Binûn

Meryem — 2. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Masûn (İ'rab Tefsiri) · Semîn el-Halebî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

أَتَوْا ناري فقلتُ مَنُوَّنَ أنتُمْ ... فقالوا: الجنُّ قلتُ عِمُوا ظَلاما

Ateşime geldiler, ben de: 'Siz kimsiniz?' dedim... Onlar: 'Cinleriz' dediler; ben de: 'Geceniz aydın olsun' dedim.

ومَنْ رأى التعديةَ بالهمزةِ قياساً، قال: «آتانيه» وهذه الأبحاثُ التي ذكرها الشيخُ معه ظاهرُه الأجوبة، فلا نُطَوِّلُ بذِكْرِها.

Hemze ile geçişli kılmayı (ta'diye) kıyâsî gören kimse 'âtânîhi' der. Şeyh'in [Ebû Hayyân] onunla [Zemahşerî ile] birlikte zikrettiği bu tartışmaların cevapları açıktır; dolayısıyla bunları zikrederek sözü uzatmayalım.

وقرأ الجمهورُ «فَأَجَاْءَها» ، أي: أَلْجأها وساقَها، ومنه قولُه:

Cumhur «فَأَجَاْءَها» şeklinde okumuştur; yani 'onu mecbur bıraktı (elceehâ) ve sevk etti' demektir. Şairin şu sözü de bu kabildendir:

٣٢٢ - ٠- وجارٍ سارَ مُعْتَمِداً إليكم ... أَجَاْءَتْهُ المَخافةُ والرَّجاءُ

322 - 0- Size yönelerek gelen bir komşu ki... / Onu korku ve ümit [size] sevk etmiştir.

وقرأ حَمَّاد بن سَلَمة «فاجَأَها» بألفٍ بعد الفاء وهمزةٍ بعد الجيم، من المفاجأة، بزنة قابَلَها. ويقرأ بألفين صريحتين كأنهم خفَّفوا الهمزةَ بعد الجيمِ، وكذلك رُوِيَت بينَ بينَ.

Hammâd b. Seleme ise, 'kâbelehe' (قابَلَها) vezninde müfâcee (ansızın gelmek) kökünden, fâ harfinden sonra bir elif ve cîm harfinden sonra bir hemze ile «فاجَأَها» şeklinde okumuştur. Sanki cîm harfinden sonraki hemzeyi teshil etmişler gibi iki açık elifle de okunur. Aynı şekilde beyne beyne (teshille) de rivayet edilmiştir.

والجمهور على فتحِ الميم من «المَخاض» وهو وَجَعُ الوِلادةِ.

Cumhur «المَخاض» kelimesindeki mîm harfini fetha ile okumuştur; bu da doğum sancısı demektir.

ورُوي عن ابن كثير بكسرِ الميمِ، فقيل: هما بمعنى. وقيل: المفتوح اسمُ مصدرٍ كالعَطاء والسَّلام، والمكسورُ مصدرٌ كالقتال واللِّقاء، والفِعال قد جاء مِنْ واحد كالعِقاب والطَّراق. قاله أبو البقاء. والميمُ أصليةٌ لأنه مِنْ تَمَخَّضَتِ الحامِلُ تتمخَّضُ.

İbn Kesîr'den mîm harfinin kesresiyle rivayet edilmiştir. İkisinin aynı manada olduğu söylenmiştir. Bir görüşe göre fethalı olanı 'atâ' ve 'selâm' gibi ism-i masdardır; kesreli olanı ise 'kıtâl' ve 'likâ' gibi masdardır; nitekim 'fiâl' vezni 'ıkâb' ve 'tırâk' gibi tek bir taraftan meydana gelen fiiller için de gelmiştir. Bunu Ebü'l-Bekâ söylemiştir. Mîm harfi aslidir; çünkü kelime 'temehhadati'l-hâmilü tetemehhadu' (gebe kadının sancılanması) kökünden gelmektedir.

و {إلى جِذْعِ} يتعلقُ في قراءة العامَّة ب «أَجاءها» ، أي: ساقَها إليه.

{ إِلَىٰ جِذْعِ } “hurma dalına” ifadesi, cumhurun kıraatinde «أَجاءها» fiiline taalluk eder; yani: 'Onu ona sevk etti' demektir.

وفي قراءةِ حَمَّاد بمحذوفٍ لأنه حالٌ من المفعولِ، أي: فاجَأَها مستندةً إلى جِذْعِ النخلةِ.

Hammâd'ın kıraatinde ise mef'ûlden hâl olduğu için mahzuf bir kelimeye taalluk eder; yani: 'Hurma ağacının gövdesine dayanmış halde iken onu ansızın yakaladı' takdirindedir.

قوله: «نَسْيَاً» الجمهورُ على كسرِ النون وسكون السين وبصريح الياء بعدها. وقرأ حمزةُ وحفص وجماعة بفتح النون، فالمكسورُ فِعْلُ بمعنى مَفْعول كالذَّبْح والطَّحْن، ومعناه الشيءُ الحقيرُ الذي مِنْ شأنه أن يُنْسَى كالوَتِدِ والحَبْلِ وخِرْقةِ الطَّمْثِ ونحوِها.

«نَسْيَاً» lafzına gelince; cumhur nûn'un kesresi, sîn'in sükûnu ve ardından açık bir yâ ile [nisyen] okumuştur. Hamza, Hafs ve bir topluluk ise nûn'un fethasıyla okumuştur. Kesreli olanı, 'zibh' (ذِبْح) ve 'tahn' (طَحْن) gibi 'mef'ûl' manasında 'fi'l' (فِعْل) veznindedir. Manası ise; kazık, ip, hayız bezi ve benzeri gibi unutulması âdetten olan değersiz şey demektir.

قال ابن الأنباري: «مَنْ كسر فهو اسمٌ لما يُنْسَى كالنَّقْصُ اسمٌ لما يَنْقص، والمفتوحُ مصدرٌ يَسُدُّ مَسَدَّ الوصفِ» . وقال الفراء: «هما لغتان كالوَتْر والوِتْر، الكسرُ أحَبُّ إليَّ» .

İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: «Kesre ile okuyan kimseye göre bu, eksilen şeyin adı olan 'naks' gibi, unutulan şeyin adıdır; fethalı olanı ise sıfat yerine geçen bir masdardır.» Ferrâ ise şöyle demiştir: «Bunlar 'vetr' ve 'vitr' gibi iki ayrı lehçedir; kesreli okunuş bana daha sevimlidir.»

وقرأ محمدُ بن كعب القَرَظيُّ «نِسْئاً» بكسر النون، والهمزةُ بدلُ الياء. ورُوي عنه أيضاً وعن بكر بن حبيب السَّهْمي فتحٌ مع الهمز. قالوا: وهو مِنْ نَسَأْتُ اللَّبَنَ إذا صَبَبْتَ فيه ماءً فاستُهْلِك فيه، فالمكسورُ أيضاً كذلك الشيءُ المُسْتَهْلَكُ، والمفتوحُ مصدر كما كان ذلك من النِّسْيان

Muhammed b. Ka'b el-Kurazî, nûn'un kesresi ve yâ yerine hemze ile «نِسْئاً» şeklinde okumuştur. Ondan ve Bekr b. Habîb es-Sehmî'den hemze ile birlikte fetha da rivayet edilmiştir. Şöyle demişlerdir: Bu, süte su dökülüp içinde kaybolduğunda söylenen 'nese'tü'l-lebene' ifadesindendir. Dolayısıyla kesreli olanı yine aynı şekilde yok olup gitmiş şeydir; fethalı olanı ise tıpkı nisyân kökünde olduğu gibi masdardır.

ونَقَل ابن عطية عن بكر بن حبيب «نَسَا» بفتح النون والسين والقصرِ كعَصَا، كأنه جَعَل فَعَلاً بمعنى مَفْعول كالقَبَض بمعنى المَقْبُوض.

İbn Atıyye, Bekr b. Habîb'den nûn ve sîn'in fethası ve 'asâ' gibi maksûr olarak «نَسَا» şeklinde nakletmiştir; sanki kabzedilen manasındaki 'kabad' gibi 'fa'al' veznini 'mef'ûl' manasında kılmıştır.

