Binûn

Kehf — 7. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Masûn (İ'rab Tefsiri) · Semîn el-Halebî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقرأ ابن كثير وأبو عمرو بفتح سين «السَّدَّين» و «سَدَّا» في هذه السورةِ، وحفص فتح الجميع، أعني موضعَيْ هذه السورة وموضعَيْ سورةِ يس. وقرأ الأخَوان بالفتح في «سَدَّاً» في سورتيه وبالضمِّ في «السُّدَّيْن» . والباقون بالضم في الجميع. فقيل: هما بمعنى واحد. / وقيل: المضمومُ ما كان من فِعْلِ اللهِ تعالى، والمفتوحُ ما كان مِنْ فِعْلِ الناس. وهذا مرويٌ عن عكرمةَ والكسائي وأبي عبيد. وهو مردودٌ: بأن السَّدَّيْن في هذه السورة جَبَلان، سَدَّ ذو القرنين بينهما بسَدّ، فهما مِنْ فِعْلِ اللهِ، والسَّدُُّ الذي فعله

İbn Kesîr ve Ebû Amr, bu surede geçen «es-Seddeyn» ve «sedden» kelimelerinin sîn harfini fetha ile okumuşlardır. Hafs ise hepsini fethalı okumuştur; yani bu suredeki iki yeri ve Yâsîn suresindeki iki yeri kastetmekteyim. İki Kardeş (Hamza ve Kisâî), her iki suresinde de «sedden» kelimesini fetha ile, «es-süddeyn» kelimesini ise damme ile okumuşlardır. Geriye kalanlar ise hepsinde damme ile okumuşlardır. Bir görüşe göre ikisi aynı anlamdadır. / Diğer bir görüşe göre ise dammeli olan Yüce Allah'ın fiilinden olan şeydir, fethalı olan ise insanların fiilinden olan şeydir. Bu [görüş] İkrime, Kisâî ve Ebû Ubeyd'den rivayet edilmiştir. Bu [görüş] şu gerekçeyle reddedilmiştir: Bu suredeki iki set iki dağdır; Zülkarneyn ise ikisinin arasını bir sedle kapatmıştır. Dolayısıyla bu ikisi Allah'ın fiilindendir; seddi yapan ise

ذو القرنين مِنْ فِعْل المخلوق. و «سَدّاً» في يس مِنْ فِعْلِ الله تعالى لقولِه: «وجَعَلْنا» ، ومع ذلك قُرِئ في الجميع بالفتح والضمِّ. فَعُلِم أنهما لغتان كالضَّعْف والضُّعف والفَقْر والفُقْر. وقال الخليل: المضمومُ اسمٌ، والمفتوحُ مصدرٌ. وهذا هو الاختيارُ.

Zülkarneyn olup yaratılmışın fiilindendir. Yâsîn'deki «sedden» ise: «Ve kıldık/yaptık» kavlinden dolayı Yüce Allah'ın fiilindendir; buna rağmen hepsinde fetha ve damme ile okunmuştur. Böylece bunların «ed-da'f» ve «ed-du'f» ile «el-fakr» ve «el-fukr» gibi iki ayrı lehçe olduğu anlaşılmıştır. Halîl ise: 'Dammeli olan isimdir, fethalı olan ise masdardır' demiştir. Tercih edilen de budur.

قوله: {يَفْقَهُونَ} : قرأ الأخَوان بضمِّ الياء وكسرِ القافِ مِنْ أَقْفَهَ غيرَه، فالمفعولُ محذوفٌ، أي: لا يُفْقهون غيرهم قولاً. والباقون بفتحها، أي: لا يَفْهمون كلامَ غيرِهم، وهو بمعنى الأول. وقيل: ليس بمتلازِمٍ؛ إذ قد يَفْقَهُ الإِنسانُ قولَ غيرِه ولا يَفْقَه غيرُه قولَه. وبالعكس.

O'nun: {يَفْقَهُونَ} “Anlarlar” kavli: İki Kardeş (Hamza ve Kisâî), başkasına bir şeyi anlatmak anlamına gelen «efkaha gayrahû» fiilinden hareketle yâ harfinin dammesi ve kâf harfinin kesresiyle [«yüfkıhûne» şeklinde] okumuşlardır; bu durumda mef'ûl mahzuftur, yani 'Başkalarına hiçbir söz anlatamazlar' demektir. Geriye kalanlar ise [harflerin] fethasıyla [«yefkahûne»] okumuşlardır; yani 'Başkalarının sözünü anlamazlar' demektir ki bu da ilk anlam gibidir. Birbirini gerektirmediği de söylenmiştir; zira insan başkasının sözünü anlayabilir de başkası onun sözünü anlamayabilir veya bunun tersi de olabilir.

قوله: {يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ} : قرأ عاصمٌ بالهمزة الساكنة، والباقون بألفٍ صريحة. واخْتُلِف في ذلك فقيل: هما أعجميان. لا اشتقاقَ لهما ومُنعا من الصرف للعلَميَّة والعُجْمة. ويحتمل أَنْ تكونَ الهمزةُ أصلاً والألفُ بدلٌ عنها، أو بالعكسِ؛ لأنَّ العربَ تتلاعب بالأسماءِ الأعجمية. وقيل: بل هما عربيَّان واختلفوا في اشتقاقِهما: فقيل: اشتقاقُهما مِنْ أَجيج النار وهو التهابُها وشِدَّةُ تَوَقُّدِها. وقيل: مِنَ الأَجَّة. وهو الاختلاطُ أو شدةُ الحَرِّ. وقيل: من الأجِّ، وهو سُرْعةُ العَدْوِ. ومنه قوله:

O'nun: {يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ} “Ye'cûc ve Me'cûc” kavli: Âsım sakin hemze ile [«Ye'cûc ve Me'cûc»], diğerleri ise sarih bir elif ile [«Yâcûc ve Mâcûc»] okumuşlardır. Bu hususta ihtilaf edilmiş ve şöyle denilmiştir: Bu ikisi a'cemî (yabancı) kelimelerdir. Herhangi bir türemeleri yoktur; alem oluşları ve ucme (yabancı kökenli olma) sebebiyle gayri munsarıftırlar. Hemzenin asıl, elifin ondan bedel olması veya tam tersi olması da muhtemeldir; çünkü Araplar a'cemî isimleri değişikliğe uğratırlar. Bir diğer görüşe göre ise ikisi de Arapçadır; türemeleri hususunda ihtilaf etmişlerdir: Ateşin alevlenmesi ve şiddetle tutuşması anlamına gelen «ecîcü'n-nâr»dan türediği söylenmiştir. Karışıklık veya şiddetli sıcaklık anlamına gelen «el-ecce»den türediği de söylenmiştir. Hızlı koşma anlamına gelen «el-ecc»den türediği de söylenmiştir. Şairin şu sözü de bu kabildendir:

٣١٩ - ٧-. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... تؤجُّ كما أجَّ الظَّليمُ المُنَفَّرُ

319 - 7- ... Ürküten erkek devekuşunun koştuğu gibi koşar.

وقيل: من الأُجاجِ، وهو الماءُ المِلْحُ الزُّعاق. ووزنهما يَفْعُوْل ومَفْعُول. وهذا ظاهرٌ على قراءةِ عاصمٍ. وأمَّا قراءةُ الباقين فيُحتمل أن تكونَ الألفُ بدلاً من الهمزة الساكنة، إلا أنَّ فيه أنَّ مِنْ هؤلاءِ مَنْ ليس أصلُه قَلْبَ الهمزةِ الساكنةِ وهم الأكثرُ. ولا ضَيْرَ في ذلك. ويُحتمل أَنْ تكونَ ألفُهما زائدتين، ووزنُهما فاعول مِنْ يَجَّ ومَجَّ.

