Binûn

Meryem — 5. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Masûn (İ'rab Tefsiri) · Semîn el-Halebî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقوله: «ضِدَّاً» إنما وَحَّده، وإن كان خبراً عن جَمْع، لأحدِ وجهين: إمَّا لأنَّه مصدرٌ في الأصلِ، والمصادرُ مُوَحَّدةٌ مُذَكَّرَةٌ، وإمَّا لأنه مفردٌ في معنى الجمع. قال الزمخشري: «والضِّدُّ: العَوْنُ، وُحِّدَ توحيدَ» وهم يَدٌ على مَنْ سواهم «لاتفاق كلمتِهم، وأنَّهم كشيءٍ واحدٍ لفَرْطِ تَضَامَّهم وتوافُقِهم والضِّدُّ: العَوْن والمُعاوَنَة. ويقال: مِنْ أضدادكم، أي: أَعْوانكم» . قيل: وسُمِّي العَوْنُ ضِدَّاً لأنه يُضادُّ مَنْ يُعاديك ويُنافيه بإعانتِك له عليه. وفي التفسير: أنَّ الضدَّ هنا الأعداءُ. وقيل: القِرْن. وقيل: البلاءُ وهذه تناسِبُ معنى الآية.

Cenâb-ı Hakk'ın «ضِدَّاً» kavline gelince, çoğulun haberi olmasına rağmen tekil getirilmesi iki vecihten birine dayanır: Ya aslen masdar olması sebebiyledir —ki masdarlar tekil ve müzekker kılınır— ya da çoğul anlamında bir tekil olması sebebiyledir. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Dıdd (الضِّدُّ), yardımcı demektir; görüş birliği içinde olmaları ve aşırı kenetlenip uyuşmaları sebebiyle tek bir şey gibi olmalarından ötürü 'Onlar başkalarına karşı tek bir eldir' (ve hüm yedün alâ men sivâhüm / وهم يَدٌ على مَنْ سواهم) sözündeki gibi tekil kılınmıştır. Dıdd; yardım ve yardımlaşmadır. 'Sizin dıddlarınızdan' (min ezdâdiküm / مِنْ أضدادكم) denir ki 'yardımcılarınızdan' demektir.» Şöyle de denilmiştir: Yardımcıya 'dıdd' denilmesinin sebebi, senin ona yardımınla sana düşmanlık edene karşı durması ve onunla zıtlaşmasıdır. Tefsirde [belirtildiğine göre] buradaki dıdd; düşmanlar mânasındadır. Bir görüşe göre denk hasım (kırn), bir görüşe göre de beladır; bunlar da âyetin mânasına uygundur.

قوله: {أَزّاً} : مصدر مؤكِّدٌ والأَزُّ والأَزيز والهَزُّ والاستفزاز. قال الزمخشري: «أَخَواتٌ، وهو التَّهِييجُ وشِدَّةُ الإِزعاج» . والأزُّ أيضاً: شِدَّة الصوتِ، ومنه «أَزَّ المِرْجَلُ أَزَّاً» وأَزِيْزاً: أي: غلا واشتد غَلَيانُه حتى سُمع له صوتٌ. وفي الحديث: «فكان له أَزِيز» ، أي: للجِذْع حين فارقه النبيُّ [صلى الله] عليه وسلم.

Cenâb-ı Hakk'ın: {أَزّاً} “kışkırtarak” kavli, tekit edici bir masdardır. Ez (الأَزُّ), ezîz (الأَزيز), hez (الهَزُّ) ve istifzâz (الاستفزاز) kelimeleri hakkında ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «[Bunlar birbirine yakın] kardeş kelimelerdir; tahrik etmek ve şiddetle tedirgin/huzursuz etmektir.» Ez aynı zamanda sesin şiddetli çıkmasıdır; nitekim «أَزَّ المِرْجَلُ أَزَّاً» ve «أَزِيْزاً» (kazan kaynadıkça ses çıkardı) denir ki sesi duyulacak derecede kaynamasının şiddetlenmesi demektir. Hadiste de şöyle geçer: «فكان له أَزِيز» yani Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem kendisinden ayrıldığında [inleyen] hurma kütüğünün bir iniltisi/sesi vardı.

قوله: {يَوْمَ نَحْشُرُ} : منصوبٌ ب «سَيَكْفرون» أو ب «يَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدّاً} أو ب» نَعُدُّ «تَضَمَّن معنى المجازاة، أو بقوله:» لا يَمْلكون «الذي بعده، أو بمضمرٍ وهو» اذْكُرْ «أو احْذَرْ. وقيل: هو معمولٌ لجوابِ سؤالٍ مقدرٍ، كأنه قيل: متى يكون ذلك؟ فقيل: يكون

Cenâb-ı Hakk'ın: {يَوْمَ نَحْشُرُ} “toplayacağımız gün” kavli; «سَيَكْفرون» fiiliyle, {يَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدّاً} kavliyle, ceza mânasını içeren «نَعُدُّ» lafzıyla, kendisinden sonraki «لا يَمْلكون» kavliyle yahut «اذْكُرْ» (hatırla) ya da «احْذَرْ» (sakın) şeklindeki muzmer (gizli) bir fiille mansubdur. Bir görüşe göre de takdirî bir sorunun cevabının ma'mûlüdür; sanki 'Bu ne zaman olacak?' denilmiş, [bunun üzerine de] 'şöyle bir günde olacak:' denilmiştir:

يوم يُحْشَرُ. وقيل: / تقديرُه: يوم نَحْشُر ونَسُوق نَفْعَلُ بالفريقين ما لا يٌحيط به الوصفُ.

'Toplanacakları gün.' Bir görüşe göre de takdiri şöyledir: 'Toplayacağımız ve sevk edeceğimiz gün, her iki gruba da vasfın ihata edemeyeceği şeyler yaparız.'

قوله:» وَفْداً «نصبٌ على الحال، وكذلك» وِرْداً «. والوَفْدُ: الجماعة الوافِدُون. يُقال: وَفَدَ يَفِدُ وَفْداً وَوُفُوداً ووِفادَةً، أي: قَدِمَ على سبيل التَّكرِمة، فهو في الأصل مصدرٌ ثم أُطْلِق على الأشخاصِ كالصَّفِّ. وقال أبو البقاء:» وَفْدُ جُمعُ وافِد مثلَ راكِب ورَكْب وصاحِب وصَحْب «وهذا الذي قاله ليس مَذهبَ سيبويه لأنَّ فاعِلاً لا يُجْمَعُ على فَعْل عند سيبويه. وأجازه الأخفش. فأمَّا رَكْبٌ وصَحْبٌ فأسماءُ جمعٍ لا جَمْعٌ بدليلِ تصغيرها على ألفاظها، قال:

