قوله: «من ربِّك» يجوز أن يكونَ/ صفة ل «رحمةٍ» ، وأَنْ يكونَ متعلِّقاً ب «تَرْجُوها» ، أي: تَرْجُوها مِنْ جهةِ ربِّك، على المجاز.
Cenâb-ı Hakk'ın: «من ربِّك» lafzının «رحمةٍ» için sıfat olması da, mecaz yoluyla 'onu Rabbinden beklersin' manasında «تَرْجُوها» fiiline müteallik olması da caizdir.
قوله: «تَرْجُوها» يجوز أن يكونَ حالاً مِنْ فاعلِ «تُعْرِضَنَّ» ، وأَنْ يكونَ صفةً ل «رحمةٍ» .
Cenâb-ı Hakk'ın: «تَرْجُوها» lafzının «تُعْرِضَنَّ» fiilinin failinden hâl olması da, «رحمةٍ» lafzına sıfat olması da caizdir.
قوله تعالى: {كُلَّ البسط} : نصبٌ على المصدرِ
Cenâb-ı Hakk'ın: {كُلَّ البسط} “büsbütün de açıp saçma” kavli: Masdara muzaf olması sebebiyle
لإِضافتِها إليه. و «فَتَقْعُدَ» نصبُه على جواب النهي. و «مَلُوماً» : إمَّا حالٌ، وإمَّا خبرٌ، كما تقدَّم.
masdar olarak mensubtur. «فَتَقْعُدَ» lafzının nasbı ise nehyin cevabı olmasındandır. «مَلُوماً» lafzı da daha önce geçtiği üzere ya hâldir ya da haberdir.
قوله تعالى: {خِطْئاً} : قرأ ابن ذكوان: «خَطَّأً» بفتح الخاءِ والطاءِ مِنْ غيرِ مَدّ، وابنُ كثير بكسرِ الخاء والمدّ، ويلزمُ منه فتحُ الطاء، والباقون بالكسرِ وسكونِ الطاء.
Cenâb-ı Hakk'ın: {خِطْئاً} “büyük bir günah” kavli: İbn Zekvân med olmaksızın hı ve tı harflerinin fethasıyla «خَطَأً», İbn Kesîr hı harfinin kesresi ve med ile [«خِطَاءً»] okumuştur ki bu durumda tı harfinin fethası zorunludur; diğer kurrâ ise hı'nın kesresi ve tı'nın sükûnu ile [«خِطْئاً»] okumuşlardır.
فأمَّا قراءةُ ابنِ ذكوان فَخَرَّجها الزجَّاج على وجهين: أحدهما: أن يكونَ مصدرٍ مِنْ أَخطأ يُخْطِىء خَطَأً، أي: إخطاءً، إذا لم يُصِبْ. والثاني: أن يكونَ مصدرَ خَطِئَ يَخْطَأُ خَطَأً، إذا لم يُصِبْ أيضاً، وأنشد:
İbn Zekvân'ın kıraatine gelince; ez-Zeccâc onu iki vecihle açıklamıştır: Birincisi: İsabet ettirmediği zaman kullanılan «أَخْطَأَ يُخْطِئُ خَطَأً» yani «إِخْطَاءً» fiilinin masdarı olmasıdır. İkincisi: Yine isabet ettirmediğinde kullanılan «خَطِئَ يَخْطَأُ خَطَأً» fiilinin masdarı olmasıdır. [Ez-Zeccâc] şu beyti inşad etmiştir:
٣٠٥ - ٥- والناسُ يَلْحَوْن الأميرَ إذا هُمُ ... خَطِئوا الصوابَ ولا يُلام المُرْشِدُ
305 - 5- İnsanlar doğruyu tutturamadıklarında emiri kınarlar / Oysa doğru yolu gösteren kılavuz kınanmaz.
والمعنى على هذين الوجهين: أنَّ قَتْلهم كان غيرَ صواب. واستبعد قومٌ هذه القراءةَ قالوا: لأن الخطأ ما لم يُتَعَمَّدْ فلا يَصِحُّ معناه ههنا.
Bu iki veche göre mana şöyledir: Onları öldürmeleri doğru değildi. Bir topluluk ise: "Çünkü hata (الخطأ), kasten yapılmayan şeydir; dolayısıyla burada bu mana sahih olmaz" diyerek bu kıraati uzak görmüşlerdir.
قلت: وخفي عنهم أن يكونَ بمعنى أخطأ، أو أنه يقال: «خَطِئ» إذا لَمْ يُصِبْ.
Derim ki: Kelimenin «أَخْطَأَ» (yanıldı) manasında olabileceği veya isabet ettirmediğinde «خَطِئَ» denilebileceği hususu onlara kapalı kalmıştır.
وأمَّا قراءةُ ابنِ كثير فهي مصدرٌ خاطَأَ يُخاطِئ خِطاءً مثل: قاتَلَ يُقاتِل قِتالاً. قال أبو علي: «هي مصدرُ خاطَأَ يُخاطِئ، وإنْ كنَّا لم نجدْ» خاطَأَ «
İbn Kesîr'in kıraati ise «قَاتَلَ يُقَاتِلُ قِتَالاً» gibi «خَاطَأَ يُخَاطِئُ خِطَاءً» fiilinin masdarıdır. Ebû Ali şöyle demiştir: "Bu, «خَاطَأَ يُخَاطِئُ» fiilinin masdarıdır; her ne kadar [müstakil olarak] «خَاطَأَ» kelimesini bulamamış olsak da,
ولكنْ وَجَدْنا تخاطَأَ وهو مطاوِعُ» خاطَأَ «فَدَلَّنا عليه، ومنه قولُ الشاعر:
«خَاطَأَ» fiilinin mutâvaatı (dönüşlüsü) olan «تَخَاطَأَ» fiilini bulduk, bu da bize ona delalet etti." Nitekim şairin şu sözü bundandır:
٣٠٥ - ٦- تخاطَأَتِ النَّبْلُ أَحْشاءَه ... وأخَّر يَوْمِي فلم يَعْجَلِ
305 - 6- Oklar onun iç organlarını ıskalayıp geçti / [Ecel] günümü geciktirdi de acele etmedi.
وقال الآخر:
Diğer şair de şöyle demiştir:
٣٠٥ - ٧- تخاطأَه القَنَّاصُ حتى وَجَدْتُه ... وخُرْطُوْمُه في مَنْقَعِ الماءِ راسِبُ
305 - 7- Avcı onu ıskaladı, nihayet onu bulduğumda / Hortumu su birikintisine batmıştı.
فكأنَّ هؤلاء الذين يَقْتُلون أولادَهم يُخاطِئُون الحقَّ والعَدل.
Sanki çocuklarını öldüren bu kimseler, hak ve adaleti ıskalamaktadırlar/haktan sapmaktadırlar.
وقد طَعَنَ قومٌ على هذه القراءةِ حتى قال أبو جعفر:» لا أَعْرِفُ لهذه القراءةِ وجهاً «، ولذلك جعلها أبو حاتم غَلَطاً. قلت: قد عَرَفه غيرُهما ولله الحمدُ.
Bir topluluk bu kıraate dil uzatmış, hatta Ebû Ca'fer: "Bu kıraat için hiçbir vecih bilmiyorum" demiştir; bu sebeple Ebû Hâtim de onu hata saymıştır. Derim ki: Allah'a hamdolsun, ikisinin dışındakiler bunun vechini bilmiştir.
وأمَّا قراءةُ الباقين فخي جيدةٌ واضحةٌ لأنها مِنْ قولهم: خَطِئ يَخْطَأُ خِطْئاً، كأَثِمَ يَأثَمُ إثْماً، إذا تَعَمَّد الكذبَ.
Diğer kurrânın kıraatine gelince; bu güzel ve açık bir kıraattir; zira kasten yalan söylediğinde denilen «أَثِمَ يَأْثَمُ إِثْماً» gibi, «خَطِئَ يَخْطَأُ خِطْئاً» (kasten günah işledi) kullanımındandır.
وقرأ الحسن:» خَطاء «بفتح الخاء والمدّ وهو اسمُ مصدر» أَخْطَأَ «كالعَطاء اسمٌ للإِعطاء.
Hasan [el-Basrî] hı harfinin fethası ve med ile «خَطَاءً» okumuştur; bu, «الإِعْطَاء» fiilinin ismi olan «العَطَاء» gibi «أَخْطَأَ» fiilinin ism-i masdarıdır.
وقرأ أيضاً» خَطا «بالقصرِ، وأصلُه» خَطَأ «كقراءةِ ابن ذَكْوان، إلا أنه سَهَّل الهمزةَ بإبدالها ألفاً فَحُذِفت كعَصا.
O yine kasr ile «خَطاً» şeklinde de okumuştur; aslı İbn Zekvân'ın kıraati gibi «خَطَأً» olup ancak hemzeyi elife tebdil ederek teshil etmiş, böylece «عَصَا» gibi [tenvinden dolayı] hazfedilmiştir.
