قوله: {وَلاَ أَعْصِي} : فيه أربعةُ أوجهٍ، أحدُها: أنََّها لا محلَّ لها من الإِعراب لاستئنافِها. وفيه بُعْدٌ. الثاني: أنها في محلِّ نصبٍ عطفاً على «سَتَجِدُني» لأنَّها منصوبةُ المحلِّ بالقول. وقال الشيخ: «ويجوزُ أَنْ يكونَ معطوفاً على» سَتَجِدُني «فلا يكونُ له محلٌّ من الإِعراب؟ وهذا سَهْوٌ؛ فإنَّ» ستجِدُني «منصوبُ المحلِّ لأنه منصوبٌ بالقول، فكذلك ما عُطِفَ عليه، ولكن الذي غَرَّ الشيخَ أنَّه رأى كلامَ الزمخشري كذلك، ولم يتأمَّلْه فتبعه في ذلك، فمن ثَمَّ جاء السهو. قال الزمخشري: ولا أَعْصِي: في محلِّ النصبِ عطفاً على» صابراً «، أي: ستجدني صابراً وغيرَ عاصٍ. أو» لا «في محلِّ عطفاً على» سَتَجِدُني «.
O'nun: {وَلَا أَعْصِي} [Kehf: 69] “ve karşı gelmeyeceğim” kavlinde dört vecih vardır; birincisi: İstînâfiyye (başlangıç cümlesi) olması sebebiyle iraptan mahallinin olmamasıdır ki bu zayıf bir ihtimaldir. İkincisi: {سَتَجِدُنِي} [Kehf: 69] “beni bulacaksın” fiiline atfedilerek nasb mahallinde olmasıdır; çünkü o, kavil (söz) sebebiyle mahallen mansubdur. Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: '«Setecidünî» fiiline matuf olup iraptan mahallinin olmaması da caizdir.' Ancak bu bir sehifdir (yanılgıdır); zira «setecidünî» kavil sebebiyle mahallen mansubdur, dolayısıyla ona matuf olan da öyledir. Fakat Şeyh'i yanıltan şey, Zemahşerî'nin kelâmını bu şekilde görmüş olması, üzerinde düşünmeden ona uymuş bulunmasıdır; yanılgı da buradan kaynaklanmıştır. Zemahşerî şöyle demiştir: '«Ve lâ a'sî»: «Sâbiran» kelimesine atfedilerek nasb mahallindedir; yani: Beni sabreden ve isyan etmeyen biri olarak bulacaksın demektir. Yahut «lâ [a'sî]», «setecidünî» fiiline atıfla [nasb] mahallindedir.'
الرابع: أنَّه في محلِّ نصبٍ عطفاً على» صابراً «كما تقدَّم تقريرُه.
Dördüncüsü: Daha önce takrir edildiği üzere «sâbiran» kelimesine atfedilerek nasb mahallinde olmasıdır.
قوله: {فَلاَ تَسْأَلْني} : قد تقدَّم خلافُ القُرَّاء في هذا الحرفِ في سورة هود: وقرأ أبو جعفر هنا بفتحِ السينِ واللامِ وتشديدِ النونِ من غيرِ همزٍ.
O'nun: {فَلَا تَسْأَلْنِي} [Kehf: 70] “bana sorma” kavli: Kurrânın bu kelimedeki ihtilafı Hûd sûresinde geçmişti. Ebû Ca'fer burada sîn ve lâm harflerinin fethasıyla ve hemzesiz olarak nûn harfinin şeddesiyle [felâ teselenne] okumuştur.
قوله: {لِتُغْرِقَ} : في اللام وجهان، أحدُهما: هي لامُ العلة. والثاني: هي لامُ الصَّيْرورة. وقرأ الأخَوان: «ليَغْرَقَ» بفتح الياء مِنْ تحتُ وسكونِ الغين وفتحِ الراء، «أهلُها» بالرفع فاعلاً. والباقون بضمِّ التاءِ مِنْ فوقُ وكسرِ الراء، أي: لتُغْرِق أنت أهلَها بالنصب مفعولاً به. والحسن وأبو رجاء كذلك، إلا أنَّهما شَدَّدا الراءَ.
O'nun: {لِتُغْرِقَ} [Kehf: 71] “boğmak için mi” kavlindeki lâm harfinde iki vecih vardır; birincisi: İllet lâmı (sebep bildiren lâm) olmasıdır. İkincisi: Sayrûret lâmı (akıbet lâmı) olmasıdır. İki Kardeş (Hamza ve Kisâî), alttan yâ'nın fethası, gayn'ın sükûnu ve râ'nın fethasıyla «li-yagraka», {أَهْلَهَا} [Kehf: 71] “halkını” kelimesini de fâil olarak ref ile [ehlühe] okumuşlardır. Diğerleri ise üstten tâ'nın zammesi ve râ'nın kesresiyle okumuşlardır; yani: 'Sen onun halkını boğasın diye' takdirinde olup [ehlehâ] lafzı mef'ûlün bih olarak mansubdur. Hasan ve Ebû Recâ da aynı şekilde okumuş, ancak râ harfini şeddelemişlerdir.
والسفينة معروفةٌ، وتُجمع على سُفُن وسَفائن نحو: صحيفة وصُحُف وصحائف. وتُحذف منها التاءُ مراداً بها الجمعُ، فتكونُ اسمَ جنسٍ نحو: ثَمَرَ وبَلَح. إلا أنه هذا المصنوع قليلٌ جداً نحو: جَرَّة وجَرَّ، وعِمامة وعِمام. قال الشاعر:
Sefîne (gemi) bilinen bir kelimedir; tıpkı sahîfe-suhuf-sahâif gibi süfün ve sefâin şeklinde çoğulu yapılır. Kendisinden tâ harfi hazfedilerek çoğul kastedilir ve semere-semer, beleha-beleh gibi cins ismi olur. Ancak insan yapımı nesnelerde cerretün-cerr, imâmetün-imâm gibi bu kullanım oldukça azdır. Şair şöyle demiştir:
٣١٧ - ٩-
317 - 9-
متى تَأْتيه تأتي لُجَ بَحْرٍ ... تقاذَفُ في غوارِبِه السَّفينُ
Ona vardığında, gemilerin dalgalarında çalkalandığı engin bir denize varmış olursun.
واشتقاقها مِن السَّفْنِ وهو القَشْر؛ لأنها تقشُر الماءَ. كما سُمِّيَتْ «بِنْتَ مَخْرٍ» لأنها تَمْخُر الماء، أي: تَشُقُّه.
Türevi ise soymak/kazımak anlamına gelen es-sefn (السَّفْن) kökündendir; çünkü o suyu soyar (yarıp geçer). Nitekim suyu yardığı yani yardığı için ona «bintü mahrin» (suyu yaran şey) de denilmiştir.
قوله: «إمْراً» شيئاً عظيماً، يقال: أَمِرَ الأَمْرُ، أي: عَظُم وتفاقَمَ. قال:
O'nun: «İmren» kavli: Korkunç, büyük bir şey demektir. İş büyüyüp vahimleştiğinde 'emirale'l-emr' denir. [Şair] şöyle demiştir:
٣١٨ - ٠- داهِيَةً دَهْياءَ إمْراً ...
318 - 0- Korkunç, dehşetli, büyük bir musibet...
قوله: {عُسْراً} : كفعولٌ ثانٍ ل «تُرْهِقْني» مِنْ أَرْهَقَه كذا إذا حَمَّله إياه وغشَّاه به. و «ما» في «بما نَسِيْتَ» مصدريةٌ أو بمعنى الذي، والعائدُ محذوفٌ.
O'nun: {عُسْرًا} [Kehf: 73] “bir zorluk” kavli: Bir kimseye bir şeyi yükleyip onu bürüdüğünde kullanılan 'erhakahû kezâ' ifadesinden hareketle {تُرْهِقْنِي} [Kehf: 73] “bana yükleme” fiilinin ikinci mef'ûlüdür. {بِمَا نَسِيتُ} [Kehf: 73] “unuttuğum şeyden dolayı” kavlindeki «mâ» ise masdariyyedir yahut ellezî (ism-i mevsûl) anlamındadır ve âid zamiri mahzuftur.
قوله: {زاكِيَةً} : قرأ «زاكية» بألفٍ وتخفيفِ الياءِ نافعٌ وابنُ كثير وابو عمرو. وبدون الألف وتشديد الياء الباقون. فَمَنْ قَرَأ «زاكية» فهو أسمُ فاعلٍ على أصلِه. ومَنْ قرأ «زَكِيَّة» فقد أخرجه إلى فَعِيلة للمبالغة.
O'nun: {زَاكِيَةً} [Kehf: 74] “masum/temiz” kavli: Nâfi', İbn Kesîr ve Ebû Amr elif ile ve yâ'nın tahfifiyle «Zâkiyeten» şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise elifsiz ve yâ'nın tecdîdiyle [zekiyyeten] okumuşlardır. Kim «Zâkiyeten» diye okursa, bu aslı üzere bir ism-i faildir. Kim de «Zekiyyeten» diye okursa, mübalağa için onu fa'île veznine nakletmiş olur.
