وقال الزمخشري:» لامُ الابتداءِ الداخلةُ على المضارع تعطي معنى
Zemahşerî şöyle demiştir: «Muzâri fiilin başına gelen lâm-ı ibtidâ şimdiki zaman mânası verir;
الحالِ فكيف جامَعَتْ حرفَ الاستقبال؟ قلت: لم تجامِعْها إلا مُخْلِّصَةً للتوكيد كما أَخْلَصَت الهمزةُ في «يا الله» للتعويض، واضمحلَّ عنها معنى التعريف «. قال الشيخ:» وما ذَكَرَ مِنْ أنَّ اللامَ تعطي الحالَ مخالَفٌ فيه، فعلى مذهبِ مَنْ لا يرى ذلك يُسْقط السؤال. وأمَّا قولُه: «كما أَخْلَصَت الهمزة» فليس ذلك إلا على مذهبِ مَنْ يزعم أنَّ أصلَه إلاه، وأمَّا مِنْ يزعم أنَّ أصله: لاه، فلا تكون الهمزةُ فيه للتعويضِ؛ إذ لم يُحْذَفْ منه شيءٌ، ولو قلنا: إن أصلَه إلاه، وحُذِفَتْ فاءُ الكلمة، لم يتعيَّنْ أنَّ الهمزةَ فيه في النداء للتعويض، إذ لو كانَتْ عوضاً من المحذوف لَثَبَتَتْ دائماً في النداء وغيرِه، ولَمَات جاز حذفُها في النداء، قالوا: «يا الله» بحَذْفِها، وقد نَصُّوا على أن [قطعَ] همزةِ الوصل في النداء شاذ «.
öyleyse gelecek zaman harfiyle (istıkbâl harfi) nasıl bir arada bulunabilmiştir? Derim ki: Tıpkı 'Yâ Allâh' (يا الله) terkibindeki hemzenin bedel olmaya tahsis edilip kendisinden belirlilik mânasının silinmesi gibi, bu da ancak pekiştirmeye (te'kîd) tahsis edilmiş olarak onunla bir arada bulunmuştur.» Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Lâm'ın şimdiki zaman mânası verdiğine dair zikrettiği husus ihtilaflıdır; dolayısıyla bunu kabul etmeyenlerin mezhebine göre soru zaten düşer. 'Tıpkı hemzenin tahsis edilmesi gibi' sözüne gelince; bu ancak lafzın aslının 'ilâh' (إلاه) olduğunu iddia edenlerin mezhebine göredir. Aslının 'lâh' (لاه) olduğunu iddia edenlere göre ise oradaki hemze bedel olarak bulunmaz; zira kelimeden hiçbir şey hazfedilmemiştir. Aslının 'ilâh' olduğunu ve kelimenin ilk harfinin (fâu'l-fe'l) hazfedildiğini söylesek bile, nidadaki hemzenin bedel olması zorunlu değildir. Zira şayet hazfedilenin yerine bedel olsaydı, nida halinde de nida dışındaki hallerde de daima sabit kalırdı ve nida esnasında hazfedilmesi asla câiz olmazdı; oysa hemzeyi hazfederek 'Yâllâh' (يا الله) demişlerdir. Nitekim nidadaki vasıl hemzesinin kat' yapılmasının (açıkça okunmasının) şâz olduğunu da açıkça belirtmişlerdir.»
وقرأ الجمهور» أإذا «بالاستفهامِ وهو استبعادٌ كما تقدَّم. وقرأ ابن ذكوان بخلافٍ عنه وجماعةٌ» إذا «بهمزةٍ واحدة على الخبر، أو للاستفهامِ وحذَف أداتَه للعلمِ بها، ولدلالةِ القراءةِ الأخرى عليها.
Cumhûr «أإذا» şeklinde istifhamla (soruyla) okumuştur ki bu, daha önce geçtiği üzere uzak görme / imkânsız sayma [mânasındadır]. İbn Zekvân kendisinden gelen bir rivayette ve bir topluluk ise haber kipi olarak tek hemzeyle «إذا» şeklinde yahut bilinmesi ve diğer kıraatin ona delaleti sebebiyle istifham edatını hazfederek istifham mânasında okumuştur.
وقرأ طلحة بن مصرف» لَسَأَخْرَجُ «بالسين دون سوف، هذا نَقْلُ الزمخشريِّ عنه، وغيرُه نَقَل عنه» سَأَخْرُج «دونَ لامِ ابتداء، وعلى هذه
Talha b. Musarrif, «سوف» yerine sîn harfiyle «لَسَأَخْرَجُ» şeklinde okumuştur; Zemahşerî'nin ondan aktardığı rivayet böyledir. Başkaları ise ondan lâm-ı ibtidâ olmaksızın «سَأَخْرُج» şeklinde nakletmiştir. Bu
القراءةِ يكونُ العاملُ في الظرف نفسَ» أُخْرَج «، ولا يمنع حرفُ التنفيسِ على الصحيح.
kıraate göre zarfta amel eden bizzat «أُخْرَجُ» fiilinin kendisi olur ve tenfîs harfi de sahih olan görüşe göre [amele] engel teşkil etmez.
وقرأ العامَّةُ» أُخْرَجُ «مبنياً للمفعول. والحسن وأبو حيوة» أَخْرِجُ «مبنياً للفاعل. و» حَيَّاً «حالٌ مؤكِّدة لأنَّ مِنْ لازمِ خروجِه أن يكونَ» حَيَّاً «وهو كقولِه: {أُبْعَثُ حَيّاً} [مريم: ٣٣] .
Kurrânın ekserisi (Âmme) «أُخْرَجُ» kelimesini meçhul fiil olarak; Hasan[-ı Basrî] ve Ebû Hayve ise «أَخْرِجُ» şeklinde mâlûm fiil olarak okumuştur. «حَيَّاً» kelimesi müekkide hâldir (pekiştirici durum bildirir); zira kabirden çıkarılmasının gereği «حَيَّاً» (diri) olmasıdır. Bu, Cenâb-ı Hakk'ın: {أُبْعَثُ حَيّاً} “Diri olarak diriltileceğim” kavli gibidir.
وقرأ نافع وابن عامر وعاصم وجماعة» يَذْكُرُ «مخففاً مضارعَ» ذكر «، والباقون بالتشديد مضارعَ تَذَكَّر، والأصل» يتذكَّر «فأُدْغِمَتْ التاءُ في الذال. وقد قرأ بهذا الأصلِ وهو يَتَذَكَّر: أُبَيُّ.
Nâfi', İbn Âmir, Âsım ve bir topluluk «ذكر» fiilinin muzârisi olarak şeddesizce «يَذْكُرُ» şeklinde okumuştur. Geri kalanlar ise «تَذَكَّر» fiilinin muzârisi olarak şeddeli okumuşlardır. Kelimenin aslı «يتذكَّر» olup tâ harfi zâl harfine idğam edilmiştir. Übeyy ise bu asıl üzere «يَتَذَكَّرُ» şeklinde okumuştur.
والهمزةُ في قوله {أَوَلاَ يَذْكُرُ} مؤخرةٌ عن حرف العطف تقديراً كما هو قول الجمهور. وقد رَجَع الزمخشري إلى رأي الجمهورِ هنا فقال: «الواوُ عَطَفَتْ {لاَ يَذْكُرُ} على» يقول «/ ووُسِّطَتْ همزةُ الإِنكار بين المعطوف وحرفِ العطف» ومذهبُه أَنْ يُقَدِّرَ بين حرفِ العطفِ وهمزة الاستفهام جملةً يُعْطَف عليها ما بعدها، وقد فعل هذا - أعني الرجوعَ إلى قولِ الجمهور - في سورة الأعراف كما نبَّهت عليه في موضعِه.
Cenâb-ı Hakk'ın: {أَوَلاَ يَذْكُرُ} “[İnsan] hiç düşünmez mi?” kavlindeki hemze, cumhûrun kavline göre takdîren atıf harfinden sonradır. Zemahşerî de burada cumhûrun görüşüne dönerek şöyle demiştir: «Vâv harfi {لاَ يَذْكُرُ} ifadesini 'يقول' [ifadesine] atfetmiştir / inkârî hemze ise matuf ile atıf harfi arasına yerleştirilmiştir.» Oysa onun [genel] mezhebi, atıf harfi ile istifham hemzesi arasında kendisinden sonrasının kendisine atfedileceği bir cümle takdir etmektir. İşte bu geri dönüşü —yani cumhûrun kavline dönmeyi— A'râf sûresinde de yapmıştı; nitekim yerinde buna dikkat çekmiştim.