وأبو رجاءٍ والزُّهْريُّ كذلك، إلا أنهما كسرا الخاء ك» زِنَى «وكلاهما مِنْ خَطِئ في الدِّين، وأَخْطأ في الرأي، وقد يُقام كلٌّ منهما مقامَ الآخرَ.
Ebû Recâ ve ez-Zührî de aynı şekilde okumuşlar, ancak «زِنىً» gibi hı harfini kesrelemişlerdir [«خِطاً»]. Bunların her ikisi de dinde kasten günaha girmek için kullanılan «خَطِئَ» fiilinden ve görüşte yanılmak için kullanılan «أَخْطَأَ» fiilindendir; bazen her biri diğerinin yerine de kullanılabilir.
وقرأ ابنُ عامرٍ في روايةٍ» خَطْئَاً «بالفتح والسكون والهمزِ، مصدرُ» خَطِئ «بالكسرِ.
İbn Âmir ise bir rivayette fetha, sükûn ve hemze ile [hı'nın fethası, tı'nın sükûnu ile] «خَطْئاً» okumuştur ki bu, esreli «خَطِئَ» fiilinin masdarıdır.
وقرأ ابنُ وثاب والأعمشُ» تُقَتِّلوا «، و» خِشْية «بكسرِ الخاء.
İbn Vessâb ve el-A'meş ise «تُقَتِّلُوا» şeklinde ve hı harfinin kesresiyle «خِشْيَةَ» okumuşlardır.
قوله تعالى: {الزنى} : العامَّةُ على قصرِه وهي اللغة الفاشية، وقُرِئ بالمدِّ وفيه وجهان، أحدُهما: أنه لغةٌ في المقصور. والثاني: أنه مصدر زاني يُزاني، كقاتل يُقاتل قِتالاً؛ لأنَّه يكونُ بين اثنتين، وعلى المدِّ قولُ الفرزدق:
Cenâb-ı Hakk'ın: {الزنى} “zinaya” kavli: Genel kıraat ehli (cumhur) kasr iledir ve yaygın olan lügat budur. Med ile de [«الزِّنَاء»] okunmuştur ve bunda iki vecih vardır: Birincisi: Maksûr olan kelimede bir lügat olmasıdır. İkincisi: İki kişi arasında cereyan ettiği için «قَاتَلَ يُقَاتِلُ قِتَالاً» gibi «زَانَى يُزَانِي زِنَاءً» fiilinin masdarı olmasıdır. Med üzere el-Ferazdak'ın şu sözü vardır:
٣٠٥ - ٨- أبا خالدٍ مَنْ يَزْنِ يُعْرَفْ زِناؤُه ... ومن يَشْرَبِ الخُرْطومَ يُصْبِحْ مُسَكَّراً
305 - 8- Ey Ebû Hâlid! Zina eden kimsenin zinası bilinir / Halis şarabı içen de sarhoş olur.
وقول الآخر:
Diğer şairin şu sözü de [med üzere gelmiştir]:
٣٠٥ - ٩- كانت فريضةُ ما تقولُ كما ... كان الزِّناءُ فريضةَ الرَّجْمِ
305 - 9- Söylediğin şeyin farz olması, tıpkı / Zinanın recm gerektirmesi gibidir.
وليس ذلك من بابِ الضرورةِ لثبوتِه قراءةً في الجملة.
Bu, genel olarak bir kıraat olarak sabit olduğu için şiir zaruretinden sayılmaz.
قوله: {وَسَآءَ سَبِيلاً} تقدَّم نظيره. قال ابنُ عطيةَ: «وسبيلاً: نصبٌ
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَسَآءَ سَبِيلاً} “ve ne kötü bir yoldur” kavli: Benzeri daha önce geçmişti. İbn Atiyye şöyle demiştir: "«سَبِيلاً» lafzı
على التمييز، أي: وساء سبيلاً سبيلُه» . ورَدَّ الشيخ: هذا: بأنَّ قولَه «منصوبٌ على التمييز» ينبغي أن يكونَ الفاعلُ ضميراً مُفَسَّراً بما بعده من التمييز فلا يصحُّ تقديرُه: ساء سبيلُه سبيلاً؛ لأنه ليس بمضمرٍ لاسم جنس.
temyiz olarak mensubtur; yani 'onun yolu ne kötü bir yoldur' demektir." Şeyh [Ebû Hayyân] buna şu şekilde karşı çıkmıştır: "«Temyiz olarak mensubtur» sözü gereğince failin, kendisinden sonraki temyiz ile açıklanan bir zamir olması gerekir; dolayısıyla takdirin «سَاءَ سَبِيلُهُ سَبِيلاً» şeklinde olması sahih olmaz, çünkü bu, bir cins isme ait zamir değildir."
قوله تعالى: {إِلاَّ بالحق} : أي: إلا بسببِ الحق، فيتعلَّقُ ب {لاَ تَقْتُلُواْ} ويجوز أن يكونَ حالاً مِنْ فاعل {لاَ تَقْتُلُواْ} أو مِنْ مفعولِه، أو: لا تَقْتُلُوا إلا ملتبسين بالحق أو إلا ملتبسةً بالحقِّ، ويجوز أن يكونَ نعتاً/ لمصدرٍ محذوفٍ، أي: إلا قَتْلاً ملتبساً بالحق.
Cenâb-ı Hakk'ın: {إِلاَّ بالحق} “hak bir sebep olmadıkça” kavli: Yani 'ancak hak bir sebeple' demektir ve {لاَ تَقْتُلُواْ} “öldürmeyin” nehyine taalluk eder. {لاَ تَقْتُلُواْ} fiilinin failinden veya mefulünden hâl olması da caizdir; yani 'ancak hakka sarılmış olarak öldürün' veya '[öldürülen can] ancak hakka maruz kalmışken öldürün' demektir. Mahzuf bir masdara sıfat olması da caizdir; yani 'ancak hakla ilişkili bir öldürme ile [öldürün]' demektir.
قوله: «مَظْلُوماً» حالٌ مِنْ مرفوع «قُتِل» .
Cenâb-ı Hakk'ın: «مَظْلُوماً» lafzı, «قُتِل» fiilinin merfûundan (nâib-i fâilinden) hâldir.
قوله: {فَلاَ يُسْرِف} [قرأ] الأخَوان بالخطاب، على إرادةِ الوليِّ، وكان الوليُّ [يَقْتُل] الجماعةَ بالواحد، أو السلطانِ رَجَع لمخاطبته بعد أن اتى به غائباً.
Cenâb-ı Hakk'ın: {فَلاَ يُسْرِف} “artık aşırı gitmesin” kavlinde: İki Kardeş (Hamza ve Kisâî), veli kastedilerek muhatap sîgasıyla [«فَلَا تُسْرِفْ»] okumuşlardır; zira veli bir kişiye karşılık bir topluluğu öldürüyordu. Yahut gâib olarak zikrettikten sonra sultana hitaba dönülmüştür.
والباقون بالغَيْبة، وهي تحتمل ما تقدَّم في قراءةِ الخطاب.
Diğer kurrâ ise gâib sîgasıyla [«فَلَا يُسْرِفْ»] okumuşlardır; bu da muhatap kıraatinde geçen ihtimalleri taşır.
وقرأ أبو مسلم برفعِ الفاءِ على أنه خبرٌ في معنى النهيِ كقولِه: {فَلاَ رَفَثَ} [البقرة: ١٩٧] . وقيل: «في» بمعنى الباء، أي: بسبب القتلِ.
Ebû Müslim, nehiy (yasaklama) anlamında bir haber cümlesi olması üzere [fiilin sonundaki] fâ harfini ref' ile okumuştur; nitekim O'nun: {فَلاَ رَفَثَ} [el-Bakara: 197] “[hacda] kadına yaklaşmak yoktur” kavli gibidir. [Buradaki] «fî» (في) harfinin «bâ» (بـ) anlamında, yani öldürme sebebiyle demek olduğu da söylenmiştir.
قوله: {إِنَّهُ كَانَ} ، أي: إنَّ الوليَّ، أو إنَّ السلطان، أو إنَّ القاتل، أي: أنه إذا عُوقِب في الدنيا نُصِر في الآخرة، أو إلى المقتولِ، أو إلى الدمِ أو إلى الحق.
Cenâb-ı Hakk'ın: {إِنَّهُ كَانَ} “şüphesiz o ... idi” kavlindeki zamir; veliye veya sultana yahut katile aittir; yani o dünyada cezalandırılırsa ahirette yardım görür; yahut maktule, kana veya hakka aittir.