Tuzlu ve acı su anlamına gelen «el-ücâc»dan türediği de söylenmiştir. Vezinleri «yef'ûl» ve «mef'ûl»dür. Bu durum Âsım'ın kıraatine göre açıktır. Diğerlerinin kıraatine gelince, elifin sakin hemzeden bedel olması muhtemeldir; ancak buna karşı, bu kıraati okuyanların çoğunun asıl kuralının sakin hemzeyi çevirmemek olduğu yönünde bir itiraz vardır. Fakat bunda bir sakınca yoktur. Eliflerinin fazlalık (zâid) olması ve vezinlerinin «ecce» ve «mecce» fiillerinden hareketle «fâ'ûl» olması da muhtemeldir.

ويُحتمل أَنْ يكونَ ماجوج مِنْ ماج يموج، أي: اضطرب ومنه المَوْجُ فوزنُه مَفْعول والأصل: مَوْجُوج. قاله أبو حاتم. وفيه نظرٌ من حيث ادِّعاءُ قَلْبِ حَرْفِ العلة وهو ساكنٌ. وشذوذُه كشذوذِ «طائيّ» في النسب إلى طيِّئ. وعلى القولِ بكونِهما عربيين مشتقين فَمَنْعُ صرفِهما للعَلَميَّةِ والتأنيثِ بمعنى القبيلة، كما تقدَّم لك تحقيقهُ في سورة هود. ومثلُ هذا الخلافِ والتعليلِ جارٍ في سورة الأنبياء ﵈. والهمزةُ في يَأْجوج ومَأْجوج لغةُ بني أسد. وقرأ رؤبة وأبوه العجاج «آجوج» .

«Mâcûc» kelimesinin 'çalkalandı' anlamındaki «mâce yemûcü» fiilinden gelmesi de muhtemeldir; «el-mevc» (dalga) kelimesi de bundandır. Bu takdirde vezni «mef'ûl» olup aslı «mevcûc»dur. Bunu Ebû Hâtim söylemiştir. Ancak bu görüşte, illet harfinin sakin iken dönüştürüldüğü iddiası açısından bir inceleme (eleştiri) söz konusudur; onun bu şâzzlığı, Tayy kabilesine nisbet yaparken «Tâî» denilmesindeki şâzzlık gibidir. Bu iki kelimenin Arapça ve türemiş oldukları görüşüne göre, kabile anlamında alem oluşları ve te'nisleri (dişillikleri) sebebiyle gayri munsarıf olurlar; nitekim bunun tahkiki Hûd suresinde sana geçmişti. Bu ihtilaf ve gerekçelendirmenin benzeri Enbiyâ aleyhisselâm suresinde de geçerlidir. «Ye'cûc» ve «Me'cûc» kelimelerindeki hemze, Esed oğullarının lehçesidir. Ru'be ve babası Accâc ise «Âcûc» şeklinde okumuşlardır.

قوله: «خَراجاً» قرأ ابن عامر «خَرْجاً» هنا وفي المؤمنين بسكون الراء، والأخَوان «خراجاً» «فَخَراج» في السورتين بالألف، والباقون كقراءةِ ابن عامر في هذه السورة، والأول في المؤمنين وفي الثاني وهو «

O'nun: «Harâcen» kavli: İbn Âmir burada ve Mü'minûn'da râ harfinin sükûnu ile «harcen» şeklinde okumuştur. İki Kardeş (Hamza ve Kisâî) her iki surede de elif ile «harâcen» ve «fe-harâcü» okumuşlardır. Geriye kalanlar ise bu surede İbn Âmir'in kıraati gibi okumuşlar; Mü'minûn'daki birinciyi [İbn Âmir gibi], ikinciyi yani «

فَخَراج» كقراءة الأخوين. فقيل: هما بمعنى واحد كالنَّوْل والنَوال. وقيل: الخراجُ بالألف ما صُرِفَ على الأرضِ من الإِتاوة كلَّ عام، وبغير ألف بمعنى الجُعْل، أي: نُعْطيك مِنْ أموالِنا مرةً واحدة ما تَسْتعين به على ذلك.

fe-harâcü» lafzını ise İki Kardeş'in kıraati gibi okumuşlardır. «En-nevl» ve «en-nevâl» gibi ikisinin aynı anlamda olduğu söylenmiştir. Bir görüşe göre elifli olan «el-harâc», her yıl arazi üzerine konulan vergidir; elifsiz olan ise ücret/karşılık anlamındadır; yani: 'Bu iş için kendisinden yardım alacağın şeyi mallarımızdan sana bir defaya mahsus olmak üzere verelim' demektir.

قال مكي ﵀: «والاختيارُ تَرْكُ الألف؛ لأنهم إنما عَرَضوا عليه أن يُعطوه عَطِيَّة واحدة على بناءه، لا أَنْ يُضْرَبَ ذلك عليهم كلَّ عام. وقيل: الخَرْج ما كان على الرؤوس، والخراج ما كان على الأرض، يقال: أَدَّ خَرْجَ رأسِكَ، وخراجَ أرضِك. قاله ابن الأعرابي. وقيل: الخَرْجُ أخصُّ، والخَراجُ أعَمُّ. قاله ثعلب. وقيل: الخَرْجُ مصدرٌ، والخَراج اسمٌ لِما يُعطى، ثم قد يُطلق على المفعول المصدرُ كالخَلْق بمعنى المخلوق.

Mekkî rahimehullâh şöyle demiştir: «Tercih edilen, elifin terkedilmesidir; çünkü onlar Zülkarneyn'e yapacağı inşaata karşılık sadece tek seferlik bir bağış vermeyi teklif ettiler, yoksa bunun her yıl kendilerine vergi olarak konulmasını değil.» Bir görüşe göre «el-harc» başlar/şahıslar üzerine konulan şeydir, «el-harâc» ise arazi üzerine konulan şeydir; nitekim 'Başının harcını ve arazinin harâcını öde' denilir. Bunu İbnü'l-A'râbî söylemiştir. «El-harc»ın daha özel, «el-harâc»ın ise daha genel olduğu da söylenmiştir; bunu Sa'leb ifade etmiştir. «El-harc»ın masdar, «el-harâc»ın ise verilen şeyin ismi olduğu da söylenmiştir; nitekim bazen yaratılan anlamında «halk» kelimesinde olduğu gibi masdar lafzı mef'ûl (ismi mef'ûl) anlamında kullanılabilir.

قوله: {مَا مَكَّنِّي} : «ما» بمعنى الذي. وقرأ ابن كثير «مكَّنني» بإظهار النون. والباقون بإدغامِها في نون الوقاية للتخفيف.

O'nun: {مَا مَكَّنِّي} “Bana imkân verdiği şeyler” kavli: «Mâ» lafzı «ellezî» (ismi mevsûl) anlamındadır. İbn Kesîr nûn harfini izhar ederek «mekkenenî» okumuştur. Geriye kalanlar ise hafifletmek amacıyla onu vikâye nûnuna idgam ederek [«mekkennî» şeklinde] okumuşlardır.

قوله: {آتُونِي} : قرأ أبو بكر «ايتوني» بهمزةِ وصل مِنْ أتى يَأتي في الموضعين من هذه السورة بخلافٍ عنه في الثاني. وافقه حمزةُ على الثاني من غيرِ خلافٍ عنه. والباقون بهمزةِ القطعِ فيهما.