قوله: {مِن قَبْلُ} ، أي: مِنْ قبلِ بَعْثه. وقَدَّره الزمخشري «من قبلِ
Cenâb-ı Hakk'ın: {مِن قَبْلُ} “Daha önce” kavli; yani yeniden diriltilmesinden önce demektir. Zemahşerî ise bunu: «İçinde bulunduğu
الحالةِ التي هو فيها وهي حالةُ بقائه» .
durumdan, yani hayatta kalma durumundan önce» şeklinde takdir etmiştir.
قوله: {جِثِيّاً} : حالٌ مقدرةٌ مِنْ مفعولِ «لَنُحْضِرَنَّهُمْ» و «جِثِيّاً» جمعُ جاثٍ جمعٌ على فُعُوْل نحو: قاعِد وقُعود وجالِس وجُلوس. وفي لامِه لغتان، إحداهما الواو، والأخرى الياء يُقال: جثا يَجْثُو جُثُوَّاً، وجَثِيَ يَجْثِي جِثايةً، فعلى التقدير الأول يكون أصلَه «جُثُوْوٌ» بواوين: الأُوْلى زائدةٌ علامةً للجمع، والثانيةُ لامُ الكلمةِ، ثم أُعِلَّتْ إعلالَ عِصِيّ ودُلِيّ، وتقدَّم تحقيقُه في «عِتِيَّاً» . وعلى الثاني يكون الأصلُ جُثُوْياً، فَأُعِلَّ إعلالَ هَيِّن ومَيِّت. وعن ابن عباس: أنه بمعنى جماعاتٍ جماعاتٍ جمعَ جُثْوَة، وهو: المجموعُ من التراب والحجارة. وفي صحتِه عنه نظرٌ من حيث إنَّ فُِعْلَة لا يُجمع على فُعُوْل. ويجوز في «جِثِيَّا» أن يكون مصدراً على فُعول، وأصلُه كما تقدَّم في حالِ كونِه جمعاً: إمَّا جُثُوٌّ، وإمَّا جُثُوْيٌ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {جِثِيّاً} “Diz üstü çökmüş vaziyette” kavli: «لَنُحْضِرَنَّهُمْ» fiilinin mef'ûlünden mukadder bir hâldir. «جِثِيّاً» lafzı 'câsin' (جاثٍ) kelimesinin çoğuludur; tıpkı 'kāid - kuûd' (قاعِد - قُعود) ve 'câlis - cülûs' (جالِس - جُلوس) kelimelerinde olduğu gibi 'fuûl' (فُعُوْل) vezninde bir çoğuldur. Bu kelimenin lâm'ında (son harfinde) iki lehçe vardır: Biri vâv, diğeri yâ harfidir; nitekim 'cesâ yecsû cüsüvven' (جثا يَجْثُو جُثُوَّاً) ve 'cesiye yecsî cisâyeten' (جَثِيَ يَجْثِي جِثايةً) denilir. Birinci takdire göre kelimenin aslı iki vâv ile «جُثُوْوٌ» olur: İlki çoğulluk alâmeti olan zâid vâv, ikincisi kelimenin son harfidir (lâmü'l-fe'l); sonra 'isıyy' (عِصِيّ) ve 'düliyy' (دُلِيّ) kelimelerindeki i'lâl gibi i'lâl yapılmıştır. Bunun tahkiki «عِتِيَّاً» bahsinde geçmişti. İkinci takdire göre ise kelimenin aslı 'cüsüvyün' (جُثُوْياً) olur ve 'heyyin' (هَيِّن) ile 'meyyit' (مَيِّت) kelimelerindeki i'lâl gibi i'lâl edilir. İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre bu, 'cüsvetin' (جُثْوَة) çoğulu olarak 'bölük bölük / cemaatler halinde' mânasındadır; cüsve ise toplanmış toprak ve taş yığını demektir. Ancak 'fa'le' / 'fu'le' (فُِعْلَة) vezninin 'fuûl' (فُعُوْل) şeklinde çoğul yapılmaması bakımından bu rivayetin sıhhati tartışmalıdır. «جِثِيَّا» kelimesinin 'fuûl' vezninde bir masdar olması da câizdir. Çoğul olduğu durumdaki gibi aslı daha önce geçtiği üzere ya 'cüsüvvün' (جُثُوٌّ) yahut 'cüsüvyün' (جُثُوْيٌ) şeklindedir.
وقد تقدَّم «أنَّ الأخوين يكسران فاءَه، والباقون يَضُمونها.
İki Kûfeli imamın (Hamza ve Kisâî) kelimenin ilk harfini (fâ'sını) kesreli, diğerlerinin ise dammeli okuduğu daha önce geçmişti.
والجُثُوُّ: القُعُودُ على الرُّكَب.
Cüsûv (الجُثُوُّ); diz üstü oturmak / çökmek demektir.
قوله: {أَيُّهُمْ أَشَدُّ} : في هذه الآيةِ أقوالٌ كثيرةٌ، أظهرُها
Cenâb-ı Hakk'ın: {أَيُّهُمْ أَشَدُّ} “Hangisi daha azgın ise” kavli: Bu ayet hakkında pek çok görüş bulunmaktadır. İrab âlimlerinin ekserisine (cumhûr) göre en zâhir olanı
عند الجمهور من المعربين، وهو مذهب سيبويه: أن «أيُّهم» موصولةٌ بمعنى الذي، وأنَّ حركتَها بناءٍ بُنِيَتْ عند سيبويه، لخروجِها عن النظائر، و «أَشَدُّ» خبرُ مبتدأ مضمرٍ، والجملةُ صلةٌ ل «أيُّهم» ، و «أيُّهم» وصلتُها في محل نصب مفعولاً بها بقوله «لَنَنْزِعَنَّ» .
—ki bu Sîbeveyh'in de mezhebidir— «أيُّهم» kelimesinin 'ellezî' (الذي) mânasında ism-i mevsûl olması ve harekesinin mebnîlik harekesi olmasıdır. Sîbeveyh'e göre benzerlerinin dışına çıktığı için mebnî kılınmıştır. «أَشَدُّ» kelimesi gizli bir mübtedanın haberidir ve bu cümle «أيُّهم» mevsûlünün sılasıdır. «أيُّهم» ve sılası ise «لَنَنْزِعَنَّ» fiilinin mef'ûlü olarak nasb mahallindedir.
ول «ايّ» أحوالٌ أربعةٌ، أحدُها: تُبْنى فيها وهي - كما في الآيةِ - أَنْ تضافَ ويُحْذَفَ صدرُ صلتِها، ومثلُه قولُ الشاعر:
«أيّ» lafzının dört hâli vardır. Bunlardan biri mebnî olduğu hâldir ki bu —ayette olduğu gibi— muzaf olması ve sılasının başının (sadr-ı sıla) hazfedilmesidir. Şairin şu sözü de bunun gibidir:
٣٢٤ - ٨- إذا ما أَتَيْتَ بني مالكٍ ... فَسَلِّمْ على أيُّهم أَفْضَلُ
324 - 8- Mâlik oğullarına vardığın zaman / Onlardan hangisi daha faziletli ise ona selâm ver.
بضم «أيُّهم» وتفاصيلُها مقررةٌ في موضوعات النحو.
Burada «أيُّهم» damme iledir. Bunun ayrıntıları nahiv konularında kararlaştırılmıştır.
وزعم الخليل ﵀ أنَّ «أيُّهم» هنا مبتدأٌ، و «أشدُّ» خبرُه، وهي استفهاميةٌ والجملةُ محكيةٌ بقولٍ مقدر والتقدير: لننزِعَنَّ من كل شيعةٍ المقولِ فيهم: أيُّهم أشدُّ. وقوَّى الخليلُ تخريجَه بقول الشاعر:
el-Halîl rahimehullâh buradaki «أيُّهم» lafzının mübteda, «أشدُّ» lafzının ise onun haberi olduğunu, kelimenin istifhamiyye olduğunu ve cümlenin mukadder bir söz ile hikâye edildiğini ileri sürmüştür. Takdiri şöyledir: 'Her fırkadan, haklarında «Hangisi daha azgındır?» denilenleri mutlaka çekip alacağız.' el-Halîl bu izahını şairin şu sözüyle kuvvetlendirmiştir:
٣٢٤ - ٩- ولقد أَبَيْتُ من الفتاةِ بمنزلٍ ... فَأَبَيْتُ لا حَرِجٌ ولا مَحْرُوْمُ
324 - 9- Genç kadının yanında öyle bir menzilde geceledim ki / Geceledim de ne günahkâr sayıldım ne de mahrum bırakıldım.
وقال تقديره: فَأَبِيْتُ يُقال فيَّ: لا حَرِجٌ ولا محرومُ.
Demiştir ki: Bunun takdiri, 'Hakkımda: «Ne günahkârdır ne de mahrum bırakılmıştır» denilerek geceledim' şeklindedir.
