır ve hafife alma ile yüz çevirmeyi ifade eder; sanki Cenâb-ı Hak: “Biz onların kendisiyle dinledikleri o hafife alma ve alayı çok iyi biliyoruz” buyurmuştur. Bunu İbn Atıyye söylemiştir.

قوله: «به» فيه أوجهٌ، أحدها: أنه حالٌ، فيتعلق بمحذوف. قال الزمخشري: «وبه في موضع الحالِ كما [تقول:] يستمعون بالهُزْء، أي: هازئين» . الثاني: أنها بمعنى اللامِ، أي: بما يستمعون له. الثالث:

Cenâb-ı Hakk'ın: «به» kavli: Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi, hâl olmasıdır; bu durumda mahzûf bir kelimeye müteallık olur. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: “«وبه» ifadesi hâl mahallindedir; tıpkı senin alay ederek manasında «يستمعون بالهُزْء» demen gibi.” İkincisi, lâm manasında olmasıdır; yani “ne maksatla dinlediklerini” demektir. Üçüncüsü:

أنَّهما على بابها، أي: يستمعون بقلوبهم أو بظاهرِ أسماعهم، قالهما أبو البقاء. الرابع: قال الحوفيُّ: «لم يَقُلْ يَسْتعونه ولا يستمعونك؛ لَمَّا كان الغرضُ ليس الإِخبارَ عن الاستماعِ فقط، وكان مُضَمَّناً أنَّ الاستماعَ كان على طريق الهُزْء بأن يقولوا: مجنون أو مسحور جاء الاستماع به وإلى، لِيُعْلَمَ أنَّ الاستماعَ ليس المرادُ به تَفَهُّمَ المسموعِ دون هذا المقصد» ، فعلى هذا أيضاً تتعلق الباء ب «يستمعون» .

Kendi asıl manasında olmasıdır; yani kalpleriyle veya zâhirî kulaklarıyla dinlerler demektir; her iki açıklamayı da Ebü'l-Bekâ yapmıştır. Dördüncüsü: el-Hûfî şöyle demiştir: “«يَسْتعونه» veya «يستمعونك» dememiştir; çünkü maksat sadece dinlemeyi haber vermek değildi; aksine dinlemenin «mecnundur veya büyülenmiştir» diyerek alay yoluyla olduğu kastedilmişti. Bu yüzden dinlemenin asıl maksadının bu niyet olmaksızın dinlenileni anlamak olmadığını bildirmek için dinleme fiili bâ ve ilâ harf-i cerleri ile gelmiştir.” Bu takdire göre de bâ harfi «يستمعون» fiiline müteallık olur.

قوله: «إذ يستمعون» فيه وجهان: أحدُهما: أنه معمولٌ ل «أَعْلَمُ» . قال الزمخشريُّ: «إذ يستمعون نصبٌ ب» أَعْلَمُ «، أي: اَعْلَمُ وقتَ استماعِهم بما به يستمعون، وبما يتناجَوْن به، إذ هم ذَوُو نجوى» . والثاني: أنه منصوبٌ ب «يَستمعون» الأولى. قال ابن عطية: «والعاملُ في» إذ «الأولى وفي المعطوف» يستمعون «الأول. وقال الحوفي:» ف إذ الأولى تتعلق ب «يستمعون» وكذا {وَإِذْ هُمْ نجوى} لأنَّ المعنى: نحن أعلمُ بالذي يستمعون إليك وإلى قراءتِك وكلامِك، إنما يستمعون لسَقْطِك، وتتبُّعِ عيبِك، والتماسِ ما يَطْعنون به عليك، يعني في زعمهم؛ ولهذا ذكر تعديتَه بالباء و «إلى» .

Cenâb-ı Hakk'ın: «إذ يستمعون» “dinledikleri vakit” kavli: Bunda iki vecih vardır: Birincisi, «أَعْلَمُ» lafzının ma'mûlü olmasıdır. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: “«إذ يستمعون» ifadesi «أَعْلَمُ» ile mansubdur; yani: Onlar fısıldaşırken ne maksatla dinlediklerini ve neyi fısıldaştıklarını dinledikleri vakit en iyi bilirim.” İkincisi, birinci «يَستمعون» fiili ile mansub olmasıdır. İbn Atıyye şöyle demiştir: “Birinci «إذ» lafzında ve ona mâtf olan kısımda âmil, birinci «يستمعون» fiilidir.” el-Hûfî ise şöyle demiştir: “Birinci «إذ» lafzı «يستمعون» fiiline taalluk eder, {وَإِذْ هُمْ نجوى} kavli de öyledir; çünkü mana: «Sana, senin kıraatine ve sözüne kulak verdiklerinde ne maksatla dinlediklerini en iyi biz biliriz; onlar ancak senin açığını yakalamak, ayıbını aramak ve -kendi iddialarınca- seni karalayacak bir şey bulmak için dinliyorlar» şeklindedir.” Bu sebeple fiilin bâ ve «إلى» ile geçişliliğini zikretmiştir.

قوله: «نَجْوى» يجوز أن يكونَ مصدراً فيكونَ من إطلاقِ المصدرِ على العينِ مبالغةً، أو على حَذْفِ مضاف، أي: ذوو نجوى، كما قاله الزمخشريُّ. ويجوز أَنْ يكونَ جمعَ نَجِيّ كقتيل وقَتْلَى. قاله أبو البقاء.

Cenâb-ı Hakk'ın: «نَجْوى» “fısıltı / gizli konuşanlar” kavli: Masdar olması caizdir; bu durumda ez-Zemahşerî'nin belirttiği gibi ya mübalağa amacıyla masdarın bizzat zâta ıtlak edilmesi kabilindendir yahut «ذوو نجوى» (fısıltı sahipleri / gizli konuşanlar) şeklinde bir muzâfın hazfedilmesiyledir. Ebü'l-Bekâ'nın belirttiği üzere «قتيل - قَتْلَى» gibi «نَجِيّ» kelimesinin çoğulu olması da caizdir.

قوله: {إِذْ يَقُولُ} بدلٌ مِنْ «إذ» الأولى في أحَد القولين، والقولُ الآخر: أنها معمولةٌ ل «اذكُر» مقدراً.

Cenâb-ı Hakk'ın: {إِذْ يَقُولُ} “dedikleri vakit” kavli: İki görüşten birine göre birinci «إذ» lafzından bedeldir; diğer görüşe göre ise takdirî bir «اذكُر» (hatırla) fiilinin ma'mûlüdür.

قوله: «مَسْحوراً» الظاهرُ أنه اسمُ مفعولٌ من «السِّحْر» بكسرِ السين، أي: مَخْبولَ العقلِ أو مخدوعَه. وقال أبو عبيدة: «معناه أن له سَحْراً» أي: رِئة بمعنى أنه لا يَستَغني عن الطعام والشرابِ، فهو بشرٌ مثلُكم.

Cenâb-ı Hakk'ın: «مَسْحوراً» “büyülenmiş” kavli: Zâhir olan, sîn harfinin kesresiyle «السِّحْر» kökünden ism-i mef'ûl olmasıdır; yani aklı karışmış/bozulmuş veya aldatılmış demektir. Ebû Ubeyde ise şöyle demiştir: “Bunun manası, onun bir akciğeri (sehr) olduğudur; yani yeme ve içmeden müstağni kalamaz, binaenaleyh o da sizin gibi bir beşerdir.”

وتقول العرب للجبان: «قد انتفخ سَحْره» بفتح السين، ولكلِّ مَنْ أكل وشرب: مَسْحُور، ومُسْحَر. فمِنْ الأولِ قولُ امرئ القيس:

Araplar korkak kimse için sîn harfinin fethasıyla «قد انتفخ سَحْره» (akciğeri şişti) derler; yiyip içen herkes için de «مَسْحُور» ve «مُسْحَر» tabirlerini kullanırlar. Birinci kullanıma İmruülkays'ın şu beyti örnektir:

٣٠٦ - ٩- أرانا مُوْضَعِيْنَ لأمرِ غَيْبٍ ... ونُسْحَرُ بالطعامِ وبالشرَّابِ

306 - 9- Görürüm ki gaybî bir emre doğru hızla koşturulmaktayız ... Yiyecek ve içecekle beslenip oyalanmaktayız.

أي: نُغَذَّى ونُعَلَّلُ. ومِن الثاني قول لبيد:

Yani beslenmekte ve oyalanmaktayız. İkinci kullanıma ise Lebîd'in şu beyti örnektir:

٣٠٧ - ٠- فإنْ تَسْأَلِينا فيمَ نحنُ فإنَّنا ... عصافيرُ مِنْ هذا الأَنامِ المُسَحَّرِ

307 - 0- Eğer bizim ne durumda olduğumuzu sorarsan, şüphesiz biz ... Yiyip içen bu insan topluluğunun serçeleriyiz.

ورَدَّ الناسُ على أبي عبيدة قولَه لبُعْدِه لفظاً ومعنى. قال ابن قتيبة: «لا أَدْري ما الذي حَمَل أبا عبيدةَ على هذا التفسيرِ المستكرَهِ مع ما فسَّره السلفُ بالوجوهِ الواضحةِ» . قلت: وأيضاً فإن «السَّحْر» الذي هو الرِّئَة لم يُضْرَبْ له فيه مَثَلٌ بخلاف «السَّحْر» ، فإنهم ضربوا له فيه المَثَلَ، فما بعد الآيةِ مِنْ قولِه «انظر كيف ضَرَبُوا لك الأمثالَ» لا يناسِبُ إلا «السِّحْر» بالكسرِ.

Âlimler, lafız ve mana bakımından uzak olduğu gerekçesiyle Ebû Ubeyde'nin bu sözünü reddetmişlerdir. İbn Kuteybe şöyle demiştir: “Selefin açık vecihlerle tefsir etmiş olmasına rağmen, Ebû Ubeyde'yi bu zorlama ve hoş karşılanmayan tefsire neyin sevk ettiğini bilmiyorum.” Ben derim ki: Ayrıca akciğer anlamına gelen «السَّحْر» için herhangi bir mesel darb edilmemiştir; oysa büyü anlamındaki «السِّحْر» için mesel darb etmişlerdir. Dolayısıyla ayetin devamındaki «انظر كيف ضَرَبُوا لك الأمثالَ» “Bak senin için nasıl misaller getirdiler!” kavli, ancak sîn harfinin kesresiyle «السِّحْر» (büyü) lafzına uygun düşmektedir.