Cenâb-ı Hakk'ın «وَفْداً» kavli hâl olarak mansubdur; keza «وِرْداً» lafzı da böyledir. Vefd (الوَفْدُ); gelen, heyet oluşturan topluluktur. 'İkram ve hürmet kastıyla geldi' mânasında وَفَدَ يَفِدُ وَفْداً وَوُفُوداً ووِفادَةً denir. Dolayısıyla aslen masdardır, sonra «es-saf» (الصَّفّ) kelimesi gibi şahıslara ıtlak edilmiştir. Ebu'l-Bekā şöyle demiştir: «'Vefd' (وَفْد); 'râkib' (راكِب) ve 'rekb' (رَكْب), 'sâhib' (صاحِب) ve 'sahb' (صَحْب) gibi 'vâfid' (وافِد) kelimesinin çoğuludur.» Onun bu söylediği Sîbeveyh'in mezhebi değildir; zira Sîbeveyh'e göre 'fâil' (فاعِل) vezni 'fa'l' (فَعْل) vezninde çoğul yapılamaz. el-Ahfeş ise buna cevaz vermiştir. 'Rekb' ve 'sahb' kelimelerine gelince, bunlar çoğul değil ism-i cem'dir; delili ise lafızları üzere küçültme ismi (tasgîr) yapılabilmeleridir; [şair] şöyle demiştir:

٣٢٥ - ٧- أَخْشَى رُجَيْلاً ورُكَيْباً غادِيا ... فإن قلت: لعلَّ أبا البقاء أراد الجمعَ اللغويَّ. فالجواب: أنَّه قال بعد قوله:» والوِرْدُ اسمٌ لجمعِ وارِد «فَدَلَّ على أنه قصد الجمعَ صناعةً المقابلَ لاسمِ الجمع.

325 - 7- Korkarım bir adamcık ile sabah erkenden yola çıkan bir süvaricikler grubundan... Eğer 'Belki de Ebu'l-Bekā lügat anlamındaki çoğulu kastetmiştir' dersen; cevap şudur: O, bu sözünün ardından «'el-Vird' (والوِرْدُ), 'vârid'in ism-i cem'idir» demiştir; bu da onun ism-i cem'in mukabili olan ıstılâhî/nahiv ilmindeki çoğulu kastettiğini gösterir.

والوِرْدُ: اسمٌ للجماعةِ العِطاشِ الوارِدينَ للماءِ، وهو في الأصلِ أيضاً مصدرٌ أطْلِقَ على الأشخاص يقال: وَرَدَ الماءَ يَرِدُه وِرْداً

Vird (والوِرْدُ); suya gelen susamış topluluğun adıdır. Bu da aslen masdar olup sonradan şahıslara isim olarak verilmiştir. Nitekim suya vardı/gitti mânasında وَرَدَ الماءَ يَرِدُه وِرْداً

ووُرُوْداً. قال الشاعر:

ve ووُرُوْداً denir. Şair şöyle demiştir:

٣٢٥ - ٨- رِدِي رِدي وِرْدَ قَطاةٍ صَمَّا ... كُدْرِيَّةٍ أَعٍجَبَها بَرْدُ المَا

325 - 8- Var git, suya var; suyun soğukluğu hoşuna giden sağır, boz renkli bir bağırtlak kuşunun suya varışı gibi...

وقال أبو البقاء: «هو اسمٌ لجمعِ وارِد. وقيل: هو بمعنى وارِد. وقيل هو محذوفٌ مِنْ» وارِد «وهو بعيدٌ» يعني أنه يجوز أَنْ يكونَ صفةً على فِعْل.

Ebu'l-Bekā şöyle demiştir: «'Vârid' (وارِد) kelimesinin ism-i cem'idir. 'Vârid' mânasında olduğu da söylenmiştir. 'Vârid'den hazfedilmiş [kısaltılmış] olduğu da söylenmiştir ki bu uzak bir ihtimaldir.» Yani 'fi'l' (فِعْل) vezninde bir sıfat olması câizdir.

وقرأ الحسن والجحدريُّ «يُحْشَر المتقون، ويُساق المجرمون» على ما لم يُسَمَّ فاعلُه.

el-Hasan ve el-Cahderî, meçhul (fâili isimlendirilmemiş) sîga ile «يُحْشَر المتقون، ويُساق المجرمون» şeklinde okumuşlardır.

قوله: {لاَّ يَمْلِكُونَ} : في هذه الجملةِ وجهان، أحدهما: أنها مستأنفةٌ سِيْقت للإِخبارِ بذلك. والثاني: أنها في محلِّ نصبٍ على الحال ممَّا تقدَّم. وفي هذه الواوِ قولان، أحدهما: أنها علامةٌ للجمع ليسَتْ ضميراً البتَة، وإنما هي علامةٌ كهي في لغةِ «أكلوني البراغيث» والفاعلُ «مِنْ اتَّخَذَ» لأنه في معنى الجمع. قاله الزمخشري. وفيه بُعْدٌ، وكأنه قيل: لا يملك الشفاعةَ إلا المتخذون عَهْداً. قال الشيخ: «ولا ينبغي حَمْلُ القرآنِ على هذه اللغةِ القليلةِ مع وضوحِ جَعْلِ الواوِ ضميراً. وقد قال الأستاذ أبو الحسن ابنُ عصفور: إنها لغة ضعيفة» .

Cenâb-ı Hakk'ın: {لاَّ يَمْلِكُونَ} “malik olamazlar” kavlinde iki vecih vardır: Birincisi: Bunu haber vermek üzere sevk edilmiş müste'nefe (başlangıç) cümlesi olmasıdır. İkincisi: Öncesinden hâl olarak mahallen mansub olmasıdır. Bu [fiildeki] vâv harfinde iki görüş vardır: Birincisi: Kesinlikle zamir olmayıp çoğul alâmeti olmasıdır; tıpkı 'ekelûnî'l-berâgîs' (أكلوني البراغيث / pireler beni yedi) lügatindeki alâmet gibidir; fâil ise çoğul mânasında olduğu için «مَنِ اتَّخَذَ» lafzıdır. Bunu ez-Zemahşerî söylemiştir. Ancak bunda bir uzaklık vardır; sanki 'Şefaate ancak bir ahit alanlar sahip olur' denilmiş gibi olur. Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Vâv'ı zamir kılmanın açıklığı ortadayken Kur'an'ı bu az [kullanılan] lügate hamletmek uygun düşmez. Üstad Ebu'l-Hasen İbn Usfûr da bunun zayıf bir lügat olduğunu söylemiştir.»

قلت: قد قالوا ذلك في قوله تعالى: {عَمُواْ وَصَمُّواْ كَثِيرٌ مِّنْهُمْ} [المائدة: ٧١] {وَأَسَرُّواْ النجوى الذين ظَلَمُواْ} [الأنبياء: ٣] فلهذا الموضعِ بهما أُسْوَةٌ.

Derim ki: Âlimler bunu Cenâb-ı Hakk'ın: {عَمُواْ وَصَمُّواْ كَثِيرٌ مِّنْهُمْ} “onlardan birçoğu körleşti ve sağırlaştı” [Mâide: 71] ve {وَأَسَرُّواْ النجوى الذين ظَلَمُواْ} “o zulmedenler fısıldaşmayı gizli tuttular” [Enbiyâ: 3] kavillerinde de söylemişlerdir; dolayısıyla bu yer için o ikisi birer örnektir.