و «مَنْسِيَّاً» نعتٌ على البمالغةِ، وأصلُه مَنْسُوْي فَأُدْغم. وقرأ أبو جعفر

«مَنْسِيَّاً» kelimesi mübalağa bildiren bir sıfattır; aslı 'mensûy' (مَنْسُوْي) olup idgam yapılmıştır. Ebû Ca'fer

والأعمش «مِنْسِيَّاً» بكسر الميم للإِتباع لكسرةِ السين، ولم يَعْتَدُّوا بالساكن لأنه حاجزٌ غيرُ حصينٍ كقولهم: «مِنْتِن» و «مِنْخِر» .

ve A'meş, sîn harfinin kesresine uyum (itbâ') olsun diye mîm'in kesresiyle «مِنْسِيَّاً» okumuşlardır; sâkin harfi ise aşılmaz bir engel saymamışlardır; nitekim 'mintin' ve 'minhar' demeleri de böyledir.

قوله: {مِن تَحْتِهَآ} : قرأ الأخَوَان ونافع وحفص بكسر ميم «مِنْ» ، وجَرَّ «تحتِها» على الجار والمجرور. والباقون بفتحها ونصب «تحتَها» . فالقراءةُ الأولى تقتضي أن يكونَ الفاعلُ في «نادَى» مضمراً وفيه تأويلان، أحدهما: هو جبريل ومعنى كونِه {مِن تَحْتِهَآ} أنه في مكانٍ أسفلَ منها. ويَدُل على ذلك قراءةُ ابنِ عباس «فناداها مَلَكٌ مِنْ تحتها: فَصَرَّح به. و {مِن تَحْتِهَآ} على هذا فيه وجهان أحدهما: أنه متعلقٌ بالنداء، أي: جاء النداء مِنْ هذه الجهةِ. والثاني: أنه حالٌ من الفاعل، أي: فناداها وهو تحتَها.

Allah Teâlâ'nın: { مِن تَحْتِهَا } “altından” kavline gelince: Ahaveyn (Hamza ve Kisâî), Nâfi' ve Hafs, «مِنْ» edatının mîm'inin kesresi ve câr-mecrûr olarak «تحتِها» kelimesinin cerriyle okumuşlardır. Diğerleri ise mîm'in fethası ve «تحتَها» kelimesinin nasbıyla okumuşlardır. Birinci kıraat, «نادَى» fiilindeki fâilin zamir olmasını gerektirir ve bunda iki tevil vardır: Birincisi: [Fâil] Cibrîl'dir; onun { مِن تَحْتِهَا } “altından” olmasının manası, ondan daha aşağıda bir mekânda olmasıdır. İbn Abbâs'ın: «فناداها مَلَكٌ مِنْ تحتها» (Melek ona altından seslendi) şeklindeki kıraati de buna delalet eder; zira bunu açıkça belirtmiştir. Bu takdirde { مِن تَحْتِهَا } “altından” ifadesinde iki vecih vardır: Birincisi: Nidâya taalluk etmesidir; yani nidâ bu yönden gelmiştir. İkincisi: Fâilden hâl olmasıdır; yani 'o, onun altında iken ona seslendi' demektir.

وثاني التأويلين: أنَّ الضمير لعيسى، لأي: فناداها المولودُ مِنْ تحت ذَيْلها. والجارُّ فيه الوجهان: مِنْ كونِه متعلِّقاً بالنداء، أو بمحذوفٍ على أنه حالٌ. والثاني أوضح.

İki tevilden ikincisi ise: Zamirin Îsâ'ya ait olmasıdır; yani yeni doğan çocuk eteğinin altından ona seslendi [demektir]. Câr-mecrûr hakkında [burada da] iki vecih geçerlidir: Ya nidâya taalluk eder ya da hâl olarak mahzuf bir kelimeye taalluk eder. İkincisi daha açıktır.

والقراءةُ الثانية: تكون فيها» مَنْ «موصولةً، والظرفُ صلتُها، والمرادُ بالموصولِ: إمَّا جبريلُ، وإمَّا عيسى.

İkinci kıraatte ise «مَنْ» ismi mevsûl, zarf ise onun sılası olur. İsmi mevsûlden kasıt da ya Cibrîl ya da Îsâ'dır.

قوله: {أَلاَّ تَحْزَنِي} يجوزُ في» أَنْ «أَنْ تكونَ مفسرةً لتقدُّمِها ما هو بمعنى

Allah Teâlâ'nın: { أَلَّا تَحْزَنِي } “üzülme diye” sözüne gelince: «أَنْ» edatının, öncesinde

القول، و» لا «على هذا ناهيةٌ، وحَذْفُ النونِ للجزم؛ وأَنْ تكونَ الناصبةَ و» لا «حينئذٍ نافيةٌ، وحَذْفُ النونِ للنصبِ. ومَحَلُّ» أنْ «: إمَّا نصب أو جرٌّ لأنها على حَذْفِ حرفِ الجر، أي: فناداها بكذا. والضمير في» تحتها «: إمَّا لمريمَ ﵍، وإمَّا للنخلةِ، والأولُ أَوْلَى لتوافُقِ الضميرين.

söz manası taşıyan bir lafız geçtiği için tefsîriyye olması caizdir. Bu durumda «لا» nehiy edatıdır, nûn'un hazfi ise cezm alametidir. Nasb edatı olan 'en' olması da caizdir; bu durumda «لا» nâfiye (olumsuzluk) edatıdır ve nûn'un hazfi nasb alametidir. «أَنْ» edatının mahalli, cer harfinin hazfi sebebiyle ya nasb ya da cerdir; yani: 'Ona şöyle seslendi' takdirindedir. «تحتها» kelimesindeki zamir ise ya Meryem'e (aleyhisselâm) ya da hurma ağacına aittir; iki zamirin birbiriyle uyumlu olması sebebiyle birincisi daha evladır.

قوله:» سَرِيَّا «يجوز أَنْ يكونَ مفعولاً أولَ، و» تحتك «مفعولٌ ثان لأنها بمعنى صَيَّر. ويجوز أن تكون بمعنى خَلَق، فتكون» تحتك «لغواً.

«سَرِيَّا» lafzının birinci mef'ûl, «تحتك» lafzının ise –dönüştürdü manasında olduğu için– ikinci mef'ûl olması caizdir. Yarattı manasında olması da caizdir; bu durumda «تحتك» lağv (müteallakı fiil olan) bir zarf olur.

والسَّرِيُّ فيه قولان، أحدهما: أنه الرجلُ المرتفعُ القَدْرِ، مِنْ سَرُوَ يَسْرُو كشَرُف يَشْرُف، فهو سَرِيٌّ. وأصله سَرِيْوٌ، فأُعِلَّ إعلالَ سَيِّد، فلامُه واوٌ. والمرادُ به في الآية عيسى بن مريم ﵇، ويُجْمع» سَرِيُّ «على» سَراة «بفتح السين، وسُرَواء كظُرَفاء، وهما جمعان شاذَّان، بل قياسُ جَمْعِه» أَسْرِياء «، كغنِيِّ وأَغْنِياء. وقيل: السَّرِيُّ: مِنْ سَرَوْتُ الثوبَ، أي: نَزَعْتُه، وسَرَوْتُ الجُلَّ عن الفَرَس، أي: نَزَعْتُه. كأنَّ السَّرِيَّ سَرَى ثوبَه، بخلاف المُدَّثِّر والمُتَزَمِّل. قاله الراغب.

«السَّرِيُّ» kelimesi hakkında iki görüş vardır: Birincisi: 'Şerufe yeşrufu' gibi 'serue yesrû' kökünden gelen, kadr-ü kıymeti yüksek kimsedir; bu durumda o 'seriyy'dir. Aslı 'seryev' olup 'seyyid' gibi i'lâl yapılmıştır, dolayısıyla lâme'l-fiili vâvdır. Ayette bununla kastedilen Îsâ b. Meryem'dir (aleyhisselâm). «سَرِيٌّ» kelimesi, sîn harfinin fethasıyla «سَراة» ve 'zurefâ' gibi «سُرَوَاء» şeklinde çoğul yapılır; bu ikisi şâz çoğullardır, bilakis kıyâsî çoğulu 'ganiyy' ve 'ağniyâ' gibi «أَسْرِيَاء» şeklindedir. Bir görüşe göre 'es-Seriyy', 'elbiseyi çıkardım' manasında 'serevtü's-sevbe' ve 'atın üzerindeki örtüyü çıkardım' manasında 'serevtü'l-cülle ani'l-feresi' ifadelerinden gelir; sanki seriyy, müddessir ve müzzemmilin aksine elbisesini sıyırmış kimsedir. Bunu Râgıb söylemiştir.