O'nun: {آتُونِي} “Bana getirin” kavli: Ebû Bekr, bu surenin iki yerinde de 'geldi, gelir' anlamındaki «etâ ye'tî» fiilinden hareketle vasıl hemzesiyle «itûnî» okumuştur; ikinci yerde kendisinden farklı bir rivayet de vardır. Hamza ise kendisinden herhangi bir ihtilaf olmaksızın ikinci yerde ona muvafakat etmiştir. Geriye kalanlar ise her iki yerde de kat' hemzesiyle [«âtûnî»] okumuşlardır.

ف «زُبُرَ» على قراءةِ همزةِ الوصل منصوبةٌ على إسقاط الخافض، أي: جيئوني بزُبُرِ الحديد. وفي قراءة قَطْعِها على المفعول الثاني لأنه يتعدَّى/ بالهمزة إلى اثنين. وعلى قراءة أبي بكر يُحتاج إلى كسر التنوين من «رَدْماً» لالتقاءِ الساكنين؛ لأنَّ همزةَ الوصلِ تسقط دَرْجاً فيُقْرأ له بكسر التنوين، وبعده همزةٌ ساكنة هي فاءُ الكلمة. وإذا ابتدأت بكلمتي «ائتوني» في قراءتِه وقراءةِ حمزة تبدأ بهمزةٍ مكسورةٍ للوصل ثم ياءٍ صريحة، هي بدلٌ من همزةِ فاء الكلمة، وفي الدَّرْجِ تسقط همزةُ الوصل، فتعود الهمزةُ لزوالِ موجِبِ إبدالها.

Buna göre vasıl hemzesi kıraatinde «zübera» kelimesi harf-i cerin hazfedilmesiyle mansubdur; yani 'Bana demir kütleleriyle gelin' demektir. Kat' hemzesi kıraatinde ise ikinci mef'ûl olarak mansubdur; çünkü fiil hemze ile iki mef'ûle geçişli olur. Ebû Bekr'in kıraatine göre, iki sakinin yan yana gelmesinden ötürü «radmen» kelimesinin tenvinini kesrelemek gerekir; çünkü vasıl hemzesi vasl (geçiş) halinde düşer, dolayısıyla onun kıraatinde tenvin kesreli okunur ve ardından kelimenin fâ'ul fiili olan sakin bir hemze gelir. Onun kıraatinde ve Hamza'nın kıraatinde «i'tûnî» kelimeleriyle ibtida ettiğinde (başladığında), vasıl için kesreli bir hemze ile, ardından kelimenin fâ'ul fiili olan hemzeden bedel kılınmış sarih bir yâ ile başlarsın; vasl (geçiş) halinde ise vasıl hemzesi düşer ve bedel kılınmasını gerektiren sebep ortadan kalktığı için hemze geri döner.

والباقون يَبْتَدِئون ويَصِلُون بهمزةٍ مفتوحة لأنها همزة قطع، ويتركون تنوين «رَدْماً» على حاله من السكون، وهذا كلُّه ظاهرٌ لأهلِ النحو، خَفِيٌّ على القُرَّاء.

Geriye kalanlar ise kat' hemzesi olduğu için hem ibtida halinde hem de vasl halinde fethalı bir hemze ile okurlar ve «radmen» kelimesinin tenvinini sakin halindeki durumu üzere bırakırlar; bütün bunlar nahiv ehli için açık, kârîler için ise kapalıdır.

والزُّبَرُ جمع زُبْرَة كغُرْفَة وغُرَف. وقرأ الحسن بضم الباء.

«Ez-züber», «gurfe» ve «guref» gibi «zubre»nin çoğuludur. Hasan [el-Basrî] ise bâ harfinin dammesiyle [«zübür»] okumuştur.

قوله: «ساوَى» هذه قراءةُ الجمهور، وقتادة «سوَّى» بالتضعيف. وعاصمٌ في رواية «سُوِّيَ» مبنياً للمفعول.

O'nun: «Sâvâ» kavli: Bu, cumhurun kıraatidir; Katâde ise şedde ile «sevveye» okumuştur. Âsım ise bir rivayette meçhul sîgasıyla «süvviye» okumuştur.

قوله: «الصَّدَفَيْن» قرأ أبو بكر بضم الصاد وسكون الدال. وابن كثير وأبو عمرو وابن عامر بضمِّهما، والباقون بفتحهما. وهذه لغاتٌ قُرِئ بها في السبع. وأبو جعفر وشيبة وحميد بالفتح والإِسكان، والماجِشون بالفتح والضم، وعاصم في روايةٍ بالعكس.

O'nun: «Es-sadafeyn» kavli: Ebû Bekr, sâd'ın dammesi ve dâl'ın sükûnu ile [«es-sudfeyn»] okumuştur. İbn Kesîr, Ebû Amr ve İbn Âmir her ikisinin dammesiyle [«es-sudufeyn»], geriye kalanlar ise her ikisinin fethasıyla [«es-sadafeyn»] okumuşlardır. Bunlar Yedi Kıraat içerisinde okunan lehçelerdir. Ebû Ca'fer, Şeybe ve Humeyd fetha ve sükûn ile [«es-sadfeyn»]; Mâcişûn fetha ve damme ile [«es-sadefeyn»]; Âsım ise bir rivayette bunun tersiyle okumuştur.

والصَّدَفان: ناحيتا الجبلين. وقيل: أَنْ يتقابلَ جبلان وبينهما طريق، فالناحيتان صَدَفان لتقابُلِهما وتصادُفِهما، مِنْ صادَفْتُ الرجلَ، أي: لاقَيْتُه وقابَلْته. وقال أبو عبيد: «الصَّدَفُ: كل بناءٍ مرتفع وليس بمعروفٍ، والفتح لغة تميم، والضمُّ لغة حِمْير» .

«Es-sadafân» iki dağın iki yamacıdır. İki dağın karşılıklı durması ve aralarında bir yol bulunması halinde, karşılıklı gelmeleri ve birbirlerine denk gelmelerinden dolayı her iki tarafa 'karşılaştım, yüz yüze geldim' anlamındaki «sâdaftu'r-racüle» ifadesinden hareketle «sadafân» denildiği de söylenmiştir. Ebû Ubeyd: «Es-sadaf: Yükseltilmiş her türlü yapıdır, ancak meşhur değildir; fetha Temîm kabilesinin lehçesi, damme ise Himyer kabilesinin lehçesidir» demiştir.

قوله: «قِطْراً» هو المتنازَعُ فيه. وهذه الآيةُ أشهر أمثلةِ النحاةِ في باب التنازع، وهي من إعمالِ الثاني للحذف من الأول. والقِطْر: النُّحاس أو الرَّصاصُ المُذاب.

O'nun: «Kıtran» kavli: Kendisinde tenâzu' olan (iki amilin üzerinde çekiştiği) ögedir. Bu ayet, nahivcilerin tenâzu' babındaki en meşhur misallerindendir ve birinciden hazfedilerek ikincinin amel ettirilmesi kabilindendir. «El-kıtr» ise erimiş bakır veya erimiş kurşundur.