وذهب يونسُ إلى أنَّها استفهاميةٌ مبتدأةٌ، ما بعدها خبرُها كقولِ
Yûnus ise tıpkı Halîl'in kavlinde olduğu gibi onun mübteda olan bir istifhamiyye,
الخليلِ، إلا أنه زعم أنها مُعَلَّقَةٌ ل «نَنْزِعَنَّ» فهي في محلِّ نصب، لأنَّه يُجَوِّز التعليقَ في سائر الأفعال، ولا يحضُّه بأفعالِ القلوب، كما يَخُصُّه بها الجمهور.
kendisinden sonrakinin de onun haberi olduğu görüşüne gitmiştir; şu kadar var ki o, «نَنْزِعَنَّ» fiilinin amelden ta'lîk edildiğini (askıya alındığını), bu sebeple nasb mahallinde olduğunu ileri sürmüştür. Çünkü o, cumhûrun yalnızca kalbî fiillere has kıldığının aksine ta'lîki bütün fiillerde câiz görmekte ve onu kalbî fiillere tahsis etmemektedir.
وقال الزمخشري: «ويجوز أَنْ يكونَ النَّزْعُ واقعاً على {مِن كُلِّ شِيعَةٍ} كقوله: {وَوَهَبْنَا لَهْمْ مِّن رَّحْمَتِنَا} [مريم: ٥٠] ، أي: لَنَنْزِعَنَّ بعضَ كلِّ شيعةٍ فكأنَّ قائلاً قال: مَنْ هم؟ فقيل: أيُّهم أشدُّ عِتِيَّا» . فجعل «أيُّهم» موصولةً أيضاً، ولكن هي في قوله خبرُ مبتدأ محذوفٍ، أي: هم الذين هم أشدُّ «.
Zemahşerî şöyle demiştir: «Çekip alma fiilinin (nez') Cenâb-ı Hakk'ın: {وَوَهَبْنَا لَهْمْ مِّن رَّحْمَتِنَا} “Onlara rahmetimizden bağışladık” kavlinde olduğu gibi {مِن كُلِّ شِيعَةٍ} ifadesi üzerine vâkı olması câizdir; yani her fırkadan bir kısmını mutlaka çekip alacağız [demektir]. Sanki birisi: 'Onlar kimlerdir?' demiş, buna karşılık: 'Hangisi azgınlıkta daha ileri gitmişse [onlardır]' denilmiştir.» Böylece o da «أيُّهم» kelimesini ism-i mevsûl kılmış, lâkin onun kavlinde bu kelime mahzuf bir mübtedanın haberi olmuştur; yani 'Onlar, en çok azmış olan kimselerdir' (هم الذين هم أشدُّ) [demektir].
قال الشيخ: وهذا تكلُّفُ ما لا حاجةَ إليه، وادَّعاءُ إضمارٍ غيرِ مُحْتاجٍ إليه، وجَعْلُ ما ظاهرُه أنه جملةٌ واحدةٌ جملتين» .
Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Bu, gereksiz bir tekellüftür (zorlamadır), ihtiyaç duyulmayan bir gizli kelime (idmâr) iddiasıdır ve zâhiri tek bir cümle olan yapıyı iki cümle kılmaktır.»
وحكى أبو البقاء عن الأخفش والكسائي أنَّ مفعولَ لَنَنْزِعَنَّ {كُلِّ شِيعَةٍ} و «مِنْ» مزيدةٌ، قال: وهما يجيزان زيادةَ «مِنْ» ، و «أيُّ» استفهامٍ «، أي: للنزِعَنَّ كلَّ شيعة. وهذا يُخالِفُ في المعنى تخريجَ الجمهورِ؛ فإنَّ تخريجَهم يُؤَدِّي إلى التبعيضِ، وهذا يؤدي إلى العمومِ، إلا أَنْ تجعلَ» مِنْ «لابتداءِ الغايةِ لا للتغيض فيتفق التخريجان.
Ebü'l-Bekā; el-Ahfeş ve el-Kisâî'den «لَنَنْزِعَنَّ» fiilinin mef'ûlünün {كُلِّ شِيعَةٍ} olduğunu, «مِنْ» edatının zâid olduğunu nakletmiştir. O şöyle demiştir: 'Her ikisi de «مِنْ» harfinin zâid olmasını câiz görürler, «أيُّ» ise istifhamiyyedir'; yani bütün fırkaları mutlaka çekip alacağız [demektir]. Bu ise mânada cumhûrun izahına aykırıdır; zira cumhûrun izahı teb'îze (bir kısmını almaya), bu izah ise umûma (hepsini kapsamaya) götürür. Meğerki «مِنْ» edatını teb'îz için değil de ibtidâ-i gaye (başlangıç) için kılasın; o takdirde iki izah uyuşur.
وذهب الكسائي إلى أنَّ معنى» لننزِعَنَّ «لننادِيَنَّ، فعوملَ معامَلَته، فلم يعمل في» أيّ «. قال المهدوي:» ونادى يُعَلَّق إذا كان بعده جملةُ نصبٍ، فيعملُ في المعنى، ولا يعملُ في اللفظِ «.
el-Kisâî, «لننزِعَنَّ» ifadesinin 'kesinlikle sesleneceğiz / çağıracağız' (لننادِيَنَّ) mânasında olduğu, dolayısıyla onun gibi muamele görüp «أيّ» kelimesinde amel etmediği görüşüne gitmiştir. el-Mehdevî şöyle demiştir: «'Nâdâ' fiili kendisinden sonra nasb cümlesi geldiğinde ta'lîk edilir (askıya alınır); böylece mânada amel eder, lafızda amel etmez.»
وقال المبرد:» أيُّهم «متعلِّقٌ ب» شيعةٍ «فلذلك ارتفع، والمعنى: من الذين تشايَعُوا أيُّهم أشدُّ، كأنهم يتبارَوْن إلى هذا» .
el-Müberred şöyle demiştir: ««أيُّهم» lafzı «شيعةٍ» kelimesine bağlıdır, bu sebeple merfû olmuştur. Mânası şöyledir: 'Hangisi daha azgın diye birbiriyle taraftarlık yapan kimselerden...' sanki onlar bunda yarışıyor gibidirler.»
ويَلْزَمُه على هذا أَنْ يُقَدِّر مفعولاً ل «نَنْزِعَنَّ» محذوفاً. وقَدَّر بعضُهم في قولِ المبرد: من الذين تعاونوا فنظروا أيُّهم. قال النحاس: «وهذا قولٌ حسنٌ، وقد حكى الكسائي تَشايَعُوا بمعنى تعاونوا» . قلت: وفي هذه العبارة المنسوبةِِ للمبرد قلقٌ، ولا بَيَّنَ الناقلُ عنه وجهَ الرفع على ماذا يكون، وبيَّنه أبو البقاء، لكنْ جَعَلَ «أيُّهم» فاعلاً لِما تَضَمَّنَتَهْ «شيعة» من معنى الفعلِ، قال: «التقدير: لننزِعَنَّ من كلِّ فريقٍ يُشَيَّع أيُّهُم، وهي على هذا بمعنى الذي» .
Bu görüşe göre el-Müberred'in «نَنْزِعَنَّ» fiili için mahzuf bir mef'ûl takdir etmesi gerekir. Bazıları el-Müberred'in sözünü: 'Birbiriyle yardımlaşıp hangisinin [daha azgın olduğuna] bakan kimselerden...' şeklinde takdir etmiştir. en-Nehhâs şöyle demiştir: «Bu güzel bir sözdür; nitekim el-Kisâî 'teşâyeû' fiilinin yardımlaştılar mânasında olduğunu nakletmiştir.» Ben derim ki: el-Müberred'e nispet edilen bu ifadede bir karışıklık vardır ve ondan nakleden kişi ref' vechinin ne üzerine olduğunu açıklamamıştır. Ebü'l-Bekā ise bunu açıklamış, fakat «أيُّهم» kelimesini «شيعة» lafzının içerdiği fiil mânasının fâili kılmıştır. O şöyle demiştir: «Takdiri: 'Taraftarlık yapan her topluluktan hangisi ise onu mutlaka çekip alacağız' şeklindedir ve bu takdire göre 'ellezî' mânasındadır.»
ونُقِل عن الكوفيين أنَّ «أيُّهم» في الآية بمعنى الشرط. والتقدير: إنْ اشتدَّ عُتُوُّهم، أو لم يَشْتَدَّ، كما تقول: ضربْتُ القومَ أيُّهم غَضِبَ، المعنى: إنْ غضبوا أو لم يَغْضبوا.
Kûfelilerden, ayetteki «أيُّهم» lafzının şart mânasında olduğu nakledilmiştir. Takdiri: 'Azgınlıkları ister şiddetli olsun, ister şiddetli olmasın' şeklindedir; nitekim senin: 'Topluluğa, hangisi öfkelendiyse vurdum' (yani öfkelenseler de öfkelenmeseler de) demen gibidir.