قوله تعالى: {أَإِذَا كُنَّا} : قد تقدَّم خلافُ القراء في الاستفهامين كهذه الايةِ في سورة الرعد، وتحقيقُ ذلك. والعاملُ في «إذا» محذوفٌ تقديرُه: أنُبْعَثُ أو أنُحْشَرُ إذا كنَّا، دلَّ عليه «لمَبْعوثون» ، ولا يعملُ فيها «مَبْعوثون» هذا؛ لأنَّ ما بعد «إنَّ» لا يعملُ فيما قبلها، وكذا ما بعدَ الاستفهامِ لا يعملُ فيما قبله، وقد اجتمعا هنا، وعلى هذا التقديرِ الذي ذَكرْتُه تكون «إذا» متمحِّضةً للظرفيةِ، ويجوز أَنْ تكونَ شرطيةً فَيُقَدَّرُ العاملُ فيها جوابَها، تقديرُه: أإذا كنا عظاماً ورُفاتاً نُبْعَثُ أو نُعادُ، ونحو ذلك، فهذا المحذوفُ جوابُ الشرطِ عند سيبويه والذي انصبَّ عليه/ الاستفهامُ عند يونس.

Cenâb-ı Hakk'ın: {أَإِذَا كُنَّa} “biz olduğumuz zaman mı?” kavli: Bu ayetteki gibi iki istifham (soru) edatının peş peşe gelmesi hususundaki kurrâ ihtilafı ve bunun tahkiki daha önce Ra'd Sûresi'nde geçmişti. «إذا» zarfındaki âmil mahzûftur; takdiri: «لمَبْعوثون» ifadesinin delalet ettiği üzere «أنُبْعَثُ أو أنُحْشَرُ إذا كنَّا» (Biz [böyle] olduğumuz zaman mı diriltileceğiz yahut toplanacağız?) şeklindedir. Buradaki «مَبْعوثون» lafzı onda amel edemez; çünkü «إنَّ» edatından sonra gelen kısım öncesinde amel edemez; aynı şekilde istifhamdan sonra gelen kısım da öncesinde amel edemez ve burada her ikisi birden toplanmıştır. Zikrettiğim bu takdire göre «إذا» sırf zarfiyet ifade eder. Şart edatı olması da caizdir; bu durumda onda amel eden öge cevabı olarak takdir edilir; takdiri: “Kemik ve ufalanmış toprak olduğumuz zaman mı diriltileceğiz veya döndürüleceğiz?” ve benzeri şekildedir. İşte bu mahzûf kısım, Sîbeveyhi'ye göre şartın cevabıdır; Yûnus'a göre ise istifhamın üzerine yöneldiği kısımdır.

قوله: «ورُفاتاً» الرُّفات: ما بُوْلِغَ في دَقِّه وتَفْتِيتِه وهو اسمٌ لأجزاءِ ذلك الشيءِ المُفَتَّتِ. وقال الفراء: «هو التراب» . ويؤيِّده أنه قد تكرَّر في القرآن «تُرابا وعظاماً» . ويقال رََفَتَ الشيءَ يَرْفِت بالكسرِ، أي: كَسرَه. والفُعال يغلب في التفريق كالحُطام والدُّقاق والفُتات.

Cenâb-ı Hakk'ın: «ورُفاتاً» “ve ufalanmış kırıntılar” kavli: Rıfât (الرُّفات); aşırı derecede dövülüp ufalanan şeydir ve bu ufalanmış nesnenin parçalarının adıdır. el-Ferrâ: “Topraktır” demiştir. Kur'ân'da «تُرابا وعظاماً» (toprak ve kemikler) ifadesinin tekerrür etmesi de bunu desteklemektedir. Bir şeyi kırdı manasında kesre ile «رَفَتَ الشيءَ يَرْفِتُ» denir. «الفُعال» vezni «الحُطام» (çer çöp), «الدُّقاق» (ince un/toz) ve «الفُتات» (kırıntı) kelimelerinde olduğu gibi çoğunlukla ufalanıp dağılan şeyler için kullanılır.

قوله: «خَلْقاً» يجوز فيه وجهان، أحدُهما: أنه مصدرٌ من معنى الفعلِ لا مِنْ لفظِه، أي: نُبْعَثُ بَعْثاً جديداً. والثاني: أنه في موضع الحالِ، أي: مَخْلوقين.

Cenâb-ı Hakk'ın: «خَلْقاً» “yaratılışla” kavli: Bunda iki vecih caizdir: Birincisi, lafzından değil manasından türemiş bir masdar olmasıdır; yani: «نُبْعَثُ بَعْثاً جديداً» (yeni bir dirilişle diriltileceğiz) demektir. İkincisi, hâl mahallinde olmasıdır; yani: «مَخْلوقين» (yaratılmışlar olarak) demektir.

قوله تعالى: {الذي فَطَرَكُمْ} : فيه ثلاثة أوجه، أحدُها: أنه مبتدأٌ وخبرُه محذوف، أي: الذي فطركم يعيدُكم. وهذا التقديرُ فيه مطابقةٌ بين السؤالِ والجوابِ. والثاني: أنه خبرُ مبتدأ محذوف، أي: مُعِيْدُكم.

Cenâb-ı Hakk'ın: {الذي فَطَرَكُمْ} “sizi ilk defa yaratan” kavli: Bunda üç vecih vardır: Birincisi, mübteda olup haberinin mahzûf olmasıdır; yani: «الذي فطركم يعيدُكم» (Sizi yaratan sizi geri döndürecektir) takdirindedir. Bu takdirde soru ile cevap arasında tam bir mutabakat vardır. İkincisi, mahzûf bir mübtedanın haberi olmasıdır; yani: «مُعِيْدُكم الذي فطركم» (Sizi geri döndürecek olan, sizi ilk defa yaratandır) takdirindedir. Üçüncüsü:

الذي فطركم. الثالث: أنه فاعلٌ بفعلٍ مقدر، أي: يعيدُكم الذي فطركم، ولهذا صُرِّح بالفعل في نظيره عند قولِه: {لَيَقُولُنَّ خَلَقَهُنَّ العزيز العليم} [الزخرف: ٩] .

Mukadder bir fiilin fâili olmasıdır; yani: «يعيدُكم الذي فطركم» (Sizi ilk defa yaratan geri döndürecektir) takdirindedir. Nitekim benzeri olan Cenâb-ı Hakk'ın: {لَيَقُولُنَّ خَلَقَهُنَّ العزيز العليم} “Elbette 'Onları Azîz ve Alîm olan yarattı' derler” [Zuhruf 9] kavlinde fiil açıkça zikredilmiştir.

و {أَوَّلَ مَرَّةٍ} ظرفُ زمان ناصبُه «فَطَركم» .

{أَوَّلَ مَرَّةٍ} “ilk defa” ifadesi ise zaman zarfıdır ve nâsıbı «فَطَركم» fiilidir.

قوله: «فسَيُنْغِضُون» ، أي: يُحَرِّكونها استهزاءً. يقال: أَنْغَضَ رأسَه يُنْغِضها، أي: حَرَّكها إلى فوقُ، وإلى أسفلَ إنغاضاً، فهو مُنْغِضٌ، قال:

Cenâb-ı Hakk'ın: «فسَيُنْغِضُون» “hemen sallayacaklar” kavli: Yani alay ederek başlarını sallayacaklardır demektir. Başını yukarı ve aşağı doğru salladı manasında «أَنْغَضَ رأسَه يُنْغِضها إنغاضاً» denir, fâili de «مُنْغِض» olarak gelir. Şair şöyle demiştir:

٣٠٧ - ١- أَنَغَضَ نحوي رأسَه وأَقْنَعا ... كأنه يطلُبُ شيئاً أَطْمعا

307 - 1- Başını bana doğru salladı ve yukarı kaldırdı ... Sanki tamah ettiren bir şey istiyormuş gibi.

وقال آخر:

Bir başkası da şöyle demiştir:

٣٠٧ - ٢- لَمَّا رَأَتْنِي أَنْغَضَتْ لِي الرَّأْسا ... وقال أبو الهيثم: «إذا أُخْبِرَ بشيءٍ فَحَرَّك رأسَه إنكاراً له فقد أَنْغَضَ» . قال ذو الرمة:

307 - 2- Beni gördüğünde bana başını salladı ... Ebü'l-Heysem şöyle demiştir: “Kişiye bir şey haber verildiğinde bunu inkâr ederek başını sallarsa «أَنْغَضَ» denir.” Zü'r-Rimme şöyle demiştir:

٣٠٧ - ٣- ظَعائِنُ لم يَسْكُنَّ أَكْنافَ قريةٍ ... بِسِيْفٍ ولم تَنْغُضْ بهنَّ القَنَاطِرُ

307 - 3- Onlar deniz sahilindeki bir köyün civarında konaklamamış ... Ve köprüler kendileriyle sarsılmamış develi kadınlardır.

أي: لم تُحَرَّك، وأمَّا نَغَضَ ثلاثياً، يَنْغَضُ ويَنْغُضُ بالفتح والضم، فبمعنى تَحَرَّك، لا يتعدَّى يقال: نَغَضَتْ سِنَّه، أي: تَحَرَّكت، تَنْغُضُ نَغْضاً

Yani sarsılmadı/hareket etmedi demektir. Sülâsî olan «نَغَضَ» fiili ise, muzârisi fetha ve damme ile «يَنْغَضُ» ve «يَنْغُضُ» şeklinde gelir ve müteaddî olmayıp hareket etti/sallandı manasındadır. Dişi sallandı manasında «نَغَضَتْ سِنَّه» yani «تَنْغُضُ نَغْضاً

ونُغوضاً. قال:

ونُغوضاً» (dişi sallandı) denir. Şair şöyle demiştir:

٣٠٧ - ٤- ونَغَضَتْ مِنْ هَرَمٍ أسنانُها ... قوله: {عسى أَن يَكُونَ} يجوز أن تكونَ الناقصة، واسمُها مستترٌ فيها يعودُ على البعثِ والحشرِ المدلولِ عليهما بقوة الكلام، أو لتضمُّنِه في قوله «مَبْعوثون» ، و «أن يكونَ» خبرُها، ويجوز أن تكونَ التامَّةَ مسندةً إلى «أنَّ» وما في حيِّزها، واسمُ «يكونَ» ضميرُ البعثِ كما تقدَّم.