ثم قال الشيخ: «وأيضاً فالألفُ والواوُ والنونُ التي تكون علاماتٍ لا ضمائرَ لا يُحْفَظُ ما يجيءُ بعدها فاعلاً إلا بصريح الجمع وصريحِ التثنية أو العطفِ، أمَّا أنْ يأتيَ بلفظٍ مفردٍ، ويُطلَقَ على جمع أو مثنى، فيُحتاج في إثباتِ مثلِ ذلك إلى نَقْلِ. وأمَّا عُوْدُ الضمائرِ مثناةً أو مجموعةً على مفردٍ في اللفظِ يُراد به المثنى والمجموعُ فمسموعٌ معروفٌ في لسانِ العرب، على أنه يمكنُ قياسُ هذه العلاماتِ على تلك الضمائرِ، ولكن الأَحْوَطَ أن لا يُقال إلا بسماعٍ» .

Sonra Şeyh şöyle demiştir: «Ayrıca zamir değil de alâmet olan elif, vâv ve nûn harflerinden sonra gelen fâil, ancak açık çoğul, açık tesniye veya atıf yoluyla nakledilmiştir. Lafzen tekil gelip çoğula veya tesniyeye ıtlak edilmesine gelince, böylesi bir durumun ispatı için nakle ihtiyaç vardır. Lafzen tekil olup tesniye veya çoğul kastedilen bir lafza tesniye veya çoğul zamirlerinin raci olması ise Arap dilinde işitilmiş ve bilinen bir husustur. Her ne kadar bu alâmetleri söz konusu zamirlere kıyas etmek mümkün olsa da, en ihtiyatlı olanı ancak semâ (nakil) ile söylenmesidir.»

والثاني: أن الواوَ ضميرٌ. وفيما تعود عليه حينئذٍ أربعةُ أوجهٍ، أحدُها: انها تعودُ على الخَلْق جميعِهم لدلالة ذِكْر الفريقين - المُتَّقين والمجرمين - عليهم، إذ هما قِسْماه. والثاني: أنه يعودُ على المتقين والمجرمين، وهذا لا تظهر مخالفتُه للأولِ أصلاً لأنَّ هذين القسمين هما الخَلْقُ كله. والثالث: أنه يعودُ على المُتَّقين فقط أو المجرمين فقط، وهو تَحَكُّمٌ. قوله: {إِلاَّ مَنِ اتخذ} هذا الاستثناءُ يترتيب على عَوْدِ الواو على ماذا؟ فإنْ قيل بأنَّها تعودُ على الخَلْقِ أو على الفريقَيْن المذكورَيْن أو على المتَّقين فقط فالاستثناءُ حينئذٍ متصلٍ.

İkincisi: Vâv'ın zamir olmasıdır. Bu takdirde onun neye raci olduğu hususunda dört vecih vardır: Birincisi: İki grubun —müttakiler ve mücrimler— zikredilmesinin bütün mahlûkata delaleti sebebiyle yaratılmışların tamamına raci olmasıdır; zira bu ikisi mahlûkatın kısımlarıdır. İkincisi: Müttakilere ve mücrimlere raci olmasıdır ki bunun birinci vecihle hiçbir ihtilafı gözükmemektedir; çünkü bu iki kısım bütün mahlûkattır. Üçüncüsü: Sadece müttakilere yahut sadece mücrimlere raci olmasıdır ki bu delilsiz bir tercihtir (tahakkümdür). Cenâb-ı Hakk'ın: {إِلاَّ مَنِ اتخذ} “ancak ahit almış olan müstesna” kavline gelince; bu istisna, vâv harfinin neye döndüğüne göre şekillenir. Şayet onun mahlûkata yahut zikredilen iki gruba veya sadece müttakilere döndüğü söylenirse, bu durumda istisna muttasıl olur.

وفي محلِّ المستثنى الوجهان المشهوران: إمَّا على الرفعُ على البدلِ، وإمَّا النصبُ على

Müstesnânın mahalli hakkında meşhur iki vecih vardır: Ya bedel olarak ref' ya da

أصلِ الاستثناء. وإنْ قيل: إنه يعودُ على المجرمينَ فقط كان استثناءً منقطعاً، وفيه حينئذٍ اللغتان المشهورتان: لغةُ الحجازِ التزامُ النصبِ، ولغةُ تميمٍ جوازُه مع جوازِ البدلِ كالمتصل.

istisnanın aslı gereği nasbdır. Şayet sadece mücrimlere raci olduğu söylenirse, münkatı' bir istisna olur. Bu takdirde de meşhur iki lehçe geçerlidir: Hicaz ehlinin nasbı zorunlu kılan lehçesi ve Temîm kabilesinin ise muttasıl gibi bedeli de câiz görerek nasba cevaz veren lehçesidir.

وجَعَلَ الزمخشريُّ هذا الاستثناء من «الشفاعة» على حَذْفِ مضافٍ تقديرُه: لا يملكونَ الشفاعةَ إلا شفاعةَ مَنِ اتَّخذ، فيكون نصبُه على وَجْهَي البدلِ وأصلِ الاستثناء، نحو: «ما رأيت أحداً إلا زيداً» . وقال بعضُهم: إن المستثنى منه محذوفٌ والتقديرُ: لا يملكون الشفاعةَ لأحدٍ لِمَن اتَّخَذَ عند الرحمن عَهْداً، فَحُذِفَ المستثنى منه للعلم به فهو كقول الآخر:

ez-Zemahşerî bu istisnayı, takdiri 'ancak ahit almış olanın şefaatine mâlik olurlar' (lâ yemlikûneş-şefâate illâ şefâate menittehaze / لا يملكونَ الشفاعةَ إلا شفاعةَ مَنِ اتَّخذ) şeklinde bir muzâfın hazfiyle «eş-Şefâa» (الشفاعة) lafzından yapmıştır. Böylece onun nasbı, 'Zeyd hariç kimseyi görmedim' (mâ raeytü ehaden illâ zeyden / ما رأيت أحداً إلا زيداً) sözünde olduğu gibi hem bedel hem de asıl istisna vecihlerine göre olur. Bazıları ise müstesnâ minh'in mahzuf olduğunu söylemişlerdir; takdiri: 'Rahmân katında bir ahit almış olan kimse müstesna, hiç kimse için şefaate mâlik olamazlar' şeklindedir; bilinmesi sebebiyle müstesnâ minh hazfedilmiştir. Bu durum şu diğer şairin sözü gibidir:

٣٢٥ - ٩- نجا سالمٌ والنفسُ منه بِشِدْقِهِ ... ولم يَنْجُ إلا جَفْنَ سَيْفٍ ومِئْزَرا

325 - 9- Sâlim canı dudağına gelmiş hâlde kurtuldu; kılıç kını ve bir peştamaldan başka bir şey kurtulmadı.

أي: ولم يَنْجُ شيءٌ.

Yani: Hiçbir şey kurtulmadı.