والثاني: أنه النهرُ الصغير، ويناسِبُه» فكُلي واشربي «واشتقاقه مِنْ سَرَى يَسْرِي، لأن الماءَ يَسْري فيه، فلامُه على هذا ياء، وأنشدوا للبيد:

İkincisi: Küçük ırmak demektir; 'ye ve iç' ifadesi de buna uygundur. Türeyişi ise su onda aktığı için 'serâ yesrî' fiilindendir; dolayısıyla buna göre lâme'l-fiili yâ'dır. Lebîd'in şu beytini inşad etmişlerdir:

٣٢٢ - ١-

322 - 1-

فتوسَّطا عُرْضَ السَّرِيِّ فَصَدَّعا ... مَسْجورةً مُتَجاوِزاً قُلاَّمُها

İkisi derenin ortasına vardılar ve / sazları boy vermiş dopdolu bir suyu yardılar.

قوله: {وهزى إِلَيْكِ بِجِذْعِ} : يجوز أَنْ تكونَ الباءُ في «بِجَذْعِ» زائدةً كهي في قولِه تعالى: {وَلاَ تُلْقُواْ بِأَيْدِيكُمْ} [البقرة: ١٩٥] [وقولِه:]

Allah Teâlâ'nın: { وَهُزِّي إِلَيْكِ بِجِذْعِ } “Hurma dalını kendine doğru silkele” sözüne gelince: «بِجِذْعِ» lafzındaki bâ harfinin, Allah Teâlâ'nın: { وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ } “kendi ellerinizle [kendinizi tehlikeye] atmayın” [Bakara 195] ayetinde [ve şairin şu sözünde] olduğu gibi zâid olması caizdir:

٣٢٢ - ٢-. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... . . . . . . . . . . . لا يَقْرَأْن بالسُّوَر

322 - 2- ........................................ / ..................... Sûreleri okumazlar.

وأنشد الطبري:

Taberî şu beyti inşad etmiştir:

٣٢٢ - ٣- بوادٍ يَمانٍ يُنْبِتُ السِّدْرَ صَدْرَه ... وأَسْفَلُه بالمَرْخِ واشَّبَهانِ

322 - 3- Yemen diyarında bir vadide ki, yukarı kısmı sidr bitirir... / Aşağı kısmı ise merh ve şebehân [ağaçları] bitirir.

أي: هُزِّي جِذْعَ النخلةِ. ويجوز أَنْ يكونَ المفعولُ محذوفاً، والجارُّ حالٌ من ذلك المحذوفِ تقديرُه: وهُزِّي إليك رُطَباً كائناً بجذع النخلة. ويجوز أن يكونَ هذا محمولاً على المعنى؛ إذِ التقدير: هُزِّي الثمرةَ بسبب هَزِّ الجِذْع، أي: انفُضِي الجِذْع. وإليه نحا الزمخشري فإنه قال: «أو افْعَلي الهَزَّ كقولِه:

Yani: 'Hurmanın gövdesini silkele' demektir. Mef'ûlün mahzuf olması ve câr-mecrûrun o mahzuftan hâl olması da caizdir; takdiri: 'Hurma gövdesinde bulunan taze hurmayı kendine doğru silkele' şeklindedir. Bunun manaya hamledilmiş olması da caizdir; zira takdir: 'Gövdeyi silkelemen sebebiyle meyveyi silkele', yani 'gövdeyi salla' şeklindedir. Zemahşerî de bu yöne meyletmiş ve şöyle demiştir: «Veyahut şairin şu sözünde olduğu gibi silkeleme eylemini yap [demektir]:

٣٢٢ - ٤-. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... . . . يَجْرَحْ في عراقيبِها نَصْلي

322 - 4- ........................................ / ... Okum onların inciklerini yaralar.»

قال الشيخ:» وفي هذه الآيةِ وفي قولِه تعالى: {واضمم إِلَيْكَ جَنَاحَكَ} [القصص: ٣٢] ما يَرُدُّ على القاعدةِ المقررةِ في علم النحو: من أنَّه لا يتعدَّى فعلُ المضمرِ المتصل إلى ضميره المتصلِ إلا في باب ظنٍّ، وفي لفظَتَيْ فَقَد وعَدِمَ، لا يُقالُ: ضَرَبْتَكَ ولاَ ضَرَبْتُني، أي: ضربْتَ أنت نفسَك وضربْتُ أنا نفسي، وإنما يُؤْتى في هذا بالنفس، وحكمُ المجرورِ بالحرفِ حكمُ المنصوبِ فلا يقال: هَزَزْتَ إليك، ولا زيدٌ هَزَّ إليه، ولذلك جَعَلَ النحويون «عن» و «على» اسْمَيْن في قولِ امرِئ القيس:

Şeyh şöyle dedi: «Bu ayette ve Yüce Allah'ın: {واضمم إِلَيْكَ جَنَاحَكَ} [القصص: ٣٢] “Kollarını kendine çek” [el-Kasas: 32] kavlinde, nahiv ilminde yerleşik olan; bitişik zamirin fiilinin, 'zanne' babı ile 'fekade' (فَقَد) ve 'adime' (عَدِمَ) lafızları müstesna, kendi bitişik zamirine geçişli olamayacağı kaidesini reddeden bir husus vardır. [Zira normalde] 'darabteke' veya 'darabtunî' -yani 'sen kendini dövdün' ve 'ben kendimi dövdüm'- denilmez; bu durumda ancak 'en-nefs' kelimesi getirilir. Harf[-i cer] ile mecrur olanın hükmü de mansubun hükmü gibidir; bu yüzden 'hezazte ileyke' ve 'Zeydün hezze ileyhi' denilmez. Bundan dolayı nahivciler, İmruü'l-Kays'ın sözündeki 'an' (عَنْ) ve 'alâ' (عَلَى) [kelimelerini] isim kabul etmişlerdir:»

٣٢٢ - ٥- دَعْ عنك نَهْباً صِيْحَ في حُجُراتِه ... ولكنْ حَديثاً ما حديثُ الرواحلِ

322 - 5- Odalarında feryat koparılan bir yağmayı bırak bir yana... / Fakat sen develerin başına gelen o hadiseden bahset.

وقول الآخر:

Diğer bir şairin şu sözünde de [böyledir]:

٣٢٢ - ٦- هَوَّنْ عليكَ فإنَّ الأمورَ ... بِكَفِّ الإِلهِ مقادِيْرُها

322 - 6- Kendini üzme, zira bütün işlerin... / Takdirleri Allah'ın elindedir.

وقد ثبت بذلك كونُهما اسمين لدخولِ حرفِ الجر عليهما في قوله:

Nitekim şairin şu sözünde harf-i cerrin üzerlerine dahil olmasıyla bu ikisinin isim olduğu sabit olmuştur:

٣٢٢ - ٧- غَدَتْ مِنْ عليهِ بعدما تَمَّ ظِمْؤُها ... تَصِلُّ وعن قَيْضٍ ببَيْداءَ مَجْهَلِ

322 - 7- Susuzluk müddeti tamamlandıktan sonra üzerinden sabah vakti ayrıldı... / Issız bir çölde ses çıkararak ve yumurta kabuğundan [çıkar gibi].

وقولِ الآخر:

Diğer bir şairin şu sözünde de [böyledir]:

٣٢٢ - ٨-

322 - 8-

فقُلْتُ للرَّكْبِ لَمَّا أَنْ عَلا بِهِمْ ... مِنْ عَنْ يمينِ الحُبيَّا نظرةٌ قَبْلُ

Kafilenin önü açılıp yükseldiğinde yolculara dedim ki: / Hubeyyâ'nın sağ tarafından [yurdumuza] önceden bir bakın!

وإمَّا «إلى» فحرفٌ بلا خلافٍ، فلا يمكنُ فيها أَنْ تكونَ اسماً ك «عَنْ» و «على» . ثم أجاب: بأنَّ «إليك» في الآيتين لا تتعلَّقُ بالفعلِ قبله، إنما تتعلَّقُ بمحذوفٍ على جهةِ البيان تقديرُه: أَعْني إليك «. قال:» كما تَأَوَّلوا ذلك في قولِه: {لَكُمَا لَمِنَ الناصحين} [الأعراف: ٢١] في أحد الأوجه «.