307 - 4- Ve ihtiyarlıktan dişleri sallandı ... Cenâb-ı Hakk'ın: {عسى أَن يَكُونَ} “olması umulur / pek yakındır” kavli: «عسى» fiilinin nâkıs olması caizdir; bu durumda ismi, kelamın gücüyle delalet edilen yahut «مَبْعوثون» kavminin tazammun ettiği ba's ve haşre dönen müstetir bir zamirdir; «أَن يَكُونَ» ise onun haberidir. «عسى» fiilinin tam fiil olup «أنَّ» ve sılasına isnat edilmiş olması da caizdir; bu durumda «يكونَ» fiilinin ismi daha önce geçtiği üzere ba's zamiridir.

وفي «قريباً» وجهان، أحدُهما: أنه خبر «كان» وهو وصفٌ على بابِه. والثاني: أنه ظرفٌ، أي: زماناً قريباً، وأن يكونَ «على هذا تامةٌ، أي: عسى أن يقع العَوْد في زمانٍ قريب.

«قريباً» “yakın” lafzında iki vecih vardır: Birincisi, «كان» fiilinin haberi olmasıdır ve bu durumda kendi asıl babı üzere bir sıfattır. İkincisi, zarf olmasıdır; yani «زماناً قريباً» (yakın bir zamanda) demektir; bu takdire göre «يكونَ» tam fiil olur; yani “Geri dönüşün yakın bir zamanda gerçekleşmesi umulur” manasındadır.

قوله تعالى: {يَوْمَ يَدْعُوكُمْ} : فيه أوجهٌ: أحدُها: أنه بدلٌ من «قريباً» ، إذا اَعْرَبْنا «قريباً» ظرفَ زمان كما تقدم. الثاني: أنه منصوبٌ ب «يَكونَ» قاله أبو البقاء، وهذا مَنْ يُجيز إعمالَ الناقصةِ في الظرفِ، وإذا جَعَلْناها تامَّةً فهو معمولٌ لها عند الجميع. الثالث: أنه منصوبٌ بضميرِ المصدرِ الذي هو اسمُ «يكون» أي: عسى أن يكونَ العَوْدُ يوم يَدْعوكم. وقد منعه أبو البقاء قال: «لأنَّ الضميرَ لا يعمل» يعني عند البصريين، وأمَّا الكوفيون فيُعملون ضميرَ المصدرِ كمُظْهِرِه فيقولون: مروري بزيدٍ حَسَنٌ، وهو بعمروٍ قبيحٌ «وعندهم متعلِّق ب» هو «لأنَّه ضمير المرور، وأنشدوا قول زهير على ذلك:

Cenâb-ı Hakk'ın: {يَوْمَ يَدْعُوكُمْ} “Sizi çağıracağı gün” kavli: Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi, daha önce geçtiği üzere «قريباً» kelimesini zaman zarfı olarak irab ettiğimizde, ondan bedel olmasıdır. İkincisi, Ebü'l-Bekâ'nın belirttiği üzere «يَكونَ» fiili ile mansub olmasıdır; bu, nâkıs fiilin zarfta amel etmesini caiz görenlerin görüşüdür; onu tam fiil kabul ettiğimizde ise ittifakla onun ma'mûlü olur. Üçüncüsü, «يكون» fiilinin ismi olan masdar zamiri ile mansub olmasıdır; yani: «عسى أن يكونَ العَوْدُ يوم يَدْعوكم» (Geri dönüşün, sizi çağıracağı gün olması umulur) takdirindedir. Ebü'l-Bekâ buna engel olarak: “Çünkü zamir amel etmez” demiştir; yani Basralılara göre böyledir. Kûfeliler ise masdarın zamirini de zâhir ismi gibi amel ettirirler ve: «مروري بزيدٍ حَسَنٌ، وهو بعمروٍ قبيحٌ» (Benim Zeyd'e uğramam güzeldir, Amr'a [uğramam] ise çirkindir) derler; onlara göre harf-i cer «هو» zamirine müteallıktır; zira o uğrama masdarının zamiridir. Bu görüşe Züheyr'in şu beytini şahit getirmişlerdir:

٣٠٧ - ٥-

307 - 5-

وما الحربُ إلا ما عَلِمْتُمْ وذُقْتُمْ ... وما هو عنها بالحديثِ المُرَجَّمِ

Harp, ancak bildiğiniz ve tattığınız şeydir ... Onun hakkındaki sözler de asılsız tahminler değildir.

ف» هو «ضميرُ المصدرِ، وقد تَعَلَّق به الجارُّ بعده، والبصريون يُؤَوِّلونه. الرابع: أنه منصوبٌ بفعلٍ مقدر، أي: اذكُرْ يومَ يَدْعوكم. الخامس: أنه منصوبٌ بالبعثِ المقدَّر، قالهما أبو البقاء.

Buradaki «هو» masdarın zamiridir ve kendisinden sonraki harf-i cer ona taalluk etmiştir; Basralılar ise bunu tevil ederler. Dördüncüsü, mukadder bir fiille mansub olmasıdır; yani: «اذكُرْ يومَ يَدْعوكم» (Sizi çağıracağı günü hatırla) takdirindedir. Beşincisi, mukadder bir ba's masdarı ile mansub olmasıdır; bu son iki vechi Ebü'l-Bekâ zikretmiştir.

قوله: بحَمْدِه» فيه قولان، أحدُهما: أنها حالٌ، أي: تستجيبون حامِدِين، أي: منقادين طائعين. والثاني: أنها متعلقةٌ ب «يَدْعوكم» قاله أبو البقاء وفيه قَلَقٌ.

Cenâb-ı Hakk'ın: «بحَمْدِه» “O'na hamdederek” kavli: Bunda iki görüş vardır: Birincisi, hâl olmasıdır; yani boyun eğmiş ve itaat etmiş olarak hamdedenler halinde icabet edersiniz demektir. İkincisi, Ebü'l-Bekâ'nın belirttiği üzere «يَدْعوكم» fiiline müteallık olmasıdır; ancak bunda bir zorlama ve pürüz vardır.

قوله: {إِن لَّبِثْتُمْ} «إنْ» نافيةٌ، وهي معلِّقَةٌ للظنِّ عن العمل، وقلَّ مَنْ يذكرُ «إنْ» النافيةَ، في أدواتِ تعليق هذا الباب. و «قليلاً» يجوز أن يكونَ نعتَ زمانٍ أو مصدرٌ محذوفٌ، أي: إلا زماناً قليلاً، أو إلا لُبْثاً قليلاً.

Cenâb-ı Hakk'ın: {إِن لَّبِثْتُمْ} “ancak kaldınız” kavli: «إنْ» edatı nâfiyedir (olumsuzluk bildirir) ve zann fiilini amelden ta'lîk etmiştir (askıya almıştır). Bu babın ta'lîk edatları arasında nâfiye olan «إنْ» edatını zikreden pek azdır. «قليلاً» “pek az” lafzının ise mahzûf bir zamanın veya masdarın sıfatı olması caizdir; yani: «إلا زماناً قليلاً» (pek az bir zaman hariç) yahut «إلا لُبْثاً قليلاً» (pek az bir kalış müstesna) takdirindedir.

قوله تعالى: {وَقُل لِّعِبَادِي} : تقدَّم نظيرُه في إبراهيم.

Cenâb-ı Hakk'ın: {وَقُل لِّعِبَادِي} “Kullarıma söyle” kavli: Benzeri daha önce İbrâhîm Sûresi'nde geçmişti.

قوله: {إِنَّ الشيطان يَنزَغُ} يجوز أن تكونَ هذه الجملةُ اعتراضاً بين المفسَّر والمفسِّر، وذلك أنَّ قولَه: {رَّبُّكُمْ أَعْلَمُ بِكُمْ إِن يَشَأْ يَرْحَمْكُمْ} وَقَعَ تفسيراً لقوله {التي هِيَ أَحْسَنُ} وبياناً لها، ويجوز أن لا تكونَ معترِضَةً بل مستأنفةٌ.

Cenâb-ı Hakk'ın: {إِنَّ الشيطان يَنزَغُ} “Şüphesiz şeytan aralarını bozar” kavli: Bu cümlenin tefsir edilen ile tefsir eden arasında itirâziyye (ara cümle) olması caizdir; şöyle ki: Cenâb-ı Hakk'ın: {رَّبُّكُمْ أَعْلَمُ بِكُمْ إِن يَشَأْ يَرْحَمْكُمْ} “Rabbiniz sizi en iyi bilendir; dilerse size merhamet eder” kavli, {التي هِيَ أَحْسَنُ} “en güzel olanı [söylesinler]” kavlinin tefsiri ve beyanı konumundadır. İtirâziyye olmayıp müste'nefe (yeni bir başlangıç cümlesi) olması da caizdir.

وقرأ طلحة «يَنْزِغ» بكسر الزاي وعما لغتان، كيَعرِشون ويَعْرُشون، قاله الزمخشري. قال الشيخ: «ولو مَثَّل ب» يَنْطَح «و» يَنْطِح «/ كأنه يعني من حيث إن لامَ كلٍ منهما حرفُ حَلْقٍ، وليس بطائلٍ.

Talha zâ harfinin kesresiyle «يَنْزِغ» şeklinde okumuştur. ez-Zemahşerî'nin belirttiği üzere bunlar «يَعرِشون» ve «يَعْرُشون» gibi iki ayrı lügattir. Şeyh [Ebû Hayyân]: “Eğer her ikisinin de lamel-fiilinin boğaz harfi olması bakımından «يَنْطَح» ve «يَنْطِح» ile misal verseydi...” demiştir; ancak bu pek kayda değer bir itiraz değildir.

قوله تعالى: {وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِمَنْ فِي السماوات} : في هذه الباءِ قولان، أظهرُهما: أنها تتعلَّقُ ب «أَعْلَمُ» كما تَعَلَّقَتْ الباءُ ب «أَعْلَمُ» قبلها، ولا يلزمُ مِنْ ذلك تخصيصُ علمِه بمَنْ في السماوات والأرض فقط. والثاني: أنها متعلِّقَةٌ ب «يَعْلَمُ» مقدراً. قاله الفارسي محتجاً بأنه يَلْزَمُ مِنْ ذلك تخصيصُ عِلْمِه بمَنْ في السماوات والأرض، وهو وَهْمٌ، لأنه لا يَلْزَمُ من ذِكْرِ الشيءِ نَفْيُ الحكمِ عَمَّا عداه. وهذا هو الذي يقول الأصوليون: إنه مفهومُ اللقَب، ولم يَقُلْ به إلا أبو بكر الدقاق في طائفةٍ قليلة.