وجَعَلَ ابنُ عطية الاستثناءَ متصلاً وإن عاد الضميرُ في {لاَّ يَمْلِكُونَ} على المجرمين فقط على أَنْ يُراد بالمجرمين الكفرةُ والعُصاةُ من المسلمين. قال الشيخ: «وحَمْلُ المجرمين على الكفارِ والعُصاة بعيدٌ» . قلت: ولا بُعْدَ فيه، وكما اسْتَبْعَدَ إطلاقَ المجرمين على العصاة كذلك يَسْتَبعد غيرُه إطلاقَ المُتَّقين على العُصاة، بل إطلاقُ المجرمِ على العاصي أشهرُ مِنْ إطلاقِ المتَّقي عليه.

İbn Atıyye, {لاَّ يَمْلِكُونَ} “mâlik olamazlar” kavlindeki zamir sadece mücrimlere raci olsa bile, mücrimlerden kâfirler ile Müslümanların âsîlerinin kastedilmesi üzere istisnayı muttasıl kılmıştır. Şeyh [Ebû Hayyân]: «Mücrimlerin kâfirlere ve âsîlere hamledilmesi uzaktır» demiştir. Derim ki: Bunda bir uzaklık yoktur; nitekim o, mücrim lafzının âsîlere ıtlak edilmesini uzak gördüğü gibi, başkası da müttakī lafzının âsîlere ıtlak edilmesini uzak görür; bilakis mücrim lafzının âsîye ıtlakı, müttakī lafzının ona ıtlakından daha meşhurdur.

قوله: {شَيْئاً إِدَّاً} : العامَّةُ على كسر الهمزة مِنْ «إدَّاً»

Cenâb-ı Hakk'ın: {شَيْئاً إِدَّاً} “pek çirkin/korkunç bir şey” kavlinde cumhur «إدَّاً» kelimesinin hemzesini kesre ile okumuştur;

وهو الأمرُ العظيمُ المنكَرُ المتعجَّبُ منه. وقرأ أمير المؤمنين والسلمي بفتحها. وخَرَّجوه على حَذْفِ مضاف، أي: شيئاً أدَّاً، لأنَّ الأدَّ بالفتحِ مصدرٌ يُقال: أدَّه الأمرُ، وأدَّني يَؤُدُّني أدَّاً، أي: أَثْقَلني. وكان الشيخ ذكر أنَّ الأَدَّ والإِدَّ بفتح الهمزةِ وكسرِها هو العَجَبُ. وقيل: هو العظيم المُنْكَر، والإِدَّة: الشِّدَّة/. وعلى قوله: «وإن الإِدَّ والأدَّ بمعنى واحد» ينبغي أَنْ لا يُحتاج إلى حَذْفِ مضاف، إلا أَنْ يريدَ أنه أراد بكونِهما بمعنى العَجَب في المعنى لا في المصدرية وعَدَمِها.

bu da hayret verici, pek büyük ve münker bir iştir. Mü'minlerin Emîri [Ali] ve es-Sülemî ise hemzenin fethasıyla okumuşlardır. Bunu bir muzâfın hazfine hamletmişlerdir; yani 'ağır bir şey' (şey'en edden / شيئاً أدَّاً) demektir; çünkü fetha ile olan 'ed' (الأَدّ) masdardır; 'iş ona ağır geldi' (eddehu'l-emr / أدَّه الأمرُ) ve 'bana ağır geldi/yük oldu' mânasında أدَّني يَؤُدُّني أدَّاً denir. Şeyh [Ebû Hayyân], hemzenin fethası ve kesresiyle 'ed' ve 'id' kelimelerinin hayret verici şey olduğunu zikretmişti. Pek büyük ve münker şey olduğu da söylenmiştir; 'idde' (الإِدَّة) ise şiddettir. Onun «'id' ve 'ed' tek bir mânadadır» sözüne göre muzâfın hazfine ihtiyaç duyulmaması gerekir; meğerki onların hayret mânasında bir olmasını masdarlık ve masdar olmama durumunda değil de sadece anlam bakımından kastetmiş olsun.

قوله: {تَكَادُ} : قرأ نافع والكسائي بالياءِ من تحتُ، والباقون بالتاء مِنْ فوقُ، وهما واضحتان إذ التأنيثُ مجازِيٌّ، وكذلك في سورة الشورى.

Cenâb-ı Hakk'ın: {تَكَادُ} “neredeyse” kavlini Nâfi' ve el-Kisâî [iki noktalı] yâ ile okumuşlar, diğerleri ise üstten [iki noktalı] tâ ile okumuşlardır. Müenneslik mecâzî olduğu için her iki kıraat de açıktır; Şûrâ Sûresi'nde de durum böyledir.

وقرأ أبو عمروٍ وابنُ عامرٍ وأبو بكرٍ عن عاصمٍ وحمزةَ «يَنفَطِرْنَ» مضارع انْفَطَرَ. والباقون «يتفطَّرْن» مضارعَ تَفَطَّرَ بالتشديدِ في هذه السورة. وأمَّا التي في الشورى فقرأها حمزة وابنُ عامرٍ بالتاء والياء وتشديد الطاء والباقون على أصولِهم في هذه السورة. فتلَخَّصَ من ذلك أن أبا عمروٍ وأبا بكر يقرآن بالتاء والنون في السورتين، وأن نافعاً وابن كثير والكسائيَّ

Ebû Amr, İbn Âmir, Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir ve Hamza, 'infetara' fiilinin muzârii olarak «يَنفَطِرْنَ» şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise bu sûrede 'tefattara' fiilinin şeddeli muzârii olarak «يتفطَّرْن» şeklinde okumuşlardır. Şûrâ Sûresi'ndekine gelince; Hamza ve İbn Âmir onu tâ, yâ ve tı'nın şeddesiyle okumuşlar, diğerleri ise bu sûredeki usullerine göre okumuşlardır. Bundan çıkan hulâsa şudur: Ebû Amr ve Ebû Bekir her iki sûrede de tâ ve nûn ile okumaktadır; Nâfi', İbn Kesîr, el-Kisâî

وحفصاً عن عاصم يقرؤون بالتاء والياء وتشديد الطاء فيهما، وانَّ حمزة وابن عامر في هذه السورةِ بالتاء والنون، وفي الشورى بالتاء والياء وتشديد الطاء.

ve Âsım'dan rivayetle Hafs her iki sûrede de tâ, yâ ve tı'nın şeddesiyle okumaktadır; Hamza ve İbn Âmir ise bu sûrede tâ ve nûn ile, Şûrâ Sûresi'nde ise tâ, yâ ve tı'nın şeddesiyle okumaktadır.

فالانفِطارُ مِنْ «فَطَرَه» إذا شَقَّه، والتفطُّر مِنْ «فطَّره» إذا شَقَّقَه، وكَرَّر فيه الفعلَ. قال أبو البقاء: «وهو هنا أَشْبَهُ بالمعنى» . أي: التشديد. و «يَتَفَطَّرْنَ» في محلِّ نصب خبراً ل «تكادُ» وزعم الأخفش أنها هنا بمعنى الإِرادة وأنشد:

İnfitâr (الانفِطارُ); yardığı zaman 'fatara' (فَطَرَ) fiilindendir. Tefattur (التفطُّر) ise parça parça yarıp fiili tekrarladığı zaman 'fattara' (فَطَّرَ) fiilindendir. Ebu'l-Bekā: «Bu [şeddeli okuyuş], burada mânaya daha uygundur» demiştir; yani şeddeli okuyuş. «يَتَفَطَّرْنَ» lafzı «تكادُ» fiilinin haberi olarak mahallen mansubdur. el-Ahfeş buradaki fiilin irade mânasında olduğunu iddia etmiş ve şu beyti okumuştur:

٣٢٦ - ٠- كادَتْ وكِدْتُ وتلك خيرُ إرادةٍ ... لو عادَ مِنْ زمنِ الصَّبابةِ ما مَضَى

326 - 0- O diledi, ben de diledim —ki bu en hayırlı dilektir—; keşke gençlik ve aşk çağından geçip gidenler geri dönseydi!