قوله تعالى: {إِنَّ العهد كَانَ مَسْؤُولاً} : فيه وجهان، أحدُهما: أنَّ الأصلَ على حَذْفِ مضافٍ، أي: إن ذا العهدِ كان مسؤولاً عن الوفاءِ بعهده. والثاني: أن الضميرَ يعود على العهدِ، ونَسَبَ السؤالَ إليه مجازاً كقولِه: {وَإِذَا الموءودة سُئِلَتْ} [التكوير: ٨] .
Cenâb-ı Hakk'ın: {إِنَّ العهد كَانَ مَسْؤُولاً} “Çünkü verilen sözde elbette bir sorumluluk vardır” kavlinde iki vecih vardır: Birincisi: Aslın muzâfın hazfi üzere olmasıdır; yani 'ahdin sahibi, ahdine vefa göstermekten sorulacaktır' demektir. İkincisi: Zamirin ahde dönmesi ve Cenâb-ı Hakk'ın: {وَإِذَا الموءودة سُئِلَتْ} “Diri diri toprağa gömülen kıza sorulduğu zaman” [et-Tekvîr 8] kavlinde olduğu gibi sorgulanmanın mecazen ona nispet edilmesidir.
قوله تعالى: {بالقسطاس} : قرأ الأخوانِ وحفصٌ بكسر القافِ هنا وفي سورة الشعراء بكسر القاف، والباقون بضمِّها فيهما، وهما لغتان مشهورتان، وهو القَرَسْطُون. وقيل: هو كل ميزان. قال ابن عطية: «واللفظةُ للمبالغة من القِسْط» . ورَدَّه الشيخ باختلافِ المادتين، ثم قال: «إلا أَنْ يَدَّعيَ زيادةَ السين آخراً كقُدْْموس، وليس من مواضع زيادتها» . ويقال بالسين والصاد. قال بعضُهم: هو روميٌّ معرَّبٌ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {بالقسطاس} “dosdoğru ölçekle” kavli: İki Kardeş (Hamza ve Kisâî) ile Hafs, burada ve Şuarâ Suresi'nde kaf harfinin kesresiyle [«القِسْطَاس»], diğerleri ise her iki yerde de kaf'ın dammesiyle [«القُسْطَاس»] okumuşlardır; ikisi de meşhur iki lügattir. O, kantardır (büyük kantar/terazi). Bütün teraziler olduğu da söylenmiştir. İbn Atiyye: "Bu lafız el-Kıst (adalet) kökünden mübalağa içindir" demiştir. Şeyh [Ebû Hayyân] ise iki kelimenin maddelerinin (köklerinin) farklı olması sebebiyle bunu reddetmiş, ardından şöyle demiştir: "Meğerki sondaki sin harfinin «قُدْمُوس» kelimesinde olduğu gibi zâid olduğunu iddia etsin; oysa orası sin'in ziyade kılınacağı yerlerden değildir." Sin ve sad ile söylenir [el-kıstâs / el-kıstâs]. Bazıları: "O, Rumcadan Arapçalaşmış (muarreb) bir kelimedir" demiştir.
والمَحْسُور: المنقطعُ السيرِ، حَسَرْتُ الدابة: قَطَعْتُ سيرَها، وحَسير: أي: كليل تعبانُ بمعنى مَحْسُور، والجمع «حَسْرى قال:
«المَحْسُور» yürüyüşü kesilen/takatsiz kalandır; «حَسَرْتُ الدابة» biniti takatten düşürdüm/yürüyüşünü kestim demektir. «حَسير» ise «مَحْسُور» manasında yorgun ve bitkin demektir; çoğulu «حَسْرى» gelir. Şair şöyle demiştir:
٣٠٦ - ٠- بها جِيَفُ الحَسْرى فأمَّا عِظَامُها ... فبِيْضٌ وأمَّا جِلْدُها فَصَلِيْبُ
306 - 0- Orada yorgunluktan ölen binitlerin leşleri vardır; kemikleri / Bembeyazdır, derileri ise sertleşip kurumuş.
وحَسَر عن كذا: كشف عنه، كقوله:
«حَسَر عن كذا» ifadesi, şairin şu sözünde olduğu gibi bir şeyi açığa çıkardı/çekildi manasındadır:
٣٠٦ - ١-. . . . . . . . . . . يَحْسِرُ الماءُ تارةً ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
306 - 1- ...................... Su bazen çekilir / .........................................
قوله:» تأويلاً «منصوب على التفسير. والتأويلُ: المَرْجِعُ مِنْ آلَ يؤولُ، أي: أحسن عاقبةً.
Cenâb-ı Hakk'ın: «تأويلاً» lafzı tefsir (temyiz) üzere mensubtur. Tevil: «آلَ يؤولُ» kökünden 'dönüş yeri/sonuç' demektir; yani 'akıbet bakımından daha güzeldir' manasındadır.
قوله تعالى: {وَلاَ تَقْفُ} : العامَّةُ على هذه القراءةِ، أي: لا تَتَّبِعْ، مِنْ قفاه يقْفوه إذا تتبَّع أثرَه، قال النابغة:
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَلاَ تَقْفُ} “ardına düşme” kavli: Bütün kurrâ (cumhur) bu kıraat üzeredir; yani 'ardına düşme/izini sürme' demektir. Birinin peşine düşüp izini takip ettiğinde söylenen «قفاه يقْفوه» fiilindendir. en-Nâbiğa şöyle demiştir:
٣٠٦ - ٢- ومثلُ الدُّمى شُمُّ العَرانينِ ساكنٌ ... بهنَّ الحياءُ لا يُشِعْنَ التَّقافيا
306 - 2- Heykeller gibi güzel, dik burunlu [kadınlar], içlerinde / Haya yer etmiştir, kusur aramayı yaymazlar.
وقال الكميت:
el-Kümeyt de şöyle demiştir:
٣٠٦ - ٣- فلا أَرْمي البريْءَ بغيرِ ذنبٍ ... ولا أَقْفو الحواصِنَ إن قُفِيْنا
306 - 3- Ne suçsuz bir kimseye günahsız yere iftira atarım / Ne de iffetli kadınların peşine düşülse bile onların ardına düşerim.
وقرأ زيدُ بن عليّ: «ولا تَقْفُو» بإثباتِ الواو، وقد تقدَّم أن إثباتَ حرفِ
Zeyd b. Ali ise vâv harfinin ispatıyla «ولا تَقْفُو» şeklinde okumuştur. Cezim halinde illet harfinin
العلةِ جزماً لغةُ قوم، وضرورةٌ عندهم غيرهم كقوله:
sabit tutulmasının bir kavmin lügati, başkalarına göre ise şairin şu sözünde olduğu gibi bir zaruret olduğu daha önce geçmişti:
٣٠٦ - ٤-. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... مِنْ هَجْوِ زبَّانَ لم تَهْجُو ولم تَدَعِ
306 - 4- ......................................... / Zibbân'ı hicvetmekten; ne tam hicvettin ne de vazgeçtin.
وقرأ معاذ القارئ «ولا تَقُفْ» بزنةِ تَقُلْ، مِنْ قاف يَقُوف، أي: تَتَبَّع أيضاً، وفيه قولان: أحدُهما: أنه مقلوبٌ مِنْ قفا يَقْفُو، والثاني - وهو الأظهرُ- أنه لغةٌ مستقلةٌ جيدة كجَبَذَ وجَذَب، لكثرة الاستعمالين، ومثله: قَعا الفحلُ الناقةَ وقاعَها.
Kari Muâz ise «تَقُلْ» vezninde «ولا تَقُفْ» şeklinde okumuştur. Bu da yine takip etti/ardına düştü manasında «قاف يَقُوف» fiilindendir. Bu konuda iki görüş vardır: Birincisi, bunun «قفا يَقْفُو» fiilinden kalb yoluyla (harf yerlerinin değişmesiyle) oluştuğudur. İkincisi -ki daha açık olanı budur- her iki kullanımın da çokluğundan ötürü tıpkı «جَبَذَ» ve «جَذَب» gibi müstakil ve fasih bir lügat olduğudur. «قَعا الفحلُ الناقةَ» ve «قاعَها» (Erkek deve dişi deveye aştı) ifadeleri de bunun gibidir.
قوله: «والفُؤادَ» قرأ الجَرَّاح العقيلي بفتح الفاء وواوٍ خالصة. وتوجيهُها: أنه أبدل الهمزةَ واواً بعد الضمة في القراءةِ المشهورة، ثم فتح فاءَ الكلمة بعد البدلِ لأنها لغةٌ في الفؤاد، يقال: فُؤَاد وفَآد، وأنكرها أبو حاتمٍ، أعني القراءةَ، وهو معذورٌ.
Cenâb-ı Hakk'ın: «والفُؤادَ» kavli: el-Cerrâh el-Ukaylî f harfinin fethası ve halis vav ile [el-veâd şeklinde] okumuştur. Bunun izahı şöyledir: Meşhur kıraatteki dammeden sonra gelen hemzeyi vav harfine dönüştürmüş (ibdal), ardından bu ibdalden sonra kelimenin fâ'sını (ilk harfini) fethalamıştır; zira bu da «الفؤاد» kelimesinde bir lügattir. Nitekim «فُؤَاد» ve «فَآد» denilir. Ebû Hâtim bu kıraati inkâr etmiştir ve o [bunda] mazurdur.