«إِلَى» edatına gelince; o ihtilafsız bir harftir, dolayısıyla onun «عَنْ» ve «عَلَى» gibi bir isim olması mümkün değildir.» Sonra şöyle cevap vermiştir: «Her iki ayetteki 'ileyke' lafzı kendisinden önceki fiile taalluk etmez; aksine beyan sadedinde mahzuf bir kelimeye taalluk eder ki takdiri: 'Yani sana doğru' (a'nî ileyke) şeklindedir.» [Ebû Hayyân] demiştir ki: «Nitekim vecihlerden birinde Allah Teâlâ'nın: { لَكُمَا لَمِنَ النَّاصِحِينَ } “şüphesiz ben ikinize de öğüt verenlerdenim” [A'râf 21] ayetini de bu şekilde tevil etmişlerdir.»

قلت: وفي ذلك جوابان آخران، أحدهما: أن الفعلَ الممنوعَ إلى الضمير المتصل إنما هو حيث يكون الفعلُ واقعاً بذلك الضمير، والضميرُ مَحَلٌّ له نحو:» دَعْ عنك «» وهَوِّنْ عليك «وأمَّا الهَزُّ والضَّمُّ فليسا واقعين بالكاف فلا محذورَ. والثاني: أنَّ الكلامَ على حذفِ مضافٍ تقديره: هُزِّي إلى جهتِكِ ونحوك، واضمُمْ إلى جهتِك ونحوك.

Ben derim ki: Bu hususta iki cevap daha vardır. Birincisi: Bitişik zamire geçişi yasak olan fiil, ancak fiilin bizzat o zamire vaki olduğu ve zamirin onun mahalli olduğu yerdedir; 'de' anke' ve 'hevvin aleyke' gibi. Silkeleme ve kendine çekme fiilleri ise bizzat kâf zamirine vaki değildir, dolayısıyla bir sakınca yoktur. İkincisi: Söz bir muzâfın hazfi üzeredir; takdiri: 'Kendi tarafına doğru silkele' ve 'kendi tarafına doğru çek' şeklindedir.

قوله:» تُساقِطْ «قرأ حمزة» تَسَاقَطْ «بفتح التاء وتخفيفِ السين وفتح القاف. والباقون - غيرَ حفصٍ - كذلك إلا أنَّهم شَدَّدوا السين، وحفص بضم التاء وتخفيفِ السين وكسر القاف.

«تُساقِطْ» lafzına gelince: Hamza, tâ'nın fethası, sîn'in tahfifi ve kâf'ın fethasıyla «تَسَاقَطْ» şeklinde okumuştur. Hafs dışındaki diğerleri de sîn harfini şeddeli okumaları müstesna aynı şekilde okumuşlardır. Hafs ise tâ'nın dammesi, sîn'in tahfifi ve kâf'ın kesresiyle «تُسَاقِطْ» şeklinde okumuştur.

فأصلُ قراءةِ غيرِ حفص» تَتَساقط «بتاءين، مضارعَ» تساقَطَ «فحذف حمزةُ إحدى التاءين تخفيفاً نحو:» تَنَزَّلٌ «و» تَذَكَّرون «، والباقون أدغموا التاءَ في السِّيْن.

Hafs dışındakilerin kıraatinin aslı 'tesâkata' fiilinin muzârisi olarak iki tâ ile «تَتَساقط» şeklindedir. Hamza, 'tenezzelü' ve 'tezekkerûn' kelimelerinde olduğu gibi hafifletmek amacıyla iki tâ'dan birini hazfetmiştir; diğerleri ise tâ harfini sîn harfine idgam etmişlerdir.

وقراءةُ حفص مضارع «ساقَطَ» .

Hafs'ın kıraati ise «ساقَطَ» fiilinin muzârisidir.

وقرأ الأعمش والبراء بن عازب «يَسَّاقَطْ» كالجماعة إلا أنه بالياء مِنْ تحتُ، أدغم التاء في السين، إذ الأصلُ: يتساقط فهو مضارع «اسَّاقط» وأصلُه يَتَساقط، فأُدْغم واجِتُلِبَتْ همزةُ الوصل ك «ادَّارَأ» في تَدَارَأَ.

A'meş ve Berâ b. Âzib, topluluğun okuyuşu gibi fakat alt iki noktalı yâ ile «يَسَّاقَطْ» okumuşlardır; tâ harfini sîn harfine idgam etmiştir; zira aslı 'yetesâkatu'dur. Dolayısıyla bu, 'issâkata' fiilinin muzârisidir; aslı 'yetesâkatu' olup idgam yapılmış ve 'tedârae'deki 'iddârae' gibi başına vasıl hemzesi getirilmiştir.

ونُقل عن أبي حيوة ثلاثُ قراءاتٍ: / وافقه مسروقٌ في الأولى، وهي «تُسْقِط» بضم التاء وسكون السين وكسر القاف مِنْ أَسْقَط. والثانية كذلك إلا أنه بالياء مِنْ تحت. الثالثة كذلك إلا أنه رفع «رُطَباً جَنِيَّاً» بالفاعلية.

Ebû Hayve'den üç kıraat nakledilmiştir: / Mesrûk birincisinde ona muvafakat etmiştir ki bu, 'eskata' fiilinden tâ'nın dammesi, sîn'in sükûnu ve kâf'ın kesresiyle «تُسْقِط» şeklindedir. İkincisi de aynı şekilde olup sadece alt iki noktalı yâ iledir. Üçüncüsü de aynı şekilde olup «رُطَباً جَنِيَّاً» ifadesini fâil olarak merfû kılmıştır.

وقُرِئَ «تَتَساقط» بتاءين مِنْ فوقُ، وهو أصلُ قراءةِ الجماعة. وتَسْقُط ويَسْقُط بفتح التاء والياء وسكون السين وضَمَّ القاف. فَرَفْعُ الرُّطَبِ بالفاعلية، وتعطي من الأفعال ما يوافقه في القراءات المتقدمة. ومَنْ قرأ بالتاءِ مِنْ فوقُ الفعلُ مسندٌ: إمَّا للنخلة، وإمَّا للثمرةِ المفعومة من السِّياق، وإمَّا للجِذْع. وجاز تأنيثُ فِعْلِه لإِضافتِه إلى مؤنث، فهو كقوله:

Üstten iki noktalı iki tâ ile «تَتَساقط» şeklinde de okunmuştur ki topluluğun kıraatinin aslı budur. Tâ ve yâ'nın fethası, sîn'in sükûnu ve kâf'ın dammesiyle «تَسْقُط» ve «يَسْقُط» şeklinde de okunmuştur. Bu durumda taze hurma (rutab) kelimesinin ref'i fâil olması sebebiyledir ve önceki kıraatlerde kendisine uygun fiiller takdir edilir. Fiili üstten iki noktalı tâ ile okuyana göre fiil; ya hurma ağacına ya bağlamdan anlaşılan meyveye ya da gövdeye isnad edilmiştir. Müennese muzâf olması sebebiyle onun fiilinin müennes kılınması caiz olmuştur; nitekim şairin şu sözü de böyledir:

٣٢٢ - ٩-. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... كما شَرِقَتْ صدرُ القناةِ من الدَّم

322 - 9- . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... Mızrak ucunun kandan tıkanıp boğulduğu gibi

وكقراءة «تَلْتَقِطْه بعض السيارة» . ومَنْ قرأ بالياء مِنْ تحتُ فالضميرُ للجِذْع وقيل: للثمر المدلولِ عليه بالسياق.

Ve «تَلْتَقِطْه بعض السيارة» kıraatinde olduğu gibidir. Alt iki noktalı yâ ile okuyana göre ise zamir gövdeye aittir; bağlamın delalet ettiği meyveye ait olduğu da söylenmiştir.

وأمَّا نَصْبُ «رُطَباً» فلا يَخْرُجُ عن كونِه تمييزاً أو حالاً موطِّئة إنْ كان الفعل قبلَه لازماً، أو مفعولاً به إن كان الفعل متعدَّياً، والذكيُّ يَرُدُّ كلَّ شيء

«رُطَباً» kelimesinin mansub olmasına gelince; kendisinden önceki fiil lâzım (geçişsiz) ise temyiz veya hâl-i müvattıa (hazırlayıcı durum) olmaktan, şayet fiil müteaddi (geçişli) ise mef'ûlün bih olmaktan hâli değildir. Zeki olan kimse her şeyi

إلى ما يليق به من القراءات. وجَوَّز المبردُ في نصبه وجهاً غريباً: وهو أَنْ يكونَ مفعولاً به ب «هُزِّيْ» وعلى هذا فتكون المسألة من باب التنازع في بعض القراءات: وهي أَنْ يكونَ الفعلُ فيها متعدِّياً، وتكونَ المسألةُ من إعمالِ الثاني للحذف من الأول.

kıraatlerden kendisine layık olanına irca eder. El-Müberred, onun nasbında garip bir vechi caiz görmüştür: O da «هُزِّيْ» fiilinin mef'ûlün bihi olmasıdır. Buna göre mesele, fiilin müteaddi olduğu bazı kıraatlerde tenâzu' (amelde çekişme) babından olur ve birinci [fiilin amelinden] hazfedildiği için ikinciyi amel ettirme kabilinden sayılır.