قوله: «هَدَّاً» فيه ثلاثةُ أوجهٍ، أحدُها: أنه مصدرٌ في موضعِ الحال، أي: مَهْدُودَةً وذلك على أن يكونَ هذا المصدرُ مِنْ هدَّ زيدٌ الحائطَ يَهُدُّه هَدَّاً، أي: هَدَمه. والثاني: وهو قولُ أبي جعفر أنه مصدرٌ على غيرِ الصَّدْرِ لمَّا كان في معناه لأنَّ الخُرورَ السُّقوطُ والهَدْمُ، وهذا على أن يكون مِنْ هَدَّ الحائطُ يَهِدُّ، أي: انهدمَ، فيكون لازماً. والثالث: أن يكونَ مفعولاً مِنْ أجله. قال الزمخشريُّ: «أي: لأنَّها تُهَدُّ» .

Cenâb-ı Hakk'ın «هَدَّاً» kavlinde üç vecih vardır: Birincisi: Hâl makamında masdar olmasıdır; yani 'yıkılmış olarak' (mehdûdeten / مَهْدُودَةً) demektir; bu da bu masdarın 'Zeyd duvarı yıktı' mânasındaki هَدَّ زَيْدٌ الحائطَ يَهُدُّه هَدَّاً fiilinden olmasına göredir. İkincisi: Ebû Ca'fer'in görüşü olup, onun mânasında olduğu için gayr-i sadr masdarı (asıl fiilinden türememiş masdar) olmasıdır; zira hurûr (yere kapanmak), düşmek ve yıkılmaktır; bu da duvar yıkıldı mânasındaki هَدَّ الحائطُ يَهِدُّ fiilinden olmasına göredir ki bu durumda lâzım (geçişsiz) olur. Üçüncüsü: Mef'ûlün lieclih olmasıdır. ez-Zemahşerî: «Yani yıkılacağı için» demiştir.

قوله: {أَن دَعَوْا} : في محلِّه خمسةُ اوجه، أحدها: أنه في محلِّ نصبٍ على المفعولِ مِنْ أجله. قاله أبو البقاء والحوفي، ولم يُبَيِّنا: ما العاملُ فيه؟ ويجوز أَنْ يكونَ العاملُ «تكاد» أو «تَحِزُّ» أو «هَدَّاً» أي: تَهِدُّ لأَنْ دَعَوْا، ولكنَّ شَرْطَ النصبِ فيها مفقودٌ وهو اتِّحادُ الفاعلِ في المفعولِ له والعاملِ فيه، فإن عَنَيَا أنه على إسقاطِ اللامِ - وسقوطُ اللامِ يَطَّرِدُ مع أنْ - فقريبٌ. وقال الزمخشري: «وأَنْ يكونَ منصوباً بتقديرِ سقوطِ اللام وأفضاءِ الفعلِ، أي: هدَّاً لأَنْ دَعَوْا، عَلَّلَ الخرورَ بالهدِّ، والهدِّ بدعاءِ الوَلَدِ للرحمن» . فهذا تصريحٌ منه بأنَّه على إسقاطِ الخافضِ، وليس مفعولاً له صريحاً.

Cenâb-ı Hakk'ın: {أَن دَعَوْا} “isnat etmeleri sebebiyle” kavlinin mahalli hususunda beş vecih vardır: Birincisi: Mef'ûlün lieclih olarak nasb mahallinde olmasıdır. Bunu Ebu'l-Bekā ve el-Havfî söylemiş, fakat onda amel eden âmilin ne olduğunu açıklamamışlardır. Âmilin «تكاد», «تَخِرُّ» veya «هَدَّاً» olması câizdir; yani 'onlar isnat ettikleri için yıkılır' demektir; lâkin mef'ûlün leh ile onun âmilindeki fâilin birliği olan nasb şartı burada eksiktir. Şayet onlar bunun lâm harf-i cerinin hazfiyle olduğunu kastetmişlerse —ki lâm'ın hazfi «أنْ» ile birlikte kıyâsî/yaygındır— bu vecih mâkuldür. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Lâm'ın hazfi ve fiilin doğrudan mef'ûle ulaşması takdiriyle mansub olmasıdır; yani 'onların isnat etmeleri sebebiyle yıkılmak' demektir; yıkılmayı çökmeyle, çökmeyi de Rahmân'a çocuk isnat etmekle gerekçelendirmiştir.» Bu, onun sarih bir mef'ûlün leh değil cer harfinin hazfiyle [mansub] olduğunu açıkça ifade etmesidir.

الوجه الثاني: أَنْ يكونَ مجروراً بعد إسقاطِ الخافض، كما هو مذهبُ الخليلِ والكسائي.

İkinci vecih: Halîl ve el-Kisâî'nin mezhebinde olduğu gibi, cer harfi hazfedildikten sonra mecrûr [mahallinde] olmasıdır.

والثالث: أنه بدلٌ من الضمير في «مِنْه» كقولِه:

Üçüncüsü: [Şairin] şu sözündeki gibi «مِنْه» lafzındaki zamirden bedel olmasıdır:

٣٢٦ - ١- على حالةٍ لو أنَّ في القومِ حاتماً ... على جودِهِ لضَنَّ بالماءِ حاتِمِ

326 - 1- Öyle bir hâldeyiz ki cömertliğine rağmen şayet toplulukta Hâtim bulunsaydı, Hâtim bile sudan yana cimrilik ederdi.

بجر «حاتم» الأخير بدلاً من الهاء في «جودِه» . قال الشيخ: «وهو بعيدٌ لكثرةِ الفصلِ بين البدلِ والمبدلِ منه بجملتين» .

[Bu beyitte] sondaki «حاتمِ» lafzı «جودِه» kelimesindeki hû zamirinden bedel olarak mecrûrdur. Şeyh [Ebû Hayyân]: «Bedel ile mübdelün minh arasının iki cümleyle fazlaca ayrılmış olması sebebiyle bu uzak bir ihtimaldir» demiştir.