وقرأ طلحة بن مصرِّف ومعاذ بن مسلم العراء أستاذُ الفراءِ وزائدةُ
Talha b. Musarrif, el-Ferrâ'nın hocası Muâz b. Müslim el-Harrâ' ve el-A'meş'ten
عن الأعمش «أيُّهم» نصباً. قلت: فعلى هذه القراءة والتي قبلَها: ينبغي أَنْ يكونَ مذهبُ سيبويهِ جوازَ إعرابِها وبنائِها، وهو المشهورُ عند النَّقَلَةِ عنه، وقد نُقِل عنه أنَّه يحتَّم بناءَها. قال النحاس: «ما علمتُ أحداً من النحويين إلا وقد خطَّأ سيبويه» قال: «وسمعت أبا إسحاق الزجاج يقول:» ما تبيَّن لي أن سيبويه غَلِط في كتابه إلا في موضعين، هذا أحدُهما «قال» وقد أعرب سيبويه «أيَّاً» وهي مفردةٌ لأنها مُضافةٌ، فكيف يبنيها مضافةً «؟ وقال الجرميُّ:» خرجت من البصرة فلم أسمع منذ فارَقْتُ الخندقَ إلى مكة أحداً يقول: «لأَضْرِبَنَّ أيُّهم قائمٌ» بالضمِّ بل يَنْصِبُ «.
rivayetle Zâide «أيَّهم» kelimesini mansub olarak okumuşlardır. Ben derim ki: Bu kıraate ve bundan öncekine göre Sîbeveyh'in mezhebinin onun hem mu'reb hem mebnî kılınmasının cevazı şeklinde olması gerekir ki ondan nakledenler nezdinde meşhur olan da budur. Ancak ondan mebnî kılınmasını kesin bir kural saydığı da nakledilmiştir. en-Nehhâs şöyle demiştir: «Nahivcilerden Sîbeveyh'i hatalı bulmayan hiç kimse bilmiyorum.» Devamla dedi ki: «Ebû İshâk ez-Zeccâc'ın şöyle dediğini işittim: 'Sîbeveyh'in Kitâb'ında hata ettiği bana ancak iki yerde açığa çıkmıştır, bu da onlardan biridir. Sîbeveyh 'eyy' kelimesi tekil olduğunda muzaf kılındığı için onu mu'reb kabul etmiştir; öyleyse muzaf iken nasıl mebnî kılabilir?'» el-Cermî de şöyle demiştir: «Basra'dan çıktım; hendeği aşıp Mekke'ye varıncaya kadar hiç kimsenin damme ile 'لأَضْرِبَنَّ أيُّهم قائمٌ' dediğini işitmedim, bilakis nasb ile söylüyorlardı.»
و {عَلَى الرحمن} متعلقٌ ب» أشدُّ «، و» عِتِيَّاً «منصوبٌ على / التمييز، وهو مُحَوَّلٌ عن المبتدأ، إذ التقديرُ: أيُّهم هو عتوُّه أشدُّ، ولا بدَّ مِنْ محذوفٍ يَتِمُّ به الكلامُ، التقدير: فَنُلْقِيهِ في العذابِ، أو فنبدأ بعذابه. قال الزمخشري:» فإن قلتَ: بِمَ تتعلَّقُ على والباء؟ فإنَّ تعلُّقَهما بالمَصْدَرَيْن لا سبيلَ إليه «. قلت: هما للبيان لا للصلةِ، أو يتعلَّقان ب» أَفْعَل «، أي: عُتُوُّهم أشدُّ على الرحمنِ، وصَلْيُهم أَوْلَى بالنار كقولهم:» هو أَشَدُّ على خَصْمه، وهو أَوْلَى بكذا «.
{عَلَى الرحمن} car-mecrûru «أشدُّ» lafzına müteallıktır (bağlıdır). «عِتِيَّاً» ise temyiz olarak mansubdur ve mübtedadan dönüştürülmüştür; zira takdiri: 'Hangisinin azgınlığı daha şiddetli ise' şeklindedir. Kelâmın kendisiyle tamamlanacağı mahzuf bir unsur mutlaka gereklidir; takdiri ise: 'Onu azabın içine atarız' yahut 'azabına onunla başlarız' demektir. Zemahşerî şöyle demiştir: «Eğer '«عَلَى» ve «الْبَاء» harf-i cerleri neye müteallıktır? Zira bu ikisinin iki masdara taalluk etmesine imkân yoktur' dersen; derim ki: Bu ikisi sıla (geçişlilik) için değil, beyan içindir yahut 'ef'al' veznine bağlıdır; yani 'onların Rahmân'a karşı azgınlıkları daha şiddetlidir' ve 'ateşe yaslanmaya en lâyık olanlarıdır' mânasındadır; nitekim onların: 'O, hasmına karşı daha şiddetlidir ve falan şeye daha lâyıktır' demeleri gibidir.»
قلت: يعني ب» على «قولَه» على الرحمن «، وبالباء قولَه» بالذين هم «. وقوله» بالمصدر «يعني بهما» عِتيَّا «و» صِلِيَّاً «وأمَّا كونُه لا سبيلَ إليه فلأنَّ المصدرَ في نيةِ الموصولِ، ولا يتقدَّم معمولُ الموصولِ عليه.
Ben derim ki: «على» ile Cenâb-ı Hakk'ın «على الرحمن» kavlini, «الباء» ile de «بالذين هم» kavlini kastetmektedir. «İki masdar ile» derken de «عِتيَّا» ve «صِلِيَّاً» kelimelerini kastetmektedir. Buna imkân olmamasına gelince; çünkü masdar mevsûl hükmündedir ve mevsûlün ma'mûlü onun önüne geçemez.
وجَوَّزَ بعضهم أَنْ يكونَ» عِتِيَّاً «و» صِلِيَّاً «في هذه الآيةِ مصدرين كما تَقَدَّمَ، وجَوَّزَ أَنْ يكونا جمعَ عاتٍ وصالٍ فانتصابُهما على هذا الحال. وعلى هذا يجوزُ أَنْ تتعلقَ على والباء بهما لزوالِ المحذورِ المذكورِ.
Bazıları bu ayetteki «عِتِيَّاً» ve «صِلِيَّاً» kelimelerinin daha önce geçtiği üzere masdar olmasını câiz gördükleri gibi, 'âtin' (عاتٍ) ve 'sâlin' (صالٍ) kelimelerinin çoğulu olmasını da câiz görmüşlerdir; bu takdirde nasb edilmeleri hâl olmalarından ötürüdür. Buna göre mezkûr sakınca ortadan kalktığı için 'alâ' ve 'bâ' harf-i cerlerinin bu iki kelimeye taalluk etmesi câiz olur.