والباء في «به» متعلقةٌ بما تَعَلَّق به «لك» ولا تتعلَّق ب «عِلْم» لأنه مصدر، إلا عند مَنْ يتوسَّع في الجارِّ.
«به» ibaresindeki bâ harf-i cerri, «لك» lafzının taalluk ettiği yere (müteallakına) bağlıdır; masdar olduğu için «عِلْم» kelimesine taalluk etmez. Ancak câr-mecrûr konusunda genişlik tanıyanlara göre bu müstesnadır.
قوله: «أولئك» إشارة إلى ما تقدَّم من السمعِ والبصر والفؤادِ كقوله:
Cenâb-ı Hakk'ın: «أولئك» kavli, şairin şu sözünde olduğu gibi, daha önce geçen işitme, görme ve kalbe yapılan bir işarettir:
٣٠٦ - ٥-
306 - 5-
ذُمَّ المنازلَ بعد منزلةِ اللَّوَى ... والعيشَ بعد أولئك الأيامِ
Levâ menzilinden sonraki menzilleri kına / Ve o günlerden sonraki hayatı da!
ف «أولئك» يُشار به إلى العقلاءِ وغيرِهم من الجموع. واعتذر ابنُ عطيةَ عن الإِشارةِ به لغير العقلاءِ فقال: «وعَبَّر عن السمعِ والبصَرِ والفؤاد ب» أولئك «لأنها حواسُّ لها إدراكٌ، وجعلها في هذه الآيةِ مسؤولةً فهي حالةُ مَنْ يَعْقِلُ، ولذلك عَبَّر عنها بكنايةِ مَنْ يَعْقِلُ، وقد قال سيبويه ﵀ في قوله {رَأَيْتُهُمْ لِي سَاجِدِينَ} [يوسف: ٤] إنما قال» رأيتُهم «في نحوم؛ لأنه لَمَّا وصفها بالسجود - وهو فِعْل مَنْ يَعْقِل - عَبَّر عنها بكنايةِ مَنْ يَعْقِلُ. وحكى الزجاج أنَّ العرب تُعَبِّر عَمَّن يَعْقِلُ وعَمَّن لا يَعْقِل ب» أولئك «، وأنشد هو والطبري:
«أولئك» lafzı ile hem akıl sahibi olanlara hem de onların dışındaki cemilere (çoğullara) işaret edilir. İbn Atiyye, akıl sahibi olmayanlar için bu lafızla işaret edilmesini şu şekilde gerekçelendirmiştir: “İşitme, görme ve kalbi «أولئك» lafzıyla ifade etti; çünkü bunlar idrak sahibi duyulardır ve bu ayette onlar sorguya çekilecek kılınmıştır, bu ise akıl sahibinin durumudur. Bu sebeple onlar akıl sahibine ait zamirle ifade edilmiştir. Nitekim Sîbeveyh -rahimehullâh- {رَأَيْتُهُمْ لِي سَاجِدِينَ} “onları bana secde ederlerken gördüm” [Yûsuf 4] ayeti hakkında şöyle demiştir: Yıldızlar hakkında «رأيتُهم» demiştir; çünkü onları -akıl sahibinin fiili olan- secde ile niteleyince, akıl sahibine ait zamirle ifade etmiştir.” ez-Zeccâc da Arapların akıl sahibi olanları da akıl sahibi olmayanları da «أولئك» lafzıyla ifade ettiğini nakletmiş, kendisi ve et-Taberî şu beyti irad etmişlerdir:
- ذمَّ المنازلَ بعد منزلة اللَّوى ... والعيشَ بعد أولئكَ الأيامِ
- Levâ menzilinden sonraki menzilleri kına / Ve o günlerden sonraki hayatı da!
وأمَّا حكايةُ أبي إسحاقَ عن اللغةِ فأمرٌ يُوْقَفُ عنده، وأمَّا البيتُ فالروايةُ فيه» الأقوامِ «. ولا حاجةَ إلى هذا الاعتذارِ لِما عرفْتَ. وأمَّا قولُه: إنَّ الروايةَ:» الأقوامِ «فغيرُ معروفةٍ والمعروفُ إنما هو» الأيَّام «.
Ebû İshak'ın lügate dair nakline gelince, bu üzerinde durulması gereken bir husustur. Beyte gelince, oradaki rivayet [aslında] «الأقوامِ» (topluluklar) şeklindedir. Bildiğin hususlardan ötürü bu gerekçelendirmeye ihtiyaç yoktur. Onun “Rivayet «الأقوامِ» şeklindedir” sözü ise meşhur değildir; meşhur ve bilinen rivayet ancak «الأيَّام» (günler) lafzıdır.
قوله: {كُلُّ أولئك} مبتدأٌ، والجملةُ مِنْ» كان «خبرُه، وفي اسمِ» كان «وجهان، أحدُهما: أنه عائدٌ على» كل «باعتبارِ لفظِها، وكذا الضميرُ
Cenâb-ı Hakk'ın: {كُلُّ أولئك} “işte bunların hepsi” kavli mübtedadır; «كان» fiiliyle başlayan cümle ise onun haberidir. «كان» fiilinin isminde iki vecih vardır: Birincisi, lafzı dikkate alınarak «كل» kelimesine dönmesidir; aynı şekilde
في» عنه «، و» عنه «متعلقٌ ب» مَسْؤولاً «، و» مسؤولاً «خبرُها.
«عنه» ibaresindeki zamir de [ona döner]. «عنه» ibaresi «مَسْؤولاً» kelimesine müteallıktır, «مسؤولاً» ise onun [«كان» fiilinin] haberidir.
والثاني: أنَّ اسمَها ضميرٌ يعود على القافي، وفي «عنه» يعودُ على «كل» وهو من الالتفاتِ؛ إذ لو جَرَى على ما تقدَّم لقيل: كنتَ عنه مسؤولاً. وقال الزمخشريُّ: و «عنه» في موضع الرفع بالفاعلية/، أي: كلُّ واحدٍ كان مسؤولاً عنه، فمسؤول مسندٌ إلى الجارِّ والمجرور كالمغضوبِ في قوله: {غَيْرِ المغضوب عَلَيْهِم} [الفاتحة: ٧] . انتهى. وفي تسميته مفعولَ ما لم يُسَمَّ فاعلُه فاعلاً خلافُ الاصطلاح.
İkincisi: «كان» fiilinin ismi, ardına düşen/iz süren kimseye (el-Kâfî) dönen bir zamirdir; «عنه» ibaresindeki zamir ise «كل» kelimesine döner. Bu bir iltifattır; zira önceki akışa göre devam etseydi: «كنتَ عنه مسؤولاً» (sen ondan sorumlu idin) denilirdi. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: “«عنه» ibaresi fâillik (nâib-i fâillik) sebebiyle ref konumundadır; yani her biri kendisinden sorumlu tutulandı. Dolayısıyla «مسؤول» kelimesi, tıpkı Cenâb-ı Hakk'ın: {غَيْرِ المغضوب عَلَيْهِم} “kendilerine gazap edilmiş olanların dışındakilerin” [Fâtiha 7] kavlindeki «المغضوب» kelimesinde olduğu gibi câr-mecrûra isnad edilmiştir.” [Zemahşerî'nin sözü] bitti. Onun fâili zikredilmeyen mef'ûlü (nâib-i fâili) fâil olarak isimlendirmesi ise [nahiv] ıstılahına aykırıdır.
وقد رَدَّ الشيخ عليه قولَه: بأنَّ القائمَ مقامَ الفاعلِ حكمُه حكمُه، فلا يتقدَّم على رافعِه كأصلِه. وليس لقائلٍ أَنْ يقولَ: يجوزُ على رأيِ الكوفيين فإنَّهم يُجيزون تقديمَ الفاعلِ؛ لأنَّ النحاس حكى الإِجماعَ على عدمِ جوازِ تقديمِ القائمِ مقامَ الفاعل إذا كان جارَّاً ومجروراً، فليس هو نظيرَ قولِه {غَيْرِ المغضوب عَلَيْهِم} فحينئذٍ يكون القائمُ مقامَ الفاعلِ الضميرَ المستكنَّ العائدَ على «كل» أو على القافي.