والغُلام: مَنْ لم يَبْلُغْ. وقد يُطْلق على البالغِ الكبيرِ. فقيل: مجازاً باعتبارِ ما كان. ومنه قولُ ليلى:
Gulam: Henüz büluğa ermemiş kimsedir. Bazen bülûğa ermiş yetişkin kimse için de kullanılır. Geçmişteki durumuna itibar edilerek mecaz olduğu söylenmiştir. Leylâ'nın şu sözü bundandır:
٣١٨ - ١- شَفاها مِنَ الدَّاءِ الذي قد أصابها ... غُلامٌ إذا هَزَّ القناةَ شَفاها
318 - 1- Kendisine isabet eden dertten onu, mızrağı salladığında şifa veren bir yiğit (gulam) kurtardı.
وقال آخر:
Bir başkası da şöyle demiştir:
٣١٨ - ٢- تَلَقَّ ذُبابَ السَّيْفِ عني فإنني ... غلامٌ إذا هُوجِيْتُ لَسْتُ بشاعرِ
318 - 2- Kılıcın keskin ucunu benden savuştur; zira ben hicvedildiğimde şairlik yapacak bir delikanlı (gulam) değilim.
وقيل: بل هو حقيقةٌ لأنه مِن الإِغلام وهو السَّبْق، وذلك إنما يكونُ في الإِنسانِ المحتلِمِ. وقد تقدَّم ترتيبُ أسماءِ الآدمي مِنْ لَدُن هو جنينٌ إلى أن يضير شيخاً ولله الحمد/.
Aksine bunun hakikat olduğu da söylenmiştir; çünkü bu kelime öne geçmek/atılmak anlamına gelen el-iğlâm (الإِغْلام) kökündendir ve bu da ancak ihtilam olmuş (ergen) insanda bulunur. Âdemoğlunun cenin olduğu andan ihtiyar bir pir oluncaya kadarki isimlerinin sıralaması daha önce geçmişti, Allah'a hamdolsun.
قال الزمخشري: «فإن قلت: لِمَ قيل:» حتى إذا رَكِبا في السفينةِ خَرَقَها «بغير فاءٍ، و» حتى إذا لَقِيا غلاماً فَقَتَله «بالفاء؟ قلت» جَعَل «خَرَقَها» جزاءً للشرطِ، وجَعَل «قَتَله» من جملةِ الشرط معطوفاً عليه، والجزاءُ «قال: أَقْتَلْتَ» . فإنْ قلت: لِمَ خُولف بينهما؟ قلت: لأنَّ الخَرْقَ لم يتعقَّبِ الركوبَ، وقد تعقَّبَ القتلُ لقاءَ الغلامِ «.
Zemahşerî şöyle demiştir: 'Eğer, fâ harfi olmaksızın {حَتَّىٰ إِذَا رَكِبَا فِي السَّفِينَةِ خَرَقَهَا} [Kehf: 71] “Nihayet gemiye bindiklerinde onu deldi” denilmişken, neden fâ harfi ile {حَتَّىٰ إِذَا لَقِيَا غُلَامًا فَقَتَلَهُ} [Kehf: 74] “Nihayet bir erkek çocuğa rastladıklarında onu hemen öldürdü” denildi? dersen, derim ki: «Harakahâ» kavlini şartın cezası (cevabı) kıldı, «katelehu» kavlini ise ona matuf kılarak şart cümlesinin içine dahil etti; ceza (cevap) ise {قَالَ أَقَتَلْتَ} [Kehf: 74] “Dedi ki: Öldürdün mü?” kısmıdır. Eğer: Bu ikisinin arası niçin farklı kılındı? dersen, derim ki: Çünkü delme işi binmenin hemen peşinden gerçekleşmedi, oysa öldürme işi çocuğa rastlanmasının hemen peşinden gerçekleşti.'
قوله: {بِغَيْرِ نَفْسٍ} فيه ثلاثةُ أوجهٍ، أحدها: انها متعلقةٌ ب» قَتَلْتَ «. الثاني: أنها متعلقةٌ بمحذوفٍ على أنها حالٌ مِنَ الفاعلِ أو من المفعولِ،
O'nun: {بِغَيْرِ نَفْسٍ} [Kehf: 74] “bir cana karşılık olmaksızın” kavlinde üç vecih vardır; birincisi: «Katelte» fiiline müteallık olmasıdır. İkincisi: Fâilden yahut mef'ûlden hâl olarak mahzûfa müteallık olmasıdır;
أي: قَتَلْتَه ظالماً أو مظلوماً، كذا قَدَّرَه أبو البقاء. وهو بعيدٌ جداً. الثالث: أنها صفةٌ لمصدرٍ محذوفٍ، أي: قَتْلاً بغيرِ نفسٍ.
Yani: 'Zalim veya mazlum olduğu halde onu öldürdün' demektir; Ebü'l-Bekâ bunu böyle takdir etmiştir. Ancak bu oldukça uzak bir ihtimaldir. Üçüncüsü: Mahzûf bir masdarın sıfatı olmasıdır; yani: 'Bir cana karşılık olmaksızın bir öldürme ile' takdirindedir.
قوله:» نُكْراً «قرأ نافع وأبو بكر وابن ذكوان بضمتين، والباقون بضمة وسكون. وهما لغتان، أو أحدهما أصل. و» شيئاً «: يجوز أن يُراد به المصدرُ، أي: مَجيئاً نُكْرا، وأن يُراد به المفعولُ به، أي: جِئْتَ أمراً مُنْكَراً. وهل النُّكْرُ أَبْلَغُ من الإِمر أو بالعكس. فقيل: الإِمْرُ أبلغُ؛ لأنَّ قَتْلَ أَنْفُسٍ بسبب الخَرْقِ أعظمُ مِنْ قَتْل نفسٍ واحدة. وقيل: بل النُّكْر أبلغُ لأن معه القَتْلَ الحَتْمَ، بخلاف خَرْقِ السفينة فإنه يمكن تدارُكُه، ولذلك قال:» ألم أَقُلْ لك «ولم يأتِ ب» لك «مع» إمراً «.
O'nun: «Nükren» kavli: Nâfi', Ebû Bekr ve İbn Zekvân iki zamme ile [nüküren], diğerleri ise bir zamme ve bir sükûn ile [nükran] okumuşlardır. Bunlar iki ayrı lehçedir yahut biri asıldır. {شَيْئًا} [Kehf: 74] “bir şey” kelimesinden ise masdar kastedilmiş olabilir; yani: 'Görülmedik/çirkin bir gelişle geldin' demektir; mef'ûlün bih kastedilmiş de olabilir; yani: 'Çirkin, münker bir iş yaptın' demektir. Nükr kelimesi mi imr kelimesinden daha beliğdir, yoksa aksi mi? denildiğinde: İmr kelimesinin daha beliğ olduğu söylenmiştir; çünkü geminin delinmesi sebebiyle birden fazla canın ölmesi tek bir canın öldürülmesinden daha büyüktür. Aksine nükr kelimesinin daha beliğ olduğu da söylenmiştir; zira onda kesin bir öldürme vardır, geminin delinmesinde ise telafi etme imkânı bulunmaktadır; bundan dolayı {أَلَمْ أَقُلْ لَكَ} [Kehf: 75] “Sana söylemedim mi?” demiş, {إِمْرًا} [Kehf: 71] kelimesiyle birlikte ise «leke» lafzını getirmemiştir.
قوله: {فَلاَ تُصَاحِبْنِي} : العامَّةُ على «تصاحِبْني» من المفاعلة. وعيسى ويعقوب: «فلا تَصْحَبَنِّي» مِنْ صَحِبَه يَصْحَبُه. وأبو عمروٍ في روايةٍ وأُبَيٌّ بضمِّ التاءِ مِنْ فوقُ وكسرِ الحاء، مِنْ أصحب يُصْحِب، ومفعولُه محذوفٌ تقديره: فلا تُصْحِبْني نفسك. وقرأ أُبَيٌّ «فلا تُصْحِبْني عِلْمَك» فأظهر المفعول.
O'nun: {فَلَا تُصَاحِبْنِي} [Kehf: 76] “artık benimle arkadaşlık etme” kavli: Genel kıraat mufâale babından «tu-sâhibnî» şeklindedir. Îsâ ve Ya'kûb, 'sahibe-yeshabu' kökünden «felâ tashabennî» şeklinde okumuşlardır. Ebû Amr'dan gelen bir rivayette ve Übey kıraatinde ise, üstten tâ'nın zammesi ve hâ'nın kesresiyle «ashabe-yushibu» fiilinden [felâ tushibnî] şeklinde okunmuştur; mef'ûlü mahzûf olup takdiri: 'Kendini bana yoldaş kılma' demektir. Übey ise mef'ûlü açıkça zikrederek «felâ tushibnî ilmeke (ilmini bana yoldaş etme)» şeklinde okumuştur.
قوله: {مِن لَّدُنِّي} العامَّةُ على ضَمِّ الدالِ وتشديد النون. وذلك أنَّهم
O'nun: {مِنْ لَدُنِّي} [Kehf: 76] “benim tarafımdan” kavli: Genel kıraat dâl'ın zammesi ve nûn'un şeddesi iledir. Şöyle ki onlar,
اَدْخلوا نونَ الوقايةِ على «لَدُن» لِتَقِيَها من الكسرِ محافَظَةً على سكونِها، كما حُوْفِظَ على سكونِ نون «مِنْ» و «عَنْ» فأُلْحِقَتْ بهما نونُ الوقايةِ فيقولون: مِنِّي وعَنِّي بالتشديد.