قوله: {فَمَا اسطاعوا} : قرأ حمزة بتشديد الطاء، والباقون بتخفيفها. والوجهُ في الإِدغام كما قال أبو علي: «لمَّا لم يمكن

O'nun: {فَمَا اسطاعوا} “Artık güç yetiremediler” kavli: Hamza, tâ harfinin şeddesiyle [«fe-mastâ'û»], diğerleri ise şeddesiz [«fe-mestâ'û»] okumuşlardır. İdgamın vechi, Ebû Alî'nin dediği gibidir: «Harekeli olmayan bir harfi harekelememek adına

إلقاءُ حركةِ التاءِ على السين لئلا يُحَرَّكَ ما لا يتحرك» - يعني أنَّ سين استفعل لا تتحرك - أُدْغم مع الساكن، وإن لم يكن حرف لين. وقد قرأت القراءُ غيرَ حرفٍ من هذا النحو. وقد أنشد سيبويه «ومَسْحِيِ» يعني في قول الشاعر:

tâ'nın harekesini sîn üzerine aktarmak mümkün olmayınca» - yani 'istef'ale' babının sîn harfinin harekelenemeyeceğini kastetmektedir - bir lîn harfi olmasa da sakin harfle birlikte idgam edilmiştir. Kârîler bu kabilden birden fazla kelimeyi okumuşlardır. Nitekim Sîbeveyh, şairin şu sözündeki «ve meshî» lafzını şahit getirmiştir:

٣١٩ - ٨- كأنَّه بعد كَلالِ الزَّاجِرِ ... ومَسْحِي مَرُّ عُقُابٍ كاسِرِ

319 - 8- Sanki o, sürücünün yorulmasından sonra ... ve [onu] sıvazlaması, parçalayıcı bir kartalın geçişi gibidir.

يريد «ومَسْحِه» فأدغم الحاء في الهاء بعد أَنْ قَلَبَ الهاءَ حاءً، وهو عكسُ قاعدةِ الإِدغام في المتقاربين. وهذه القراءةُ قد لحنَّها بعضُ النحاة. قال الزجاج: «مَنْ قرأ بذلك فهو لاحِنٌ مخطئٌ» وقال أبو علي: «هي غيرُ جائزة» .

Burada «ve meshıhî» demek istemiş, hâ harfini hâ'ya çevirdikten sonra hâ'yı hâ'ya idgam etmiştir; bu ise mütekâribeyn (birbirine yakın harfler) idgamı kuralının tersidir. Bazı nahivciler bu kıraati lahn (hata) saymışlardır. Zeccâc: «Bunu bu şekilde okuyan kişi lahn yapmış ve hata etmiştir» demiş; Ebû Alî de: «Bu caiz değildir» demiştir.

وقرأ الأعشى، عن أبي بكر «اصْطاعوا» بإبدال السين صاداً. والأعمش «استطاعوا» كالثانية.

A'şâ, Ebû Bekr'den sîn harfini sâd'a dönüştürerek «istâ'û» şeklinde okuduğunu rivayet etmiştir. A'meş ise ikinci yerdeki gibi «istetâ'û» okumuştur.

قوله: {جَعَلَهُ دَكَّآءَ} : الظاهرُ ان الجَعْلَ هنا بمعنى التصيير فتكون «دَكَّاء» مفعولاً ثانياً. وجوَّز ابنُ عطية أن يكونَ حالاً، و «جعل»

O'nun: {جَعَلَهُ دَكَّآءَ} “Onu yerle bir eder” kavli: Zâhir olan, buradaki kılma eyleminin dönüştürme (tasîr) anlamında olmasıdır; dolayısıyla «dekkâe» ikinci mef'ûl olur. İbn Atiyye ise hâl olmasını ve «ce'ale» fiilinin

بمعنى خلق، وفيه بُعدٌ؛ لأنه إذ ذاك موجودٌ. وقد تقدَّم خلافٌ القراء في «دَكَّاء» في الأعراف.

yaratma (halk) anlamında olmasını caiz görmüştür; ancak bu uzak bir ihtimaldir, zira o sırada zaten mevcuttur. A'râf suresinde kârîlerin «dekkâe» kelimesi hakkındaki ihtilafı daha önce geçmişti.

قوله: {وَعْدُ رَبِّي} الوَعْدُ هنا مصدرٌ بمعنى الموعود أو على بابه.

O'nun: {وَعْدُ رَبِّي} “Rabbimin vaadi” kavli: Buradaki «el-va'd», vadedilen şey (mev'ûd) anlamında bir masdardır veya kendi asıl anlamı üzeredir.

قوله: {يَمُوجُ} : مفعولٌ ثانٍ ل «تَرَكْنا» والضمير في «بعضَهم» يعودُ على «يَأْجُوج ومَأْجوج» أو على سائر الخلق.

O'nun: {يَمُوجُ} “Dalgalanır” kavli: «Teraknâ» (bıraktık) fiilinin ikinci mef'ûlüdür; «ba'dahum» (onların bazısı) kelimesindeki zamir ise «Ye'cûc ve Me'cûc»a veya diğer mahlûkata dönmektedir.

قوله: «يومئذ» التنوينُ عوضٌ من جملةٍ محذوفة. تقديرُها: يوم إذ جاء وَعْدُ ربي، أو إذ حَجَرَ السَّدُّ بينهم.

O'nun: «Yevmeizin» kavli: [Kelimedeki] tenvin, mahzuf bir cümlenin ivazıdır (yerine gelmiştir). Takdiri: 'Rabbimin vaadi geldiği gün' yahut 'Set aralarını kapattığı gün' şeklindedir.

قوله: {الذين كَانَتْ} : يجوزُ أَنْ يكونَ مجروراً بدلاً من «للكافرين» أو بياناً أو نعتاً، وأن يكونَ منصوباً بإضمار أَذُمُّ، وأن يكونَ مرفوعاً خبرَ ابتداءٍ مضمر.

O'nun: {الذين كَانَتْ} “Onlar ki idiler” kavli: [İsmi mevsûlün] «kâfirler için» ifadesinden bedel, beyan yahut sıfat olarak mecrûr olması; zem takdiriyle «ezummu» (kınıyorum) fiilinin takdiriyle mansub olması; mahzuf bir mübtedanın haberi olarak merfû olması caizdir.

قوله: {أَفَحَسِبَ} : العامَّةُ على كسرِ السين وفتح الباء فعلاً ماضياً. و {أَن يَتَّخِذُواْ} سادٌّ مَسَدَّ المفعولين. وقرأ أمير المؤمنين على بن أبي طالب وزيد علي وابن كثير ويحيى بن يعمر في آخرين،

O'nun: {أَفَحَسِبَ} “Yoksa sandılar mı?” kavli: Genel kıraat, mâzi fiil olarak sîn harfinin kesresi ve bâ harfinin fethası iledir [«fe-hasibe»]. {أَن يَتَّخِذُواْ} “Edinmelerini” kavli ise iki mef'ûlün yerine geçmiştir. Mü'minlerin Emîri Ali b. Ebî Tâlib, Zeyd b. Ali, İbn Kesîr ve Yahyâ b. Ya'mer diğer bazı kimselerle birlikte,

بسكون السينِ ورفعِ الباءِ على الابتداء، والخبر «أَنْ» وما في حَيَّزها.

mübteda olarak sîn harfinin sükûnu ve bâ harfinin ref'i ile [«e-fe-hasbu» şeklinde] okumuşlardır; haber ise «en» ve onun sılasıdır (bağlı olduğu kısımdır).

وقال الزمخشري: «أو على الفعلِ والفاعلِ لأن اسمَ الفاعلِ إذا اعتمد على الهمزةِ ساوى الفعلَ كقولك:» أقائمٌ الزيدان «وهي قراءةٌ مُحْكَمةٌ جيدةٌ» .