الوجه الرابع: أَنْ يكونَ مرفوعاً ب «هَدَّاً» . قال الزمخشري أي: هَدَّها دعاءُ الولدِ للرحمن «. قال الشيخ:» وفيه بُعْدٌ لأنَّ الظاهرَ في «هَدَّاً» أن يكونَ مصدراً توكيدياً، والمصدرُ التوكيديُّ لا يعملُ، ولو فَرَضْناه غيرَ توكيديّ لم يَعْمَلْ بقياسٍ إلا إنْ كان أمراً أو مستفهماً عنه نحو: «ضَرْباً زيداً» و «أضَرْباً زيداً» على خلافٍ فيه. وأمَّا إنْ كان خبراً، كما قدَّره الزمخشري «أي: هَدَّها دعاءُ الوَلَدِ للرحمن» فلا يَنْقاس، بل ما جاءَ من ذلك هو نادرٌ كقولِ امرِئ القيس:

Dördüncü vecih: «هَدَّاً» lafzı ile merfû olmasıdır. ez-Zemahşerî: «Yani Rahmân'a çocuk isnat edilmesi onları yıktı» demiştir. Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Bunda bir uzaklık vardır; zira «هَدَّاً» lafzında zâhir olan, tekit masdarı olmasıdır; tekit masdarı ise amel etmez. Şayet onun tekit olmadığını varsaysak bile, hakkındaki ihtilafla beraber «ضَرْباً زيداً» (Zeyd'i vur!) ve «أضَرْباً زيداً» (Zeyd'i vurmak mı?) örneklerinde olduğu gibi emir yahut istifham kastedilmedikçe kıyasen amel etmez. ez-Zemahşerî'nin 'Yani Rahmân'a çocuk isnat edilmesi onları yıktı' şeklinde takdir ettiği gibi haber olduğu takdirde ise kıyasa uymaz; bilakis böylesi durumlar İmruülkays'ın şu sözü gibi nâdir olarak gelmiştir:

٣٢٦ - ٢- وُقوفاً بها صَحْبِيْ عليَّ مطيَّهم ... يقولون: لا تَهْلَِكَ أَسَىً وتجمَّلِ

326 - 2- Dostlarım orada bineklerini başımda durdurup: 'Kederden helâk olma, sabret!' diyorlardı.

أي: وقف صحبي.

Yani: Dostlarım durdu.

الخامس: أنه خبرُ مبتدأ محذوفٍ تقديرُه: المٌوْجِبُ لذلك دعاؤهم، كذا قَدَّره أبو البقاء.

Beşincisi: Mahzuf bir mübtedanın haberi olmasıdır; takdiri: 'Buna sebep olan şey onların isnat etmesidir' şeklindedir; Ebu'l-Bekā bunu böyle takdir etmiştir.

و «دَعا» يجوزُ أَنْ يكونَ بمعنى سَمَّى فيتعدَّى لاثنين، ويجوز جَرُّ ثانيهما بالباءِ. قال الشاعر:

«دَعا» fiilinin 'isimlendirdi' mânasında olması câizdir, dolayısıyla iki mef'ûle geçişli (müteaddî) olur; ikincisinin bâ harf-i ceri ile cer edilmesi de câizdir. Şair şöyle demiştir:

٣٢٦ - ٣- دَعَتْنِي أخاها أمُّ عمروٍ ولم أكنْ ... أخاها ولم أَرْضَعْ بلَبانِ

326 - 3- Ümmü Amr beni kardeşi diye çağırdı (isimlendirdi); hâlbuki ben onun kardeşi değildim ve aynı sütü de emmemiştim.

دَعَتْني أخاها بعد ما كان بينَنا ... من الفعلِ ما لا يَفْعَلُ الأَخَوانِ

Aramızda iki kardeşin yapmayacağı şeyler yaşandıktan sonra beni kardeşi diye çağırdı.

وقول الآخر:

Diğer bir şairin sözü de şöyledir:

٣٢٦ - ٤- ألا رُبَّ من يُدْعَى نَصيحاً وإنْ يَغِبْ ... تَجِدْه بغَيْبٍ منكَ غيرَ نَصِيْحِ

326 - 4- Nice kimseler vardır ki samimi bir nasihatçi diye çağrılır (isimlendirilir); ama yanından ayrıldığında onu gıyabında hiç de samimi olmayan biri olarak bulursun.

وأوَّلُهما في الآية محذوفٌ. قال الزمخشري: «طلباً للعموم والإِحاطة بكلِّ ما يُدْعَى له ولداً. ويجوز أن يكونَ مِنْ» دعا «بمعنى نَسَبَ الذي مُطاوِعُه ما في قولِه ﵇» مَنِ ادَّعَى إلى غير مَوالِيه «وقول الشاعر:

Âyette bu iki mef'ûlden birincisi mahzuftur. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «O'na çocuk diye isnat edilen her şeyi genellemek ve ihata etmek amacıyla [mahzuftur]. 'Dua' (دعا) fiilinin 'nisbet etti' mânasında olması da câizdir; mutâvîi (dönüşlüsü) ise Peygamber aleyhisselâm'ın «مَنِ ادَّعَى إلى غير مَوالِيه» (Kim efendilerinden başkasına intisap ederse) hadisinde ve şairin şu sözünde geçen mânadır:

٣٢٦ - ٥- إنَّا بني نَهْشَلٍ لا نَدَّعِيْ لأَبٍ ... عنه ولا هو بالأَبْناءِ يَشْرِيْنا

326 - 5- Biz Nahşeloğulları, başka bir babaya intisap etmeyiz; o da oğullara karşılık bizi satmaz.

أي: لا نَنْتَسِبُ إليه.

Yani: Ona intisap etmeyiz.

و {يَنبَغِي} : مضارع انْبَغَى. وانْبَغَى مطاوعٌ لبَغَى، أي: طَلَبَ، و {أَن يَتَّخِذَ} فاعلُه. وقد عَدَّ ابن مالك «يَنْبَغي» في الأفعالِ التي لا تَتَصَرَّف. وهو مردودٌ عليه، فإنه قد سُمِعَ فيه في الماضي قالوا: انْبَغَى.

Cenâb-ı Hakk'ın: {يَنبَغِي} “yaraşmaz” kavli; 'inbeğā' (انْبَغَى) fiilinin muzâriidir. 'İnbeğā', istedi mânasındaki 'beğā' (بَغَى) fiilinin mutâvîidir (dönüşlüsüdür); {أَن يَتَّخِذَ} “edinmesi” kavli ise onun fâilidir. İbn Mâlik «يَنْبَغي» fiilini çekimi olmayan (gayr-i mutasarrıf) fiillerden saymıştır. Fakat bu görüş ona reddedilmiştir; zira bu fiilin mazi olarak kullanıldığı Araplardan işitilmiş ve «انْبَغَى» demişlerdir.

قوله: {مَن فِي السماوات} : يجوز في «مَنْ» أن تكونَ نكرةً موصوفة، وصفتُها الجارُّ بعدها. ولم يذكر أبو البقاء غيرَ ذلك، وكذلك الزمخشري. إلا أنَّ ظاهرَ عبارتِه يقتضي أنه لا يجوز / غيرُ ذلك، فإنه قال: «مَنْ موصوفةٌ؛ فإنها وقعَتْ بعد كل نكرةٍ وقوعَها بعد» رُبَّ «في قولِه:

Cenâb-ı Hakk'ın: {مَن فِي السماوات} “göklerdeki kimseler” kavlinde «مَنْ» lafzının, sıfatı kendisinden sonraki car-mecrûr olan mevsûf bir nekire olması câizdir. Ebu'l-Bekā bundan başkasını zikretmemiştir; ez-Zemahşerî de böyledir. Ancak ez-Zemahşerî'nin ibaresinin zâhiri, bundan başkasının câiz olmadığını gerektirmektedir; nitekim o şöyle demiştir: «'Men' (مَنْ) mevsûfedir; zira [şairin] şu sözünde 'rubbe' (رُبَّ) lafzından sonra nekire olarak gelişi gibi [burada da] 'küll' (كل) lafzından sonra nekire olarak vaki olmuştur:

٣٢٦ - ٦- رُبَّ مَنْ أنضجْتُ غيظاً صدرَه ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

326 - 6- Nice kimseler vardır ki öfkeden göğsünü yakıp kavurmuşumdur...