«Min» ve «an» harflerinin nûn'unun sükûnunun korunup kendilerine vikâye nûnu bitiştirilerek şeddeli olarak 'minnî' ve 'annî' denildiği gibi, sükûnunu korumak maksadıyla kesreden korusun diye «ledün» kelimesine de vikâye nûnunu dahil etmişlerdir.
ونافعٌ بتخفيف النون. والوجهُ فيه: أنه لم يُلْحِقْ نونَ الوقاية ل «لَدُن» . إلا أنَّ سيبويه منع مِنْ ذلك وقال: «لا يجوزُ أَنْ تأتيَ ب» لَدُنْ «مع ياء المتكلم دون نونِ وقاية» . وهذه القراءةُ حجةٌ عليه. فإنْ قيل: لِمَ لا يُقال: إن هذه النونَ نونُ الوقايةِ، وإنما اتصلَتْ ب «لَدُ» لغةً في «لَدُن» حتى يتوافَقَ قولُ سيبويه مع هذه القراءة؟ قيل: لا يَصِحُّ ذلك من وجهين، أحدهما: أَنَّ نونَ الوقايةِ إنما جِيءَ بها لتقيَ الكلمةَ الكسرَ محافظةً على سكونها. ودون النون لا يُسَكِّنون؛ لأنَّ الدالَ مضمومةٌُ، فلا حاجةَ إلى النون.
Nâfi' ise nûn'un tahfifiyle okumuştur. Bunun gerekçesi: «Ledün» kelimesine vikâye nûnunu bitiştirmemiş olmasıdır. Ne var ki Sîbeveyh buna engel olmuş ve: 'Mütekellim yâ'sı ile birlikte vikâye nûnu olmaksızın «ledün» kelimesini getirmen caiz değildir' demiştir. Bu kıraat ise onun aleyhine bir hüccettir. Eğer: 'Sîbeveyh'in sözü bu kıraatle uyumlu olsun diye, buradaki nûn vikâye nûnudur ve «ledün» kelimesindeki bir lehçe olan «ledü» lafzına bitişmiştir denilemez mi?' denilirse, şöyle cevap verilir: Bu iki yönden sahih olmaz; birincisi: Vikâye nûnu, sükûnunu korumak amacıyla kelimeyi kesreden korumak için getirilmiştir. Nûn olmaksızın ise [dâl'ı] sakin kılmazlar; çünkü dâl zammelidir, dolayısıyla nûna ihtiyaç yoktur.
والثاني: أنَّ سيبويهِ يمنع أَنْ يُقال: «لَدُني» بالتخفيف.
İkincisi ise: Sîbeveyh'in şeddesiz olarak «ledünî» denilmesini men etmesidir.
وقد حُذِفَتِ النونُ مِنْ «عَنْ» و «مِنْ» في قوله:
[Şairin] şu sözünde «an» ve «min» kelimelerinden nûn hazfedilmiştir:
٣١٨ - ٣- أيُّها السَّائِلُ عنهم وعِنِيْ ... لستُ من قيسٍ ولا قيسٌ مِنِيْ
318 - 3- Ey onları ve beni soran kimse! Ne ben Kays'tanım ne de Kays bendendir.
ولكن تَحْتمل هذه القراءةُ أن تكون النونُ فيها أصليةً، وأن تكونَ للوقاية على أنها دخلَتْ على «لَدْ» الساكنة الدال، لغةً في «لدن» فالتقى ساكنان
Fakat bu kıraatteki nûnun kelimenin aslından olması da, «ledün» lafzında bir lehçe olarak dâl'ı sakin olan «led» lafzına dahil olmuş vikâye nûnu olması da muhtemeldir; böylece iki sakin yan yana gelmiş,
فكُسِرَتْ نونُ الوقاية على أصلها. وإذا قلنا بأنَّ النونَ أصليةٌ فالسكونُ تخفيفٌ كتسكين ضاد «عَضْد» وبابِه.
bunun üzerine vikâye nûnu aslı gereğince kesrelenmiştir. Eğer nûnun asıl olduğunu söylersek, bu sükûn «adud» kelimesinin dâd'ının ve benzerlerinin sükûna uğratılması gibi bir tahfiftir (hafifletmedir).
وقرأ أبو بكرٍ بسكونِ الدال وتخفيفِ النون أيضاً، ولكنه أَشَمَّ الدالَ الضَّمَّ مَنْبَهة على الأصل. واختلف القرَّاء في هذا الإِشمامِ، فقائلٌ: هو إشارةٌ بالعضوِ مِنْ غيرِ صوتٍ كالإِشمام الذي في الوقف، وهذا هو المعروف. وقائلٌ: هو إشارةٌ للحركةِ المُدْرَكةِ بالحسِّ فهو كالرَّوْم في المعنى، يعني: أنه إتيانٌ ببعض الحركةِ. وقد تقدَّم هذا محرَّراً في يوسف عند قولِه {لاَ تَأْمَنَّا} [الآية: ١١] ، وفي قوله في هذه السورةِ «مِنْ لدنه» في قراءة شعبة أيضاً، وتقدَّم لك بحثٌ يعودُ مثلُه هنا.
Ebû Bekr de dâl'ın sükûnu ve yine nûn'un tahfifiyle okumuş, ancak aslına dikkat çekmek üzere dâl harfine işmam ile zamme vermiştir. Kurrâ bu işmam hususunda ihtilaf etmiştir; kimisi: Bunun vakıf hâlindeki işmam gibi sissiz bir şekilde organla (dudakla) işaret etmek olduğunu söylemiştir ki meşhur olan da budur. Kimisi ise: Duyu ile idrak edilen bir harekeliğe işaret etmek olduğunu söylemiştir ki bu anlamca revm gibidir; yani harekenin bir kısmını getirmektir. Bu mesele Yûsuf sûresinde {لَا تَأْمَنَّا} [Yûsuf: 11] kavlinde ve yine bu sûrede Şu'be kıraatindeki «min ledünhü» kavlinde tahkikli olarak geçmişti; burada da benzeri geçerli olan bir inceleme daha önce sana sunulmuştu.
وقرأ عيسى وأبو عمروٍ في روايةٍ «عُذُراً» بضمتين. وعن أبي عمرو أيضاً «عُذْرِي» مضافاً لياءِ المتكلم.
Îsâ ve bir rivayette Ebû Amr iki zamme ile «uzuran» şeklinde okumuşlardır. Ebû Amr'dan ayrıca mütekellim yâ'sına muzaf olarak «uzrî» şeklinde de rivayet edilmiştir.
و {مِن لَّدُنِّي} متعلقٌ ب «بَلَغْتَ» ، أو بمحذوفٍ على أنه حالٌ مِنْ «عُذْرا» .
{مِنْ لَدُنِّي} [Kehf: 76] “benim tarafımdan” kavli {بَلَغْتَ} [Kehf: 76] “ulaştın” fiiline müteallıktır yahut {عُذْرًا} [Kehf: 76] “özre/mazerete” kelimesinden hâl olarak mahzûfa müteallıktır.
قوله: {استطعمآ أَهْلَهَا} : جواب «إذا» ، أي: سألاهم الطعامَ. وفي تكريرِ «أهلَها» وجهان، أحدهما: أنه توكيدٌ من بابِ إقامةِ الظاهر مُقامِ المضمر كقوله:
O'nun: {اسْتَطْعَمَا أَهْلَهَا} [Kehf: 77] “halkından yiyecek istediler” kavli: «İzâ»nın cevabıdır; yani onlardan yiyecek istediler. «Ehlehâ» lafzının tekrar edilmesinde iki vecih vardır; birincisi: [Şairin] şu sözünde olduğu gibi zamir makamına zâhir ismin ikame edilmesi kabilinden bir tekit olmasıdır:
٣١٨ - ٤-
318 - 4-
لا أرى الموتَ يَسْبِقُ الموتَ شيءٌ ... نغَّصَ الموتُ ذا الغِنى والفقيرا
Ölümü hiçbir şeyin geçemeyeceğini görüyorum; ölüm zengine de fakire de hayatı zehir etmiştir.
والثاني: أنَّه للتأسيسِ؛ وذلك أنَّ الأهلَ المَأْتِيِّين ليسوا جميعَ الأهل، إنما هم البعضُ، إذ لا يمكن أَنْ يأتيا جميعَ الأهلِ في العادة في وقتٍ واحد، فلمَّا ذَكَرَ الاستطعامَ ذكره بالنسبة إلى جميع الأهل كأنهما تَتَبَّعا الأهلَ واحداً واحداً، فلو قيل: استطعماهم لاحتمل أنَّ الضميرَ/ يعودُ على ذلك البعضِ المأتِيِّ دونَ غيرِه، فكرَّر الأهلَ لذلك.