وقرأ طلحة بن سليمان «جَنِيَّاً» بكسرِ الجيم إتباعاً لكسرةِ النون.

Talha b. Süleyman, nûn harfinin kesresine tebâiyyetle cîm harfinin kesresiyle «جَنِيَّاً» şeklinde okumuştur.

والرُّطَبُ: اسمُ جنسٍ لرُطَبَة بخلافِ «تُخَم» فإنَّع لتُخَمة، والفرق: أنهم لَزِموا تذكيرَه فقالوا: هو الرُّطَبُ، وتأنيثَ ذاك فقالوا: هي التُّخَم، فذكَّروا «الرطب» باعتبار الجنس، وأنَّثوا «التُّخَم» باعتبار الجمعية، وهو فرقٌ لطيفٌ. ويُجْمَعُ على «أَرْطاب» شذوذاً كرُبَع وأَرْباع. والرُّطَب: ما قُطِع قبل يُبْسِه وجَفافِه، وخُصَّ الرُّطَبُ بالرُّطَبِ من التَّمْرِ. وأَرْطَبَ النخلُ نحو: أَتْمَرَ وأَجْنَى.

Er-Rutab (الرُّطَبُ): Rutabe (رُطَبَة) kelimesinin cins ismidir; tuheme (تُخَمة) için olan tuhem (تُخَم) kelimesinin aksinedir. Aralarındaki fark ise şudur: Onlar bunun müzekker olmasını iltizam edip 'هو الرُّطَبُ' (O rutabdır) demişler, diğerini ise müennes kabul edip 'هي التُّخَم' (Onlar tuhemdir) demişlerdir. Böylece 'er-rutab'ı cins itibarıyla müzekker, 'et-tuhem'i ise çoğulluk itibarıyla müennes yapmışlardır ki bu latif bir farktır. Şâz olarak ruba' (رُبَع) ve erbâ' (أَرْباع) gibi «أَرْطاب» (ertâb) şeklinde çoğul yapılır. Rutab: Kuruyup sertleşmeden önce toplanandır; rutab kelimesi özellikle taze hurmaya tahsis edilmiştir. 'Hurma ağacı meyve verdi' anlamında 'etmera' ve 'ecnâ' gibi «أَرْطَبَ النخلُ» denir.

والجَنِيُّ: ما كابَ وصَلُحَ للاجْتِناء. وهو فَعيل بمعنى مفعول وقيل: بمعنى فاعِل: أي: طَرِيَّاً، والجَنَى والجَنِيُّ أيضاً: المُجَتَنَى من العَسَلِ، وأَجْنَى الشجرُ: أَدْرَك ثَمَرُه، وأَجْنَتِ الأرضُ كَثُرَ جَناها. واسْتُعير من ذلك «جَنَى فلانٌ جنايةً» كما استعير «اجْتَرَم جريمةً» .

El-Ceniyy (الجَنِيُّ): Olgunlaşıp toplanmaya elverişli hale gelendir. Mef'ûl anlamında fa'îl veznindedir; fâil anlamında yani taze (tarî) olduğu da söylenmiştir. El-Cenâ (الجَنَى) ve el-ceniyy aynı zamanda baldan toplanan/sağılan şeydir. Ağacın meyvesinin olgunlaşması anlamında «أَجْنَى الشجرُ», arazinin mahsulünün çoğalması anlamında da «أَجْنَتِ الأرضُ» denir. «اجْتَرَم جريمةً» (bir suç işledi) ifadesinin istiare edildiği gibi bundan da «جَنَى فلانٌ جنايةً» (falanca bir cinayet/suç işledi) ifadesi istiare edilmiştir.

قوله: {وَقَرِّي عَيْناً} : «عَيْناً» نصبٌ على التمييز منقولٌ من الفاعل، إذ الأصلُ: لِتَقَرَّ عينُك. والعامَّة على فتحِ القاف مِنْ «قَرِّيْ» أمراً مِنْ قَرَّتْ عَيْنُه تَقَرُّ، بكسر العين في الماضي، وفتحِها في المضارع.

Cenâb-ı Hakk'ın: {وَقَرِّي عَيْناً} “gözün aydın olsun” kavline gelince: «عَيْناً» lafzı fâilden nakledilmiş temyiz olarak mansubdur; zira aslı: 'Gözün aydın olsun (litaqarra aynuki)' şeklindedir. Genel kıraat ehli, mâzisinde ayn harfinin kesresi ve muzârisinde fethasıyla olan «قَرَّتْ عَيْنُه تَقَرُّ» fiilinin emri olarak «قَرِّيْ» lafzında kâf'ın fethası üzere okumuştur.

وقُرِئ بكسرِ القاف، وهي لغةُ نجدٍ يقولون: قَرَّتْ عينُه تَقِرُّ بفتح

Kâf harfinin kesresiyle de okunmuştur ki bu Necid lügatidir; onlar mâzide ayn harfinin fethası

العين في الماضي وكسرِها في المضارع، والمشهورُ أن مكسورَ العين في الماضي للعين، والمفتوحَها في المكان. يقال: قَرَرْتُ بالمكانِ أَقِرُّ به، وقد يُقال: قَرِرْتُ بالمكانِ بالكسر. وسيأتي ذلك في قولِه تعالى: {وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ} [الأحزاب: ٣٣] .

ve muzâride kesresiyle 'قَرَّتْ عينُه تَقِرُّ' derler. Meşhur olan görüşe göre, mâzide ayn harfi kesreli olan göz için, fethalı olan ise mekân içindir. Mekânda yerleşmek anlamında «قَرَرْتُ بالمكانِ أَقِرُّ به» denir; bazen kesre ile «قَرِرْتُ بالمكانِ» de denilir. Bu husus Cenâb-ı Hakk'ın: {وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ} “Evlerinizde vakarla oturun” [Ahzâb 33] kavlinde gelecektir.

وفي وَصْفِ العين بذلك تأويلان، أحدُهما: أنَّه مأخوذٌ مِنَ «القُرّ» وهو البَرْدُ: وذلك أنَّ العينَ إذا فَرِح صاحبُها كان دَمْعُها قارَّاً أي بارداً، وإذا حَزِن كان حَرَّاً ولذلك قالوا في الدعاء عليه: «أَسْخَنَ اللهُ عينَه» ، وفي الدعاء له: «أقرَّ اللهُ عينَه. وما أَحْلى قولَ أبي تمام:

Gözün bununla nitelenmesinde iki tevil vardır: Birincisi: Soğukluk demek olan «el-kurr» (القُرّ) kökünden alınmış olmasıdır. Zira gözün sahibi sevindiğinde gözyaşı 'kārr' yani soğuk olur; hüzünlendiğinde ise sıcak olur. Bundan dolayı aleyhte yapılan duada: «أَسْخَنَ اللهُ عينَه» (Allah onun gözünü yakıp kızdırsın), lehte yapılan duada ise: «أقرَّ اللهُ عينَه» (Allah onun gözünü aydın/serin kılsın) demişlerdir. Ebû Temmâm'ın şu sözü ne kadar da tatlıdır:

٣٢٣ - ٠- فأمَّا عيونُ العاشِقينَ فَأُسْخِنَتْ ... وأمَّا عيونُ الشامتينَ فَقَرَّتِ

323 - 0- Âşıkların gözleri kızıp yandı, / Düşmanların gözleri ise aydın/serin oldu.

والثاني: أنه مأخوذٌ من الاستقرار، والمعنى: أعطاه الله ما يُسَكِّنُ عينَه فلا تطمحُ إلى غيره.

İkincisi: İstikrardan (yerleşip durulmaktan) alınmış olmasıdır. Anlamı: Allah ona, gözünü teskin edip başkasına dikilmeyeceği şeyi verdi, [demektir].