قوله: {وَإِن مِّنكُمْ إِلاَّ} : في هذه الواوِ وجهان، أحدهما: أنها عاطفةٌ هذه الجملةَ على ما قبلَها. وقال ابن عطية « {وَإِن مِّنكُمْ إِلاَّ وَارِدُهَا} قَسَمٌ والواو تَقْتَضيه، ويُفَسِّره قولُ النبي ﷺ:» مَنْ ماتَ له ثلاثٌ من الولد لم تَمَسَّه النار إلا تَحِلَّة القسمِ «قال الشيخ:» وذَهِلَ عن قولِ النحويين إنه لا يُستغنى عن القسمِ بالجواب لدلالةِ المعنى، إلا إذا كان الجوابُ باللامِ أو ب «إنْ» والجوابُ هنا على زَعْمه ب «إنْ» النافيةِ فلا يجوز حَذْفُ القسم على ما نَصُّوا. وقوله: «والواو تَقْتَضِيه» يدلُّ على أنها عنده واوُ القسم، ولا يذهبُ نحويٌ إلى أنَّ مِثْلَ هذه الواوِ واوُ قسمٍ لأنه يلزمُ مِنْ ذلك حَذْفُ المجرورِ وإبقاءُ الجارِّ، ولا يجوز ذلك إلا إنْ وَقَعَ في شعرٍ أو نادرِ كلامٍ بشرط أن تقومَ صفةُ المحذوف مَقامَه، كما أوَّلوا في قولهم: «
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَإِن مِّنكُمْ إِلاَّ} “İçinizden hiçbiri müstesna olmamak üzere...” kavli: Bu vâv harfinde iki vecih vardır: Birincisi, bu cümleyi kendisinden öncekine atfetmesidir. İbn Atıyye şöyle demiştir: «{وَإِن مِّنكُمْ إِلاَّ وَارِدُهَا} “İçinizden oraya uğramayacak hiç kimse yoktur” ifadesi bir kasemdir (yemindir) ve vâv harfi bunu gerektirmektedir. Peygamber ﷺ'in şu hadisi de bunu tefsir etmektedir: «Kimin üç çocuğu vefat ederse, yeminin yerine gelmesi (tahillete'l-kasem) müstesna cehennem ateşi ona asla dokunmaz.» Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «[İbn Atıyye], mânanın delaleti sebebiyle cevabı zikredilerek kasemden müstağni kalınamayacağı (yemin fiilinin hazfedilemeyeceği) kuralına dair nahivcilerin sözünden gafil olmuştur; ancak cevap lâm veya 'in' (إنْ) ile olursa müstesnadır. Oysa buradaki cevap onun iddiasına göre nâfiye (olumsuzluk bildiren) olan «إنْ» iledir; dolayısıyla nahivcilerin belirttikleri esaslara göre kasemin hazfedilmesi câiz değildir. Onun: 'Vâv bunu gerektirmektedir' sözü, onun nezdinde bu vâv'ın kasem vâv'ı olduğuna delalet eder; oysa hiçbir nahivci böyle bir vâv'ın kasem vâv'ı olduğunu söylemez. Çünkü bundan mecrûrun hazfedilip cer harfinin bırakılması lâzım gelir ki bu da ancak şiirde veya nâdir kelâmlarda, hazfedilenin sıfatının onun yerine geçmesi şartıyla câiz olur. Nitekim Arapların:
نِعْمَ السيرُ على بئسَ العَيْرُ» ، أي: على عَيْرٍ بئسَ العَيْرُ، وقولِ الشاعر:
'Kötü eşek üstünde ne güzel gidiş!' (نِعْمَ السيرُ على بئسَ العَيْرُ) yani 'Kötü olan bir eşek üstünde' (على عَيْرٍ بئسَ العَيْرُ) sözünde ve şairin şu beytinde:
٣٢٥ - ٠- واللهِ ما ليلى بنامِ صاحِبُهْ ... أي: برجلٍ نام صاحبُهْ، وهذه الآيةُ ليست من هذا الضَّرْبِ؛ إذ لم يُحْذَفِ المُقْسَمُ به وقامَتْ صفتُه مَقامَه «.
325 - 0- Vallahi Leylâ'nın gecesi, sahibi uyuyan [bir gece] değildir... yani 'Sahibi uyuyan bir adam [gecesi değildir]' şeklinde tevil etmişlerdir. Oysa bu ayet bu türden değildir; zira burada kendisine yemin edilen zât (muksemün bih) hazfedilip de sıfatı onun makamına geçmiş değildir.»
و» إنْ «حرفُ نفيٍ، و» منكم «صفةٌ لمحذوفٍ تقديرُه: وإنْ أحدٌ منكم. ويجوز أن يكونَ التقديرُ: وإن منكم إلا مَنْ هو وارِدُها. وقد تقدَّم لذلك نظائرُ.
«إنْ» edatı nefy (olumsuzluk) harfidir. «منكم» car-mecrûru ise takdiri: 'İçinizden hiç kimse yoktur ki...' (وإنْ أحدٌ منكم) şeklinde olan mahzuf bir kelimenin sıfatıdır. Takdirin: 'İçinizden oraya varacak olandan başkası yoktur' (وإن منكم إلا مَنْ هو وارِدُها) şeklinde olması da câizdir. Bunun benzerleri daha önce geçmişti.
والخطابُ في قولِه» منكمْ «يَحْتمل الالتفاتَ وعدمَه. قال الزمخشري:» التفاتٌ إلى الإِنسان، ويَعْضُدُه قراءةُ ابن عباس وعكرمةَ «وإنْ منهم» أو خطابٌ للناس مِنْ غير التفاتٍ إلى المذكور «.
Cenâb-ı Hakk'ın: «منكمْ» kavlindeki hitabın iltifât sanatı taşıması da taşımaması da muhtemeldir. Zemahşerî şöyle demiştir: «İnsana yönelik bir iltifâttır; İbn Abbâs ve İkrime'nin 'Onlardan hiç kimse yoktur ki...' («وإنْ منهم») şeklindeki kıraati de bunu destekler; yahut zikredilen kişiye iltifât yapılmaksızın [doğrudan] insanlara yönelik bir hitaptır.»
والحَتْمُ: القضاءُ والوجوبُ. حَتَمَ، أي: أوجب [وحَتَمَه] حتماً، ثم يُطلق الحتم على الأمر المحتوم مقوله تعالى:» هذا خَلْقُ الله «و» هذا دِرْهَمٌ ضَرْبُ الأميرِ «. و» على ربِّك «متعلِّقٌ ب» حَتْم «لأنه في معنى اسمِ المفعول، ولذلك وصَفَه ب» مَقْضِيَّاً «.
Hatm (الحَتْمُ); kazâ ve kesinlik / gereklilik (vücûb) demektir. 'Hateme' (حَتَمَ) yani kesin kıldı / vacip kıldı [ve onu kesinleştirdi] demektir. Daha sonra 'hatm' masdarı, mezkûr / hükme bağlanmış iş mânasında kullanılır; nitekim Cenâb-ı Hakk'ın: 'Bu, Allah'ın yaratmasıdır (yaratığıdır)' ve 'Bu dirhem, emîrin darbetmesidir (bastığı paradır)' sözlerinde olduğu gibidir. «على ربِّك» ifadesi ise ism-i mef'ûl mânasında olduğu için «حَتْم» lafzına müteallıktır; bu sebepledir ki onu «مَقْضِيَّاً» ile nitelemiştir.
وقرأ العامَّةُ {ثُمَّ نُنَجِّيْ} بضمِّ «ثمَّ» على أنَّها العاطفةُ وقرأ عليٌّ بن أبي طالب وابن مسعود وابن عباسٍ وأُبيُّ والجحدريُّ ويعقوبُ «ثَمَّ» بفتحها على أنها الظرفيةُ، ويكون منصوباً بما بعده، أي: هناك نُنَجِّي الذين اتَّقَوا.
Kurrânın ekserisi (Âmme) atıf harfi olması üzere sâ harfinin dammesiyle {ثُمَّ نُنَجِّيْ} şeklinde okumuştur. Ali b. Ebî Tâlib, İbn Mes'ûd, İbn Abbâs, Übeyy, el-Cahderî ve Ya'kūb ise mekân zarfı olması üzere sâ'nın fethasıyla «ثَمَّ» şeklinde okumuşlardır; bu takdirde kendisinden sonraki fiille mansub olur, yani 'Orada, takva sahiplerini kurtarırız' mânasındadır.
وقرأ الجمهور «نُنَجِّيْ» بضم النونِ الأولى وفتحِ الثانية وتشديدِ الجيم، مِنْ «نجَّى» مضعفاً. وقرأ الكسائي والأعمش وابن محيصن «نُنْجِي» مِنْ أَنْجى. والفعلُ على هاتين مضارعٌ.
Cumhûr, şeddeli olan «نجَّى» fiilinden [hareketle] ilk nûn'un dammesi, ikincisinin fethası ve cîm'in şeddesiyle «نُنَجِّيْ» şeklinde okumuştur. el-Kisâî, el-A'meş ve İbn Muhaysın ise «أَنْجى» fiilinden «نُنْجِي» şeklinde okumuşlardır. Her iki kıraatte de fiil muzâridir.
وقرأَتْ فِرقةٌ «نُجِّيْ» بنونٍ واحدةٍ مضمومةٍ وجيمٍ مشددة. وهو على هذه القراءةِ ماضٍ مبني للمفعول، وكان مِنْ حق قارئها أن يفتحَ الياءَ، ولكنه سكَّنه تخفيفاً. وتحتمل هذه القراءةُ توجيهاً آخرَ سيأتي في قراءة متواترةٍ آخرَ سورةِ الأنبياء. وقرأ عليُّ بن أبي طالب أيضاً «نُنَجِّي» بحاءٍ مهملة، من التَّنْحِيَة.
Bir topluluk ise dammeli tek bir nûn ve şeddeli cîm ile «نُجِّيْ» şeklinde okumuştur. Bu kıraate göre kelime meçhul mazi fiildir. Bu şekilde okuyanın yâ harfini fethalı okuması gerekirdi; fakat hafiflik olsun diye sakin kılmıştır. Bu kıraatin Enbiyâ sûresinin sonundaki mütevâtir bir kıraatte gelecek olan başka bir vechi de muhtemeldir. Ali b. Ebî Tâlib ayrıca uzaklaştırmak (et-tenhiye) mânasındaki fiilden noktasız hâ ile «نُنَحِّي» şeklinde de okumuştur.
ومفعول «اتَّقوا» إمَّا محذوفٌ مرادٌ للعلمِ به، أي: اتَّقُوا الشركَ والظلمَ.
«اتَّقوا» fiilinin mef'ûlü ise bilinmesi sebebiyle kastedilmiş olarak mahzuftur; yani 'şirkten ve zulümden sakınanları' [demektir].