İkincisi ise: Te'sîs (yeni bir mana getirme) için olmasıdır; şöyle ki yanına varılan halk bütün halk değildir, sadece bir kısmıdır; çünkü âdeten aynı anda bütün halkın yanına varmaları mümkün değildir. Yiyecek istemeyi zikrettiğinde ise sanki halkı birer birer dolaşmışlar gibi bunu bütün halka nispetle zikretti. Şayet 'istat'amâhüm' denilseydi zamirin başkasına değil de sadece yanına varılan o kısma dönmesi muhtemel olurdu; bundan dolayı 'ehl' kelimesi tekrar edilmiştir.
قوله: {أَن يُضَيِّفُوهُمَا} مفعولٌ به لقولِه «أبَوْا» . والعامَّة على التشديد مِنْ ضَيَّفَه يُضَيِّفه. والحسن وأبو رجاء وأبو رزين بالتخفيف مِنْ: أضافَه يُضيفه وهما مثل: مَيَّله وأماله.
O'nun: {أَنْ يُضَيِّفُوهُمَا} [Kehf: 77] “onları misafir etmeyi” kavli {أَبَوْا} [Kehf: 77] “çekindiler/reddettiler” fiilinin mef'ûlün bihidir. Genel kıraat 'dayyefehû yudayyifuhû' fiilinden tecdîd (şedde) iledir. Hasan, Ebû Recâ ve Ebû Rezîn ise 'adâfehû yudîfuhû' fiilinden tahfif ile okumuşlardır; bu ikisi 'meyyelehû' ve 'emâlehû' gibidir.
قوله: {أَن يَنقَضَّ} مفعولُ الإِرادة. و «انقَضَّ» يُحتمل أن يكونَ وزنُه انْفَعَلَ، من انقِضاضِ الطائرِ أو مِنْ القِضَّة وهي الحَصَى الصِّغار. والمعنى: يريدُ اَنْ يتفتَّتَ كالحصى، ومنه طعامٌ قَضَضٌ إذا كان فيه حَصَى صِغارٌ. وأن يكونَ وزنُه افْعَلَّ كاحْمَرَّ مِن النَّقْضِ يقال: نَقَضَ البناءَ يَنْقُضُه إذا هَدَمه. ويؤيِّد هذا ما في حرفِ عبدِ الله وقراءةِ الأعمش «يريد ليُنْقَضَ» مبنياً للمفعول واللامِ، كهي في قولِه {يُرِيدُ الله لِيُبَيِّنَ لَكُمْ} [النساء: ٢٦] . وما قرأ به اُبَيٌّ كذلك إلا أنَّه {يُرِيدُ أَن يُنقَضَ} بغير لام كي.
O'nun: {أَنْ يَنْقَضَّ} [Kehf: 77] “yıkılmak [üzere olan]” kavli irade fiilinin mef'ûlüdür. «İnkadde» fiilinin vezninin, kuşun süzülüp inmesi anlamındaki inkıdâd kökünden veya küçük çakıl taşları demek olan el-kıdda (القِضَّة) kökünden infa'ale olması muhtemeldir. Anlamı: Çakıl taşları gibi ufalanmak istiyor demektir; içinde küçük çakıllar bulunan yiyecek için kullanılan 'taâmun kadadun' ifadesi bundandır. Ayrıca 'ihmarra' gibi vezninin if'alle olması da muhtemeldir ki binayı yıktığında kullanılan 'nekada'l-binâe yenkuduhû' kökünden en-nakz (النَّقْض) lafzındandır. Abdullah [b. Mes'ûd]'un mushafında ve A'meş'in kıraatinde meçhul olarak ve tıpkı {يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ} [Nisâ: 26] “Allah size açıklamak istiyor” kavlindeki gibi lâm ile gelen «yurîdü li-yunkada» okuyuşu da bunu destekler. Übey'in kıraati de benzer şekildedir; ancak o sebep bildiren key lâmı olmaksızın {يُرِيدُ أَنْ يُنْقَضَ} [Kehf: 77] şeklinde okumuştur.
وقرأ الزُّهْري «أنْ يَنْقَاضَ» بألفٍ بعد القاف. قال الفارسيُّ: «هو مِنْ قولهم قِضْتُه فانقاضَ» أي: هَدَمْتُه فانهدم «. قلت: فعلى هذا يكونُ وزنُه يَنْفَعِل. والأصل انْقَيَض فَأُبْدِلَت الياءُ ألفاً. ولمَّا نَقَل أبو البقاء هذه القراءةَ قال:» مثل: يَحْمارّ «ومقتضى هذا التشبيه أن يكونَ وزنُه يَفْعالَّ. ونقل أبو البقاء أنه قُرِئ كذلك بتخفيفِ الضاد قال:» وهو مِنْ قولِك: انقاضَ البناءُ إذا تهدَّم «.
Zührî ise kaf harfinden sonra elif ile «en yenkâda» şeklinde okumuştur. Fârisî şöyle demiştir: 'Bu, Arapların yıktım o da yıkıldı anlamındaki kıdtuhû fenkâda sözündendir.' Derim ki: Buna göre vezni yenfa'il olur. Aslı 'inkayeda' olup yâ harfi elife dönüştürülmüştür. Ebü'l-Bekâ bu kıraati naklettiğinde: '«Yahmarru» gibidir' demiştir; bu benzetmenin gereği ise vezninin yef'âllü olmasıdır. Ebü'l-Bekâ bunun dâd harfinin tahfifiyle de okunduğunu nakletmiş ve: 'Bina harap olduğunda söylediğin «inkâda'l-binâu» sözündendir' demiştir.
وقرأ عليٌّ أميرُ المؤمنين ﵁ وعكرمة في آخرين» يَنْقاص «بالصاد مهملةً، وهو مِنْ قاصَه يَقِيْصُه، أي: كسره. قال ابنُ خالويه:» وتقول العرب «انقاصَتِ السِّنُّ: إذا انشقَّتْ طولاً» . وأُنْشِدُ لذي الرُّمَّة:
Mü'minlerin Emîri Ali radıyallâhu anh ve İkrime ile birlikte başkaları noktasız sâd ile «yenkâsu» şeklinde okumuşlardır; bu da bir şeyi kırdığında kullanılan 'kâsehû yekîsuhû' kökündendir. İbn Hâleveyh şöyle demiştir: 'Araplar diş boylamasına çatlayıp yarıldığında «inkâsati's-sinnü» derler.' Zü'r-Rumme'nin şu beyti inşâd edilmiştir:
٣١٨ - ٥-. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... . . . . . . . . . مُنْقاصٌ ومُنْكِثبُ
318 - 5- ... yarılmış ve yığılmış...
وقيل: إذا تَصَدَّعَتْ كيف كان. وأُنْشِد لأبي ذؤيب:
Nasıl olursa olsun yarıldığında da bu ifadenin kullanıldığı söylenmiştir. Ebû Züeyb'in şu beyti inşâd edilmiştir:
٣١٨٦ - فِراقٌ كقَيْصِ السِّنِّ، فالصَّبْرَ إنَّه ... لكلِّ أُناسٍ عَثْرَةٌ وجُبورُ
318 - 6- Dişin kırılması gibi bir ayrılık; artık sabret! Zira her insan için bir tökezleme ve ardından bir toparlanma vardır.
ونسبةُ الإِرادةِ إلى الجدارِ مجازٌ وهو شائعٌ جداً. ومِنْ أنكر المجازَ
İradenin duvara nispet edilmesi mecazdır ve bu [Arapçada] son derece yaygındır. Mecazı mutlak olarak
مطلقاً أو في القرآنِ خاصةً تَأَوَّلَ ذلك على أنه خُلِقَ للجِدار حياةٌ وإرادة كالحيوانات. أو أنَّ الإِرادةَ صدرت من الخَضِرِ ليَحْصُلَ له ولموسى من العَجَبِ. وهو تَعَسُّفٌ كبيرٌ. وقد أنحى الزمخشريُّ على هذا القائِل إنحاءً بليغاً.
yahut özellikle Kur'an'da inkâr eden kimse, bunu duvara hayvanlar gibi bir hayat ve irade yaratıldığı şeklinde tevil etmiştir; yahut iradenin hem kendisine hem de Mûsâ'ya hayret hâsıl olsun diye Hızır'dan sâdır olduğunu ileri sürmüştür. Bu ise büyük bir zorlamadır. Zemahşerî bu görüş sahibini son derece sert bir şekilde eleştirmiştir.
قوله: «لاتَّحّذْتَ» قرأ ابن كثير وأبو عمرو «لتَخِذْتَ» بفتح التاءِ وكسرِ الخاءِ مِنْ تَخِذَ يَتْخَذُ كتَعِبَ ويتعَبُ. والباقون:: لاتَّخَذْتَ «بهمزةِ الوصلِ وتشديدِ التاءِ وفتحِ الخاءِ مِنَ الاتِّخاذ. واختُلِفَ: هل هما مِن الأَخْذ، والتاءُ بدلٌ من الهمزة، ثم تُحْذَفُ التاءُ الأولى فيُقال: تَخِذَ، كتَقِيَ مِنْ اتَّقَى نحو:
O'nun: «Lettehazte» kavli: İbn Kesîr ve Ebû Amr, 'teibe-yet'abu' gibi 'tahize-yethezu' fiilinden tâ'nın fethası ve hı'nın kesresiyle «letahezte» şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise ittihâz masdarından hemze-i vasl, tâ'nın şeddesi ve hı'nın fethasıyla «lettehazte» şeklinde okumuşlardır. Bu iki fiilin el-ahz (الأَخْذ) kökünden olup tâ'nın hemzeden bedel mi kılındığı, sonra da tıpkı «ittekâ»dan «takiye» denilmesi gibi birinci tâ'nın hazfedilerek «tahize» mi denildiği hususunda ihtilaf edilmiştir; nitekim...