Zemahşerî şöyle demiştir: «Yahut fiil ve fâil kabilindendir; çünkü ismi fâil hemzeye dayandığı zaman fiil gibi olur, nitekim senin: 'İki Zeyd ayakta mıdır?' (e-kâimuni'z-Zeydâni) demen böyledir; bu muhkem ve güzel bir kıraattir.»

قال الشيخ: والذي يظهرُ أنَّ هذا الإِعرابَ لا يجوزُ لأنَّ حَسْباً ليس باسمِ فاعل فيعمل، ولا يلزم مِنْ تفسير شيءٍ بشيء أن تجريَ عليه / أحكامُه. وقد ذكر سيبويه أشياءَ مِنَ الصفات التي تجري مَجْرى الأسماءِ، وأنَّ الوجهَ فيها الرفعُ. ثم قال: وذلك نحو: مررتُ برجلٍ خيرٌ [منه] أبوه، ومررتُ برجلٍ سواءٌ عليه الخيرُ والشرُّ، ومررت برجلٍ أبٌ له صاحبُه، ومررت برجلٍ حَسْبُك مِنْ رجلٍ هو، ومررت برجلٍ أيُّما رجلٍ هو. ثم قال الشيخ: «ولا يَبْعُدُ أَنْ يُرْفَعَ به الظاهرُ، فقد أجازوا في» مررت برجلٍ أبي عشرةٍ أبوه «ان يرتفعَ» أبوه «بأبي عشرة لأنه في معنى والدِ عشرة» .

Şeyh [Ebû Hayyân] dedi ki: Görünen o ki bu irab caiz değildir; çünkü «hasb» lafzı ismi fâil değildir ki amel etsin; bir şeyin başka bir şeyle tefsir edilmesi, onun hükümlerinin ona da / uygulanmasını gerektirmez. Sîbeveyh, isimler gibi işlem gören ve kural olarak merfû olan bazı sıfatları zikretmiştir. Ardından şöyle demiştir: Bu, tıpkı senin: 'Babası kendisinden hayırlı olan bir adama uğradım' (merartu bi-raculin hayrun minhu ebûhu), 'Kendisine göre hayır ile şer eşit olan bir adama uğradım' (merartu bi-raculin sevâün aleyhi'l-hayru ve'ş-şerru), 'Arkadaşı kendisi için bir baba olan bir adama uğradım' (merartu bi-raculin ebün lehû sâhibuhu), 'Kendisi adam gibi bir adam olan adama uğradım' (merartu bi-raculin hasbuke min raculin huve) ve 'O nasıl da tam bir adam olan adama uğradım' (merartu bi-raculin eyyümâ raculin huve) demen gibidir. Sonra Şeyh şöyle dedi: «Zâhir ismin onunla merfû kılınması uzak bir ihtimal değildir; zira: 'Babası on kişinin babası olan bir adama uğradım' (merartu bi-raculin ebî aşeratin ebûhu) ifadesinde 'ebûhu' lafzının 'ebî aşeratin' ile merfû kılınmasını caiz görmüşlerdir; çünkü o 'on kişinin doğuranı/babası' anlamındadır.»

قوله: «نزلاً» فيه أوجهٌ، أحدها: أنه منصوبٌ على الحالِ جمعَ «نازِل» نحوشارِف وشُرُف. الثاني: أنه اسمُ موضعِ النزول. الثالث: أنَّه اسمُ

O'nun: «Nüzulen» kavli: Bunda birkaç vecih vardır; birincisi: «Şârif» ve «şüruf» gibi «nâzil» kelimesinin çoğulu olarak hâl üzere mansub olmasıdır. İkincisi: Konaklama yerinin ismi olmasıdır. Üçüncüsü: Misafir olarak

ما يُعَدُّ للنازلين من الضيوفِ، ويكونُ على سبيلِ التهكُّم بهم، كقولِه تعالى: {فَبَشِّرْهُم بِعَذَابٍ أَلِيمٍ} [آل عمران: ٢١] ، وقوله:

konaklayanlar için hazırlanan şeyin (ikramın) ismi olmasıdır; bu da Yüce Allah'ın: {فَبَشِّرْهُم بِعَذَابٍ أَلِيمٍ} “Onları elem verici bir azap ile müjdele” [Âl-i İmrân: 21] kavlinde ve şairin şu sözünde olduğu gibi onlarla alay etme (tehekküm) yoluyladır:

٣١٩ - ٩-. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... تحيَّةُ بينِهم ضَرْبٌ وجميعُ

319 - 9- ... Aralarındaki selamlaşma darbe ve toplanmadır.

ونصبُه على هذين الوجهين مفعولاً به: أي: صَيَّرنا.

Bu iki veche göre nasbı mef'ûlün bih olmasındandır; yani: 'Kıldık/yaptık' takdirindedir.

وأبو حيوة «نُزلاً» بسكونِ الزاي، وهو تخفيفُ الشهيرةِ.

Ebû Hayve ise zây harfinin sükûnu ile «nüzlen» okumuştur; bu da meşhur kıraatin hafifletilmiş halidir.

قوله: {أَعْمَالاً} : تمييزٌ للأَخْسَرين، وجُمِعَ لاختلافِ الأنواع.

O'nun: {أَعْمَالاً} “Ameller bakımından” kavli: «El-Ahsarîne» (en çok hüsrana uğrayanlar) lafzının temyizidir; türlerin çeşitliliğinden ötürü çoğul getirilmiştir.

قوله: {الذين ضَلَّ} : يجوز فيه الجرُّ نعتاً وبدلاً وبياناً، والنصبُ على الذمِّ، والرفعُ على خبر ابتداء مضمر.

O'nun: {الذين ضَلَّ} “Onlar ki sapmıştır” kavli: Sıfat, bedel ve beyan olarak cerri; zem üzere nasbı; mahzuf bir mübtedanın haberi olarak ref'i caizdir.

قوله: {يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ} يُسَمَّى في البديع «تجنيسَ التصحيف» وتجنيس الخَطِّ، وهذا مِنْ أحسنِه. وقال البحتري:

O'nun: {يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ} “İyi yaptıklarını sanırlar” kavli: Bedî' ilminde «tashif cinası» ve «hat cinası» olarak isimlendirilir; bu da onun en güzellerindendir. Buhturî şöyle demiştir:

٣٢٠ - ٠- ولم يكن المُغْتَرُّ بالله إذ شَرَى ... لِيُعْجِزَ والمُعْتَزُّ بالله طالبُهْ

320 - 0- Allah ile aldanan kimse, canını satıp feda ettiğinde ... âciz bırakacak değildi; zira onu arayan, Allah ile izzet bulan kimsedir.

فالأولُ من الغُرور، والثاني مِن العِزِّ. ومِنْ أحسنِ ما جاء في تجنيس التصحيف قوله:

Birincisi gururdan (aldanmaktan), ikincisi ise izzetten türemiştir. Tashif cinası konusunda gelen en güzel örneklerden biri de şairin şu sözüdür:

٣٢٠ - ١-

320 - 1-

سَقَيْنَني رِيِّيْ وغَنِّيْنَنِيْ ... يُحْتُ بحبِّي حين بِنَّ الخُرُدْ

Bana kanacağım suyu içirdiler ve bana şarkı söylediler ... Utangaç güzel kadınlar ayrıldığında aşkımı açığa vurdum.

يصحف بنحو:

Şuna benzer şekilde tashif yapılabilir (noktaları değiştirilebilir):

٣٢٠ - ٢- شَقَيْتَني ربي وعَنَّيْتِنيْ ... بحُبِّ يحيى خَتَنِ ابن الجُرُدْ

320 - 2- Beni bedbaht ettin Rabbim ve beni meşakkate soktun ... İbnü'l-Cürud'un damadı Yahya'nın aşkıyla.