قوله: {فَإِمَّا تَرَيِنَّ} دخلت» إنْ «الشرطية على» ما «الزائدة للتوكيد، فَأُدْغِمت فيها، وكُتِبَتْ متصلةً. و» تَرَيْنَ «تقدَّم تصريفُه. والعامَّةُ على صريح الياء المكسورة وقرأ أبو عمروٍ في رواية» تَرَئِنَّ «بهمزة مكسورةٍ بدلَ

Cenâb-ı Hakk'ın: {فَإِمَّا تَرَيِنَّ} “Şayet görecek olursan” kavlinde; şart edatı olan «إنْ», tekit için zâid olan «ما» edatının üzerine dahil olmuş, onun içine idgam edilmiş ve bitişik yazılmıştır. «تَرَيْنَ» lafzının sarfı daha önce geçmişti. Genel kıraat ehli açıkça kesreli yâ iledir; Ebû Amr ise bir rivayette yâ yerine

الياء، وكذلك رُوي عنه» لَتَرَؤُنَّ «بإبدالِ الواوِ همزةُ. قال الزمخشري:» هذا مِنْ لغةِ مَنْ يقول: لَبَأْتُ بالحَجِّ وحَلأْتُ السَّوِيْقَ «- يعني بالهمز - وذلك لتآخٍ بين الهمز وحروف اللين» . وتجرَّأ ابن خالَوَيْة على أبي عمرو فقال: «هو لحنٌ عند أكثر النحويين» .

kesreli bir hemze ile «تَرَئِنَّ» şeklinde okumuştur. Aynı şekilde ondan vâv harfinin hemzeye tebdiliyle «لَتَرَؤُنَّ» şeklinde de rivayet edilmiştir. Zemahşerî şöyle demiştir: 'Bu, hemze ile yumuşak harfler (hurûf-i lîn) arasındaki kardeşlikten ötürü -yani hemze ile- «لَبَأْتُ بالحَجِّ» ve «حَلأْتُ السَّوِيْقَ» diyenlerin lügatindendir.' İbn Hâleveyh ise Ebû Amr'a karşı cüret göstererek: 'Bu, nahivcilerin çoğuna göre bir hatadır (lahndır)' demiştir.

وقرأ أبو جعفر قارئُ المدينةِ وشيبة وطلحة «تَرَيْنَ» بياءٍ ساكنة ونونٍ خفيفة. قال ابن جني: «وهي شاذَّةٌ» . قلت: لأنه كان ينبغي أَنْ يُؤَثِّر الجازمُ، وتُحذفَ نونُ الرفع. كقول الأَفْوه:

Medine kurrâsından Ebû Ca'fer, Şeybe ve Talha sâkin bir yâ ve şeddesiz (hafif) nûn ile «تَرَيْنَ» okumuşlardır. İbn Cinnî: 'Bu şâzdır' demiştir. Ben de derim ki: Çünkü cezmedicinin tesir etmesi ve ref nûnunun hazfedilmesi gerekirdi. Nitekim el-Efvah'ın şu sözünde olduğu gibi:

٣٢٣ - ١- إمَّا تَرَيْ رَأْسِيَ أَزْرَى به ... ماسُ زمانٍ ذيٍ انتكاثٍ مَؤُؤْسِ

323 - 1- Başımı, ümitsizliğe düşüren ve bozgun getiren bir zamanın / Musibetinin perişan ettiğini görürsen...

ولم يؤثِّرْ هنا شُذوذاً. وهذا نظيرُ قولِ الآخر:

Burada ise şâz olarak tesir etmemiştir. Bu, diğer şairin şu sözünün benzeridir:

٣٢٣ - ٢- لولا فَوارسُ مِنْ نُعْمٍ وأُسْرَتِهِمْ ... يومَ الصُّلَيْفاءِ لم يُوفُوْنَ بالجارِ

323 - 2- Nû'm'dan ve onların ailesinden olan süvariler olmasaydı, / Suleyfâ gününde komşu hakkına vefa göstermezlerdi.

فلم يُعْمِلْ «لم» ، وأبقى نونَ الرفعِ.

Burada «لم» edatını amel ettirmemiş ve ref nûnunu baki bırakmıştır.

و «من البشر» حالٌ من «أحداً» لأنه لو تأخَّر لكان وصفاً. وقال أبو البقاء: «أو مفعول» يعني أنه متلِّعق بنفسِ الفعل قبله.

«من البشر» ifadesi «أحداً» lafzından hâldir; çünkü sonraya kalsaydı sıfat olurdu. Ebu'l-Bekâ ise: 'Veya mef'ûldür' demiştir; yani kendisinden önceki fiilin bizzat kendisine taalluk etmektedir.

قوله: فَقُولِيْ «بين هذا الجوابِ وشرطِه جملةٌ محذوفةٌ، تقديرُه: فإمَّا

«فَقُولِيْ» kavline gelince: Bu cevap ile şartı arasında mahzûf bir cümle vardır; takdiri:

تَرَيْنَّ من البشر أحداً فسألكِ الكلامَ فَقُولي. وبهذا المقدَّر نَخْلُصُ من إشكالٍ: وهو أنَّ قولَها {فَلَنْ أُكَلِّمَ اليوم إِنسِيّاً} / كلامٌ، فيكون ذلك تناقضاً؛ لأنها قد كَلَّمَتْ إنْسِيَّاً بهذا الكلامِ. وجوابُه ما تَقَدَّم: وقيل: المرادُ بقوله» فقُولي «إلى آخره، أنه بالإِشارة. وليس بشيء. بل المعنى: فلن أكلِّمَ اليومَ إنْسِيَّاً بعد هذا الكلامِ.

'İnsanlardan birini görür de o senden konuşmanı isterse de ki...' şeklindedir. Bu takdirle bir müşkülden kurtulmuş oluruz: O da onun {فَلَنْ أُكَلِّمَ اليوم إِنسِيّاً} / “Bugün hiçbir insanla kesinlikle konuşmayacağım” sözünün bir kelâm olması ve bu sözle bir insanla konuşmuş olduğu için bir çelişki meydana gelmesidir. Bunun cevabı daha önce geçen husustur. «فقُولي» (de ki) ve devamındaki sözden kastın işaretle olduğu da söylenmiştir; fakat bu [tutarlı] bir şey değildir. Bilakis anlamı: 'Bu sözden sonra bugün hiçbir insanla konuşmayacağım' demektir.

وقرأ زيد بن علي» صِياماً «بدل» صوم «، وهما مصدران.

Zeyd b. Ali, «صوم» yerine «صِياماً» şeklinde okumuştur ki her ikisi de masdardır.

قوله: {فَأَتَتْ بِهِ قَوْمَهَا تَحْمِلُهُ} : «به» في محلَِّ نصبٍ على الحالِ مِنْ فاعل «أَتَتْ» ، أي: أتَتْ مصاحِبَةً له نحو: جاء بثيابِه، أي: ملتبساً بها. ويجوز أَنْ تكونَ الباءُ متعلِّقةً بالإِتيان. وأمَّا تَحَمُّلُه فيجوز أن يكونَ حالاً ثانية مِنْ فاعل «أَتَتْ» . ويجوز أَنْ يكونَ حالاً من الهاء في «به» . وظاهرُ كلام أبي البقاء أنها حالٌ من ضمير مريم وعيسى معاً وفيه نظرٌ.

Cenâb-ı Hakk'ın: {فَأَتَتْ بِهِ قَوْمَهَا تَحْمِلُهُ} “Onu taşıyarak kavmine getirdi” kavline gelince: «به» car ve mecruru, «أَتَتْ» fiilinin fâilinden hâl olarak mahallen mansubdur; yani 'elbisesiyle geldi' yani 'onu giyinmiş olarak' denmesi gibi 'ona refakat ederek geldi' demektir. Bâ harfinin 'ityân' (gelme) fiiline taalluk etmesi de caizdir. «تَحْمِلُهُ» lafzına gelince; «أَتَتْ» fiilinin fâilinden ikinci bir hâl olması caizdir. «به» lafzındaki hâ zamirinden hâl olması da caizdir. Ebu'l-Bekâ'nın sözünün zahirine göre ise hem Meryem'in hem de İsa'nın zamirinden birlikte hâldir; fakat bu tartışmalıdır.