٣١٨ - ٧-. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... تَقِ اللهَ فينا والكتابَ الذي تَتْلُوْ
318 - 7- ... Bizim hakkımızda Allah'tan kork ve okuduğun kitaptan!
أم هما مِنْ تَخِذَ والتاءُ أصيلةٌ، ووزنُهما فَعِل وافْتَعَل؟ قولان تقدَّم تحقيقُهما في هذا الموضوع. والفِعْلُ هنا على القراءتين متعدٍّ لواحدٍ لأنَّه بمعنى الكسب.
Yoksa ikisi de «tahize» kökünden olup tâ harfi asıl mıdır ve vezinleri fe'ile (فَعِل) ve ifte'ale (افْتَعَل) midir? Bu konuda daha önce tahkiki geçen iki görüş bulunmaktadır. Buradaki fiil her iki kıraatte de tek bir mef'ûle müteaddîdir; çünkü kazanmak manasındadır.
قوله: {فِرَاقُ بَيْنِي} : العامَّةُ على الإِضافةِ اتِّساعاً في
O'nun: {فِرَاقُ بَيْنِي} “Aramızın ayrılması” kavli: Genel kıraat, zarfta [kullanım] genişliği yapılarak izâfet iledir.
الظرف. وقيل: هو بمعنى الوَصْلِ. ومِثلُه قولُه:
[Burada 'beyn' kelimesinin] 'vuslat/bağlantı' manasında olduğu da söylenmiştir. Şairin şu sözü de bunun gibidir:
٣١٨ - ٨-. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... وجِلْدَةُ بين العَيْنِ والأَنْفِ سالِمُ
318 - 8- ... Ve göz ile burun arasındaki [bağlantıyı sağlayan] deri sağlamdır.
وقرأ ابنُ أبي عبلة «فِراقٌ» بالتنوين على الأصل. وتكريرُ المضافِ إليه عطفاً بالواو هو الذي سَوَّغ إضافةَ «بَيْنَ» إلى غيرِ متعدِّدٍ، ألا ترى أنَّك لو اقتصَرْتَ على قولك: «المالُ بيني» لم يكن كلاماً حتى تقولَ: بيننا، أو بيني وبين فلان. وقرأ ابن وثاب «سَأُنْبِيْكَ» بإخلاص الياء بدلَ الهمزة.
İbn Ebî Abele, asıl üzere tenvin ile «firâkun» (فِراقٌ) şeklinde okumuştur. Vâv ile atfedilerek muzâfun ileyhin tekrarlanması, «beyne» lafzının tekil bir kelimeye izâfe edilmesini caiz kılan şeydir; görmez misin ki yalnızca «el-mâlü beynî» (mal benim aramdadır) demekle yetinsen, «beynenâ» (aramızda) yahut «beynî ve beyne fülân» (benimle falanın arasında) demedikçe bu düzgün bir kelam olmaz. İbn Vessâb ise hemze yerine halis yâ ile «seünbiyke» (سَأُنْبِيْكَ) şeklinde okumuştur.
قوله: {لِمَسَاكِينَ} : العامَّةُ على تخفيفِ السِّين، جمعَ «مِسْكين» . وقرأ عليَّ أميرُ المؤمنين - كرَّم الله وجهَه - بتشديدِها جمع «مَسَّاك» . وفيه قولان، أحدُهما: أنه الذي يُمْسِك سكان السفينة. وفيه بعضُ مناسبة. والثاني: أنه الذي يَدْبَغُ المُسُوك جمعَ «مَسْك» بفتح الميم وهي الجُلود. وهذا بعيدٌ، لقولِه {يَعْمَلُونَ فِي البحر} . ولا أظنُّها إلا تحريفاً على أمير المؤمنين. و «يَعْملون» صفةٌ لمساكين.
O'nun: {لِمَسَاكِينَ} “Yoksullara aitti” kavli: Genel kıraat, «miskîn»in çoğulu olarak sîn harfinin tahfifi (şeddesizliği) iledir. Mü'minlerin Emîri Ali -kerremallâhu vecheh- ise «messâk»ın çoğulu olarak sîn harfinin şeddesiyle [«limessâkîne»] okumuştur. Bunda iki görüş vardır; birincisi: Bunun geminin dümenini tutan kimse olduğudur ki bu bir derece münasiptir. İkincisi: Mîm'in fethasıyla deri manasına gelen «mesk»in çoğulu olan «müsûk»u tabaklayan kimse olduğudur. Bu ise {يَعْمَلُونَ فِي البحر} “Denizde çalışan” kavlinden dolayı uzaktır. Zannımca bu, Mü'minlerin Emîri'ne nispet edilmiş bir tahriften ibarettir. {يَعْمَلُونَ} “çalışanlar” ifadesi, yoksulların (mesâkîn) sıfatıdır.
قوله: {وَرَآءَهُم مَّلِكٌ} «وراء» هنا قيل: يُراد بها المكانُ. وقيلَ: الزمانُ. واخْتُلِف/ أيضاً فيها: هل هي على حقيقتِها أو بمعنى أمام؟ وأنشدوا على هذا الثاني:
O'nun: {وَرَآءَهُم مَّلِكٌ} “Onların arkasında bir kral vardı” kavli: Buradaki «verâe» kelimesiyle mekânın kastedildiği söylenmiştir; zamanın kastedildiği de söylenmiştir. Ayrıca bu kelimenin kendi hakiki manasında mı yoksa 'önlerinde' (emâme) manasında mı olduğu hususunda da ihtilaf edilmiştir. Bu ikinci manaya şu beyitleri delil getirmişlerdir:
٣١٨ - ٩-
318 - 9-
اليس ورائي أَنْ أَدِبَّ على العَصا ... فَيَأْمَنَ أعدائي ويَسْأَمَني أَهْلي
Önümde/Geleceğimde asaya dayanarak yürümek, böylece düşmanlarımın benden emin olup ailemin benden bıkması [gibi bir yaşlılık] yok mu?
وقولَ لبيد:
Ve Lebîd'in şu sözünü:
٣١٩ - ٠- أليس ورائي إنْ تراخَتْ مَنِيَّتي ... لُزومُ العَصا تُحْنَى عليها الأصابعُ
319 - 0- Ecelim gecikirse, önümde parmakların üzerine kıvrıldığı bir asaya sarılmak yok mu?
وقول سَوَّار بن المُضَرِّبِ السَّعْدي:
Ve Sevvâr b. el-Mudarrıb es-Sa'dî'nin şu sözünü:
٣١٩ - ١- أَيَرْجُو بنو مروانَ سَمْعي وطاعتي ... وقومي تميمٌ والفلاةُ ورائيا
319 - 1- Kavmim Temîm ve çöl önümde uzanıyorken, Mervanoğulları benden itaat ve boyun eğme mi umuyor?
ومثله قولُه تعالى: {مِّن وَرَآئِهِ جَهَنَّمُ} [إبراهيم: ١٦] ، أي: بين يديه.
Yüce Allah'ın şu kavli de bunun gibidir: {مِّن وَرَآئِهِ جَهَنَّمُ} [İbrâhîm: 16] “Önünde ise cehennem vardır”; yani önündedir.
قوله: «غَصْباً» فيه أوجهٌ، أحدُها: أنه مصدرٌ في موضعِ الحال، أو منصوبٌ على المصدرِ المبيِّنِ لنوعِ الأَخْذِ، أو منصوبٌ على المفعولِ له. وهو بعيدٌ في المعنى. وادَّعى الزمخشري أنَّ في الكلامِ تقديماً وتأخيراً فقال: «فإنْ قلتَ: قولُه» «فَأَرَدْتُ أَنْ أعيبَها» مُسَبَّبٌ عن خوفِ الغَصْبِ عليها فكان حقُّه أن يتأخرَ عن السبب فلِمَ قُدِّم عليه؟ قلت: النيةُ به التأخيرُ، وإنما قُدِّمَ للعنايةِ به، ولأنَّ خَوْفَ الغَصبِ ليس هو السببَ وحدَه، ولكن مع كونِها للمساكينِ، فكان بمنزلةِ قولِك: زيدٌ ظنَِّي مقيمٌ «.
O'nun: «Gasben» kavlinde birkaç vecih vardır; birincisi: Hâl konumunda bir masdardır; ikincisi: Almanın (ahz) türünü açıklayan masdar olarak mansubdur; üçüncüsü: Mef'ûlün leh olarak mansubdur; ancak bu mana bakımından uzaktır. Zemahşerî sözde takdim ve tehir bulunduğunu iddia ederek şöyle demiştir: «Eğer: 'Onun «ayıplı kılmak istedim» sözü, zorla el konulması korkusundan doğmuştur (müsebbebdir); bu sebeple sebepten sonra gelmesi gerekirdi, öyleyse niçin sebebin önüne geçirilmiştir?' dersen; derim ki: Niyet bakımından onun yeri sonradır; ancak ona verilen önemden dolayı ve zorla el konulma korkusunun tek başına değil, geminin yoksullara ait olması durumuyla birlikte sebep teşkil etmesinden ötürü öne alınmıştır. Bu durum, 'Zeyd, zannımca mukimdir' demen gibidir.»