وفي بعضِ رسائلِ الفصحاء: «قَبَّلَ قبلَ يَدِكَ ثَراك، عبدٌ عند رَخاك رجاك، آمِلٌ أَمَّك» .

Fasih kimselerin bazı mektuplarında şöyle geçer: «Elinin önünde toprağını öptü; bolluk anında senden uman bir kul, sana yönelen bir ümitkâr.»

وقرأ ابن عباس «فَحَبِطَتْ» بفتح الباء. والعامَّة على «نُقيم» بنون العظمة مِنْ «أقام» . ومجاهد وعبيد بن عمير. «فلا يُقيم» بياءِ الغَيبة لتقدُّم قولِه: {بِآيَاتِ رَبِّهِمْ} ، فالضميرُ يعود عليه. ومجاهدٌ أيضاً «فلا يقومُ لهم» مضارع قام، «وزنٌ» بالرفع. وعن عبيد بن عمير أيضاً «فلا يقومُ وزناً» بالنصبِ كأنه تَوَهَّم أنَّ «قام» متعدٍّ. كذا قال الشيخ. والأحسنُ مِنْ هذا أنْ تُعْرَبَ هذه القراءةُ على ما قاله أبو البقاء أَنْ يُجْعَلَ فاعلُ «يقومُ» صنيعُهم أو سَعْيهُم، وينتصِبُ حينئذٍ «وَزْناً» على أحد وجهين: إمَّا على الحال، وإمَّا على التمييز.

İbn Abbâs bâ harfinin fethasıyla «fe-habitat» şeklinde okumuştur. Genel kıraat (cumhur) ise «ekâme» fiilinden azamet nûnu ile «nukîmu» şeklindedir. Mücâhid ve Ubeyd b. Umeyr: {بِآيَاتِ رَبِّهِمْ} kavli daha önce geçtiği ve zamir de O'na döndüğü için gāib yâ'sı ile «felâ yukîmu» okumuşlardır. Mücâhid ayrıca kâme'nin muzarisi olarak «felâ yekūmu lehum» ve «veznün» lafzının ref'i ile okumuştur. Ubeyd b. Umeyr'den ise sanki «kâme» fiilinin müteaddî olduğunu vehmederek «felâ yekūmu veznen» şeklinde nasb ile rivayet edilmiştir. Şeyh [Ebû Hayyân] böyle demiştir. Bundan daha güzeli, bu kıraatin Ebu'l-Bekâ'nın söylediği üzere irab edilmesidir; yani «yekūmu» fiilinin faili onların işleri veya çabaları kılınır, bu durumda «veznen» lafzı iki vecihten biri üzere mansub olur: Ya hâl olarak ya da temyiz olarak.

قوله: {ذَلِكَ جَزَآؤُهُمْ جَهَنَّمُ} : فيه أوجهُ كثيرةٌ

O'nun: {ذَلِكَ جَزَآؤُهُمْ جَهَنَّمُ} “İşte onların cezası cehennemdir” kavli: Bunda pek çok vecih vardır;

أحدُها: أَنْ يكونَ «ذلك» خبرَ مبتدأ محذوف، أي: الأمر ذلك، و «جزاؤُهم جهنَّم» جملةٌ برأسها. الثاني: أن يكون «ذلك» مبتدأ اولَ، و «جزاؤهم» مبتدأٌ ثانٍ و «جهنُم» خبرُه، وهو وخبرُه خبرُ الأول. والعائدُ محذوف، أي: جزاؤهم به، كذا قال أبو البقاء، فالهاء في «به» تعود على «ذلك» ، و «ذلك» مُشارٌ به إلى عدم إقامة الوزن.

Birincisi: «Zâlike» lafzının mahzuf bir mübtedanın haberi olmasıdır; yani: 'Durum böyledir' takdirindedir ve «cezâühüm cehennemü» müstakil bir cümledir. İkincisi: «Zâlike» lafzının birinci mübteda, «cezâühüm» lafzının ikinci mübteda, «cehennemü» lafzının onun haberi olması, bu [ikinci mübteda] ve haberinin de birincinin haberi olmasıdır. Âid zamir ise mahzuftur; yani: 'cezâühüm bihî' (onların bunun karşılığındaki cezası) takdirindedir; Ebu'l-Bekâ böyle demiştir. «Bihî»deki hâ zamiri «zâlike»ye döner; «zâlike» ile de veznin ikame edilmeyişine işaret edilmektedir.

قال الشيخ: «ويحتاج هذا التوجيهُ إلى نظر» . قلت: إنْ عَنَى النظرَ من حيث الصناعةُ فَمُسَلَّمٌ. ووجهُ النظر: أنَّ العائدَ حُذِفَ مِنْ غيرِ مُسَوِّغٍ إلا بتكليفٍ، فإنَّ العائدَ على المبتدأ إذا كان مجروراً لا يُحْذَفُ إلا إذا جُرَّ بحرفِ تبعيضٍ أو ظرفية، أو يَجُرُّ عائداً جُرَّ قبله بحرفٍ، جُرَّ به المحذوفُ كقولِه:

Şeyh [Ebû Hayyân]: «Bu izah bir incelemeye/düşünmeye muhtaçtır» demiştir. Derim ki: Eğer lafız sanatı (nahiv kuralları) açısından bir incelemeyi kastettiyse bu kabul edilir. İncelemenin/itirazın yönü şudur: Âid zamir, zorlama dışında caiz kılıcı bir sebep olmaksızın hazfedilmiştir. Çünkü mübtedaya dönen zamir mecrûr olduğunda, ancak teb'îz veya zarfiyet harf-i cerriyle mecrûr kılınmışsa yahut kendisinden önce mecrûr kılınan âid zamiri cerreden aynı harf ile cerredilmişse hazfedilebilir; şairin şu sözünde olduğu gibi:

٣٢٠ - ٢- أَصِخْ فالذي تُدْعَى به أنت مُفْلِحٌ ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

320 - 2- Kulak ver, zira kendisiyle çağrıldığın şeyde sen kurtuluşa erensin ...

أي: مفلحٌ به. وإنْ عَنَى من حيث المعنى فهو معنى جيدٌ.

Yani: 'Müflihun bihî' (onunla kurtuluşa erensin) takdirindedir. Şayet mana açısından [bir incelemeyi] kastettiyse, o gayet güzel bir manadır.

الثالث: أن يكون «ذلك» مبتدأً، و «جزاؤهم» بدلٌ أو بيان، و «جهنم» خبره. الرابع: أن يكون «ذلك» مبتدأ أيضاً، و «جزاؤهم» خبره و «جهنمُ» بدلٌ أو بيانٌ أو خبر ابتداء مضمر. الخامس: أن يُجعل «ذلك» مبتدأ و «جزاؤهم» بدلٌ أو بيان و «جهنم» خبر ابتداءٍ مضمرٍ، و «بما كفروا» خبر الأول، والجملة اعتراضٌ. السادس: أن يكون «ذلك» مبتدأً، والجارُّ الخبر، و «جزاؤهم جهنمُ» جملةٌ معترضةٌ وفيه بُعْدٌ. السابع: أن يكون «ذلك» إشارةً إلى جماعة / وهم مذكورون في قوله: «بالأخسرين» ، وأُشير إلى الجمع كإشارة الواحد كأنه قيل: أولئك جزاؤهم جهنَّمُ، والإِعرابُ المتقدمُ يعودُ إلى هذا التقدير.