Ebû Hayyân [ez-Zemahşerî'nin] bu sözünü şu gerekçeyle reddetmiştir: Fâilin yerine geçen ögenin (nâib-i fâilin) hükmü fâilin hükmü gibidir; dolayısıyla aslı [olan fâil] gibi kendisini ref eden âmilinin önüne geçemez. Bir kimsenin “Kûfelilerin görüşüne göre bu caizdir, çünkü onlar fâilin öne geçmesini caiz görürler” demesi de geçerli değildir; zira en-Nehhâs, nâib-i fâil câr ve mecrûr olduğunda öne geçmesinin caiz olmadığına dair icmâ nakletmiştir. Dolayısıyla bu durum, Cenâb-ı Hakk'ın {غَيْرِ المغضوب عَلَيْهِم} “kendilerine gazap edilmiş olanların dışındakilerin” kavlinin bir benzeri değildir. Bu durumda nâib-i fâil, «كل» kelimesine yahut iz süren kişiye (el-Kâfî) dönen müstetir (gizli) bir zamir olur.
قوله تعالى: {مَرَحاً} : العامَّةُ على فتحِ الراء وفيه أوجهٌ، أحدُها: أنه مصدرٌ واقعٌ موقعَ الحالِ، أي: مَرِحاً بكسر الراء، ويدلُّ عليه قراءةُ بعضِهم فيما حكاه يعقوبُ «مَرِحاً» بالكسر. الثاني: أنَّه حَذْفِ مضافٍ، أي: ذا مَرَحٍ، الثالث: أنه مفعولٌ مِنْ أجله.
Cenâb-ı Hakk'ın: {مَرَحاً} “şımararak / böbürlenerek” kavli: Bütün kurrâ (cumhur) râ harfinin fethası üzeredir. Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi, râ harfinin kesrasıyla «مَرِحاً» yani hâl makamına geçmiş bir masdar olmasıdır; buna Yâkūb'un bazılarından naklettiği kesra ile «مَرِحاً» kıraati de delalet eder. İkincisi, bir muzâfın hazfedilmiş olmasıdır; yani «ذا مَرَحٍ» (şımarıklık/böbürlenme sahibi olarak) demektir. Üçüncüsü ise mef'ûlün lieclih olmasıdır.
والمَرَحُ: شِدَّةُ السرورِ والفرحِ. مَرِح يَمْرَح مَرَحاً فهو مَرِحٌ كفَرِح يَفْرَح فَرَحاً فهو فَرِحٌ.
el-Merah (المَرَحُ): Aşırı sevinç ve taşkın neşe demektir. Tıpkı «فَرِح يَفْرَح فَرَحاً فهو فَرِحٌ» gibi «مَرِح يَمْرَح مَرَحاً فهو مَرِحٌ» şeklinde kullanılır.
قوله: «طُوْلاً» يجوز أَنْ يكونَ حالاً مِنْ فاعل «تَبْلُغ» أو مِنْ مفعولِه، أو مصدراً مِنْ معنى «تَبْلُغ» أو تمييزاً أو مفعولاً له. وهذان ضعيفان جداً لعدمِ المعنى.
Cenâb-ı Hakk'ın: «طُوْلاً» kavli: «تَبْلُغ» fiilinin fâilinden yahut mef'ûlünden hâl olması, «تَبْلُغ» fiilinin manasından gelen bir masdar olması, temyiz olması veya mef'ûlün leh olması caizdir. Bu son ikisi [yani temyiz veya mef'ûlün leh olması], mana uymadığından dolayı oldukça zayıftır.
وقرأ أبو الجرَّاح: «لن تَخْرُق» بضمِّ الراءِ، وأنكرها أبو حاتمٍ، وقال «لا نَعْرِفُها لغةً البتةَ» .
Ebü'l-Cerrâh râ harfinin dammesiyle «لن تَخْرُق» şeklinde okumuştur. Ebû Hâtim bu kıraati inkâr etmiş ve “Biz bunu hiçbir şekilde bir lügat olarak bilmiyoruz” demiştir.
قوله تعالى: {كَانَ سَيِّئُهُ} : قرأ ابنُ عامرٍ والكوفيون بضمِّ الهمزةِ والهاء، والتذكيرِ، وتَرْكِ التنوين. والباقون بفتح الهمزة وتاءِ التأنيث منصوبةً منونةً. فالقراءةُ الأُولى أشير فيها بذلك إلى جميعِ ما تقدَّم، ومنه السَّيِّىءُ والحَسَنُ، فأضاف السَّيِّىءَ إلى ضميرِ ما تقدَّم، ويؤيِّدها ما قرأ به عبدُ الله: «كلُّ ذلك كان سَيِّآته» بالجمعِ مضافاً للضمير، وقراءةُ اُبَيّ «خبيثُهُ» والمعنى: كلُّ ما تقدَّم ذِكْرُه ممَّا أُمِرْتُمْ به ونُهِيْتُمْ [عنه] كان سَيِّئُه - وهو ما نُهِيْتُمْ عنه خاصةً - أمراً مكروهاً. هذا أحسنُ ما يُقَدَّر في هذا المكان.
Cenâb-ı Hakk'ın: {كَانَ سَيِّئُهُ} “onun kötüsü oldu” kavli: İbn Âmir ve Kûfeliler hemzenin ve he harfinin dammesiyle, müzekker ve tenvinsiz olarak okumuşlardır. Geri kalanlar ise hemzenin fethası ve müenneslik te'si ile mansûb ve tenvinli [«سيئةً»] olarak okumuşlardır. İlk kıraatte «ذلك» ile daha önce geçenlerin tamamına işaret edilmiştir; bunların içinde kötüsü de iyisi de vardır. Dolayısıyla kötüyü (es-seyyi'), daha önce geçenlere ait zamire izâfe etmiştir. Bunu Abdullah [b. Mes'ûd]'un zamire muzâf cemi olarak «كلُّ ذلك كان سَيِّآته» kıraati ile Übey'in «خبيثُهُ» kıraati de desteklemektedir. Mana şöyledir: Size emredilen ve yasaklanan şeylerden daha önce zikri geçenlerin tamamının kötüsü -ki o da özellikle yasaklandığınız şeylerdir- hoş karşılanmayan/mekruh bir şey idi. Bu makamda takdir edilecek en güzel mana budur.
وأمَّا ما استشكله بعضُهم من أنَّه يصير المعنى: كلُّ ما ذُكِرَ كان سَيِّئةً، ومِنْ جملةِ كلِّ ما ذُكِر: المأمورُ به، فَيَلْزَمُ أن يكونَ فيه سيِّءٌ، فهو استشكالٌ واهٍ؛ لِما ذكرْتُ من تقدير معناه.
Bazılarının “Bu durumda mana: 'Zikredilenlerin hepsi birer kötülük idi' şeklinde olur; oysa zikredilenlerin hepsinin arasında emredilenler de vardır, bu da onların içinde kötülük bulunmasını gerektirir” şeklindeki itirazlarına gelince; mananın zikrettiğim takdirinden ötürü bu zayıf ve temelsiz bir itirazdır.
و «مكروهاً» خبر «كان» ، وحُمِل الكلامُ كلُّه على لفظِ «كل» فلذلك ذكَّر الضميرَ في «سَيِّئُهُ» ، والخبرُ وهو: مكروه.
«مكروهاً» lafzı «كان» fiilinin haberidir. Kelamın tamamı «كل» lafzına hamledilmiştir; bu yüzden «سَيِّئُهُ» kelimesindeki zamir ile haber olan «مكروه» lafzı müzekker kılınmıştır.
وأمَّا قراءةُ الباقين: فتحتمل أن تقعَ الإِشارةُ فيها ب «ذلك» إلى مصدري النَّهْيَيْنِ المتقدِّمَيْن قريباً وهما: قَفْوُ ما ليس به عِلْمٌ، والمَشْيُ في الأرض مَرَحاً. والثاني: أنه أُشيرَ به إلى جميعِ ما تقدَّم مِنَ المناهي. و «سَيِّئَةً» خبرُ كان، وأُنِّثَ حَمْلاً على معنى «كُل» ، ثم قال «مَكْروهاً» حَمْلاً على لفظها.
Geri kalan kurrânın [«سَيِّئَةً»] kıraatine gelince: Bu kıraatte «ذلك» ile az önce geçen iki nehyin masdarlarına işaret edilmiş olması muhtemeldir ki onlar da: Bilgi sahibi olunmayan şeyin ardına düşmek ve yeryüzünde böbürlenerek yürümektir. İkincisi ise, bununla daha önce geçen nehiylerin (yasakların) tamamına işaret edilmiş olmasıdır. «سَيِّئَةً» lafzı «كان» fiilinin haberidir ve «كُل» kelimesinin manasına hamledilerek müennes kılınmıştır; ardından lafzına hamledilerek «مَكْروهاً» denilmiştir.