قوله: {فَكَانَ أَبَوَاهُ مُؤْمِنَيْنِ} : التثنيةُ للتغليبِ، يريد: أباه وأمه، فغلَّب المذكرَ، وهو شائعٌ. ومثلُه: القمران والعُمَران. وقد تقدَّم
O'nun: {فَكَانَ أَبَوَاهُ مُؤْمِنَيْنِ} “Anne babası ise mü'min idiler” kavli: Tesniye tağlîb içindir; babasını ve annesini kastetmektedir ve müzekker lafzı tağlîb yoluyla baskın kılmıştır; bu da yaygındır. 'el-Kamerân' (Güneş ve Ay) ile 'el-Umerân' (Ebû Bekir ve Ömer) tabirleri de bunun gibidir. Daha önce
في يوسف: أنَّ الأبوين يُراد بهما الأبُ والخالَةُ فهذا أقربُ.
Yûsuf Suresi'nde ebeveyn ile baba ve teyzenin kastedildiği geçmişti; bu ise [manaya] daha yakındır.
والعامَّةُ على «مُؤْمِنَيْنِ» بالياء. وأبو سعيد الخُدريُّ والجحدري «مؤمنان» بالألف. وفيه ثلاثةُ أوجهٍ. أحدُها: أنه على لغة بين الحارث وغيرهم. الثاني: أنَّ في «كان» ضميرَ الشأنِ، و «أبواه مؤمنان» مبتدأ وخبرٌ في محلِّ النصبِ كقوله:
Genel kıraat yâ ile {مُؤْمِنَيْنِ} “mü'min idiler” şeklindedir. Ebû Saîd el-Hudrî ve Cahderî ise elif ile «mü'minâni» (مؤمنان) şeklinde okumuşlardır. Bunda üç vecih vardır. Birincisi: Benî Hâris ve diğerlerinin lügati üzeredir. İkincisi: «Kâne» fiilinde şe'n zamiri bulunmasıdır; «ebevâhu mü'minâni» ise şairin şu sözünde olduğu gibi nasb mahallinde mübteda ve haberdir:
٣١٩ - ٢-إذا مِتُّ كان الناسُ صِنْفانِ شامِتٌ ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
319 - 2- Öldüğüm zaman insanlar iki sınıf olur: Bir sevinen...
فهذا أيضاً محتمِلٌ للوجهين. الثالث: أن في «كان» ضميرَ الغلامِ، أي: فكان الغلامُ والجملةُ بعده الخبرُ. وهو أحسنُ الوجوهِ.
Bu beyit de iki veche ihtimallidir. Üçüncüsü: «Kâne» fiilinde çocuğa ait zamirin bulunmasıdır; yani 'o çocuk öyle bir haldeydi ki...' demek olup kendisinden sonraki cümle onun haberidir. Bu vecihlerin en güzelidir.
قوله: {أَن يُبْدِلَهُمَا} : قرأ نافع وأبو عمرو بفتح الباء وتشديد الدال مِنْ «بَدَّلَ» هنا، وفي التحريم {أَن يُبْدِلَهُ} وفي القلم {أَنْ يُبْدِلَنا} والباقون بسكونِ الباءِ وتخفيفِ الدالِ مِنْ «أَبْدَلَ» في المواضعِ الثلاثة. فقيل: هما لغتان بمعنىً واحد. وقال ثعلب: الإِبدالُ تَنْحِيَةُ جوهرَةٍ،
O'nun: {أَن يُبْدِلَهُمَا} “Onlara bedel vermesini” kavli: Nâfi ve Ebû Amr; burada «beddele» (بَدَّلَ) fiilinden bâ'nın fethası ve dâl'ın şeddesiyle {أَن يُبَدِّلَهُمَا}, Tahrîm Suresi'nde {أَن يُبَدِّلَهُ} ve Kalem Suresi'nde {أَنْ يُبَدِّلَنا} şeklinde; diğerleri ise her üç yerde de «ebdele» (أَبْدَلَ) fiilinden bâ'nın sükûnu ve dâl'ın tahfifiyle okumuşlardır. Bunların aynı manada iki lügat olduğu söylenmiştir. Sa'leb şöyle demiştir: İbdâl (el-İbdâl), bir cevherin (özün) kaldırılıp
واستئنافُ أخرى. وأنشد:
yenisinin getirilmesidir. Ve şu beyti okumuştur:
٣١٩ - ٣- عَزْلَ الأميرِ للأميرِ المُبْدَلِ ... قال: ألا تراه نَحَّى جسماً، وجعل مكانَه آخرَ. والتبديلُ: تغييرُ الصورةِ إلى غيرِها، والجوهرةُ باقيةٌ بعينِها. واحتجَّ الفراء بقولِه تعالى: {يُبَدِّلُ الله سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ} [الفرقان: ٧٠] قال: «والذي قال ثعلبٌ حسنٌ، إلا أنَّهم يجعلون اَبْدَلْتُ بمعنى بَدَّلْتُ» . قلت: ومِنْ ثَمَّ اختلف الناسُ في قولِه تعالى: {يَوْمَ تُبَدَّلُ الأرض} [إبراهيم: ٤٨] : هل يتغير الجسمُ والصفةُ، أو الصفةُ دونَ الجسمِ؟
319 - 3- Emîrin değiştirilen emîri azletmesi gibi... [Sa'leb] dedi ki: 'Görmez misin, bir cismi kaldırmış ve yerine başkasını koymuştur. Tebdîl (et-Tebdîl) ise cevher bizzat yerinde kaldığı halde suretin başka bir surete dönüştürülmesidir.' Ferrâ ise Yüce Allah'ın: {يُبَدِّلُ الله سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ} [Furkân: 70] “Allah onların kötülüklerini iyiliklere çevirir” kavlini delil getirerek: 'Sa'leb'in söylediği güzeldir, ancak Araplar «ebdeltü»yü «beddeltü» manasında da kullanırlar' demiştir. Derim ki: Bundan dolayı insanlar Yüce Allah'ın: {يَوْمَ تُبَدَّلُ الأرض} [İbrâhîm: 48] “Yerin değiştirileceği gün” kavlinde, cismin ve sıfatın birlikte mi yoksa cisim kalıp yalnız sıfatın mı değişeceği hususunda ihtilaf etmişlerdir.
قوله: «رُحْماً» قرأ ابن عامر «رُحُماً» بضمتين. والباقون بضمةٍ وسكونٍ وهما بمعنى الرحمة. قال رؤبة:
O'nun: «Ruhmen» kavli: İbn Âmir iki damme ile «ruhumâ» (رُحُماً) şeklinde okumuştur. Diğerleri ise bir damme ve bir sükûn ile okumuşlardır; ikisi de rahmet manasındadır. Rû'be şöyle demiştir:
٣١٩ - ٢- يا مُنْزِلَ الرُّحْمِ على إدْريسا ... ومُنْزِلَ اللَّعْنِ على إِبْليسا
319 - 4- Ey İdrîs'e rahmeti indiren, İblîs'e de laneti indiren!
وقيل: الرُّحْم بمعنى الرَّحِم. وهو لائقٌ هنا مِنْ أجلِ القَرابةِ بالولادة. ويؤيِّده قراءةُ ابنِ عباس «رَحِماً» بفتحِ الراءِ وكسرِ الحاءِ. و «زكاة ورُحْماً» منصوبان على التمييز.
«Er-Ruhm»un «er-rahim» (akrabalık bağı) manasında olduğu da söylenmiştir. Doğum yoluyla olan akrabalık sebebiyle burada uygun olan da budur. İbn Abbâs'ın râ'nın fethası ve hâ'nın kesresiyle «rahimen» (رَحِماً) şeklindeki kıraati de bunu desteklemektedir. «Zekâten» ve «ruhmen» temyiz olarak mansubdurlar.
قوله: {رَحْمَةً} : فيه ثلاثةُ أوجهٍ، أوضحُها: أنَّه مفعولٌ له. الثاني: أَنْ يكونَ في موضعِ الحالِ من الفاعل، أي: أراد ذلك راحماً،
O'nun: {رَحْمَةً} “Bir rahmet olarak” kavli: Bunda üç vecih vardır; en açığı: Mef'ûlün leh olmasıdır. İkincisi: Fâilden hâl konumunda olmasıdır; yani 'merhamet ederek bunu diledi' demektir ki
وهي حالٌ لازمةٌ. الثالث: أَنْ ينتصِبَ انتصابَ المصدرِ لأنَّ معنى {فَأَرَادَ رَبُّكَ أَن يَبْلُغَآ} معنى «فَرَحِمَهما» .
bu lazım (ayrılmaz) bir hâldir. Üçüncüsü: Masdar olarak nasbedilmesidir; zira {فَأَرَادَ رَبُّكَ أَن يَبْلُغَآ} “Rabbin onların ulaşmasını istedi” kavlinin manası, «onlara merhamet etti» (ferahimehumâ) manasındadır.