Cenâb-ı Hakk'ın: {وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِمَنْ فِي السماوات} “Rabbin, göklerde olanları en iyi bilendir” kavli: Bu bâ harf-i cerrinde iki görüş vardır: En zâhir olanı, kendisinden önceki «أَعْلَمُ» lafzına taalluk ettiği gibi buradaki «أَعْلَمُ» lafzına taalluk etmesidir. Bundan, O'nun ilminin sadece göklerde ve yerde olanlara tahsis edilmesi gerekmez. İkincisi, mukadder bir «يَعْلَمُ» (bilir) fiiline müteallık olmasıdır. el-Fârisî bundan ilminin sadece göklerde ve yerde olanlara has kılınmasının gerekeceğini delil getirerek bu görüşü ileri sürmüştür; ancak bu bir vehimdir; çünkü bir şeyin zikredilmesi, hükmün onun dışındakilerden nefyedilmesini gerektirmez. Usûlcülerin «mefhûm-ı lakab» dedikleri husus işte budur ve bunu Ebû Bekir ed-Dekkâk ile az bir topluluk dışında hiçbir usûlcü kabul etmemiştir.

قوله: «زَبُورا» قد تقدَّم خلافُ القراءِ فيه، ونكَّره هنا دلالةً على التبعيضِ، أي: زَبُوراً من الزُّبُر، أو زَبُوراً فيه ذِكْرُ رسولِ الله ﷺ، فأُطْلِقَ على القطعةِ منه زَبورٌ، كما يُطْلَقُ على بعضِ القرآن، ويجوزُ أَنْ يكونَ «زَبُور» عَلَماً، فإذا دَخَلَتْ عليه أل كقولِه: {وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزبور} [الأنبياء: ١٠٥]

Cenâb-ı Hakk'ın: «زَبُورا» “Zebûr” kavli: Kurrânın bundaki ihtilafı daha önce geçmişti. Burada teb'îze (bir kısmını ifade etmeye) delalet etmesi için nekre getirilmiştir; yani semavî kitaplardan bir kitap yahut içinde Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) zikri bulunan bir kitap manasındadır; dolayısıyla Kur'ân'ın bir kısmına «Kur'ân» denildiği gibi, onun bir cüz'üne de «Zebûr» ıtlak edilmiştir. «زَبُور» kelimesinin özel isim (alem) olması da caizdir; bu durumda Cenâb-ı Hakk'ın: {وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزبور} “Andolsun Zebûr'da da yazdık” [Enbiyâ 105] kavlinde olduğu gibi başına harf-i tarif (el-) dahil olduğunda,

كانت لِلَمْحِ الأصلِ كعبَّاس والعبَّاس، وفَضْل والفضل.

tıpkı «عبَّاس - العبَّاس» ve «فَضْل - الفضل» kelimelerinde olduğu gibi asıl manayı gözetmek (lemh-i asıl) içindir.

قوله تعالى: {الذين زَعَمْتُم} : مفعولا الزُّعم محذوفان لفَهْمِ المعنى، أي: زَعَمْتوهم آلهةً، وحَذْفُهما اختصاراً جائزٌ، واقتصاراً فيه خلافٌ.

Cenâb-ı Hakk'ın: {الذين زَعَمْتُم} “iddia ettikleriniz” kavli: Mana anlaşıldığı için za'm fiilinin iki mef'ûlü hazfedilmiştir; yani «زَعَمْتوهم آلهةً» (kendilerini ilahlar zannettiğiniz/iddia ettiğiniz kimseler) takdirindedir. İktisar yoluyla hazfedilmelerinde ihtilaf bulunsa da, ihtisar yoluyla ikisinin birden hazfi caizdir.

قوله تعالى: {أولئك الذين يَدْعُونَ} : «أولئك» مبتدأٌ، وفي خبره وجهان، أظهرُهما: أنه الجملةُ مِنْ «يبتغون» ويكون الموصولُ نعتاً أو بياناً أو بدلاً، والمرادُ باسم الإِشارة الأنبياءُ الذين عُبِدوا مِنْ دون الله. والمرادُ بالواوِ العبَّادُ لهم، ويكون العائدُ على «الذين» محذوفاً، والمعنى: أولئك الأنبياءُ الذين يَدْعُونهم المشركون لكَشْفِ ضُرِّهم - أو يَدْعُونهم آلهةً، فمفعولها أو مفعولاها محذوفان - يَبْتَغون.

Cenâb-ı Hakk'ın: {أولئك الذين يَدْعُونَ} “Onların yalvardıkları o kimseler” kavli: «أولئك» mübtedadır. Haberinde iki vecih vardır: En zâhir olanı, «يبتغون» cümlesi olmasıdır; ism-i mevsûl ise sıfat, beyân veya bedel olur. İsm-i işaret ile kastedilenler, Allah'tan başka kendilerine ibadet edilmiş olan peygamberlerdir. Vâv ile kastedilenler ise onlara tapanlardır. «الذين» mevsûlüne dönen aid zamir hazfedilmiştir. Mana şöyledir: Müşriklerin sıkıntılarını gidersinler diye kendilerine yalvardıkları -yahut ilahlar diye çağırdıkları, dolayısıyla fiilin bir veya iki mef'ûlü hazfedilmiş olur- o peygamberler [Rablerine vesile] ararlar.

ويجوز أن يكونَ المرادُ بالواوِ ما أُريد بأولئك، أي: أولئك الأنبياءُ الذين يَدْعُون ربَّهم أو الناسَ إلى الهدى يَبْتغون، فمفعولُ «يَدْعُون» محذوف.

Vâv ile «أولئك» lafzıyla kastedilenlerin aynısının murat edilmiş olması da caizdir; yani Rablerine yahut insanları hidayete çağıran o peygamberlerin kendileri [vesile] ararlar. Bu durumda «يَدْعُون» fiilinin mef'ûlü hazfedilmiştir.

والثاني: أن الخبرَ نفسُ الموصولِ، و «يَبْتَغُون» على هذا حالٌ مِنْ فاعل «يَدْعُون» أو بدلٌ منه. وقرأ العامَّةُ «يَدْعُون» بالغيبِ، وقد تقدَّم الخلافُ في الواو: هل تعودُ على الأنبياء أو على عابِدِيْهم. وزيد بن علي بالغَيْبة أيضاً، إلا أنه بناه للمفعول. وقتادةُ وابنُ مسعودٍ بتاء الخطاب. وهاتان القراءتان تقويَّان أن الواوَ للمشركين لا للأنبياءِ في قراءة العامَّة.

İkincisi: Haberin bizzat ism-i mevsûl olmasıdır. Bu takdirde «يَبْتَغُون» cümlesi «يَدْعُون» fiilinin fâilinden hâl veya ondan bedeldir. Genel kurrâ «يَدْعُون» lafzını gaib sîgasıyla okumuştur. Vâv zamirinin peygamberlere mi yoksa onlara tapanlara mı döndüğü konusundaki ihtilaf daha önce geçmişti. Zeyd b. Ali de gaib sîgasıyla okumuş, ancak meçhul fiil olarak [yud'avne şeklinde] bina etmiştir. Katâde ve İbn Mes'ûd ise muhatap tâ'sı ile [ted'ûne şeklinde] okumuşlardır. Bu iki kıraat, genel kıraatteki vâv zamirinin peygamberlere değil müşriklere ait olduğu görüşünü kuvvetlendirmektedir.

قوله: {أَيُّهُمْ أَقْرَبُ} في «أيُّ» هذه وجهان، أحدُهما: أنها استفهاميةٌ.

Cenâb-ı Hakk'ın: {أَيُّهُمْ أَقْرَبُ} “hangisi daha yakındır diye” kavlindeki «أيُّ» lafzında iki vecih vardır: Birincisi, istifhâmiyye (soru edatı) olmasıdır.

والثاني: أنها موصولةٌ بمعنى الذي، وإنما كَثُرَ كلامُ المُعْرِبين فيها من حيث التقديرُ. فقال الزمخشري: «وأيُّهم بدلٌ مِنْ واو» يَبْتغون «و» أيُّ «موصولةٌ، أي: يبتغي مَنْ هو أقربُ منهم وأَزْلَفُ، أو ضُمِّن [يَبْتَغُون] الوسيلةَ معنَى يَحْرِصُون، فكأنه قيل: يَحْرِصُون أيُّهم يكون أقربَ» . قلت: فَجَعَلَها في الوجهِ الأولِ موصولةً، وصلتُها جملةٌ مِنْ مبتدأ وخبر، حُذِف المبتدأ وهو عائدُها، و «أَقْرَبُ» خبرُ «هو» واحتملت «أيُّ» حينئذٍ أن تكونَ مبنيةً، وهو الأكثرُ فيها، وأن تكونَ مُعْرَبةً، ولهذا موضعٌ هو أليقُ به في مريم. وفي الثاني جَعَلَها استفهاميةً بدليل أنه ضَمَّن الابتغاءَ معنى شيء يُعَلَّقُ وهو «يَحْرُصون» ، فيكون «أيُّهم» مبتدأً و «أقربُ» خبرَه، والجملةُ في محلِّ نصبٍ على إسقاطِ الخافض؛ لأنَّ «يَحْرِص» يتعدَّى ب «على» قال تعالى: {إِن تَحْرِصْ على هُدَاهُمْ} [النحل: ٣٧] {أَحْرَصَ الناس على حَيَاةٍ} [البقرة: ٩٦] .