وقال الزمخشريُّ كلاماً حسناً وهو: أنَّ «السيئة في حكمِ الأسماءِ بمنزلةِ الذَّنْبِ والإِثمِ زال عنه حكمُ الصفاتِ، فلا اعتبارَ بتأنيثِه، ولا فرقَ بين مَنْ قرأ» سَيِّئة «ومَنْ قرأ» سَيِّئاً «ألا ترى أنَّك تقولُ: الزِّنَى سيئة، كما تقول: السرقةُ سيئةٌ، فلا تُفَرِّقُ بين إسنادِها إلى مذكر ومؤنث» .
ez-Zemahşerî güzel bir söz söyleyerek şöyle demiştir: “«السيئة» kelimesi isim hükmündedir; «الذَّنْب» (günah) ve «الإِثم» (suç) konumundadır, üzerinden sıfatlık hükmü kalkmıştır. Dolayısıyla müennesliğine itibar edilmez. «سَيِّئة» okuyan ile «سَيِّئاً» okuyan arasında bir fark yoktur. Görmez misin ki sen: «السرقةُ سيئةٌ» (Hırsızlık kötülüktür) dediğin gibi «الزِّنَى سيئة» (Zina kötülüktür) de dersin; müzekkere veya müennese isnad edilmesi arasında bir ayrım yapmazsın.”
وفي نَصْبِ «مكروهاً» أربعةُ أوجهٍ، أحدُها: أنه خبرٌ ثانٍ ل «كان» ، وتعدادُ خبرِها جائزٌ على الصحيح. الثاني: أنه بدلٌ مِنْ «سيئة» . وضعِّف هذا: بأنَّ البدلَ بالمشتقِ قليلٌ. الثالث: أنه حالٌ من الضمير المستتر في {عِنْدَ رَبِّكَ} لوقوعِه صفةً ل «سَيِّئة» . الرابع: أنه نعتٌ ل «سيئةٍ» ، وإنما ذكِّر لأن تأنيثَ موصوفِه مجازيٌّ. وقد رُدَّ هذا: بأن ذلك إنَّما يجوزُ حيث اُسْنِد إلى المؤنثِ المجازيِّ، أمَّا إذا أُسْنِدَ إلى ضميرِهِ فلا، نحو: «الشمسُ طالعةٌ» ، لا يجوز: «طالعٌ» إلا في ضرورةٍ كقوله:
«مكروهاً» lafzının nasbında dört vecih vardır: Birincisi, «كان» fiilinin ikinci haberi olmasıdır; sahih olan görüşe göre «كان» fiilinin haberinin birden fazla gelmesi caizdir. İkincisi, «سيئة» kelimesinden bedel olmasıdır. Müştak (türemiş) kelimeyle bedel yapmanın azlığından ötürü bu görüş zayıf sayılmıştır. Üçüncüsü, «سَيِّئة» kelimesine sıfat olması hasebiyle {عِنْدَ رَبِّكَ} “Rabbinin katında” ibaresindeki müstetir zamirden hâl olmasıdır. Dördüncüsü, «سيئةٍ» kelimesine sıfat (na't) olmasıdır; müzekker getirilmesi ise mevsûfunun müennesliğinin mecâzî olmasındandır. Bu görüş şu gerekçeyle reddedilmiştir: Bu durum ancak doğrudan mecâzî müennese isnad edildiğinde caiz olur; fakat şairin şu sözündeki gibi bir zaruret hali müstesna, onun zamirine isnad edildiğinde -mesela «الشمسُ طالعةٌ» yerine «طالعٌ» denmesi gibi- caiz olmaz:
٣٠٦ - ٦-. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... ولا أرض أبقلَ إبقالها
306 - 6- ......................................... / Ne de otları bitmiş bir yer bitkisini bitirdi.
وهذا عند غيرِ ابنِ كَيْسان، وأمَّا ابنُ كَيْسان فيُجيز في الكلام: «الشمسُ طَلَع، وطالعٌ» .
Bu kural İbn Keysân dışındakilere göredir; İbn Keysân'a göre ise kelamda «الشمسُ طَلَع» ve «طالعٌ» denmesi caizdir.
وأمَّا قراءةُ عبدِ الله فهي ممَّا أُخْبر فيها عن الجمعِ إخبارَ الواحدِ لسَدِّ الواحدِ مَسَدَّه كقوله:
Abdullah'ın kıraatine gelince, bu da tekil çoğulun yerine geçtiği için şairin şu sözünde olduğu gibi çoğuldan tekil şeklinde haber verilenlerdendir:
٣٠٦ - ٧- فإمَّا تَرَيْني ولِيْ لِمَّةٌ ... فإنَّ الحوادثَ أَوْدَى بها
306 - 7- Beni [şimdi] omuzlarıma dökülen saçlarımla görüyorsan da / Şüphesiz olaylar onu yok edip götürdü.
لو قال: فإنَّ الحَدَثان/ لصَحَّ من حيث المعنى، فَعَدَلَ عنه لِيَصِحَّ الوزنُُ.
Şair «فإنَّ الحَدَثان» (zamanın hadiseleri) deseydi mana bakımından sahih olurdu; fakat vezin tutsun diye bundan vazgeçip [«الحوادث» lafzını] tercih etmiştir.
وقرأ عبدُ اللهِ أيضاً «كان سَيِّئاتٍ» بالجمعِ من غير إضافةٍ وهو خبرُ «كان» ، وهي تؤيد قراءةَ الحَرَميِّين وأبي عمرو.
Abdullah ayrıca izâfesiz olarak çoğul kalıbıyla «كان سَيِّئاتٍ» şeklinde de okumuştur ki bu «كان» fiilinin haberidir. Bu kıraat, Haremeyn kurrâsı ile Ebû Amr'ın kıraatini desteklemektedir.
قوله تعالى: {ذَلِكَ مِمَّآ أوحى} : مبتدأ أو خبر، و «ذلك» إشارةٌ إلى جميعِ ما تقدَّم من التكاليفِ وهي أربعةٌ وعشرون نوعاً، أولُها قولُه: {لاَّ تَجْعَل مَعَ الله إلها آخَرَ} [الإِسراء: ٢٢] ، وآخرُها: {وَلاَ تَمْشِ فِي الأرض مَرَحاً} [الإِسراء: ٣٧] . {مِمَّآ أوحى} «مِنْ» للتبعيضِ؛ لأنَّ هذه بعضُ ما أوحاه اللهُ تعالى إلى نبيِّه.
Cenâb-ı Hakk'ın: {ذَلِكَ مِمَّآ أوحى} “İşte bu, vahyettiklerindendir” kavli: Mübteda veya haberdir. «ذلك» lafzı, daha önce geçen yirmi dört çeşit yükümlülüğün (tekâlif) tamamına işarettir. Bunların ilki Cenâb-ı Hakk'ın: {لاَّ تَجْعَل مَعَ الله إلها آخَرَ} “Allah ile beraber başka bir ilah edinme” [İsrâ 22] kavli, sonuncusu ise: {وَلاَ تَمْشِ فِي الأرض مَرَحاً} “Yeryüzünde böbürlenerek yürüme” [İsrâ 37] kavlidir. {مِمَّآ أوحى} “vahyettiklerindendir” ifadesindeki «مِنْ» harfi teb'îz (kısmîlik) içindir; çünkü bunlar Allah Teâlâ'nın Peygamberine vahyettiklerinin bir kısmıdır.
قوله: {مِنَ الحكمة} يحوز فيه ثلاثةُ أوجهٍ، أحدُها: أن يكونَ حالاً مِنْ عائدِ الموصولِ المحذوف تقديرُهُ: مِن الذي أوحاه حالَ كونِهِ من الحكمة،
Cenâb-ı Hakk'ın: {مِنَ الحكمة} “hikmetten” kavlinde üç vecih caizdir: Birincisi, mevsûlün mahzûf âid zamirinden hâl olmasıdır ki takdiri: «مِن الذي أوحاه حالَ كونِهِ من الحكمة» (Hikmetten olduğu halde vahyettiği şeylerden) şeklindedir;
أو حالٌ من نفسِ الموصولِ. الثاني: أنه متعلق بأَوْحى، و «مِنْ» إمَّا تبعيضيةٌ؛ لأنَّ ذلك بعضُ الحكمةِ وإمَّا للابتداءِ، وإمَّا للبيان. وحينئذٍ تتعلَّق بمحذوفٍ. الثالث: أنها مع مجرورِها بدلٌ مِنْ {مِمَّآ أوحى} .
yahut bizzat mevsûlün kendisinden hâldir. İkincisi, «أَوْحى» fiiline müteallık olmasıdır; bu takdirde «مِنْ» harfi ya teb'îziyedir (çünkü bu hikmetin bir kısmıdır), ya ibtidâiyedir (başlangıç bildirir) veya beyâniyedir (açıklama bildirir). Bu durumda mahzûf bir müteallaka bağlanır. Üçüncüsü, mecrûru ile birlikte {مِمَّآ أوحى} “vahyettiklerindendir” kavlinden bedel olmasıdır.