قوله: تَسْطِعْ «، قيل: أصلُه استطاع، فَحُذِفَتْ تاءُ الافتعالِ. وقيل: المحذوفُ: الطاءُ الأصلية ثم أُبْدِلت تاءُ الافتعال طاءً بعد السِّين. وهذا تكلُّفشٌ بعيدٌ. وقيل: السينُ مزيدةٌ عوضاً من قلبِ الواوِ ألفاً، والأصلُ: أطاع. ولتحقيقِ القولِ فيه موضعٌ غيرُ هذا.
O'nun: «Testı'» kavli: Aslının «istetâ'a» (استطاع) olduğu, iftiâl babının tâ'sının hazfedildiği söylenmiştir. Hazfedilenin asıl olan tı harfi olduğu, ardından sîn'den sonra iftiâl tâ'sının tı harfine dönüştürüldüğü de söylenmiştir; bu ise uzak bir zorlamadır. Vâv harfinin elife dönüştürülmesine bedel olarak sîn harfinin ziyade kılındığı ve aslının «etâ'a» (أطاع) olduğu da söylenmiştir. Bu konudaki sözün tahkiki için bundan başka bir yer vardır.
ويقال:» استتاعَ «بتاءين، و» اسْتاعَ «بتاء واحدة، فهذه أربعُ لغاتٍ، حكاها ابن السكيت.
İki tâ ile «isteta'a» (استتاع) ve tek tâ ile «istâ'a» (اسْتاعَ) da denir; bunlar İbnü's-Sikkît'in naklettiği dört lügattir.
قوله: {مِّنْهُ ذِكْراً} : أي: مِنْ أخبارِهِ وقَصَصِه.
O'nun: {مِّنْهُ ذِكْراً} “Ondan bir anış/öğüt” kavli: Yani onun haberlerinden ve kıssalarından demektir.
قوله: {إِنَّا مَكَّنَّا لَهُ} : مفعولُه محذوفٌ، أي: أمره وما يريد.
O'nun: {إِنَّا مَكَّنَّا لَهُ} “Şüphesiz biz ona imkân verdik” kavli: Mef'ûlü mahzuftur; yani onun durumuna ve dilediği şeylere imkân sağladık demektir.
قوله: {فَأَتْبَعَ} : قرأ نافعٌ وابن كثير وأبو عمرو «فَأَتْبَعَ» و «ثم أَتْبَعَ» في المواضعِ الثلاثة بهمزةِ وصلٍ وتشديدِ التاء. والباقون بهمزةِ القطع وسكونِ التاء. فقيل: هما بمعنى واحدٍ فيتعدَّيان لمفعولٍ واحدٍ. وقيل: «أتبع» بالقطعِ متعدٍ لاثنين حُذِف أحدُهما تقديرُه: فأتبع سبباً سبباً آخرَ، أو فأتبع أمرَه سبباً. ومنه {وَأَتْبَعْنَاهُم فِي هَذِهِ الدنيا لَعْنَةً} [القصص: ٤٢] فعدَّاه لاثنين/
O'nun: {فَأَتْبَعَ} “Bunun üzerine takip etti” kavli: Nâfi, İbn Kesîr ve Ebû Amr her üç yerde de hemze-i vasl ve tâ'nın şeddesiyle «fe-ttebea» (فَاتَّبَعَ) ve «sümme-ttebea» (ثُمَّ اتَّبَعَ) şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise hemze-i kat' ve tâ'nın sükûnu ile okumuşlardır. İkisinin aynı manada olup tek mef'ûle müteaddî oldukları söylenmiştir. Kat' hemzesiyle «etbea» fiilinin iki mef'ûle müteaddî olduğu, birinin hazfedildiği ve takdirinin: 'Bir sebebi başka bir sebebin peşine ekledi' veya 'emrini bir sebebe bağladı' şeklinde olduğu da söylenmiştir. Yüce Allah'ın: {وَأَتْبَعْنَاهُم فِي هَذِهِ الدنيا لَعْنَةً} [Kasas: 42] “Biz bu dünyada onların peşine lanet taktık” kavli de bu kabildendir; zira iki mef'ûle müteaddî kılmıştır.
ومِنْ حَذْفِ أحدِ المفعولين: قولُه تعالى: {فَأَتْبَعُوهُم مُّشْرِقِينَ} [الشعراء: ٦٠] ، أي: أَتْبعوهم جنودَهم. واختار أبو عبيد «اتَّبع» بالوصل، قال: «لأنه من المسيرِ» قال «تقول» تَبِعْتُ القومَ واتَّبَعْتُهم. فأما الإِتباعُ بالقَطْع فمعناه اللَّحاق، كقولِه تعالى: {فَأَتْبَعَهُ شِهَابٌ ثَاقِبٌ} [الصافات: ١٠] . وقال يونس وأبو زيد: «أَتْبَعَ» بالقطع عبارةٌ عن المُجِدِّ المُسْرِعِ الحثيثِ الطلبِ. وبالوصل إنما يتضمَّن الاقتفاءَ دونَ هذه الصفات.
İki mef'ûlden birinin hazfedilmesine Yüce Allah'ın şu kavli örnektir: {فَأَتْبَعُوهُم مُّشْرِقِينَ} [Şuarâ: 60] “Güneş doğarken onların peşine düştüler”; yani askerlerini onların peşine taktılar demektir. Ebû Ubeyd vasl hemzesiyle «ittebea» kıraatini tercih etmiş ve şöyle demiştir: 'Çünkü bu yürümek/yol almak manasındandır; Araplar kavmi takip ettiğinde «tebi'tü'l-kavme ve-tteba'tühüm» derler. Kat' hemzesiyle «el-İtbâ'» ise kavuşup yetişmek manasındadır; Yüce Allah'ın: {فَأَتْبَعَهُ شِهَابٌ ثَاقِبٌ} [Sâffât: 10] “Hemen onu delen bir alev takip eder” kavlinde olduğu gibi.' Yûnus ve Ebû Zeyd ise şöyle demiştir: Kat' hemzesiyle «etbea», gayretli, hızlı ve ısrarlı bir şekilde talep edip peşine düşeni ifade eder. Vasl ile olan ise bu sıfatlar olmaksızın sadece izlemeyi ve ardınca gitmeyi içerir.
قوله: {حامِيَةٍ} : قرأ ابن عامر وأبو بكر والأخَوان بالألف وياءٍ ضريحة بعد الميم. والباقون دون ألفٍ وهمزة بعد الميم. فأمَّا القراءةُ الأولى فإنها اسمُ فاعلٍ مِنْ حَمِي يَحْمِي، والمعنى: في عينٍ حارَّة. واختارها أبو عبيدٍ، قال: «لأنَّ عليها جماعةً من الصحابة» وسمَّاهم. وأمَّا الثانيةُ فهي مِنَ الحَمْأةِ وهي الطينُ.
O'nun: {حامِيَةٍ} “Sıcak” kavli: İbn Âmir, Ebû Bekir ve iki Kûfî (Hamza ve Kisâî), mîm'den sonra elif ve açık bir yâ ile [«hâmiyetin»] okumuşlardır. Diğerleri ise elif olmaksızın ve mîm'den sonra hemze ile [«hami'etin»] okumuşlardır. Birinci kıraate gelince, o 'hamiye-yahmî' fiilinden ism-i fâildir; mana: Sıcak bir pınarda demektir. Ebû Ubeyd bu kıraati tercih etmiş ve 'Çünkü bir grup sahabi bu kıraat üzeredir' diyerek onların isimlerini saymıştır. İkinci kıraate gelince, o balçık manasına gelen 'el-ham'eh' (الحَمْأة) kelimesindendir.
وكان ابنُ عباس عند معاويةَ. فقرأ معاويةُ «حاميةٍ» فقال ابن عباس: «حَمِئَةٍ» . فسأل معاويةُ ابنَ عمرَ كيف تقرأ؟ فقال: كقراءةِ أمير المؤمنين. فبعث معاويةُ، فسأل كعباً فقال: «أَجِدُها تغرُب في ماءٍ وطين» . فوافق ابن عباس. وكان رجلٌ حاضرٌ هناك فأنشد قولَ تُبَّع:
İbn Abbâs Muâviye'nin yanındaydı. Muâviye «hâmiyetin» şeklinde okudu; bunun üzerine İbn Abbâs «hami'etin» dedi. Muâviye İbn Ömer'e nasıl okuduğunu sordu, o da: 'Mü'minlerin Emîri'nin kıraati gibi' cevabını verdi. Bunun üzerine Muâviye haber gönderip Ka'b'a sordu; Ka'b: 'Kitapta onun su ve balçık içinde battığını buluyorum' dedi ve İbn Abbâs'a muvafakat etti. Orada bulunan bir adam da Tubba'ın şu sözünü inşâd etti:
٣١٩ - ٥-
319 - 5-
فرأى مغيبَ الشمسِ عند مآبِها ... في عينِ ذي خُلُبٍ وثَأْطٍ حَرْمِدِ
Güneşin batışını, döneceği vakitte balçıklı, killi ve kara çamurlu bir pınarda gördü.
ولا تناقضَ بين القراءتينِ؛ لأنَّ العينَ جامعةٌ بين الوصفين: الحرارةِ وكونِها مِنْ طين.