İkincisi: «الذي» (o kimse) manasında mevsûle olmasıdır. İ'rab ehlinin bu husustaki sözlerinin çokluğu ancak takdir bakımındandır. Nitekim ez-Zemahşerî şöyle demiştir: ««أيُّهم», «يَبْتغون» fiilindeki vâv zamirinden bedeldir ve «أيُّ» mevsûledir; yani onlardan hangisi daha yakın ve mertebece daha ileri ise o arar demektir. Yahut [«يَبْتَغُون» fiilinin mef'ûlü olan] vesile kelimesine 'hırs gösterirler/çabalarlar' manası tazmin edilmiştir; sanki 'Hangisi daha yakın olacak diye hırs gösterirler' denilmiş gibidir.» Derim ki: [ez-Zemahşerî] birinci vecihte onu mevsûle kılmış, sılası ise mübteda ve haberden oluşan bir cümle olup aid zamiri olan mübteda hazfedilmiştir; «أَقْرَبُ» ise mahzûf «هو» mübtedasının haberidir. «أيُّ» lafzı bu durumda mebni olma -ki onda asıl ve yaygın olan budur- ve mu'reb olma ihtimallerini taşır; bunun yeri Meryem Suresi'nde daha uygundur. İkinci vecihte ise onu istifhâmiyye kılmıştır; zira ibtiga (arama) kelimesine amelden ta'lik edilen bir mana olan 'hırs gösterme' manasını tazmin etmiştir. Buna göre «أيُّهم» mübteda, «أقربُ» onun haberi olur ve cümle cer harfinin hazfedilmesiyle mansub konumdadır; çünkü «يَحْرِص» fiili «على» ile müteaddi olur. Nitekim Cenâb-ı Hak: {إِن تَحْرِصْ على هُدَاهُمْ} “Sen onların hidayete ermelerine ne kadar hırs göstersen de” [Nahl 37] ve {أَحْرَصَ الناس على حَيَاةٍ} “insanların hayata en hırslısı” [Bakara 96] buyurmuştur.

وقال أبو البقاء: «أيُّهم» مبتدأ، و «أقربُ» خبرُه وهو استفهامٌ في موضع نصب ب «يدْعُونَ» ، ويجوز أن يكونَ «أيُّهم» بمعنى الذي، وهو بدلٌ مِنَ الضميرِ في «يَدْعُوْن» .

Ebû'l-Bekâ ise şöyle demiştir: ««أيُّهم» mübteda, «أقربُ» onun haberidir; bu bir istifham olup «يدْعُونَ» fiili ile nasb mahallindedir. «أيُّهم» lafzının «الذي» manasında olması da caizdir ki «يَدْعُوْن» fiilindeki zamirden bedel olur.»

قال الشيخ: «علًّق» يَدْعُون «وهو ليس فعلاً قلبياً، وفي الثاني فَصَلَ

Şeyh [Ebû Hayyân] demiştir ki: ««يَدْعُون» fiilini ta'lik etmiştir, halbuki o bir kalb fiili değildir. İkinci [vecihte] ise

بين الصلةِ ومعمولِها بالجملةِ الحاليةِ، ولا يَضُرُّ ذلك لأنها معمولةٌ للصِّلة» . قلت: أمَّا كونُ «يَدْعُون» لا يُعَلِّق هو مذهبَ الجمهور.

sıla ile onun ma'mûlü arasını hâl cümlesiyle ayırmıştır; ancak bu zarar vermez, çünkü hâl cümlesi sılanın ma'mûlüdür.» Derim ki: «يَدْعُون» fiilinin ta'lik edilmeyeceği hususu cumhûrun mezhebidir.

وقال يونس: يجوز تعليقُ الأفعالِ مطلقاً، القلبيةِ وغيرِها. وأمَّا قولُه «فَصَل بالجملة الحالية» يعني بها «يَبْتَغُون» فَصَل بها بين «يَدْعون» الذي هو صلةُ «الذين» وبين معمولِه وهو {أَيُّهُمْ أَقْرَبُ} لأنه مُعَلَّقٌ عنه كما عَرَفْتَه، إلا أنَّ الشيخَ لم يتقدَّم في كلامِه أعرابُ «يبتغون» حالاً، بل لم يُعْرِبْها إلا خبراً للموصول، وهذا قريب.

Yûnus ise şöyle demiştir: İster kalb fiili olsun ister olmasın, fiillerin mutlak olarak ta'lik edilmesi caizdir. [Ebû Hayyân'ın] «hâl cümlesiyle ayırmıştır» sözüne gelince, bununla «يَبْتَغُون» cümlesini kastetmektedir; onunla «الذين» lafzının sılası olan «يَدْعون» ile onun ma'mûlü olan {أَيُّهُمْ أَقْرَبُ} “hangisi daha yakındır diye” arasını ayırmıştır; çünkü bildiğin üzere fiil ondan ta'lik edilmiştir. Ne var ki Şeyh'in sözlerinde daha önce «يبتغون» fiilinin hâl olarak i'rabı geçmemiş, bilakis onu sadece mevsûlün haberi olarak irablandırmıştı; bu da [mümkün ve] yakındır.

وجعل أبو البقاء أيَّاً الموصولة بدلاً من واو «يَدْعُون» ولم أرَ أحداً وافقه على ذلك، بل كلُّهم يجعلونها مِنْ واو «يَبْتَغون» وهو الظاهر.

Ebû'l-Bekâ mevsûle olan «أي» lafzını «يَدْعُون» fiilindeki vâv zamirinden bedel kılmıştır; ancak bu konuda ona muvafakat eden bir kimse görmedim; bilakis hepsi onu «يَبْتَغون» fiilindeki vâv zamirinden bedel kılmaktadır ki zâhir olan da budur.

وقال الحوفي: «أَيُّهُمْ أَقْرَبُ» ابتداءٌ وخبر، والمعنى: ينظرون أيُّهم أقربُ فيتوسَّلون به، ويجوز أن يكونَ «أَيُّهُمْ أَقْرَبُ» / بدلاً من واو «يَبْتغون» . قلت: فقد أضمر فعلاً معلَّقاً وهو «ينظرون» ، فإن كان مِنْ نَظَرِ البصَرِ تَعَدَّى ب «إلى» ، وإن كان مِنْ نظَرِ الفِكْرِ تعدَّى ب «في» ، فعلى التقديرين الجملةُ الاستفهامية في موضعِ نصبٍ بإسقاطِ الخافضِ، وهذا إضمارُ ما لا حاجةَ إليه.

el-Hûfî demiştir ki: «{أَيُّهُمْ أَقْرَبُ} “hangisi daha yakındır diye” mübteda ve haberdir. Mana şöyledir: Hangisi daha yakındır diye bakarlar da onunla tevessülde bulunurlar. {أَيُّهُمْ أَقْرَبُ} ifadesinin «يَبْتغون» fiilindeki vâv zamirinden bedel olması da caizdir.» Derim ki: O, ta'lik edilmiş bir fiil olan «ينظرون» (bakarlar) fiilini takdir etmiştir. Eğer bu gözle bakmak ise «إلى» ile müteaddi olur; şayet tefekkür ile bakmak ise «في» ile müteaddi olur. Her iki takdire göre de istifham cümlesi cer harfinin hazfiyle nasb mahallindedir. Bu ise ihtiyaç duyulmayan bir şeyin takdir edilmesidir.

وقال ابن عطية: «وأيُّهم ابتداءٌ، و» أقربُ «خبرُه، والتقدير: نَظَرُهم ووَكْدُهم أيُّهم أقربُ، ومنه قولُ عمرَ بنِ الخطاب ﵁:» فبات الناس يَدُوكون أيُّهم يُعطاها «، أي: يتبارَوْن في القُرْبِ» . قال الشيخ: «

İbn Atiyye demiştir ki: ««أيُّهم» mübteda, «أقربُ» onun haberidir. Takdiri: 'Onların bakışları ve gayretleri hangisi daha yakındır diyedir.' Ömer b. el-Hattâb'ın (radıyallâhu anh) şu sözü de bu kabildendir: 'İnsanlar geceyi hangisine verilecek diye konuşup durarak geçirdiler'; yani yakınlıkta yarışırlar.» Şeyh [Ebû Hayyân] demiştir ki:

فَجَعَل المحذوفَ» نَظَرُهم ووَكْدُهم «وهذا مبتدأ، فإن جعلْتَ {أَيُّهُمْ أَقْرَبُ} في موضعِ نصبٍ ب» نَظَرُهم «بقي المبتدأ بلا خبر، فَيَحْتاج إلى إضمار خبر، وإن جعلت {أَيُّهُمْ أَقْرَبُ} [هو] الخبر لم يَصِحَّ؛ لأنَّ نظرَهم ليس هو أيهم أقرب، وإنْ جَعَلْتَ التقدير: نَظَرُهم في أيهم أقربُ، أي: كائنٌ أو حاصلٌ، لم يَصِحَّ ذلك؛ لأنَّ كائناً وحاصلاً ليس ممَّا يُعَلِّق» .

«Mahzûfu 'onların bakışı ve gayreti' şeklinde takdir etmiştir ki bu bir mübtedadır. Şayet {أَيُّهُمْ أَقْرَبُ} “hangisi daha yakındır diye” ifadesini 'onların bakışı' masdarı ile nasb mahallinde kılarsan mübteda habersiz kalır ve bir haber takdirine ihtiyaç duyar. Eğer {أَيُّهُمْ أَقْرَبُ} ifadesini bizzat haber kılarsan bu sahih olmaz; çünkü onların bakışı 'hangisi daha yakındır'ın kendisi değildir. Şayet takdiri 'onların bakışı hangisi daha yakındır konusundadır', yani sabittir veya hâsıldır şeklinde yaparsan bu da sahih olmaz; çünkü 'sabittir' ve 'hâsıldır' lafızları ta'lik yapan amillerden değildir.»

قلت: فقد تحصَّل في الآيةِ الكريمةِ ستةُ أوجهٍ، أربعةٌ حالَ جَعْلِ «أيّ» استفهاماً. الأولُ أنها مُعَلِّقةٌ للوسيلة كما قرَّره الزمخشري. الثاني: أنها مُعَلَّقَةٌ ل «يَدْعُون» كما قاله أبو البقاء. الثالث: أنها مُعَلِّقَةٌ ل «يَنْظرون» مقدَّراً، كما قاله الحوفيُّ. الرابع: أنها مُعَلَّقةٌ ل «نَظَرُهُمْ» كما قدَّره ابن عطية. واثنان حالَ جَعْلِها موصولةً، الأول: البدلُ مِنْ واو «يَدْعُون» كما قاله أبو البقاء. الثاني: أنها بدلٌ مِنْ واو «يَبْتَغون» كما قاله الجمهور.

Derim ki: Kerîm ayette altı vecih ortaya çıkmıştır; dördü «أيّ» lafzının istifham kılınması durumundadır: Birincisi, ez-Zemahşerî'nin takrir ettiği üzere vesile kelimesini ta'lik etmesidir. İkincisi: Ebû'l-Bekâ'nın dediği gibi «يَدْعُون» fiilini ta'lik etmesidir. Üçüncüsü: el-Hûfî'nin dediği gibi mukadder «يَنْظرون» fiilini ta'lik etmesidir. Dördüncüsü: İbn Atiyye'nin takdir ettiği gibi «نَظَرُهُمْ» masdarını ta'lik etmesidir. İkisi ise onun mevsûle kılınması durumundadır: Birincisi: Ebû'l-Bekâ'nın dediği gibi «يَدْعُون» fiilindeki vâvdan bedel olmasıdır. İkincisi: Cumhûrun dediği gibi «يَبْتَغون» fiilindeki vâvdan bedel olmasıdır.