Üçüncüsü: «Zâlike» lafzının mübteda, «cezâühüm»ün bedel veya beyan, «cehennemü»nün ise onun haberi olmasıdır. Dördüncüsü: «Zâlike» lafzının yine mübteda, «cezâühüm»ün onun haberi, «cehennemü»nün ise bedel, beyan veya mahzuf bir mübtedanın haberi olmasıdır. Beşincisi: «Zâlike» lafzının mübteda, «cezâühüm»ün bedel veya beyan, «cehennemü»nün mahzuf bir mübtedanın haberi, «bimâ keferû» ibaresinin birincinin haberi ve cümlenin de i'tirâziyye (ara cümle) kılınmasıdır. Altıncısı: «Zâlike» lafzının mübteda, câr-mecrûrun haber ve «cezâühüm cehennemü»nün ara cümle olmasıdır ki bunda uzaklık (zayıflık) vardır. Yedincisi: «Zâlike» lafzının bir topluluğa işaret olmasıdır; onlar da «bi'l-ahserîne» (en çok hüsrana uğrayanlar) kavlinde zikredilenlerdir; sanki: 'İşte onların cezası cehennemdir' denilmiş gibi çoğula tekil işaretiyle işaret edilmiştir; önceki irablar da bu takdire döner.

قوله: «واتَّخذوا» فيه وجهان، أحدُهما: أنَّه عطفٌ على «كفروا» ، فيكونُ محلُّه الرفعَ لعطفِه على خبر «إنَّ» . الثاني: أنه متسأنفٌ فلا مَحَلَّ له.

O'nun: «Ve'ttehazû» kavlinde iki vecih vardır; birincisi: «Keferû» fiiline matuf olmasıdır, bu takdirde «inne»nin haberine matuf olduğu için irab mahalli ref' olur. İkincisi: Müste'nefe (yeni bir başlangıç cümlesi) olmasıdır, bu takdirde irabtan mahalli yoktur.

والباء في قوله: «بما كفروا» لا يجوزُ تعلُّقُها ب «جزاؤهم» للفَصْلِ بين المصدرِ ومعمولِه.

«Bimâ keferû» kavlindeki bâ harfinin «cezâühüm» lafzına taalluk etmesi, masdar ile ma'mûlü arasının ayrılması sebebiyle caiz değildir.

قوله: {نُزُلاً} : فيه ما تقدَّم: من كونِه اسمَ مكانِ النزولِ، او ما يُعَدُّ للضيفِ. وفي نصبه وجهان، أحدهما: أنه خبر «كانت» ، و «لهم» متعلقٌ بمحذوفٍ على أنَّه حال مِنْ «نُزُلا» ، أو على البيان، أو ب «كانت» عند مَنْ يرى ذلك. والثاني: أنه حالٌ من «جنات» ، أي: ذوات نُزُلٍ، والخبرُ الجارُّ.

O'nun: {نُزُلاً} “Konaklama yeri/ikram olarak” kavli: Konaklama yerinin ismi veya misafir için hazırlanan şey olması bakımından daha önce geçen açıklamalar burası için de geçerlidir. Nasbında ise iki vecih vardır; birincisi: «Kânet»in haberi olmasıdır; «lehum» ise «nüzulen»den bir hâl olmak üzere mahzûfa taalluk eder ya da tebyîn üzere taalluk eder veya bunu caiz görenlere göre «kânet» fiiline taalluk eder. İkincisi: «Cennât» lafzından hâl olmasıdır; yani: 'Nüzul (ikram) sahipleri olarak' takdirindedir ve haber de câr-mecrûrdur.

قوله: {لاَ يَبْغُونَ} : الجملةُ حالٌ: إمَّا مِنْ صاحب «خالدين» ، وإمَّا من الضمير في «خالدين» ، فتكونُ حالاً متداخلة.

O'nun: {لاَ يَبْغُونَ} “İstemezler” kavli: Cümle hâldir; ya «hâlidîne» lafzının sahibinden ya da «hâlidîne» içindeki zamirden hâldir, böylece mütedâhil bir hâl (iç içe geçmiş hâl) olur.

والحِوَل: قيل: مصدرٌ بمعنى التحوُّل: يُقال: حال عن مكانه حِوَلاً، فهو مصدرٌ كالعِوَج والعِوَد والصِّغَر قال:

Hıvel (حِوَل): Dönüşmek/ayrılmak anlamında bir masdar olduğu söylenmiştir: Mekânından ayrıldı anlamında 'hâle an mekânihî hıvelen' denir; o, 'ıvec' (عِوَج), 'ıved' (عِوَد) ve 'sıgar' (صِغَر) gibi bir masdardır. Şair şöyle demiştir:

٣٢٠ - ٤- لكلِّ دولةٍ أجلُ ... ثم يُتاحُ لها حِوَل

320 - 4- Her devletin bir eceli vardır ... Sonra onun için bir değişim/dönüşüm takdir edilir.

وقال الزجاج: «هو عند قومٍ بمعنى الحِيلة في التنقُّل» . وقال ابن عطية: «والحِوَلُ: بمعنى التحوُّل» قال مجاهد: «مُتَحَوَّلاً» وأنشد الرجز المتقدم ثم قال: «وكأنه اسم جمع، وكأنَّ واحدَة حوالة» قلت: وهذا غريب والمشهورُ الأولُ. والتصحيح في فِعَل هو الكثير إن كان مفرداً نحو: الحِوَل وإن كان جمعاً فالعكسُ نحو: «ثِيَرة» و. . . .

Zeccâc şöyle demiştir: «O, bir topluluğa göre bir yerden bir yere intikal etmedeki hile (çare) anlamındadır.» İbn Atiyye ise şöyle demiştir: «Hıvel: Dönüşmek/ayrılmak anlamındadır.» Mücâhid: «Ayrılacak bir yer» demiş ve geçen recez beytini okumuş, sonra da: «Sanki o bir ism-i cemdir (topluluk ismidir) ve tekili 'havâle'dir» demiştir. Derim ki: Bu garip bir görüştür, meşhur olan ise birincisidir. 'Fıal' (فِعَل) vezninde sahih kılma (vâv harfini illetli yapmama kuralı), tekil olduğu takdirde çokça olandır; 'el-hıvel' (الحِوَل) gibi. Eğer çoğul olursa durum bunun aksinedir; 'siyere' (ثِيَرة) ve ... gibi.

قوله: {تَنفَدَ} : قرأ الأَخوان «يَنْفَذَ» بالياء من تحتُ؛ لأنَّ التأنيثَ مجازي. والباقون بالتاء من فوقُ لتأنيثِ اللفظ. وقرأ السُّلمي -

O'nun: {تَنفَدَ} “Tükenmeden önce” kavli: İki Kardeş (Hamza ve Kisâî), müenneslik mecazî olduğu için alttan iki noktalı yâ ile «yenfeze» okumuşlardır. Geriye kalanlar ise lafzın müennesliğinden ötürü üstten iki noktalı tâ ile okumuşlardır. Es-Sülemî ise -

ورُويت عن أبي عمرو وعاصم - تَنَفَّدَ - بتشديدِ الفاءِ، وهو مُطاوَعُ نَفَّدَ بالتشديد نحو: كسَّرته فتكسَّر. وقراءةُ الباقين مطاوعُ أَنْفَدْته.