انتهى. ويجوز أن تكونَ موصولةً. قال الشيخ:» أي: ما كلُّ الذي في السماوات، و «كُلٌّ» تدخلُ على «الذي» لأنها تأتي للجنسِ كقولِه تعالى: {والذي جَآءَ بالصدق وَصَدَّقَ بِهِ} [الزمر: ٣٣] ونحوه:

[Zemahşerî'nin sözü] bitti. [«مَنْ» lafzının] mevsûl olması da câizdir. Ebû Hayyân (eş-Şeyh) şöyle demiştir: «Yani: Göklerde olan her şey [demektir]. 'Küll' (كُلٌّ) lafzı 'ellezî' (الذي) üzerine dahil olur; zira cins mânası ifade eder; nitekim Yüce Allah'ın: {والذي جَآءَ بالصدق وَصَدَّقَ بِهِ} “Doğruyu getiren ve onu tasdik edene gelince” [Zümer 33] kavli ve benzeri şu beyit de böyledir:

٣٢٦ - ٧- وكلُّ الذي حَمَّلْتني أَتَحَمَّلُ ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

326 - 7- Bana yüklediğin her şeyi yüklenirim...

يعني أنَّه لا بدَّ مِنْ تأويلِ الموصول بالعموم حتى تَصِحَّ إضافةُ «كل» إليه، ومتى أُريد به معهودٌ بعينِه شَخَص واستحال إضافةُ «كل» إليه.

Yani 'küll' (كل) lafzının mevsûle izâfetinin sahih olabilmesi için mevsûlün mutlaka umûmîlik (cins) anlamıyla tevil edilmesi gerekir. Mevsûl ile bizzat bilinen muayyen bir şahıs kastedildiğinde ise şahsileşir ve 'küll' lafzının ona izâfeti imkânsız olur.

و {آتِي الرحمن} خبرُ «كلُّ» جُعِل مفرداً حَمْلاً على لفظِها ولو جُمع لجاز وقد تقدَّم أولَ هذا الموضوعِ أنها متى أُضيفت لمعرفةٍ جاز الوجهان. وقد

{آتِي الرحمن} “Rahmân'a gelecektir” ifadesi «كلُّ» kelimesinin haberidir; lafzına hamledilerek tekil (müfred) kılınmıştır. Şayet çoğul yapılsaydı da câiz olurdu; nitekim bu bahsin başında, [küll kelimesinin] bir ma'rifeye izâfe edildiğinde her iki vechin de câiz olduğu geçmişti.

تكلَّم السهيليُّ في ذلك فقال: «كُلٌّ» إذا ابْتُدِئَتْ، وكانتْ مضافةً لفظاً - يعني لمعرفةٍ - فلا يَحْسُنُ إلا إفرادُ الخبرِ حَمْلاً على المعنى. تقول: كلُّكم ذاهبٌ، أي: كلُّ واحدٍ منكم ذاهبٌ، هكذا هذه المسألةُ في القرآنِ والحديثِ والكلامِ الفصيح. فإنْ قلت: في قولِه: {وَكُلُّهُمْ آتِيهِ} [مريم: ٩٥] إنما هو حَمْلٌ على اللفظ لأنه اسمٌ مفردٌ. قلنا: بل هو اسم للجمع، واسمُ الجمع لا يُخْبَرُ عنه بإفراد. تقول: «القومُ ذاهبون» ولا تقولُ: ذاهبٌ، وإن كان لفظُ «القوم» لفظَ المفردِ. وإنما حَسُن «كلُّكم ذاهب» لأنهم يقولون: كلُّ واحدٍ منكم ذاهبٌ، فكان الإِفرادُ مراعاةً لهذا المعنى «.

es-Süheylî bu konuda konuşup şöyle demiştir: «'Küll' (كُلٌّ) mübtedâ olduğunda ve lafzen -yani bir ma'rifeye- izâfe edildiğinde, mânaya hamledilerek haberin tekil kılınmasından başkası güzel olmaz. 'Hepiniz gidiyorsunuz' mânasında «كلُّكم ذاهبٌ» (Her biriniz gidicidir) dersin. Kur'ân'da, hadiste ve fasih kelamda bu mesele böyledir. Şayet: [Allah Teâlâ'nın] {وَكُلُّهُمْ آتِيهِ} “ve onların hepsi O'na gelecektir” [Meryem 95] kavlinde [tekil gelmesi], müfred bir isim olduğu için lafza hamilden ibarettir dersen; biz deriz ki: Aksine o bir topluluk ismidir (ism-i cem'), topluluk isminden ise tekil haber verilmez. Nitekim «القوم» (kavim) kelimesinin lafzı müfred olsa da «القومُ ذاهبون» (Kavim gidenlerdir) dersin, «ذاهبٌ» (gidendir) demezsin. «كلُّكم ذاهب» kullanımının güzel olması ise 'her biriniz gidicidir' demelerinden dolayıdır; dolayısıyla tekil kılınması bu mânanın gözetilmesinden kaynaklanmıştır.»

قال الشيخ:» ويَحتاج «كلُّكم ذاهبون» ونحوُه إلى سَماعٍ ونَقْلٍ عن العرب «. يُقَرِّر ما قاله السهيليُّ. قلت: وتسميةُ الإِفرادِ حَمْلاً على المعنى غيرُ الاصطلاحِ، بل ذلك حَمْلٌ على اللفظ، الجمعُ هو الحَمْلُ على المعنى.

Ebû Hayyân (eş-Şeyh) es-Süheylî'nin dediğini teyit ederek şöyle demiştir: «'Hepiniz gidiyorsunuz' anlamındaki «كلُّكم ذاهبون» ve benzeri [kullanımlar], Araplardan bir işitmeye ve nakle muhtaçtır.» Ben derim ki: Tekil kılmayı mânaya haml olarak isimlendirmek ıstılaha aykırıdır; bilakis bu lafza hamildir, mânaya haml olan ise çoğul kılmaktır.

وقال أبو البقاء:» وَوُحِّدَ «آتِيْ» حَمْلاً على لفظ «كل» وقد جُمِعَ في موضعٍ آخرَ حَمْلاً على معناها «. قلت: قوله في موضعٍ آخرَ إنْ عَنَى في القرآن فلم يأتِ الجمعُ إلا» وكلٌّ «مقطوعةٌ عن الإِضافة نحو: {كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ} [الأنبياء: ٣٣] {وَكُلٌّ أَتَوْهُ دَاخِرِينَ} [النمل: ٨٧] وإنْ عَنَى في غيرِه فيَحْتاج إلى سماعٍ عن العرب كما تقدَّم.