قوله تعالى: {وَإِن مِّن قَرْيَةٍ} : «إن» نافيةٌ و «مِنْ» مزيدةٌ في المبتدأ لاستغراقِ الجنس. وقال ابنُ عطية: «هي لبيانِ الجنسِ، وفيه نظرٌ مِنْ وجهين، أحدهما قال الشيخ:» لأنَّ التي للبيان لا بُدَّ أَنْ يتقدَّمَها مبهمٌ ما، تُفَسّره كقوله: {مَّا يَفْتَحِ الله لِلنَّاسِ مِن رَّحْمَةٍ} [فاطر: ٢] ، وهنا لم يتقدَّم شيءٌ مبهمٌ «. ثم قال» ولعلَّ قولَه لبيانِ الجنسِ من الناسخِ، ويكون هو قد قال: لاستغراقِ الجنس، ألا ترى أنه قال بعد ذلك: «وقيل: المرادُ الخصوصُ» .

Cenâb-ı Hakk'ın: {وَإِن مِّن قَرْيَةٍ} “Hiçbir şehir yoktur ki” kavli: «إن» nâfiyedir (olumsuzluk edatıdır), «مِنْ» ise cinsi istiğrak (kapsama) için mübtedaya zâid kılınmıştır. İbn Atiyye: «O beyân-ı cins içindir» demiştir; ancak bunda iki yönden itiraz vardır. Birincisini Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle belirtmiştir: «Çünkü beyân için olan [min harf-i cerinden] önce, Cenâb-ı Hakk'ın: {مَّا يَفْتَحِ الله لِلنَّاسِ مِن رَّحْمَةٍ} “Allah insanlar için rahmetten her neyi açarsa” [Fâtır 2] kavlinde olduğu gibi onu açıklayacağı mübhem bir şeyin geçmesi şarttır. Burada ise mübhem bir şey geçmemiştir.» Ardından şöyle demiştir: «Muhtemelen onun 'cinsi beyân içindir' sözü müstensihten kaynaklanmıştır ve kendisi 'cinsi istiğrak içindir' demiş olabilir; baksana bundan sonra 'Muradın husus olduğu da söylenmiştir' demiştir.»

وخبرُ المبتدأ الجملةُ المحصورةُ مِنْ قولِه: {إِلاَّ نَحْنُ مُهْلِكُوهَا} .

Mübtedanın haberi, Cenâb-ı Hakk'ın: {إِلاَّ نَحْنُ مُهْلِكُوهَا} “biz onu helak edecek olmayalım” kavlindeki hasr bildiren cümledir.

والثاني: أنَّ شَرْطَ ذلك أَنْ يَسْبِقَها مُحَلَّى بأل الجنسية، وأن يَقَعَ موقعَها «الذي» كقولِه: {فاجتنبوا الرجس مِنَ الأوثان} [الحج: ٣٠] .

İkincisi: Bunun şartı, kendisinden önce cins bildiren el- takısı almış bir kelimenin geçmesi ve Cenâb-ı Hakk'ın: {فاجتنبوا الرجس مِنَ الأوثان} “O pis putlardan kaçının” [Hac 30] kavlinde olduğu gibi yerine «الذي» lafzının konulabilmesidir.

قوله تعالى: {وَمَا مَنَعَنَآ أَن نُّرْسِلَ بالآيات إِلاَّ أَن كَذَّبَ} : «أنْ» الأولى وما في حَيِّزها في محلِّ نصبٍ أو جرٍ على اختلاف القولين؛ لأنها على حَذْفِ الجارِّ، أي: مِنْ أَنْ نُرسل، والثانية وما في حَيِّزها في محلِّ رفعٍ بالفاعلية، أي: وما مَنَعَنا مِنْ إرسال الرسلِ بالآياتِ إلا تكذيبُ الأوَّلين، أي: لو أَرْسلنا الآياتِ المقترحةَ لقريش لأُهْلِكوا عند تذكيبِهم كعادةِ مَنْ قبلَهم، لكنْ عَلِمَ الله أنه يُؤْمِنُ بعضُهم، ويكذِّبُ بعضُهم مَنْ يومن، فلذلك لم يُرْسِلِ الآياتِ لهذه المصلحةِ.

Cenâb-ı Hakk'ın: {وَمَا مَنَعَنَآ أَن نُّرْسِلَ بالآيات إِلاَّ أَن كَذَّبَ} “Bizi o ayetleri göndermekten alıkoyan şey, ancak yalanlamış olmalarıdır” kavli: Birinci «أنْ» ve sılası, iki farklı görüşe göre nasb veya cer mahallindedir; çünkü cer harfinin hazfi üzeredir, yani «مِنْ أَنْ نُرسل» (göndermekten) takdirindedir. İkincisi ve sılası ise fâillik sebebiyle ref mahallindedir; yani önceki [milletlerin] yalanlaması bizi peygamberleri mucizelerle göndermekten alıkoydu; yani Kureyş için teklif edilen mucizeleri gönderseydik, kendilerinden öncekilerin âdeti üzere yalanladıklarında helak edilirlerdi. Fakat Allah onlardan bazılarının iman edeceğini ve bazılarının da iman edecek kimseleri yalanlayacağını bildiği için bu maslahattan dolayı o mucizeleri göndermedi.

وقَدَّر أبو البقاء مضافاً قبل الفاعلِ فقال: «تقديرُه: إلا إهلاكُ التكذيب، كأنه يعني أنَّ التكذيبَ نفسَه لم يمنعْ من ذلك، وإنما مَنَعَ منه ما يترتَّبُ على التكذيبِ وهو الإِهلاك، ولا حاجةَ إلى ذلك لاستقلالِ المعنى بدونه.

Ebû'l-Bekâ fâilden önce bir muzaf takdir ederek şöyle demiştir: «Takdiri: 'Yalanlamanın helak etmesinden başka [bir şey alıkoymadı]' şeklindedir; sanki yalanlamanın bizzat kendisi bundan alıkoymamış da, yalanlamaya terettüp eden şey yani helak alıkoymuştur demek istemiştir.» Oysa mana bu takdir olmadan da müstakil olduğu için buna gerek yoktur.

قوله:» مُبْصِرَة «حالٌ، وزيدُ بن علي يرفعُها على إضمارِ مبتدأ، اي: هي، وهو إسنادٌ مجازيٌّ، إذ المرادُ إبصارُ أهلِها، ولكنها لمَّا كانت سبباً في

Cenâb-ı Hakk'ın: «مُبْصِرَة» “göz göre göre bir mucize olarak” kavli hâldir. Zeyd b. Ali mahzûf bir mübteda takdiriyle, yani «هي» (o) takdiriyle merfû olarak okumuştur. Bu mecâzî bir isnaddır; zira kastedilen kavminin görmesidir; fakat o [dişi deve] görmeye bir sebep olduğu için

الإِبصار نُسِب إليها. وقرأ قومٌ بفتحٍ الصاد، مفعولٌ على الإِسناد الحقيقي. وقتادة بفتح الميم والصاد، أي: مَحَلُّ إبصارٍ كقوله ﵇:» الولدُ مَبْخَلَةٌ مَجْبَنَة «وكقوله:

görme ona isnad edilmiştir. Bir topluluk sâd harfinin fethasıyla [«مُبْصَرَة» şeklinde] okumuştur ki hakiki isnad üzere mef'ûldür. Katâde ise mîm ve sâd harflerinin fethasıyla [«مَبْصَرَة» şeklinde] okumuştur; yani tıpkı Peygamber'in (aleyhisselâm): «Çocuk cimrilik ve korkaklık sebebidir (mebhaletün mecbenetün)» sözünde ve şairin şu sözünde olduğu gibi basiret/görme mahallidir:

٣٠٧ - ٦-. . . . . . . . . ... والكفرُ مَخْبَثَةٌ لنفسِ المُنْعِمِ

307 - 6- . . . . . . . . . ... Nankörlük ise iyilik edenin nefsini kirletme sebebidir (mahbesetün).

أجرى هذه الأشياءَ مُجْرى الأمكنةِ نحو: أرضٌ مَسْبَعَة ومَذْأبَة.

Şair bu şeyleri «أرضٌ مَسْبَعَة ومَذْأبَة» (yırtıcı hayvanı ve kurdu çok olan yer) gibi mekân isimleri hükmünde kılmıştır.

قوله: {إِلاَّ تَخْوِيفاً} يجوز أَنْ يكونَ مفعولاً له، وأن يكونَ مصدراً في موضع الحال: إمَّا من الفاعل، أي: مُخَوِّفين أو من المفعولِ، أي: مُخَوِّفاً بها.

Cenâb-ı Hakk'ın: {إِلاَّ تَخْوِيفاً} “ancak korkutmak için” kavlinin mef'ûlün leh olması da, hâl makamında bir masdar olması da caizdir: Bu hâl ya fâilden olur; yani 'korkutucular olarak' demektir; yahut mef'ûlden olur; yani 'onunla korkutulmuş olarak' demektir.

قوله تعالى: {والشجرة} : العامَّة على نصبِها نَسَقاً على «الرؤيا» ، و «الملعونةَ» نعت، قيل: هو مجازٌ؛ إذ المُراد: الملعونُ طاعِموها؛ لأنَّ الشجرةَ لا ذَنْبَ لها وهي شجرةُ الزقُّوم. وقيل: بل على الحقيقة، ولَعْنُها: إبعادُها مِنْ رحمة الله، لأنها تخرجُ في أصلِ الجحيم. وزيد بن علي برفعِها على الابتداء. وفي الخبر احتمالان، أحدُهما: هو محذوفٌ، أي: فتنة. والثاني: - قاله أبو البقاء- أنه قولُه {فِي القرآن} وليس بذاك.