Ebû Amr ve Âsım'dan da rivayet edilmiştir - fâ harfinin teşdidi ile «teneffede» şeklinde okumuştur; bu, 'kessertehû fetekessere' (onu kırdım, o da kırıldı) misalinde olduğu gibi şeddeli 'neffede' fiilinin mutâvaatıdır (dönüşlü halidir). Diğerlerinin kıraati ise 'enfedtehû' (onu tükettim) fiilinin mutâvaatıdır.

قوله: «ولو جِئنا» جوابُها محذوف لِفَهْمِ المعنى تقديره: لنفِدَ. والعامَّةُ على «مَدَداً» بفتح الميم. والأعمشُ قرأ بكسرها، ونصبُه على التمييز كقوله:

O'nun: «Velev ci'nâ» kavli: Mananın anlaşılırlığından ötürü bunun cevabı mahzuftur; takdiri: 'Elbette tükenirdi' şeklindedir. Genel kıraat mîm harfinin fethasıyla «mededen» şeklindedir. A'meş ise mîm harfinin kesrasıyla okumuştur; şairin şu sözünde olduğu gibi nasbı temyiz olmasındandır:

٣٢٠ - ٥-. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... فإنَّ الهوى يَكْفِيْكه مثلُه صَبْرا

320 - 5- ... Zira sevdaya sabır bakımından bir benzeri sana kâfi gelir.

وقرأ ابن مسعود وابنُ عباس «مِداداً» كالأول. ونصبُه على التمييز أيضاً عند أبي البقاء. وقال غيرُه - كأبي الفضل الرازي -: إنه منصوب على المصدرِ بمعنى الإِمداد نحو: {أَنبَتَكُمْ مِّنَ الأرض نَبَاتاً} [نوح: ١٧] قال: والمعنى: ولو أَمْدَدْناه بمثلِه إمداداً.

İbn Mes'ûd ve İbn Abbâs ise birincisi gibi «midâden» okumuşlardır. Ebu'l-Bekâ'ya göre bunun nasbı da temyiz olmasındandır. Ebü'l-Fazl er-Râzî gibi başkaları ise şöyle demiştir: O, Yüce Allah'ın: {أَنبَتَكُمْ مِّنَ الأرض نَبَاتاً} “Sizi yerden bir bitki olarak bitirdi” [Nûh: 17] kavlinde olduğu gibi imdâd (yardım etmek/katmak) anlamında masdar olarak mansubdur. Şöyle demiştir: Mana da: 'Ona bir mislini daha yardım olarak/ek olarak katsaydık bile' şeklindedir.

قوله: {أَنَّمَآ إلهكم} : «أنَّ» هذه مصدرية وإنْ كانت مكفوفةً ب «ما» . وهذا المصدر قائمٌ مقامَ الفاعلِ كأنه قيل: إنما يُوْحَى إليَّ التوحيدُ.

O'nun: {أَنَّمَآ إلهكم} “İlahınız ancak...” kavli: Bu «enne», «mâ» ile kâffe (amelden alıkonulmuş) olsa bile masdariyyedir. Bu masdar da fail makamına kaimdir; sanki: 'Bana ancak tevhid vahyolunuyor' denilmiş gibidir.

قوله: {وَلاَ يُشْرِكْ} العامَّةُ على الياءِ مِنْ تحتُ، عُطِفَ بها على أمرٍ. ورُوي عن أبي عمروٍ {وَلاَ تُشْرِكْ} بالتاءِ مِنْ فوقُ خطاباً على الالتفات من الغَيْبة إلى الخطاب ثم التُفِتَ في قولِه {بِعِبَادَةِ رَبِّهِ} إلى الأول. ولو جيْءَ على

O'nun: {وَلاَ يُشْرِكْ} “Ve ortak koşmasın” kavli: Genel kıraat alttan iki noktalı yâ iledir; bununla bir emre atfedilmiştir. Ebû Amr'dan ise gāibten hitaba iltifat yoluyla muhatap olarak üstten iki noktalı tâ ile {وَلاَ تُشْرِكْ} şeklinde rivayet edilmiştir; sonra {بِعِبَادَةِ رَبِّهِ} kavlinde birinciye [yani gāibe] iltifat yapılmıştır. Eğer

الالتفات الثاني: لقيل: ربك. والباءُ سببية، أي: بسبب. وقيل: بمعنى في.

ikinci iltifata göre gelseydi: 'Rabbike' denilirdi. Bâ harfi sebebiyye içindir; yani: 'Sebebiyle' anlamındadır. 'Fî' (içinde) anlamında olduğu da söylenmiştir.

والفِرْدوس: الجَنَّةُ مِن الكَرْم خاصة. وقيل: بل ما كان غالبُها كَرْماً. وقيل: كل ما حُوِطَ فهو فِرْدوسٌ والجمع فراديس. وقال المبرد: «الفِرْدوس فيما سمعتُ من العرب: الشجرُ الملتفُّ، والأغلبُ عليه أن يكون من العِنَب» . وحكى الزجاج أنها الأَوْدِيَة التي تُنْبِتُ ضُروباً من النَّبْت. واختُلف فيه: فقيل: هو عربيٌّ وقيل: أعجمي. وهل هو روميٌّ أو فارسيٌّ أو سُرْيانيٌّ؟ قيل: ولم يُسْمع في كلام العرب إلا في بيت حَسَّان:

Firdevs (الفِرْدوس): Özellikle üzüm bağından oluşan bahçedir. Hayır, bilakis çoğunluğu üzüm bağı olan yerdir de denilmiştir. Etrafı çevrili olan her şeyin firdevs olduğu ve çoğulunun 'ferâdîs' (فراديس) geldiği de söylenmiştir. Müberred şöyle demiştir: «Araplardan işittiğime göre firdevs: Sık ve birbirine girmiş ağaçlıktır; bunun da ekserisi üzüm bağından olur.» Zeccâc ise onun türlü türlü bitkiler bitiren vadiler olduğunu nakletmiştir. Onda ihtilaf edilmiştir: Arapça olduğu söylenmiş, yabancı kökenli (muarreb) olduğu da söylenmiştir. Rumca mı, Farsça mı yoksa Süryanice mi olduğu [ihtilaflıdır]. Arapların kelamında yalnız Hassân'ın şu beytinde işitildiği söylenmiştir:

٣٢٠ - ٦- وإنَّ ثوابَ اللهِ كلَّ مُوحِّدِ ... جِنانٌ من الفردوسِ فيها يُخْلَّدُ

320 - 6- Şüphesiz Allah'ın her muvahhide mükâfatı ... Firdevs'ten, içinde ebedî kalacağı cennetlerdir.

وهذا ليس بصحيح، لأنه سُمع في شعرِ أميةَ بنِ أبي الصلت:

Bu ise doğru değildir; zira o, Ümeyye b. Ebi's-Salt'ın şiirinde de işitilmiştir:

٣٢٠ - ٧- كانت منازلُهمْ إذ ذاك ظاهرةً ... فيها الفَراديسُ ثم الثومُ والبَصَلُ

320 - 7- O vakit onların konakları açık ve belirgindi ... Orada firdevsler, sonra sarımsak ve soğan vardı.

ويقال: كَرْمٌ مُفَرْدَسٌ، أي: مُعَرَّشٌ، ولهذا سُمِّيَتِ الروضةُ التي دونَ اليَمامة فِرْدَوساً.

Çardağa alınmış bağ anlamında 'kermün müferdesün' denir; bundan dolayı Yemâme'nin berisindeki bahçeye firdevs adı verilmiştir.

وإضافةُ «جنَّات» إلى الفِرْدوس إضافةٌ تبيينٍ.

«Cennât» lafzının «el-firdevs»e izafeti, tebyîn (açıklama) izafetidir.