قوله تعالى: {أَفَأَصْفَاكُمْ} ألفُ «أَصْفى» عن واوٍ، لأنَّه من صفا يَصْفو، وهو استفهامُ إنكارٍ وتوبيخٍ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {أَفَأَصْفَاكُمْ} “sizi seçip ayırdı mı?” kavli: «أَصْفى» kelimesinin elifi vav harfinden dönüşmüştür; çünkü «صفا يَصْفو» fiilindendir. Bu istifham, inkâr ve azarlama (tevbîh) bildirir.
قوله: «واتَّخَذَ» يجوز أن يكونَ معطوفاً على «أَصْفاكم» فيكونَ داخلاً في حَيِّز الإِنكار، ويجوز أن تكونَ الواوُ للحالِ، و «قد» مقدرةٌ عند قومٍ. و «اتَّخذ» يجوز أَنْ تكونَ المتعديةَ لاثنين، فقال أبو البقاء: «إنَّ ثانيَهما محذوفٌ، أي: أولاداً، والمفعولُ الأولُ هو» إناثاً «. وهذا ليس بشيءٍ، بل المفعولُ الثاني هو {مِنَ الملائكة} قُدِّم على الأولِ، ولولا ذلك لَزِمَ أن يُبتدأ بالنكرةِ من غير مسوِّغ، لأنَّ ما صَلُح أن يكونَ مبتدأً صَلُح أن يكونَ مفعولاً أول في هذا الباب، وما لا فلا. ويجوز أن تكونَ متعدِّيةً لواحدٍ كقولِه: {وَقَالُواْ اتخذ الله وَلَداً} [البقرة: ١١٦] ، و {مِنَ الملائكة} متعلِّقٌ ب» اتَّخذ «أو بمحذوفٍ على أنه حالٌ من النكرةِ بعده.
Cenâb-ı Hakk'ın: «واتَّخَذَ» kavli: «أَصْفاكم» üzerine mâtufta bulunması caizdir; bu durumda inkâr kapsamına girmiş olur. Vâv harfinin hâl için olması da caizdir, bu takdirde bir topluluğa göre başında takdirî bir «قد» vardır. «اتَّخذ» fiilinin iki mef'ûl alan fiillerden olması caizdir. Nitekim Ebü'l-Bekâ: “İkinci mef'ûl mahzûftur, yani «أولاداً» (çocuklar) takdirindedir; birinci mef'ûl ise «إناثاً» lafzıdır” demiştir. Ancak bu bir değer taşımaz; bilakis ikinci mef'ûl {مِنَ الملائكة} “meleklerden” ifadesidir ve birincinin önüne geçirilmiştir. Şayet böyle olmasaydı, bir gerekçe bulunmaksızın nekire ile [cümleye] başlanması gerekirdi; zira bu bâbda mübteda olmaya elverişli olan şey birinci mef'ûl olmaya da elverişlidir, elverişli olmayan ise mef'ûl olamaz. «اتَّخذ» fiilinin, Cenâb-ı Hakk'ın: {وَقَالُواْ اتخذ الله وَلَداً} “Allah çocuk edindi dediler” [Bakara 116] kavlinde olduğu gibi tek mef'ûl alması da caizdir; bu durumda {مِنَ الملائكة} “meleklerden” ibaresi ya «اتَّخذ» fiiline müteallıktır yahut kendisinden sonraki nekireden hâl olmak üzere mahzûf bir kelimeye bağlıdır.
قوله تعالى: {وَلَقَدْ صَرَّفْنَا} : العامَّةُ على تشديد الراء، وفي مفعول «صَرَّفْنا» وجهان، أحدُهما: أنه مذكورٌ، و «في» مزيدةٌ فيه،
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَلَقَدْ صَرَّفْنَا} “Andolsun ki biz açıkladık” kavli: Bütün kurrâ (cumhur) râ harfinin şeddesi üzeredir. «صَرَّفْنا» fiilinin mef'ûlünde iki vecih vardır: Birincisi, mef'ûlün zikredilmiş olması ve «في» harfinin onda zâid olmasıdır;
أي: ولقد صَرَّفْنا هذا القرآنَ، كقولِه: {وَلَقَدْ صَرَّفْنَاهُ بَيْنَهُمْ} [الفرقان: ٥٠] ، ومثله:
yani Cenâb-ı Hakk'ın: {وَلَقَدْ صَرَّفْنَاهُ بَيْنَهُمْ} “Andolsun ki biz onu aralarında açıkladık” [Furkân 50] kavlinde ve şairin şu sözünde olduğu gibi: “Andolsun biz bu Kur'an'ı açıkladık” demektir:
٣٠٦ - ٨-. . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... . . . . يَجْرَحْ في عَراقيبِها نَصْلِيْ
306 - 8- ......................................... / Temrenim onların topuklarını yaralar.
وقوله تعالى: {وَأَصْلِحْ لِي فِي ذريتي} [الأحقاف: ١٥] ، أي: يَجْرَحْ عراقيبَها، وأَصْلح لي ذريتي. ورُدَّ هذا بأنَّ «في» لا تُزاد، وما ذُكِرَ متأول، وسيأتي إنْ شاءَ الله تعالى في الأحقاف.
Ve Cenâb-ı Hakk'ın: {وَأَصْلِحْ لِي فِي ذريتي} “Bana zürriyetim hakkında da iyilik bağışla” [Ahkâf 15] kavlinde olduğu gibi; yani «يَجْرَحْ عراقيبَها» (onların topuklarını yaralar) ve «أَصْلح لي ذريتي» (benim için zürriyetimi ıslah et) demektir. Bu görüş, «في» harfinin zâid kılınamayacağı ve zikredilen örneklerin tevil edildiği gerekçesiyle reddedilmiştir; inşâallâhu teâlâ Ahkâf Sûresi'nde gelecektir.
الثاني: أنَّه محذوفٌ تقديرُه: ولقد صَرَّفْنا أمثالَه ومواعظَه وقصصَه وأخبارَه وأوامره.
İkincisi: Mef'ûlün mahzûf olmasıdır ki takdiri: “Andolsun biz onun [Kur'an'ın] misallerini, öğütlerini, kıssalarını, haberlerini ve emirlerini açıkladık/evirip çevirdik” şeklindedir.
وقال الزمخشري في تقدير ذلك: «ويجوز أن يُراد ب» هذا القرآن «إبطالُ إضافتِهم إلى الله البناتِ؛ لأنه ممَّا صرَّفه وكرَّر ذِكْرَه، والمعنى: ولقد صَرَّفْنا القولَ في هذا المعنى، وأوقَعْنا التصريفَ فيه، وجَعَلْناه مكاناً للتكرير، ويجوز أن يريد ب {هذا القرآن} التنزيلَ، ويريد: ولقد صَرَّفناه، يعني هذا المعنى في مواضعَ من التنزيل، فترك الضميرَ لنه معلومٌ» . قلت: وهذا التقديرُ الذي قدَّره الزمخشريُّ أحسنُ؛ لأنه مناسِبٌ لما دَلَّتْ عليه الآيةُ وسِيْقَتْ
ez-Zemahşerî bunun takdiri hakkında şöyle demiştir: “«هذا القرآن» ile onların Allah'a kız çocukları isnad etmelerini iptal etmenin kastedilmiş olması caizdir; çünkü bu, Allah'ın açıkladığı ve zikrini tekrarladığı şeylerdendir. Mana şöyledir: 'Andolsun biz bu manadaki sözü evirip çevirdik (açıkladık), tasrifi onda gerçekleştirdik ve onu tekrarın mekânı kıldık.' {هذا القرآن} “bu Kur'an” ifadesiyle indirilen vahyin kastedilmiş olması da caizdir ki 'Andolsun biz onu, yani bu manayı vahyin çeşitli yerlerinde açıkladık' manasına gelir; bilindiği için zamir terk edilmiştir.” Derim ki: ez-Zemahşerî'nin yaptığı bu takdir daha güzeldir; zira ayetin delalet ettiği ve sevk ediliş
لأجلِه، فقدَّرَ المفعولَ خاصَّاً، وهو: إمَّا القولُ، وإمَّا المعنى، وهو الضميرُ الذي قدَّره في «صَرَّفْناه» بخلافِ تقديرِ غيرِه، فإنَّ جَعَلَه عامَّاً.
gayesine uygundur. O, mef'ûlü has olarak takdir etmiştir ki bu da ya 'söz'dür yahut 'mana'dır; bu da «صَرَّفْناه» fiilinde takdir ettiği zamirdir. Başkasının onu genel kılan takdirinin aksinedir.
وقيل: المعنى: لم نُنَزِّلْه مرةً واحدة بل نجوماً، والمعنى: أَكْثَرْنا صَرْفَ جبريلَ إليك، فالمفعولُ جبريل ﵇.
Bir görüşe göre mana şöyledir: Onu bir defada indirmedik, bilakis parça parça indirdik. Mana: “Cebrail'i sana göndermeyi (sarf etmeyi) çoğalttık” demektir; bu durumda mef'ûl Cebrail aleyhisselâm'dır.