قوله: جِثِيَّا «إمَّا مفعولٌ ثانٍ إنْ كان» نَذَرُ «يتعدَّى لاثنين بمعنى نترك ونُصَيِّر، وإمَّا حالٌ إنْ جَعَلْتَ» نَذَرُ «بمعنى نُخَلِّيْهم. و» جِثِيَّاً «على ما تقدَّم.
Cenâb-ı Hakk'ın: «جِثِيّاً» kavline gelince; şayet «نَذَرُ» fiili terk ederiz ve dönüştürürüz mânasında iki mef'ûle geçişli ise ikinci mef'ûldür; şayet «نَذَرُ» fiilini 'onları kendi hallerine bırakırız' mânasında kılarsan hâldir. «جِثِيَّاً» kelimesi[nin tahlili] ise daha önce geçtiği gibidir.
و» فيها «يجوزُ أَنْ يتعلَّقَ ب» نَذَرُ «، وأَنْ يتعلَّقَ ب» جِثِيَّاً «إنْ كان حالاً، ولا يجوزُ ذلك فيه إنْ كان مصدراً. ويجوز أن يتعلَّقَ بمحذوفٍ على أنه حالٌ مِنْ» جِثِيَّاً «لأنه في الأصلِ صفةٌ لنكرةٍ قُدِّم عليها فَنُصِبَ حالاً.
«فيها» car-mecrûrunun «نَذَرُ» fiiline müteallık olması câiz olduğu gibi, şayet hâl ise «جِثِيَّاً» kelimesine taalluk etmesi de câizdir; masdar olduğu takdirde ise buna taalluk etmesi câiz olmaz. «جِثِيَّاً» lafzından hâl olmak üzere mahzuf bir kelimeye müteallık olması da câizdir; zira aslen belirsiz (nekre) bir ismin sıfatı olup onun önüne geçtiği için hâl olarak mansub kılınmıştır.
قوله: {مَّقَاماً} : قرأ ابن كثير «مُقاماً» بالضم، ورُوِيَتْ عن أبي عمرو، وهي قراءةُ ابن محيصن. والباقون بالفتح. وفي كلتا القراءتين يحتمل أَنْ يكونَ اسمَ مكانٍ أو اسمَ مصدر، إمَّا من «قام» ثلاثياً، أو مِنْ «أقام» ، أي: خير مكانِ قيامِ أو إقامةٍ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {مَّقَاماً} kavli: İbn Kesîr damme ile «مُقاماً» şeklinde okumuştur; Ebû Amr'dan da böyle rivayet edilmiştir ve bu İbn Muhaysın'ın da kıraatidir. Geri kalanlar ise fetha ile okumuşlardır. Her iki kıraatte de sülâsî olan 'kāme' (قام) fiilinden yahut 'ekāme' (أقام) fiilinden ism-i mekân veya masdar mîmî (ism-i masdar) olması muhtemeldir; yani 'durulacak veya ikamet edilecek yer bakımından en hayırlı' demektir.
والنَّدِيُّ: فَعِيل، أصلُه نَدِيْوٌ لأنَّ لامَه واوا، يقال: نَدَوْتُهم أَنْدَوْهم، أي: أَتَيْتُ ناديَهم، والنادي مثلُه. ومنه {فَلْيَدْعُ نَادِيَهُ} [العلق: ١٧] ، أي: أهل نادية. والنَّدِيُّ والنادي: مجلسُ القومِ ومُتَحَدِّثُهم. وقيل: هو مشتقٌ من النَّدى وهو الكَرَمُ؛
en-Nediyy (النَّدِيُّ) kelimesi فعيل (fa'îl) veznindedir; aslı ise 'nediv'dir (نَدِيْوٌ), zira lâmı (üçüncü kök harfi) vâv'dır. 'Meclislerine vardım' mânasında 'nedevtühüm endevhüm' (نَدَوْتُهم أَنْدَوْهم) denir; 'en-nâdî' (النادي) de bunun gibidir. {فَلْيَدْعُ نَادِيَهُ} “O hemen kurultayını çağırsın!” [Alak: 17] ayeti de bu kabildendir; yani 'meclis ehlini' demektir. en-Nediyy ve en-nâdî; bir topluluğun meclisi ve topluca konuştukları yerdir. Bir görüşe göre ise cömertlik demek olan en-nedâ (النَّدى) kelimesinden türemiştir;
لأن الكرماء يجتمعون فيه، وانْتَدَيْتُ المكانَ والمُنْتدى كذلك. وقال حاتم:
çünkü cömert kimseler orada toplanırlar. 'O mekânda toplandım' mânasında 'entedeytü'l-mekâne' (انْتَدَيْتُ المكانَ) denir; el-müntedâ (المُنْتدى) da böyledir. Hâtim şöyle demiştir:
٣٢٥ - ١- ودُعِيْتُ في أَوْلَى النَّدِيَّ ولم ... يُنْظَرْ إليَّ بأَعْيُنٍ خُزْرِ
325 - 1- Meclisin en önde gelenleri arasına çağrıldım da Bana öyle yan gözlerle [küçümseyerek] bakılmadı.
والمصدرُ: النَّدْوُ. و «مَقاماً» و «نَدِيَّا» منصوبان على التمييز من أفْعل.
Masdarı ise en-nedv'dür (النَّدْوُ). {مَّقَاماً} “makam bakımından” ve {وَنَدِيّاً} “meclis bakımından” kelimeleri, ef'al (أفْعل) [kalıbındaki ism-i tafdîl]den temyiz olarak mansubdurlar.
وقرأ أبو حيوةَ والأعرجُ وابن محيصن «يُتْلَى» بالياء مِنْ تحتُ، والباقون/ بالتاءِ من فوقُ واللامُ في «للذين» يحتمل أَنْ تكونَ للتبليغِ، وهو الظاهر، وأن تكونَ للتعليلِ.
Ebû Hayve, el-A'rec ve İbn Muhaysın alttan yâ ile «يُتْلَى» şeklinde okumuşlardır; geri kalanlar ise üstten tâ ile [«تُتْلَى» şeklinde okumuşlardır]. «للذين» lafzındaki lâm'ın tebliğ için olması muhtemeldir ki zâhir olan da budur; ta'lîl (gerekçe bildirme) için olması da muhtemeldir.
قوله: {وَكَمْ أَهْلَكْنَا} : «كم» مفعولٌ مقدمٌ واجبُ التقديم؛ لأنَّ له صدرَ الكلامِ لأنها إمَّا: استفهاميةٌ أو خبريةٌ، وهي محمولةٌ على الاستفهاميةِ، و «أَهلَكْنا» مُتَسَلِّطٌ على «كم» أي: كثيراً من القرون أَهْلَكْنا. و «مِنْ قَرنٍ» تمييزٌ ل «كَمْ» مُبَيِّنٌ لها.
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَكَمْ أَهْلَكْنَا} “ve helak ettik” kavli: «كم» kelâmın başında bulunma hakkına sahip olduğu için öne geçmesi vâcip olan mukaddem mef'ûldür; zira o ya istifhâmîdir ya da haberîdir ve istifhâmî olana hamledilmiştir. «أَهلَكْنا» fiili «كم» üzerinde amildir; yani 'nice nesilleri helak ettik' demektir. {مِن قَرْنٍ} “nesillerden” ise «كَمْ» için onu açıklayan bir temyizdir.
قوله: {هُمْ أَحْسَنُ} في هذه الجملةِ وجهان، أحدهما: - وإليه ذهب الزمخشري وأبو البقاء - أنَّها في محلِّ نصب، صفةً ل «كم» . قال الزمخشري: «ألا ترى أنَّك لو أَسْقَطْتَ» هم «لم يكن لك بَدٌّ مِنْ نصبِ» أحسنُ «على الوصفية» . وفي هذا نظرٌ لأنَّ النَّحْويين نَصُّوا: على أنَّ «كم»
Cenâb-ı Hakk'ın: {هُمْ أَحْسَنُ} “onlar daha güzeldi” kavlindeki bu cümlede iki vecih vardır. Birincisi -ki ez-Zemahşerî ve Ebu'l-Bekā bu görüşe gitmişlerdir- «كم» lafzının sıfatı olarak nasb mahallinde olmasıdır. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Görmez misin ki 'hüm' (هم) zamirini düşürseydin, vasıf olması sebebiyle 'ahsene' (أحسن) kelimesini nasb etmekten başka çaren kalmazdı.» Ancak bunda tutarsızlık vardır; zira nahivciler «كم» lafzının,
استفهاميةٌ كانت أو خبريةً لا تُوْصَفُ ولا يُوْصَفُ بها. الثاني: أنها في محلِّ جرٍّ صفةً ل «قَرْن» ولا محذورَ في هذا، وإنما جُمِعَ في قوله: «هم» لأنَّ قَرْناً وإن كان لفظُه مفرداً فمعناه جمعٌ، ف «قَرْن» كلفظِ «جميع» و «جميع» يجوز مراعاةُ لفظِه تارةً فيُفْرَدُ كقولِه تعالى: {نَحْنُ جَمِيعٌ مُّنتَصِرٌ} [القمر: ٤٤] ومراعاةُ معناه أخرى فيُجمع مالَه كقوله تعالى: {لَّمَّا جَمِيعٌ لَّدَيْنَا مُحْضَرُونَ} [يس: ٣٢] .