Cenâb-ı Hakk'ın: {والشجرة} “ve ağacı” kavli: Genel kurrâ «الرؤيا» üzerine matuf kılarak mensûb okumuştur; «الملعونةَ» “lanetlenmiş” ise sıfattır. Bunun mecaz olduğu söylenmiştir; zira murat edilen onu yiyenlerin lanetlenmiş olmasıdır; çünkü ağacın bir günahı yoktur ve o Zakkum ağacıdır. Bilakis hakikat üzere olduğu da söylenmiştir; onun lanetlenmesi ise cehennemin dibinden çıktığı için Allah'ın rahmetinden uzaklaştırılmasıdır. Zeyd b. Ali ise ibtîdâ üzere merfû okumuştur. Haberinde iki ihtimal vardır: Birincisi mahzûf olmasıdır; yani 'o bir imtihandır (fitnetün)' takdirindedir. İkincisi -bunu Ebû'l-Bekâ söylemiştir- Cenâb-ı Hakk'ın: {فِي القرآن} “Kur'an'daki” kavli olmasıdır; ancak bu pek isabetli değildir.

قوله: «ونُخَوِّفُهم» قراءةُ العامَّةِ بنون العظمة. والأعمش بياء الغيبة.

Cenâb-ı Hakk'ın: «ونُخَوِّفُهم» “Biz onları korkutuyoruz” kavli: Genel kıraat azamet nûnu iledir. el-A'meş ise gaib yâ'sı ile [«يُخَوِّفهم» şeklinde] okumuştur.

قوله تعالى: {طِيناً} : فيه أوجهُ، أحدُها: أنه حالٌ من «لِمَنْ» فالعاملُ فيها «أَاَسْجُدُ» ، أو مِنْ عائد هذا الموصولِ، أي: خلقَته طِيْناً، فالعاملُ فيها «خَلَقْتَ» ، وجاز وقوعُ طين حالاً، وإن كان جامداً، لدلالتِه على الأصالةِ كأنه قال: متأصِّلاً من طين. الثاني: أنه منصوبٌ على إسقاطِ الخافضِ، أي: مِنْ طين، كما صَرَّح به في الآية الأخرى: / {وَخَلَقْتَهُ مِن طِينٍ} [ص: ٧٦] . الثالث: أن منتصبٌ على التمييز، قاله الزجاج، وتبعه ابنُ عطية، ولا يظهرُ ذلك إذ لم يتقدَّم إيهامُ ذاتٍ ولا نسبةٍ.

Cenâb-ı Hakk'ın: {طِيناً} “çamur olarak” kavli: Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: «لِمَنْ» ifadesindeki mevsûlden hâl olmasıdır ki amili «أَاَسْجُدُ» fiilidir; yahut bu ism-i mevsûlün aid zamirinden hâldir; yani «خلقَته طِيْناً» (onu çamur olarak yarattın) takdirinde olup amili «خَلَقْتَ» fiilidir. «طين» kelimesinin camid olmasına rağmen hâl olarak vuku bulması, aslına delalet etmesi sebebiyledir; sanki 'aslı çamurdan meydana gelmiş olarak' demiştir. İkincisi: Cer harfinin hazfiyle mensûb olmasıdır; yani diğer ayette: {وَخَلَقْتَهُ مِن طِينٍ} “Onu ise çamurdan yarattın” [Sâd 76] şeklinde açıkça belirtildiği gibi «مِنْ طين» (çamurdan) demektir. Üçüncüsü: Temyîz olarak mensûb olmasıdır; bunu ez-Zeccâc söylemiş ve İbn Atiyye de ona tabi olmuştur; fakat ne zâttan ne de nisbetten kaynaklanan bir kapalılık önceden geçmediği için bu zâhir değildir.

قوله تعالى: {أَرَأَيْتَكَ} : قد ذُكِرَتْ مستوفاةً في الأنعام. وقال الزمخشري: «الكافُ ُللخطاب، و» هذا «مفعول به، والمعنى: أَخْبِرْني عن هذا الذي كَرَّمْتَه علي، أي: فَضَّلْتَه لِمَ كَرَّمْتَه وأن خيرٌ منه؟ فاختصر الكلامَ» . وهذا قريبٌ من كلام الحوفي.

Cenâb-ı Hakk'ın: {أَرَأَيْتَكَ} “Gördün mü/Bana bildirir misin?” kavli: Bu En'âm Suresi'nde eksiksiz olarak zikredilmişti. ez-Zemahşerî demiştir ki: «Kâf hitap içindir, «هذا» ise mef'ûlün bihtir. Mana şöyledir: 'Bana benden üstün kıldığın, yani faziletli kıldığın şu kimseyi haber ver; ben ondan daha hayırlı olduğum halde onu niçin üstün kıldın?' Sözü bu şekilde ihtisar etmiştir.» Bu, el-Hûfî'nin sözüne yakındır.

وقال ابنُ عطية: «والكافُ في» أَرَأَيْتُكَ «حرفُ خطابٍ لا موضعَ لها من الإِعراب، ومعنى» أَرَأَيْتَ «أتأمَّلْتَ ونحوه، كأنَّ المخاطِبَ يُنَبِّه المخاطَب ليستجمعَ لما يَنُصُّ عليه [بعدُ] . وقال سيبويه:» وهي بمعنى أَخْبِرْني، ومَثَّل بقوله: «أَرَأَيْتك زيداً أبو من هو؟» وقولُ سيبويهِ صحيحٌ، حيث يكون

İbn Atiyye demiştir ki: ««أَرَأَيْتُكَ» ifadesindeki kâf harfi hitap harfidir, i'rabdan mahalli yoktur. «أَرَأَيْتَ» lafzının manası ise 'düşündün mü?' ve benzeri anlamdadır; sanki hitap eden kimse, daha sonra açıkça belirteceği hususu kavraması için muhatabı uyarmaktadır. Sîbeveyh ise şöyle demiştir: 'O, «bana haber ver» anlamındadır' ve «أَرَأَيْتك زيداً أبو من هو؟» (Zeyd'i gördün mü, o kimin babasıdır?) sözünü misal getirmiştir. Sîbeveyh'in sözü, kendisinin misalinde olduğu gibi

بعدها استفهامٌ كمثالِه، وأمَّا في الآية فهي كما قلتُ، وليست التي ذكر سيبويهِ «. قلت: وهذا الذي ذكره ليس بمُسَلَّمٍ، بل الآيةُ كمثالِه، غايةُ ما في البابِ أنَّ المفعولَ الثاني محذوفٌ وهو الجملةُ الاستفهاميةُ المقدَّرةُ، لانعقادِ الكلام مِنْ مبتدأ وخبر، لو قلت: هذا الذي كَرَّمْتَه عليَّ لِمَ كرَّمته؟

kendisinden sonra bir istifham bulunduğunda doğrudur; ayette ise benim dediğim gibidir ve Sîbeveyh'in zikrettiği kabilden değildir.» Derim ki: Onun zikrettiği bu husus kabul edilebilir değildir; bilakis ayet de onun misali gibidir. Meselenin varacağı nihai nokta şudur: İkinci mef'ûl mahzûftur ve o da takdir edilen istifham cümlesidir; zira şayet sen: 'Benden üstün kıldığın şu kimseyi niçin üstün kıldın?' dersen kelam mübteda ve haberden kurulmuş olur.

وقال الفراء:» الكافُ في محلِّ نصب، أي «أَرَأَيْتَ نفسَك كقولك: أَتَدَبَّرْتَ أخرَ أمرِك فإني صانعٌ فيه كذا ثم ابتدأ: هذا الذي كرَّمْتَ عليَّ» .

el-Ferrâ demiştir ki: «Kâf nasb mahallindedir; yani tıpkı 'Kendi durumunun sonunu hiç düşündün mü? Zira ben onda şöyle şöyle yapacağım' demen gibi «أَرَأَيْتَ نفسَك» (kendini gördün mü?) demektir; sonra da 'Benden üstün kıldığın şu kimse...' diyerek yeni cümleye başlamıştır.»

وقال أبو البقاء: «والمفعولُ الثاني محذوفٌ، تقديرُه: تفضيلَه أو تكريمه» . قلت. وهذا لا يجوز لأنَّ المفعول الثاني في هذا البابِ لا يكونَ إلا جملةً مشتملةً على استفهام «.

Ebû'l-Bekâ ise şöyle demiştir: «İkinci mef'ûl mahzûftur, takdiri: 'Onun faziletini veya onu üstün kılmanı [bana haber ver]' şeklindedir.» Derim ki: Bu caiz değildir; çünkü bu babda ikinci mef'ûl ancak istifham içeren bir cümle olabilir.

قال الشيخ:» ولو ذهبَ ذاهبٌ إلى أنَّ الجملة القسمية هي المفعولُ الثاني لكانَ حَسَناً «. قلت: يَرُدُّ ذلك التزامُ كونِ المفعولِ الثاني جملةً مشتملةً على استفهامٍ وقد تقرَّر جميعُ ذلك في الأنعام فعليك باعتباره هنا.

Şeyh [Ebû Hayyân] demiştir ki: «Bir kimse kasem cümlesinin ikinci mef'ûl olduğu görüşüne varsa bu güzel olurdu.» Derim ki: İkinci mef'ûlün istifham içeren bir cümle olmasının zorunlu kılınması bu görüşü reddeder; bütün bunlar En'âm Suresi'nde sabit olmuştur, dolayısıyla burada da bunu dikkate almalısın.

قوله: {لَئِنْ أَخَّرْتَنِ} قرأ ابن كثير بإثباتِ ياءِ المتكلمِ وصلاً ووقفاً، ونافع وأبو عمرو بإثباتِها وَصْلاً وحَذْفِها وقفاً، وهذه قاعدةُ مَنْ ذُكِرَ في الياءاتِ الزائدةِ على الرسم، والباقون بحذفها وصلاً ووقفاً، هذا كلُّه في حرفِ هذه

Cenâb-ı Hakk'ın: {لَئِنْ أَخَّرْتَنِ} “Andolsun eğer beni ertelersen” kavli: İbn Kesîr mütekellim yâ'sını hem vasl (geçiş) hem de vakıf (duruş) halinde ispat ederek [«أَخَّرْتَنِي» şeklinde] okumuştur. Nâfi' ve Ebû Amr ise vasl halinde ispat edip vakıf halinde hazfetmişlerdir; Mushaf hattına zâid olan yâ'lar hususunda adı geçen kurrânın kaidesi budur. Diğer kurrâ ise hem vasl hem de vakıf halinde hazfetmiştir. Bütün bunlar bu

السورةِ، أمَّا الذي في المنافقين في قولِه {لولا أخرتني} [الآية: ١٠] فأثبتَه الكلُّ لثبوتِها في الرسمِ الكريم.

suredeki kelime hakkındadır. Münâfikûn Suresi'nde geçen: {لولا أخرتني} “Beni erteleseydin ya” [Münâfikûn 10] kavlindeki kelimeye gelince; Mushaf-ı Şerif'in hattında sabit olduğu için bütün kurrâ onu [yâ harfini] ispat ederek okumuştur.