İki kıraat arasında bir çelişki yoktur; zira pınar hem sıcaklık hem de balçıklı olma niteliğini kendisinde bir arada toplamaktadır.
قوله: {إِمَّآ أَن تُعَذِّبَ} يجوز في {أَن تُعَذِّبَ} الرفعُ على الابتداءِ، والخبرُ محذوفٌ، أي: إمَّا تعذيبُك واقعٌ، أو الرفعُ على خبرٍ مبتدأ مضمرٍ، أي: هو تعذيبُك. والنصبُ، أي: إمَّا أَنْ تَفْعَلَ أَنْ تُعَذَّبَ.
O'nun: {إِمَّآ أَن تُعَذِّbَ} “İster azap edersin” kavli: {أَن تُعَذِّbَ} ifadesinde, mahzuf haber ile mübteda olarak ref caizdir; yani 'ya senin azap etmen vaki olacaktır' demektir; yahut takdiri 'o senin azap etmendir' şeklinde olan gizli bir mübtedanın haberi olarak ref caizdir; ya da 'ya azap etme fiilini işlersin' manasında nasb caizdir.
قوله: {جَزَآءً الحسنى} : قرأ الأخوان وحفصٌ بنصب «جزاءً» وتنوينِه. والباقون برفعِه مضافاً. فالنصبُ على المصدر المؤكِّد لمضمونِ الجملة، فتُنْصَبُ بمضمرٍ أو مؤكِّدٍ لعاملٍ مِنْ لفظِه مقدرٍٍ، أي: يَجْزِي جزاء. وتكونُ الجملةُ معترضةً بين المبتدأ وخبرِه المقدَّمِ عليه. وقد يُعْترض على الأولِ: بأنَّ المصدرَ المؤكِّدَ لمضمونِ جملةٍ لا يتقدَّمُ عليها، فكذا لا يَتَوسَّط. وفيه نظرٌ يحتمل الجوازَ والمنعَ، وهو إلى الجوازِ أقربُ.
O'nun: {جَزَآءً الحسنى} “Karşılık olarak en güzel mükafat” kavli: İki Kûfî (Hamza ve Kisâî) ile Hafs, «cezâen» lafzını tenvinle ve mansub olarak okumuşlardır. Diğerleri ise izâfetle merfû olarak okumuşlardır. Nasb hali cümlenin mazmununu tekit eden masdar olmasından ötürüdür; böylece gizli bir âmil ile mansub olur yahut kendi lafzından takdir edilen bir âmili tekit eder; yani 'mükemmel bir ceza ile cezalandırır' takdirindedir. Bu durumda cümle, mübteda ile onun önüne geçmiş haberi arasında bir mu'tarıza (ara cümle) olur. Birinci görüşe şöyle itiraz edilebilir: Bir cümlenin mazmununu tekit eden masdar cümlenin önüne geçemez, dolayısıyla arasına da giremez. Bunda caiz olma ve menedilme ihtimali barındıran bir inceleme vardır; ancak caiz olmaya daha yakındır.
الثالث: أنه في موضع الحالِ. والقراءةُ الثانية رفعُه فيها على الابتداء، والخبرُ الجارُّ قبلَه. و «الحُسْنى» مضاف إليها. والمرادُ بالحُسْنى الجنَّةُ. وقيل: الفَعْلَة الحسنى.
Üçüncüsü: Hâl konumunda olmasıdır. İkinci kıraatteki ref durumu ise mübteda olmasındandır; haberi ise kendisinden önceki câr-mecrûrdur. «el-Hüsnâ» ise muzâfun ileyhidir. «el-Hüsnâ» ile kastedilen cennettir; güzel amel olduğu da söylenmiştir.
الرابع: نصبُه على التفسيرِ. قاله الفراء. يعني التمييزَ. وهو بعيدٌ.
Dördüncüsü: Tefsir üzere mansub olmasıdır. Bunu Ferrâ söylemiştir; yani temyizi kastetmektedir. Bu ise uzak bir ihtimaldir.
وقرأ ابن عباس ومسروقٌ بالنصبِ والإِضافةِ. وفيها تخريجان، أحدُهما: أنَّ المبتدأَ محذوفٌ، وهو العاملُ في «جزاءَ الحسنى» التقديرُ: فله الجزاءُ جزاءَ الحسنى. والثاني: أنه حَذَفَ التنوينَ لالتقاءِ الساكنين كقوله:
İbn Abbâs ve Mesrûk nasb ve izâfet ile «cezâe'l-hüsnâ» şeklinde okumuşlardır. Bunda iki tahrîc vardır; birincisi: Mübtedanın mahzuf olmasıdır ve «cezâe'l-hüsnâ» ifadesinde amel eden odur; takdiri: 'Onun için olan karşılık, en güzelin karşılığıdır' şeklindedir. İkincisi: Şairin şu sözünde olduğu gibi iki sakinin yan yana gelmesinden ötürü tenvini hazfetmiş olmasıdır:
٣١٩ - ٦-. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... ولا ذاكرَ اللهَ إلاَّ قليلا
319 - 6- ... Ve Allah'ı pek az zikreden...
ذكره المهدويُّ.
Bunu Mehdevî zikretmiştir.
وقرأ عبد الله وابن أبي إسحاق «جزاءً» مرفوعاً منوناً على الابتداء. و «الحُسْنى» بدلٌ أو بيان، أو منصوبةٌ بإضمار «أَعْني» ، أو خبرُ مبتدأ مضمرٍ.
Abdullah [b. Mes'ûd] ve İbn Ebî İshâk, mübteda olarak merfû ve tenvinli bir şekilde «cezâün» okumuşlardır. «el-Hüsnâ» ise bedel yahut beyandır; ya da «a'nî» (kastediyorum) takdiriyle mansubdur veya mahzuf bir mübtedanın haberidir.
و «يُسْراً» نعتُ مصدرٍ محذوفٍ، أي: قولاً ذا يُسْرٍ. وقرأ أبو جعفر بضمِّ «اليُسْر» حيث وَرَدَ.
«Yüsran» ise mahzuf bir masdarın sıfatıdır; yani 'kolaylık sahibi bir söz' (kavlen zâ yüsrin) demektir. Ebû Ca'fer Kur'an'da geçtiği her yerde «el-Yüsr» kelimesini sîn'in dammesiyle [«yüsüren»] okumuştur.
قوله: {مَطْلِعَ} : العامَّةُ على كسر اللام، والمضارعُ يَطْلُع بالضم، فكان القياسُ فتحَ اللامِ في المَفْعَل مطلقاً، ولكنها مع أخواتٍ لها سُمع فيها الكسر، وقياسُها الفتح. وقد قرأ ابن الحسن وعيسى
O'nun: {مَطْلِعَ} “Doğduğu yer” kavli: Genel kıraat lâm harfinin kesresi iledir; muzârisi damme ile «yatlu'u» geldiğinden kıyas olan kural, mef'al vezninde lâm harfinin mutlak surette fethalı olmasıydı; ancak benzeri bazı kelimelerle birlikte bunda da kesre işitilmiştir, oysa kıyasa uygun olanı fethadır. İbnü'l-Hasan ve Îsâ ise
وابن محيصن، ورُوِيَتْ عن ابن كثير وأهلِ مكة. قال الكسائي: «هذه اللغةُ قد ماتَتْ» يعني: أي: بكسر اللام من المضارع والمفْعِل. وهذا يُشْعِرُ أنَّ مِن العرب مَنْ كان يقول: طَلَع يَطْلِعُ بالكسرِ في المضارع.
ve İbn Muhaysın [bu kıraati] okumuştur; İbn Kesîr ve Mekke ehlinden de rivayet edilmiştir. Kisâî: «Bu lehçe ölmüştür» demiştir; yani muzâride ve mef'il vezninde lâm harfinin kesreli olması kastedilmektedir. Bu ifade, Araplardan muzâride kesre ile «tala'a yetli'u» diyenlerin bulunduğunu hissettirmektedir.
قوله: {كَذَلِكَ} : الكافُ: إمَّا مرفوعةُ المحلِّ، أي: الأمر كذلك. أو منصوبتُه، أي: فَعَلْنا مثلَ ذلك.
O'nun: {كَذَلِكَ} “İşte böyle” kavli: Kâf harfi ya ref mahallindedir; yani 'Durum böyledir' [takdirindedir]; ya da nasb mahallindedir; yani 'Bunun benzerini yaptık' [takdirindedir].
قوله: {بَلَغَ بَيْنَ السَّدَّيْنِ} «بين» هنا يجوز أن يكونَ طرفاً، والمفعولُ محذوفٌ، أي: بلغ غَرَضَه ومقصودَه، وأَنْ يكونَ مفعولاً به على الاتِّساع، أي: بلغ المكانَ الحاجزَ بينهما.
O'nun: {بَلَغَ بَيْنَ السَّدَّيْنِ} “İki set arasına ulaştı” kavli: Buradaki «beyne» lafzının zarf olması ve mef'ûlün mahzuf bulunması caizdir; yani 'Amacına ve hedefine ulaştı' demektir. İttisâ' (genişletme) yoluyla mef'ûlün bih olması da caizdir; yani 'İkisi arasındaki engelleyici mekana ulaştı' takdirindedir.