ister istifhâmî ister haberî olsun, sıfat alamayacağını ve sıfat olamayacağını açıkça belirtmişlerdir. İkincisi: «قَرْن» lafzının sıfatı olarak cer mahallinde olmasıdır; bunda hiçbir mahzur yoktur. {هُمْ} şeklinde çoğul getirilmesi ise şundandır: Çünkü «قَرْن» lafız itibarıyla tekil olsa da mânası çoğuldur; nitekim «قَرْن» kelimesi «جميع» lafzı gibidir. «جميع» kelimesinde de bazen lafzı gözetilerek Allah Teâlâ'nın: {نَحْنُ جَمِيعٌ مُّنتَصِرٌ} “Biz yardımlaşan bir topluluğuz” [Kamer: 44] kavlinde olduğu gibi müfred kılınması, bazen de mânası gözetilerek Allah Teâlâ'nın: {لَّمَّا جَمِيعٌ لَّدَيْنَا مُحْضَرُونَ} “hepsi toplanıp huzurumuza getirileceklerdir” [Yâsîn: 32] kavlinde olduğu gibi ona ait olan şeyin çoğul getirilmesi câizdir.
قوله: «ورِئْياً» الجمهورُ على «رِئْياً» الجمهورُ على «رِئْيا» بهمزةٍ ساكنةٍ بعدَها ياءٌ صريحةٌ وَصْلاً ووفقاً، وحمزةُ إذا وَقَفَ يُبْدِلُ هذه الهمزةَ ياءً على أصلِه في تخفيفِ الهمز، ثم له بعد ذلك وجهان: الإِظهارُ اعتباراً بالأصل، والإِدغامُ اعتباراً باللفظ، وفي الإِظهار صعوبةٌ لا تَخْفَى، وفي الإِدغامِ إبهامُ أنها مادةٌ أخرى: وهو الرَّيُّ الذي بمعنى الامتلاء والنَّضارة، ولذلك تَرَكَ أبو عمروٍ أصلَه في تخفيفِ همزِه.
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَرِءْياً} “ve görünüş bakımından” kavline gelince: Cumhûr, hem vasl (geçiş) hem de vakıf halinde sakin bir hemzeden sonra açık bir yâ ile «رِئْياً» şeklinde okumuştur. Hamza ise vakıf yaptığı zaman hemzenin teshili hususundaki kendi kuralı gereğince bu hemzeyi yâ harfine çevirir; bundan sonra da kendisi için iki vecih söz konusu olur: Aslı dikkate alarak izhâr ve lafzı dikkate alarak idgâm. İzhârda gizli olmayan bir zorluk vardır; idgâmda ise kelimenin başka bir kökten olduğu vehmi doğar ki o da dolgunluk ve parlaklık mânasına gelen 'er-rayy' (الرَّيُّ) maddesidir. İşte bu yüzden Ebû Amr, bu kelimenin hemzesini teshil etme hususundaki kendi kuralını terk etmiştir.
وقرأ قالون عن نافع، وابن ذكوان عن ابن عامر «ورِيَّا» بياءٍ مشددةٍ بعد الراءِ، فقيل: هي مهموزةُ الأصلِ، ثم أُبْدِلَتِ الهمزةُ ياءً وأُدْغِمَتْ. والرَّأْيُ بالهمز، قيل: مِنْ رُؤْية العَيْن، وفِعْل فيه بمعنى مَفْعول، أي: مَرْئِيٌّ. وقيل من الرُّواء وحُسْنِ المنظر. وقيل: بل هو مِنَ الرَّيّ ضد العطش وليس مهموزَ الأصلِ، والمعنى: أحسنُ منظراً لأنَّ الرِّيَّ والامتلاءَ أحسنُ مِنْ ضِدَّيْهما.
Nâfi'den rivayetle Kālûn ve İbn Âmir'den rivayetle İbn Zekvân, râ'dan sonra şeddeli bir yâ ile «ورِيَّا» şeklinde okumuşlardır. Denildi ki: Aslı hemzelidir, sonra hemze yâ harfine çevrilip idgâm edilmiştir. Hemzeli olan 'er-re'y' (الرَّأْيُ) kelimesinin gözle görmekten geldiği söylenmiştir; buradaki 'fi'l' (فِعْل) vezni 'mef'ûl' (مَفْعول) mânasındadır, yani 'görülen şey' (mer'iyy / مَرْئِيٌّ) demektir. er-Ruvâ'dan (الرُّواء) yani güzel görünüşten geldiği de söylenmiştir. Bir görüşe göre ise susuzluğun zıddı olan er-riyy'den (الرَّيّ) gelmektedir ve aslı hemzeli değildir; mânası ise 'görünüş bakımından daha güzel' demektir, çünkü suya kanmışlık ve dolgunluk bu ikisinin zıddından daha güzeldir.
وقرأ حميد وأبو بكر بن عاصم في روايةِ الأعشى «وَرِيْئاً» بياءٍ ساكنةٍ
Humeyd ve el-A'şâ rivayetinde Âsım'dan Ebû Bekir, sakin bir yâ ile «وَرِيْئاً» şeklinde okumuşlardır;
بعدَها همزةٌ وهو مقلوبٌ مِنْ «رِئْياً» في قراءةِ العامَّةِ، ووزنه فِلْعٌ، وهو مِنْ راءه يَرْآه كقولِ الشاعر:
bu okuyuşta yâ'dan sonra hemze gelmektedir ve genel kıraatteki «رِئْياً» kelimesinden kalbolunmuştur (harflerin yeri değiştirilmiştir), vezni ise 'fil''dir (فِلْعٌ). Bu da şairin şu sözünde olduğu gibi 'râehû yer'âhü' (راءه يَرْآه) fiilindendir:
٣٢٥ - ٢- وكلُّ خليلٍ راءَني فهو قائلٌ ... مِنَ أجلِكَ: هذا هامةُ اليومِ أوغدِ
325 - 2- Beni gören her dost, senin yüzünden şöyle der: «Bu adam bugün ya da yarın ölecek bir baştır/ölüdür.»
وفي القلب من القلبِ ما فيه.
Bu kalb (harf değiştirme) izahında ise kabul edilmesi güç yönler vardır.
ورَوَى اليزيديُّ قراءةَ «ورِياء» بياءٍ بعدها ألف، بعدها همزة، وهي من المُراءاة، أي: يُرِيْ بعضُهم حُسْنَ بعضٍ، ثم خَفَّف الهمزةَ الأولى بقلبِها ياءً، وهو تخفيفٌ قياسيٌّ.
el-Yezîdî ise yâ'dan sonra bir elif ve ardından hemze ile «ورِياء» kıraatini rivayet etmiştir; bu ise el-mürâât (المُراءاة) kökünden gelir, yani 'birbirlerine güzelliklerini gösterirler' demektir; sonra ilk hemzeyi yâ harfine çevirerek teshil etmiştir ki bu kıyâsî bir teshildir.
وقرأ ابنُ عباس أيضاً في رواية طلحة «وَرِيَاً» بياء فقط مخففةٍ. ولها وجهان، أحدهما: أَنْ يكونَ أصلُها كقراءةِ قالون، ثم خَفَّفَ الكلمةَ بحذفِ إحدى الياءَيْن، وهي الثانيةُ لأنَّ بها حَصَلَ الثِّقَلُ، ولأنَّها لامُ الكلمةِ، والأواخرُ أَحْرَى بالتغيير. والثاني: أن يكونَ أصلُها كقراءةِ حميد «وَرِيْئا» بالقلب، ثم نَقَلَ حركةَ الهمزةِ إلى الياءِ قبلها، وحَذَفَ الهمزةَ على قاعدةِ تخفيفِ الهمزةِ بالنقل، فصار «وَرِيا» كما ترى. وتجاسَرَ بعضُ الناسِ فجعل هذه القراءة لَحْناً، وليس اللاحنُ غيرَه، لخَفَاءِ توجيهِها عليه.