Ebu'l-Bekā da şöyle demiştir: «'Âtî' (آتِيْ) lafzı, 'küll' lafzına hamledilerek tekil kılınmıştır; başka bir yerde ise mânasına hamledilerek çoğul yapılmıştır.» Ben derim ki: Onun 'başka bir yerde' sözüyle Kur'ân kastedilmişse, çoğul kullanım ancak 'küll' lafzının izâfetten kesildiği {كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ} “her biri bir yörüngede yüzmektedir” [Enbiyâ 33] ve {وَكُلٌّ أَتَوْهُ دَاخِرِينَ} “ve hepsi boyun bükerek O'na gelmiştir” [Neml 87] gibi yerlerde gelmiştir. Şayet Kur'ân dışını kastettiyse, daha önce geçtiği üzere Araplardan bir semâa muhtaçtır.

والجمهورُ على إضافة» آتِي «إلى» الرحمن «. وقرأ عبد الله بن الزبير وأبو حيوة وطلحة وجماعة بتنوينه ونصبِ» الرحمن «.

Cumhûr «آتِي» lafzının «الرحمن» lafzına izâfetiyle okumuştur. Abdullah b. ez-Zübeyr, Ebû Hayve, Talha ve bir topluluk ise tenvinle [«آتٍ»] ve «الرحمنَ» lafzını nasb ile okumuştur.

وانتصبَ» عَبْداً «و» فَرْداً «على الحال.

«عَبْداً» ve «فَرْداً» lafızları hâl olarak mansûb olmuştur.

قوله: {وُدّاً} : العامَّةُ على ضمِّ الواوِ. وقرأ أبو الحارث الحنفي بفتحها، وجناح بن حبيش بكسرِها، فَيُحتمل أَنْ يكونَ المفتوحُ مصدراً، والمضمومُ والمكسورُ اسمين.

Cenâb-ı Hakk'ın: {وُدّاً} “bir sevgi” kavlinde cumhûr vâv harfinin dammesiyle [«وُدّاً» şeklinde] okumuştur. Ebü'l-Hâris el-Hanefî fethasıyla [«وَدّاً»], Cünâh b. Hubeyş ise kesresiyle [«وِدّاً»] okumuştur. Fethalı olanın masdar, dammeli ve kesreli olanların ise iki isim olması muhtemeldir.

قوله: {بِلِسَانِكَ} : يجوز أن يكونَ متعلِّقاًَ بمحذوفٍ على أنه حالٌ. واللِّسان هنا: اللغةُ، أي: نَزَّلناه كائِناً بلسانِكَ. وقيل: هي بمعنى على، وهذا لا حاجةَ إليه بل لا يظهرُ له معنى.

Cenâb-ı Hakk'ın: {بِلِسَانِكَ} “senin dilinle” kavlinin hâl olarak mahzûf bir kelimeye müteallik olması câizdir. Buradaki 'lisan' dildir; yani: 'Onu senin dilinle [indirilmiş] olarak indirdik' demektir. [Bâ harf-i cerinin] 'alâ (üzerine) mânasında olduğu da söylenmiştir; ancak buna gerek yoktur, bilakis bunun açık bir mânası da yoktur.

و «لُدَّاً» جمع أَلَدّ «وهو الشديدُ الخصومةِ كالحُمْر جمعَ أَحْمر.

«لُدَّاً» kelimesi 'şiddetli düşmanlık/husumet besleyen' mânasındaki 'eledd' (أَلَدّ) kelimesinin çoğuludur; nitekim 'humr' (حُمْر) da 'ahmer' (أَحْمَر) kelimesinin çoğuludur.

وقرأ الناسُ «تُحِسُّ» بضمِّ التاء وكسرِ الحاء مِنْ أَحَسَّ. وقرأ أبو حيوةَ وأبو جعفرٍ وابن أبي عبلة «تَحُسُّ» بفتح التاء وضم الحاء. وقرأ بعضُهم «تَحِسُّ» بالفتح والكسر، من حَسَّه، أي: شَعَرَ به، ومنه «الحواسُّ الخَمس» .

İnsanlar (kurrânın geneli) 'ehasse' (أَحَسَّ) fiilinden tâ'nın dammesi ve hâ'nın kesresiyle «تُحِسُّ» şeklinde okumuştur. Ebû Hayve, Ebû Ca'fer ve İbn Ebî Abele tâ'nın fethası ve hâ'nın dammesiyle «تَحُسُّ» şeklinde okumuştur. Bazıları da 'onun farkına vardı / hissetti' mânasındaki 'hassehû' (حَسَّه) fiilinden fetha ve kesre ile «تَحِسُّ» şeklinde okumuştur; 'beş duyu' mânasındaki «الحواسُّ الخَمس» (havâss-ı hamse) ifadesi de bundandır.

و «منهم» حالٌ مِنْ «أحد» إذ هو في الأصلِ صفةٌ له، و «مِنْ أحدٍ» مفعولٌ زِيْدَتْ فيه «مِنْ» .

«منهم» car-mecrûru, asılda onun sıfatı olduğu için «أحد» lafzından hâldir; «مِنْ أحدٍ» ise başında 'min' zâid kılınmış mef'ûldür.

وقرأ حنظلةُ «تُسْمَعُ» مضمومَ التاء، مفتوحَ الميمِ مبنياً للمفعولِ، و «رِكْزاً» مفعولٌ على كلتا القراءتين إلا أنه مفعولٌ ثانٍ في القراءة الشاذة. والرِّكْزُ الصوت الخفي دونَ نطقٍ بحروفٍ ولا فمٍ، ومنه «رَكَزَ الرمحَ» ، أي: غَيَّبَ طَرَفَه في الأرضِ وأَخفاه، ومنه الرِّكازُ، وهو المال المدفونُ لخفائِه واستتارِه. وأنشدوا:

Hanzale, meçhul bina ile tâ'nın dammesi ve mîm'in fethasıyla «تُسْمَعُ» şeklinde okumuştur. «رِكْزاً» kelimesi her iki kıraatte de mef'ûldür; ancak şâzz kıraatte ikinci mef'ûldür. Rikz (الرِّكْزُ), harf telaffuzu ve ağız [hareketi] olmaksızın çıkan gizli/fısıltılı sestir. 'Mızrağın ucunu yere sokup gizledi' mânasındaki «رَكَزَ الرمحَ» ifadesi ve gizliliği ile örtülülüğünden dolayı gömülü mal demek olan 'rikâz' (الرِّكاز) kelimesi de bundandır. Şairler şu beyti inşâd etmişlerdir:

٣٢٦ - ٨- فَتَوَجَّسَتْ رِكْزَ الأنيسِ فَرَاعَها ... عن ظهر غَيْبٍ، والأَنِيْسُ سَقامُها

326 - 8- Görmediği hâlde insanın gizli sesini sezip işitti de bu onu ürküttü; insan ise onun için bir felakettir (hastalıktır).