وقرأ الحسن بتخفيفِ الراء فقيل: هي بمعنى القراءةِ الأولى، وفَعَل وفَعَّل قد يَشْتركان. وقال ابنُ عطية: «أي: صَرَفْنا الناسَ فيه إلى الهدى» .
el-Hasan râ harfinin tahfifiyle [«صَرَفْنا» şeklinde] okumuştur. Bunun ilk kıraat anlamında olduğu söylenmiştir; nitekim «فَعَل» ile «فَعَّل» vezinleri bazen aynı manada ortak olabilir. İbn Atiyye ise: “Yani insanları onda hidayete sevk ettik/yönelttik demektir” demiştir.
قوله: «لِيَتَذَّكَّروا» متعلقٌ ب «صَرَّفْنا» . وقرأ الأخَوان هنا وفي الفرقان بسكون الذال وضمِّ الكاف مخففةً مضارع «ذكر» من الذِّكر أو الذُّكر، والباقون بفتح الذال والكافُ مشددةٌ، والأصلُ: يتذكَّروا، فأدغم التاءَ في الذال، وهو من الاعتبار والتدبُّر.
Cenâb-ı Hakk'ın: «لِيَتَذَّكَّروا» kavli «صَرَّفْنا» fiiline müteallıktır. İki Kardeş (Hamza ve Kisâî) burada ve Furkân Sûresi'nde zâl harfinin sükûnu ve kâf harfinin dammesiyle şeddesiz olarak «يَذْكُرُوا» şeklinde, «الذِّكْر» veya «الذُّكْر» kökünden gelen «ذكر» fiilinin muzârii olarak okumuşlardır. Geri kalanlar ise zâl harfinin fethası ve kâf harfinin şeddesiyle [«لِيَذَّكَّرُوا»] okumuşlardır. Aslı «يتذكَّروا» şeklindedir; te harfi zâl harfine idgam edilmiştir ve bu ibret alma ve etraflıca düşünme (tedebbür) manasındadır.
قوله: {وَمَا يَزِيدُهُمْ} ، أي: التصريفُ، و «نُفوراً» مفعولٌ ثانٍ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَمَا يَزِيدُهُمْ} “onlara artırmıyor” kavli: Yani bu tasrif (açıklama) artırmıyor demektir. «نُفوراً» “uzaklaşmadan başkasını” lafzı ise ikinci mef'ûldür.
قوله تعالى: {كَمَا يَقُولُونَ} : الكافُ في موضعِ نصبٍ، وفيهما وجهان: أحدُهما: أنها متعلقةٌ بما تعلَّقَتْ به «مع» من الاستقرار، قاله الحوفي. والثاني: أنها/ نعتٌ لمصدر محذوف، أي: كوناً كقولكم قاله أبو البقاء.
Cenâb-ı Hakk'ın: {كَمَا يَقُولُونَ} “onların dedikleri gibi” kavli: Kâf harfi nasb mahallindedir ve bunda iki vecih vardır: Birincisi, el-Hûfî'nin belirttiği üzere, «مع» lafzının istikrardan taalluk ettiği yere müteallık olmasıdır. İkincisi, Ebü'l-Bekâ'nın belirttiği üzere, mahzûf bir masdarın sıfatı olmasıdır; yani “sizin dediğiniz gibi bir oluşla” takdirindedir.
وقرأ ابنُ كثيرٍ وحفصٌ «يقولون» بالياءِ مِنْ تحت، والباقون بالتاء مِنْ فوقُ، وكذا قولُه بعد هذا {سُبْحَانَهُ وتعالى عَمَّا يَقُولُونَ} [الإِسراء: ٤٣] ، قرأه بالخطابِ الأخَوان، والباقون بالغيب، فتحصَّل من مجموع الأمر أنَّ ابنَ كثير وحفصاً يَقْرآنهما بالغيب، وأن الأخوين قرآ بالخطاب فيهما، وأن الباقين قرؤوا بالغيب في الأول، وبالخطاب في الثاني.
İbn Kesîr ve Hafs alttan iki noktalı ye ile «يقولون» şeklinde, diğerleri ise üstten iki noktalı te ile «تقولون» şeklinde okumuşlardır. Bundan sonra gelen Cenâb-ı Hakk'ın: {سُبْحَانَهُ وتعالى عَمَّا يَقُولُونَ} “O, onların söylediklerinden münezzehtir ve yücedir” [İsrâ 43] kavlini de İki Kardeş (Hamza ve Kisâî) hitap sîgasıyla [«تقولون»], diğerleri ise gaib sîgasıyla [«يقولون»] okumuşlardır. Durumun tamamından ortaya çıkan şudur: İbn Kesîr ve Hafs her ikisini de gaib sîgasıyla okumuşlardır; İki Kardeş her ikisini de hitap sîgasıyla okumuşlardır; diğer kurrâ ise birincisini gaib, ikincisini ise hitap sîgasıyla okumuşlardır.
فالوجهُ في قراءةِ الغيبِ فيهما أنه: حَمَل الأولَ على قولِهِ: {وَمَا يَزِيدُهُمْ إِلاَّ نُفُوراً} [الإِسراء: ٤١] ، وحَمَل الثاني عليه. وفي الخطاب فيهما أنه حمل الأولَ على معنى: قل لهم يا محمد لو كان معه آلهةٌ كما تقولون، وحَمَل الثاني عليه. وفي قراءة الغيبِ في الأولِ أنَّه حَمَله على قوله «وما يزيدهم» والثاني التفت فيه إلى خطابهم.
Her ikisinde gaib kıraatinin vechi şudur: Birinciyi Cenâb-ı Hakk'ın: {وَمَا يَزِيدُهُمْ إِلاَّ نُفُوراً} “onlara uzaklaşmaktan başka bir şey artırmıyor” [İsrâ 41] kavline hamletmiş, ikinciyi de ona bağlamıştır. Her ikisinde hitap kıraatinde ise: Birinciyi “Ey Muhammed! Onlara de ki: Eğer sizin dediğiniz gibi O'nunla beraber ilahlar olsaydı...” manasına hamletmiş, ikinciyi de ona bağlamıştır. Birincide gaib kıraatinde ise: Bunu «وما يزيدهم» kavline hamletmiş, ikincisinde ise onların muhatap alınmasına iltifat yapmıştır.
قوله: «إذَنْ» حرفُ جوابٍ وجزاءٍ. قال الزمخشري: «وإذن دالَّةٌ على أنَّ ما بعدها وهو» لابتَغَوا «جوابٌ لمقالةِ المشركين وجزاءٌ ل» لو «. وأدغم أبو عمروٍ الشينَ في السين، واستضعفها النحاةُ لقوةِ الشين.
Cenâb-ı Hakk'ın: «إذَنْ» kavli: Cevap ve ceza harfidir. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: “«إذن» edatı, kendisinden sonra gelen «لابتَغَوا» fiilinin müşriklerin sözüne cevap ve «لو» edatına ceza olduğuna delalet eder.” Ebû Amr şîn harfini sîn harfine idgam etmiştir; nahivciler ise şîn harfinin kuvvetinden ötürü bu idgamı zayıf görmüşlerdir.
قوله تعالى: {وتعالى} : عطفٌ على ما تضمَّنه المصدرُ، تقديرُه: تنزَّه وتعالى. و «عن» متعلقة به. أو ب «سبحان» على
Cenâb-ı Hakk'ın: {وتعالى} “ve pek yücedir” kavli: Masdarın içerdiği manaya mâtuftur; takdiri: «تنزَّه وتعالى» (Münezzeh oldu ve pek yüceldi) şeklindedir. «عن» harf-i cerri bu fiile müteallıktır; yahut
الإِعمال لأنَّ «عن» تعلَّقت به في قوله {سُبْحَانَ رَبِّكَ رَبِّ العزة عَمَّا يَصِفُونَ} [الصافات: ١٨٠] و «عُلُوّاً» مصدرٌ واقع موقعَ التعالي، كقولِه: {أَنبَتَكُمْ مِّنَ الأرض نَبَاتاً} [نوح: ١٧] في كونِه على غيرِ الصدرِ.
amel ettirme (i'mâl) esasına göredir; zira «عن» harf-i cerri Cenâb-ı Hakk'ın: {سُبْحَانَ رَبِّكَ رَبِّ العزة عَمَّا يَصِفُونَ} “Kudret ve şeref sahibi Rabbin, onların nitelemelerinden münezzehtir” [Sâffât 180] kavlinde ona taalluk etmiştir. «عُلُوّاً» “büyük bir yücelikle” lafzı ise, fiilin kendi lafzından olmaması yönüyle Cenâb-ı Hakk'ın: {أَنبَتَكُمْ مِّنَ الأرض نَبَاتاً} “Sizi yerden bir bitki olarak bitirdi” [Nûh 17] kavlinde olduğu gibi «التعالي» (yücelme) masdarı yerine geçmiş bir masdardır.