قوله: «شيئاً» مفعولٌ به، أي: فَعَلْتِ. أو مصدرٌ، أي: نوعاً من المجيء فَرِيَّاً. والفَرِيُّ: العظيم من الأمر، يقالُ في الخير والشرِّ. وقيل: الفَرِيُّ: العجيب. وقيل المُفْتَعَلُ. ومن الأول: الحديثُ في وصفِ عمرَ ﵁: فلم أرَ عبقَرِيَّاً يَفْرِيْ فَرْيَّة «. والفَرْيُ: قَطْعُ الجِلْدِ للخَرْزِ والإِصلاح. والإِفراء: إفسادُه. وفي المثل: جاء يَفْري الفَرِيَّ، أي: يعمل

«شيئاً» kavli mef'ûlün bihtir; yani '[büyük bir şey] yaptın' demektir. Yahut masdardır; yani 'büyük/akıl almaz bir geliş türü' demektir. El-Feriyy (الفَرِيُّ): Hayırda ve şerde kullanılan büyük iş demektir. El-Feriyy'in acayip veya uydurulmuş/iftira edilmiş şey olduğu da söylenmiştir. Birinci anlamdan olarak Ömer radıyallâhu anh'ın vasfındaki şu hadis zikredilir: «فلم أرَ عبقَرِيَّاً يَفْرِيْ فَرْيَّة» (Onun gibi harika iş çıkaran hiçbir dâhi/lider görmedim). El-Fery (الفَرْيُ): Dikmek ve düzeltmek için deriyi kesmektir. El-İfrâ (الإِفراء) ise onu bozmaktır. Meselde: «جاء يَفْري الفَرِيَّ» denilir ki yani

العملَ العظيم. وقال:

büyük bir iş yapıyor demektir. [Şair] şöyle demiştir:

٣٢٣ - ٣- فَلأَنْتَ تَفْرِيْ ما خَلَقْتَ وبَعْ ... ضُ القومِ يَخْلُقُ ثم لا يَفْري

323 - 3- Sen ölçüp biçtiğin şeyi kesip biçersin; / Oysa insanların bir kısmı ölçer biçer de sonra kesip biçemez.

وقرأ أبو حيوة فيما نَقَل عنه ابن خالويه» فَرِيْئاً «بالهمز. وفيما نقل ابن عطية» فَرْياً «بسكون الراء.

İbn Hâleveyh'in ondan naklettiğine göre Ebû Hayve, hemze ile «فَرِيْئاً» şeklinde; İbn Atiyye'nin naklettiğine göre ise râ'nın sükûnuyla «فَرْياً» şeklinde okumuştur.

وقرأ عُمَرُ بن لجأ {مَا كَانَ أَباكِ امرؤ سَوْءٍ} جَعَلَ النكرةَ الاسمَ، والمعرفةَ الخبرَ، كقوله:

Ömer b. Leke' {مَا كَانَ أَباكِ امرؤ سَوْءٍ} “Senin baban kötü bir adam değildi” şeklinde okumuş; [şairin] şu sözünde olduğu gibi nekreyi isim, marifeyi haber yapmıştır:

٣٢٣ - ٤-. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... يكونُ مِزاجُها عَسَلٌ وماءُ

323 - 4- . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... Karışımı bal ve su olur.

[وكقوله:]

[Ve şairin şu sözü gibi:]

٣٢٣٥ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... ولا يَكُ مَوْقِفٌ مِنْكِ الوَدَاْعا

3235 - . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... Senden bir duruş veda olmasın.

وهنا أحسنُ بوجودِ الإِضافةِ في الاسم.

Burada [ise] isimde izâfetin bulunması sebebiyle daha güzeldir.

قوله تعالى: {فَأَشَارَتْ} : الإِشارةُ معروفةٌ تكونُ باليد والعين وغير ذلك وألفُها عن ياءٍ. وأنشدوا لكثيِّر:

Cenâb-ı Hakk'ın: {فَأَشَارَتْ} “[Meryem] işaret etti” kavline gelince: İşaret malumdur; el ile, göz ile ve benzeri şeylerle olur. Buradaki elif yâ harfinden [dönüşmüştür]. Küseyyir'in şu beytini inşad etmişlerdir:

٣٢٣ - ٠-

323 - 0-

فقلتُ وفي الأحشاءِ داءٌ مُخامِرٌ ... ألا حَبَّذا يا عَزُّ ذاك التَّشايُرُ

Dedim ki: İçimde gizli bir dert varken, / Ne hoştur ey Azze o işaretleşme!

قوله: {مَن كَانَ فِي المهد صَبِيّاً} في «كان» هذه أقوالٌ. أحدُها: أنها زائدةٌ وهو قولُ أبي عبيد، أي: كيف نُكَلِّمُ مَنْ في المهد. و «صَبِيَّا» على هذا نصبٌ على الحالِ من الضمير المستتر في الجارِّ والمجرورِ الواقع صلةً. وقد رَدَّ أبو بكرٍ هذا القولَ - أعني كونَها زائدةً - بأنها لو كانَتْ زائدةً لَما نَصَبَتِ الخبرَ، وهذه قد نصَبتْ «صَبيَّا» . وهذا الردُّ مردودٌ بما ذكرتُه مِنْ نصبِه على الحال لا الخبرِ.

Cenâb-ı Hakk'ın: {مَن كَانَ فِي المهد صَبِيّاً} “Beşikte bir bebek olan kimse” kavlindeki «كان» hakkında görüşler vardır: Birincisi: Ebû Ubeyd'in kavli olup zâid olmasıdır; yani 'Beşikte olan kimseyle nasıl konuşuruz?' demektir. «صَبِيَّا» ise buna göre sıla olan car ve mecrurdaki müstetir zamirden hâl olarak mansubdur. Ebû Bekir bu görüşü -yani zâid olmasını-, şayet zâid olsaydı haberi mansub yapmayacağını, oysa burada «صَبيَّا» lafzını mansub yaptığını söyleyerek reddetmiştir. Fakat bu ret, [kelimenin] haber olarak değil hâl olarak mansub kılındığına dair zikrettiğim açıklamayla merduttur.

الثاني: أنها تامةٌ بمعنى حَدَث ووُجد. والتقدير: كيف نكلِّم مَنْ وُجْد صبيَّا، و «صَبِيَّاً» حال من الضمير في «كان» .

İkincisi: «حَدَث» (meydana geldi) ve «وُجد» (bulundu) anlamında tâmme olmasıdır. Takdiri: 'Bebek olarak bulunan kimseyle nasıl konuşuruz?' şeklindedir ve «صَبِيَّاً» kelimesi «كان» içindeki zamirden hâldir.

الثالث: أنها بمعنى صار، أي: كيف نُكَلِّم مَنْ صار في المهد صَبِيَّا، و «صَبِيَّا» على هذا خبرُها، فهو كقوله:

Üçüncüsü: «صار» (oldu/dönüştü) anlamında olmasıdır; yani 'Beşikte bir bebek haline gelmiş kimseyle nasıl konuşuruz?' demektir. «صَبِيَّا» ise buna göre onun haberidir; nitekim [şairin] şu sözü gibidir:

٣٢٣ - ٧-. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... قَطا الحَزْن قد كانَتْ فِراخاً بُيُوضُها

323 - 7- . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... Sert arazinin bağırtlak kuşunun yumurtaları yavru olmuştu.

الرابع: أنها الناقصةُ على بابها مِنْ دلالتِها على اقتران مضمونِ الجملة بالزمان الماضي مِنْ غيرِ تَعَرُّضٍ للانقطاع كقوله تعالى: {وَكَانَ الله غَفُوراً رَّحِيماً} [النساء: ٩٦] ، ولذلك يُعَبِّر عنها بأنها ترادِف «لم تَزَلْ» . قال الزمخشري: «كان» لإِيقاع مضمون الجملة في زمانٍ ماضٍ مبهمٍ صالحٍ للقريبِ والبعيد.

Dördüncüsü: Cenâb-ı Hakk'ın: {وَكَانَ الله غَفُوراً رَّحِيماً} “Allah çok bağışlayıcı, çok merhamet edicidir” [Nisâ 96] kavlinde olduğu gibi, kesintiye uğramaya değinilmeksizin cümle içeriğinin geçmiş zamanla irtibatına delalet etmesi bakımından kendi asıl kuralı üzere nâkısa olmasıdır. Bu sebeple onun «لم تَزَلْ» (zail olmadı/hep öyle idi) ile eşanlamlı olduğu ifade edilir. Zemahşerî şöyle demiştir: '«كان», cümle içeriğini yakın ve uzak zamana elverişli müphem bir geçmiş zamanda vaki kılmak içindir.

وهو هنا لقريبِه خاصةً، والدالُّ عليه معنى الكلام، وأنه مسوقٌ للتعجب. ووجه آخر: وهو أَنْ يكونَ «نُكَلِّمُ» حكاية حالٍ ماضيةٍ، أي: كيف عُهِد قبل عيسى أَنْ يُكَلِّمَ الناسَ صبيَّا في المهد حتى نُكَلِّمَه نحن «؟

Burada ise özellikle yakın geçmiş içindir; buna delalet eden şey de sözün anlamı ve onun taaccüb (şaşkınlık bildirme) amacıyla sevkedilmiş olmasıdır. Diğer bir vecih de: «نُكَلِّمُ» fiilinin geçmiş bir durumun hikâyesi olmasıdır; yani 'İsa'dan önce insanların beşikteki bir bebekle konuştuğu ne zaman görülmüştür ki şimdi biz onunla konuşalım?' demektir.