قوله:» لأحْتَنِكَنَّ «جوابُ القسمِ المُوَطَّأ له باللام. ومعنى» لأحْتَنِكَنَّ «لأَسْتَوْلِيَنَّ عليهم استيلاءَ مَنْ جَعَلَ في حَنَكِ الدابَّةِ حَبْلاً يقودُها به فلا تأبى ولا تَشْمُسُ عليه. يقال: حَنَك فلانٌ الدابةَ واحْتَنَكها، أي: فَعَل بها ذلك، واحْتَنَكَ الجرادُ الأرض: أكلَ نباتها قال:

Cenâb-ı Hakk'ın: «لأحْتَنِكَنَّ» “mutlaka kökünü kazıyıp boyunduruğum altına alacağım” kavli: Kendisine lâm ile zemin hazırlanan kasemin cevabıdır. «لأحْتَنِكَنَّ» lafzının manası: 'Binek hayvanının çenesine ip bağlayıp onu sevk eden ve böylece hayvanın karşı koyamadığı ve serkeşlik edemediği kimsenin hakimiyeti gibi onları kesinlikle hakimiyetim altına alacağım' demektir. Hayvana bunu yapan kimse için «حَنَك فلانٌ الدابةَ واحْتَنَكها» denir. Çekirge yeri istila edip bitkisini yediğinde «احْتَنَكَ الجرادُ الأرض» denir. Şair şöyle demiştir:

٣٠٧ - ٧- نَشْكُو إليك سَنَةً قد أَجْحَفَتْ ... جَهْداً إلى جَهْدٍ بنا فأضعفَتْ

307 - 7- Kökümüzü kazıyan bir kıtlık yılını sana şikâyet ediyoruz; ... Bize zorluk üstüne zorluk yükleyip bizi zayıf düşürdü.

واحتنكَتْ أموالَنا وجَلَّفَتْ ... وحكى سيبويه:» أحْنَكُ الشاتَيْن، أي: آكَلُهما، أي: أكثرُهما أَكْلاً.

Mallarımızı silip süpürdü ve helak etti. ... Sîbeveyh: «أحْنَكُ الشاتَيْن» ifadesini 'o iki koyunun daha oburu', yani en çok yiyeni manasında nakletmiştir.

قوله تعالى: {اذهب فَمَن} : تقدَّم أنَّ الباءَ تُدْغَمُ في الفاءِ في ألفاظٍ منها هذه، عند أبي عمروٍ والكسائيِّ وحمزةَ في رواية خلاَّدٍ عنه بخلافٍ في قوله: {وَمَن لَّمْ يَتُبْ فأولئك} [الحجرات: ١١] .

Cenâb-ı Hakk'ın: {اذهب فَمَن} “Git, onlardan kim” kavli: Daha önce Ebû Amr, el-Kisâî ve Hallâd rivayetiyle Hamza'ya göre b harfinin f harfine idğam edildiği lafızlardan birinin de bu olduğu geçmişti; Cenâb-ı Hakk'ın: {وَمَن لَّمْ يَتُبْ فأولئك} “Kim de tövbe etmezse, işte onlar” [Hucurât 11] kavlinde ise [Hallâd için] ihtilaf vardır.

قوله: «جزاؤُكم» يجوز أن يكونَ الخطابُ التغليبَ لأنه تقدَّم غائبٌ ومخاطبٌ في قولِه: {فَمَن تَبِعَكَ مِنْهُمْ} فغلَّب المخاطَب، ويجوز أن يكونَ الخطابُ مراداً به «مَنْ» خاصةً ويكونُ ذلك على سبيل الالتفات.

Cenâb-ı Hakk'ın: «جزاؤُكم» “cezanızdır” kavli: Buradaki hitabın tağlîb yoluyla olması caizdir; çünkü Cenâb-ı Hakk'ın: {فَمَن تَبِعَكَ مِنْهُمْ} “onlardan kim sana uyarsa” kavlinde hem gaib hem de muhatap geçmiş ve muhatap tağlîb edilmiştir (baskın kılınmıştır). Hitap ile sadece «مَنْ» lafzının murat edilmiş olması ve bunun da iltifat yoluyla yapılmış olması da caizdir.

قوله: «جَزاءً» في نصبِه أوجهٌ، أحدُها: أنه منصوبٌ على المصدرِ،

Cenâb-ı Hakk'ın: «جَزاءً» “bir ceza” kavlinin nasbında birkaç vecih vardır: Birincisi: Masdar olarak mensûb olmasıdır;

الناصبُ له المصدرُ قبله، وهو مصدرٌ مبيِّن لنوعِ المصدرِ الأول. الثاني: أنه منصوبٌ على المصدرِ أيضاً لكن بمضمرٍ، أي: يُجازَوْن جزاءً. الثالث: أنه حالٌ موطِّئة كجاء زيد رجلاً صالحاً. الرابع: أنه تمييزٌ وهو غيرُ مُتَعَقَّل.

bunu nasbeden kendisinden önceki masdardır ve bu, birinci masdarın nevini beyan eden bir masdardır. İkincisi: Yine masdar olarak mensûb olmasıdır, ancak mukadder bir fiille mansubdur; yani «يُجازَوْن جزاءً» (bir ceza ile cezalandırılırlar) takdirindedir. Üçüncüsü: «جاء زيد رجلاً صالحاً» (Zeyd sâlih bir adam olarak geldi) misalinde olduğu gibi tavzih edici (mûtıe) hâl olmasıdır. Dördüncüsü: Temyîz olmasıdır ki bu akla yatkın değildir.

و «مَوْفُوراً» اسمُ مفعولٍ مِنْ وَفَرْتُه، ووفَرَ يُستعمل متعدِّياً، ومنه قولُ زهير:

«مَوْفُوراً» “tastamam” kelimesi «وَفَرْتُه» (onu bollaştırdım/tamamladım) fiilinden ism-i mef'ûldür. «وَفَرَ» fiili müteaddi olarak kullanılır; Züheyr'in şu sözü de bu kabildendir:

٣٠٧ - ٨- ومن يَجْعَلِ المعروفَ مِنْ دُوْنِ عِرْضِهِ ... يَفِرْه ومَنْ لا يَتَّقِ الشتم يُشْتَمِ

307 - 8- Kim iyiliği ırzına kalkan yaparsa ... onu korumuş/artırmış olur; kim de sövülmekten sakınmazsa sövülür.

والآيةُ الكريمةُ من هذا، ويُستعمل لازماً يقال: وَفَرَ المالُ.

Kerîm ayet de bu türdendir. Bu fiil lâzım olarak da kullanılır; nitekim «وَفَرَ المالُ» (mal bollaştı/çoğaldı) denir.

قوله تعالى: {واستفزز} : جملةٌ أمريةٌ عُطِفَتْ على مِثلِها من قولِه «اذهَبْ» . و {مَنِ استطعت} يجوز فيه وجهان، أحدُهما: أنها موصولةُ في محلِّ نصب مفعولاً للاستفزاز، أي: استفزِزْ الذي استطعْتَ استفزازَه منهم. والثاني: أنها استفهاميةٌ منصوبةُ المحلِّ ب «استطعْتَ» قاله أبو البقاء، وليس بظاهرٍ لأنَّ «اسْتَفْزِزْ» يطلبه مفعولاً به، فلا يُطقع عنه، ولو جَعَلْناه استفهاماً لكان مُعَلَّقاً له، وليس هو بفعلٍ قلبي/ فيعلَّق.

Cenâb-ı Hakk'ın: {واستفزز} “ve oynat/kışkırt” kavli: «اذهَبْ» kavlindeki emrin benzeri üzerine atfedilmiş bir emir cümlesidir. {مَنِ استطعت} “gücünün yettiği kimseleri” kavlinde ise iki vecih caizdir: Birincisi: İstifzâzın mef'ûlü olarak nasb mahallinde mevsûle olmasıdır; yani 'onlardan ayartmaya güç yetirdiğin kimseleri ayart' demektir. İkincisi: «استطعْتَ» fiili ile mahallen mensûb bir istifham olmasıdır; bunu Ebû'l-Bekâ söylemiştir. Ancak bu zâhir değildir; çünkü «اسْتَفْزِزْ» fiili onu mef'ûlün bih olarak talep etmektedir, dolayısıyla ondan koparılamaz; şayet onu istifham kılsaydık fiil ondan ta'lik edilmiş olurdu, halbuki o ta'lik edilecek bir kalb fiili değildir.

والاسْتِفْزاز: الاستخفاف، واستفزَّني فلانٌ: استخفَّني حتى خَدَعني لمِا يريده. قال:

İstifzâz: Hafife almak, kışkırtıp yerinden oynatmak demektir. «استفزَّني فلانٌ» (Falanca beni kışkırttı) demek, 'beni hafife alıp istediği şeye doğru beni aldattı/sürükledi' manasındadır. Şair şöyle demiştir:

٣٠٧ - ٩- يُطيع سَفيهَ القوم إذ يستفزُّه ... ويَعْصي حليماً شَيَّبَتْه الهزاهِزُ

307 - 9- Kendisini kışkırttığında kavmin beyinsizine itaat eder de, ... Çetin hadiselerin ağarttığı ağırbaşlı adama isyan eder.

ومنه سُمِّي ولدُ البقرة «فزَّاً» . قال الشاعر:

İneğin yavrusuna da bu kökten hareketle «فَزّ» (fezz) adı verilmiştir. Şair şöyle demiştir:

٣٠٨ - ٠- كما استغاثَ بسَيْءٍ فَزُّ غَيْطَلَةٍ ... خافَ العيونَ ولم يُنْظَرْ به الحَشَكُ

308 - 0- Tıpkı gözlerden korkan ve sütünün toplanması beklenmeyen sık ormandaki yaban ineği yavrusunun azıcık bir süte feryatla sığınması gibi...

وأصلُ الفَزِّ: القَطْعُ، يقال: تَفَزَّز الثوبُ، أي: تقطَّع.

Fezz (فَزّ) kelimesinin aslı kesmek/koparmaktır. «تَفَزَّز الثوبُ» denir ki 'elbise parça parça oldu, yırtıldı' demektir.