وأمَّا» مَنْ «فالظاهرُ أنَّها موصولةٌ بمعنى الذي. ويَضْعُفُ جَعْلُها نكرةً موصوفة، أي: كيف نُكَلِّم شخصاً أو مولوداً. وجَوَّز الفراء والزجاج فيها أَنْ تكون شرطيةً. و» كان «بمعنى» يكنْ «، وجوابُ الشرطِ: إمَّا متقدِّمٌ وهو» كيف نُكَلِّم «، أو محذوفٌ لدلالةِ هذا عليه، اي: مَنْ يكنْ في المهدِ صبياً فكيف نُكَلِّمه؟ فهي على هذا مرفوعةُ المحلِّ بالابتداءِ، وعلى ما قبله منصوبتُه ب» نكلِّم «. وإذا قيل بأنَّ» كان «زائدةٌ. هل تتحمَّل ضميراً أم لا؟ فيه خلاف، ومَنْ جَوَّز استدلَّ بقوله:

«مَنْ» lafzına gelince; zâhir olan, 'ellezî' (الذي) anlamında mevzûl olmasıdır. Onun sıfatlanmış nekre kılınması ise zayıftır; yani 'Bir şahısla veya doğmuş bir bebekle nasıl konuşuruz?' [anlamında olması zayıftır]. Ferrâ ve Zeccâc onda şartiye olmasını da caiz görmüşlerdir. Bu takdirde «كان», «يكنْ» anlamında olur; şartın cevabı ise ya öne geçmiş olan «كيف نُكَلِّم» lafzıdır ya da buna delalet ettiği için mahzûftur; yani 'Kim beşikte bir bebek olursa biz onunla nasıl konuşuruz?' demektir. Dolayısıyla «مَنْ» buna göre mübteda olarak mahallen merfûdur; bundan öncekine göre ise «نكلِّم» fiiliyle mahallen mansubdur. Şayet «كان» lafzının zâid olduğu söylenirse; zamir yüklenip yüklenmeyeceği hususunda ihtilaf vardır. Bunu caiz gören kimse [şairin] şu sözüyle delil getirmiştir:

٣٢٣ - ٨- فكيف إذا مَرَرْتَ بدارِ قومٍ ... وجيرانٍ لنا كانوا كرامِ

323 - 8- Ya bir kavmin yurduna ve cömert / Olan komşularımıza uğradığın zaman nasıl olur?

فرفع بها الواوَ. ومَنْ منع تأوَّل البيتَ بأنها غيرُ زائدةٍ، وأنَّ خبرَها هو» لنا «قُدِّم عليها، وفُصِل بالجملة بين الصفة والموصوف.

Böylece onunla vâv zamirini merfû kılmıştır. Buna engel olan kimse ise beyti; [kâne'nin] zâid olmadığı, haberinin ise onun önüne geçen «لنا» olduğu ve sıfat ile mevsûf arasının cümle ile ayrıldığı şeklinde tevil etmiştir.

وأبو عمروٍ يُدغم الدالَ في الصاد. والأكثرون على أنه إخفاءٌ.

Ebû Amr dâl harfini sâd harfine idgam eder; çoğunluk ise bunun ihfâ olduğu görüşündedir.

قوله تعالى: {أَيْنَ مَا كُنتُ} : هذه شرطيةٌ. وجوابُها: إمَّا محذوفٌ مَدْلولٌ عليه بما تقدَّمَ، أي: أينما كنتُ جَعَلني مباركاً، وإمَّا متقدِّمٌ

Cenâb-ı Hakk'ın: {أَيْنَ مَا كُنتُ} “Nerede olursam olayım” kavline gelince: Bu şartiyedir. Cevabı ise ya önceden geçen ifadenin delalet ettiği mahzûf bir cümledir; yani 'Nerede olursam olayım beni mübarek kıldı' demektir, ya da

عند مَنْ يرى ذلك. ولا جائزٌ أن تكونَ استفهاميةً؛ لأنه يلزمُ أَنْ يعملَ فيها ما قبلها، وأسماءُ الاستفهامِ لها صدرُ الكلامِ، فيتعيَّنُ أن تكونَ شرطيةً لأنها منحصرةٌ في هذين المعنيين.

bunu kabul edenlere göre öne geçmiştir. İstifhâmiye (soru edatı) olması ise caiz değildir; çünkü bu durumda kendisinden öncekinin onda amel etmesi gerekir, halbuki istifham isimleri cümlenin başında gelir. Dolayısıyla bu iki anlama münhasır olduğu için şartiye olması taayyün eder.

قوله: «ما دُمْتُ» «ما» مصدريةٌ ظرفيةٌ وتقدُّمُ [ما] على «دام» شرطٌ في إعمالها. والتقدير: مدةَ دوامي حياً. ونقل ابن عطية عن عاصمٍ وجماعة أنهم قرؤوا «دُمْتُ» بضم الدال، وعن ابن كثير وأبي عمرو وأهلِ المدينة «دِمت» بكسرها، وهذا لم نَرَه لغيره وليس هو موجوداً في كتب القراءات المتواترة والشاذة التي بين أيدينا، فيجوز أن يكون اطَّلَعَ عليه في مصحفٍ غريب. ولا شك أنَّ في «دام» لغتين، يقال: دُمْتَ تَدُوْم، وهي اللغةُ العالية، ودِمْتَ تَدام كخِفْتَ تَخاف، وهذا كما تقدم لك/ في مات يموت وماتَ يَمات.

«ما دُمْتُ» kavline gelince: «ما» masdariyet ve zarfiyet bildiren mâ'dır; [mâ'nın] «دام» fiilinin önüne geçmesi amel etmesinin şartıdır. Takdiri: 'Hayatta kaldığım müddetçe' şeklindedir. İbn Atiyye; Âsım ve bir topluluktan dâl harfinin dammesiyle «دُمْتُ», İbn Kesîr, Ebû Amr ve Medine ehlinden ise kesresiyle «دِمت» okuduklarını nakletmiştir. Oysa bunu ondan başkasında görmedik; elimizdeki mütevâtir ve şâz kıraat kitaplarında da mevcut değildir; dolayısıyla nâdir bir mushafta buna muttali olmuş olması muhtemeldir. Şüphesiz «دام» fiilinde iki lügat vardır: 'hıfte tehâfu' (خِفْتَ تَخاف) gibi, yüksek lügat olan «دُمْتَ تَدُوْم» ve «دِمْتَ تَدام» denilir. Bu, daha önce / 'mâte yemûtu' ve 'mâte yemâtü' fiillerinde geçtiği gibidir.

قوله تعالى: {وَبَرّاً} : العامَّةُ بفتحِ الباء، وفيه تأويلان، أحدُهما: أنه منصوبٌ نَسَقاً على «مباركاً» ، أي: وجَعَلَنِي بَرَّاً. والثاني: أنَّه منصوبٌ بإضمارِ فعلٍ. واخْتِير هذا على الأولِ لأنَّ فيه فَصْلاً كثيراً بجملةِ الوصيَّةِ ومتعلِّقِها.

Cenâb-ı Hakk'ın: {وَبَرّاً} “Ve [beni] itaatkâr kıldı” kavline gelince: Genel kıraat bâ harfinin fethasıyladır. Bunda iki tevil vardır: Birincisi; «مباركاً» kelimesine atfedilerek mansub olmasıdır; yani 'Ve beni itaatkâr kıldı' demektir. İkincisi; gizli bir fiille mansub olmasıdır. Vasiyet cümlesi ve müteallakı ile araya çok fazla fasıla girdiği için bu [ikinci] görüş birinciye tercih edilmiştir.

وقُرئ «بِرَّاً» بكسرِ الباءِ: إمَّا على حَذْفِ مضاف، وإمَّا على المبالغة في جَعْلِه نفسَ المصدر. وقد تقدَّم في البقرة أنه يجوز أن يكونَ وصفاً على

Bâ harfinin kesresiyle «بِرَّاً» şeklinde de okunmuştur: Bu ya bir muzâfın hazfedilmesiyle ya da kendisini bizzat masdar kılmak suretiyle mübalağa üzere [mansub]dur. Bakara Suresi'nde bunun