İbn Abbas da Talha rivayetinde sadece şeddesiz tek bir yâ ile «وَرِيَاً» şeklinde okumuştur. Bunun iki vechi vardır. Birincisi: Aslının Kālûn'un kıraati gibi olması, sonra iki yâ'dan birini hazfederek kelimeyi hafifletmiş olmasıdır; hazfedilen de ikinci yâ'dır, çünkü ağırlık onunla meydana gelmiştir ve o kelimenin lâm'ıdır (son harfidir), son harfler ise değişime daha uygundur. İkincisi: Aslının Humeyd'in kalbli kıraati olan «وَرِيْئا» gibi olması, sonra hemzenin harekesini kendisinden önceki yâ'ya nakledip nakil yoluyla hemzenin teshili kuralı gereğince hemzeyi hazfetmiş olmasıdır; böylece gördüğün gibi «وَرِيا» haline gelmiştir. Bazı kimseler cüret edip bu kıraati lahn (dil kuralı hatası) saymışlardır; oysa izahının kendisine kapalı kalması sebebiyle hata eden bizzat o kimseden başkası değildir.
وقرأ ابن عباس أيضاً وابنُ جُبَيْر وجماعةٌ «وزِيَّا» بزايٍ وياءٍ مشددة، والزَّيُّ: البِزَّة الحسنة والآلاتُ المجتمعة، لأنه مِنْ زَوَى كذا يَزْوِيه، أي: يَجْمعه، والمُتَزَيِّنُ يَجْمع الأشياء التي تُزَيِّنه وتُظْهِرُ زِيَّه.
Yine İbn Abbas, İbn Cübeyr ve bir topluluk zâ ve şeddeli yâ ile «وزِيَّا» şeklinde okumuşlardır. ez-Ziyy (الزَّيُّ); güzel kılık kıyafet ve bir araya getirilmiş süs eşyaları demektir. Zira bu, bir şeyi toplamak mânasındaki 'zeveytü kezâ ezvîhi' (زَوَى كذا يَزْوِيه) ifadesinden gelir; süslenen kişi (el-mütezeyyin) de kendisini süsleyen ve kılığını/heyetini (ziyy) ortaya koyan eşyaları bir araya getirir.
قوله: {مَن كَانَ فِي الضلالة} : «مَنْ» يجوز ان تكونَ شرطيةً، وهو الظاهر، وأن تكونَ موصولةً، ودخلت الفاءُ في الخبرِ لِما تَضَمَّنه الموصولُ مِنْ معنى الشرط. وقولُه: «فَلْيَمْدُدْ» فيه وجهان، أحدُهما: أنه طَلَبٌ على بابه، ومعناه الدُّعاءُ. والثاني: لفظُه لفظُ الأمرِ، ومعناه الخبر. قال الزمخشري: أي: مَدَّ له الرحمنُ، بمعنى أَمْعَلَه فأُخْرِجَ على لفظِ الأمرِ إيذاناً بوجوبِ ذلك. أو فَمُدَّ له في معنى الدعاء بأن يُمْهِلَه الله ويُنَفِّسَ في مدةِ حياتِه «.
Cenâb-ı Hakk'ın: {مَن كَانَ فِي الضَّلَالَةِ} “Kim sapıklık içinde ise” kavli: «مَنْ» edatının şartiyye olması câizdir ki zâhir olan budur; mevsûle olması da câizdir. Habere fâ harfinin dâhil olması ise ism-i mevsûlün şart mânası taşımasından ötürüdür. Cenâb-ı Hakk'ın: {فَلْيَمْدُدْ} “uzatsın” kavlinde ise iki vecih vardır. Birincisi: Kendi asıl mânası üzere talep bildirmesidir ve mânası duadır. İkincisi: Lafzı emir lafzı olup mânası haberdir. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Yani 'Rahmân ona mühlet verir' demektir; 'ona süre tanıdı' mânasındadır ve bunun vâcip/kaçınılmaz olduğunu bildirmek üzere emir lafzıyla getirilmiştir. Yahut 'ona süre tanınsın' şeklinde Allah'ın ona mühlet vermesi ve ömrünü uzatması mânasında bir duadır.»
قوله:» حتى إذا «في» حتى «هذه ما تقدَّمَ في نظائرِها مِنْ كونِها: حرفَ جرٍّ أو حرفَ ابتداءٍ، وإنما الشأنُ فيما هي غايةٌ له على كلا القولين. فقال الزمخشري:» وفي هذه الآيةِ وجهان: أن تكونَ موصولةً، بالآيةِ التي هي رابِعَتُها، والآيتان اعتراضٌ بينهما، أي: قالوا: أيُّ الفريقينِ خيرٌ مقاماً وأَحْسَنُ نَدِيَّاً، حتى إذا رَأَوْا ما يُوْعَدون، أي: لا يَبْرَحون يقولون هذا القولَ ويَتَوَلَّعُون [به] لا يَتَكَافَوْن عنه إلى أن يُشاهدون الموعودَ رأيَ العينِ «وذكر كلاماً حسناً.
Cenâb-ı Hakk'ın: {حَتَّى إِذَا} “Nihayet gördükleri zaman” kavline gelince: Buradaki «حتى» edatında, benzerlerinde geçtiği üzere cer harfi veya ibtidâ (başlangıç) harfi olması hususları geçerlidir. Asıl mesele, her iki görüşe göre de neyin nihayeti (gāyesi) olduğudur. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Bu ayette iki vecih vardır: Birincisi, dördüncü önceki ayete bağlı olması ve aradaki iki ayetin itirâz (ara cümle) olmasıdır; yani 'Kendilerine vaad olunanı görünceye kadar iki topluluktan hangisinin makamca daha hayırlı ve meclisçe daha güzel olduğunu söylediler durdular' demektir; yani vaad olunanı bizzat gözleriyle görünceye kadar bu sözü söylemekten geri durmazlar, ona haris olurlar ve ondan vazgeçmezler.» ez-Zemahşerî güzel sözler zikretmiştir.
ثم قال:» والثاني: أن تتصلَ بما يليها، والمعنى أنَّ الذينَ في الضلالةِ ممدودٌ لهم «وذكر كلاماً طويلاً. ثم قال:» إلى أَنْ يُعايِنوا نُصْرَةَ / اللهِ للمؤمنين، أو يشاهدوا السَّاعة ومُقَدِّماتها. فإنْ قلت: «حتى» هذه ما هي؟
Sonra şöyle demiştir: «İkincisi: Kendisinden hemen önceki kısma bitişik olmasıdır; mânası da sapıklık içinde olanlara mühlet verileceğidir.» Uzun sözler zikrettikten sonra şöyle devam etmiştir: «...tâ ki Allah'ın müminlere olan yardımını bizzat görünceye yahut kıyameti ve onun öncüllerini müşahede edinceye kadar. Eğer 'Bu «حتى» edatı nedir?' diye soracak olursan,»
قلت: هي التي تُحْكى بعدها الجملُ، ألا ترى الجملةَ الشرطيةَ واقعةً بعدها، وهي {إِذَا رَأَوْاْ مَا يُوعَدُونَ. . . فَسَيَعْلَمُونَ} .
derim ki: «Kendisinden sonra cümlelerin hikâye edildiği [ibtidâiyye]dir; baksana kendisinden sonra {إِذَا رَأَوْاْ مَا يُوعَدُونَ... فَسَيَعْلَمُونَ} “Kendilerine vaad olunanı gördükleri zaman... hemen bileceklerdir” şeklindeki şart cümlesi yer almaktadır.»
قال الشيخ: - مُسْتبعداً للوجه الأول- «وهو في غاية البُعْدِ لطولِ الفَصْلِ بين قولِه:» قالوا أيُّ الفريقينِ «وبين الغايةِ، وفيه الفصلُ بجملتيْ اعتراَس ولا يُجيزه أبو علي» . وهذا الاستبعادُ قريبٌ. وقال أبو البقاء: «حتى» يُحْكَى ما بعدها ههنا، وليست متعلقةً بفعلٍ «.
Şeyh [Ebû Hayyân] -ilk vechi uzak görerek- şöyle demiştir: «{قَالُواْ أَيُّ الفَرِيقَيْنِ} “iki fırkadan hangisi... dediler” kavli ile nihayet (gāye) arasının çok uzaması sebebiyle bu görüş son derece uzaktır; üstelik burada iki itirâz cümlesiyle fasıl yapılmaktadır ki bunu Ebû Ali [el-Fârisî] câiz görmez.» Bu uzak görme isabetlidir. Ebu'l-Bekā ise şöyle demiştir: «Burada «حتى» edatından sonraki kısım hikâye edilmektedir (ibtidâiyyedir) ve bir fiile müteallık değildir.»
قوله: {إِمَّا العذاب وَإِمَّا الساعة} قد عَرَفْتَ [ما] في» إمَّا «: من كونِها حرفَ عطفٍ أولا، ولا خلاف أن أحدَ معانيها التفصيل كما في الآية الكريمة. و» العذابَ «و» الساعةَ «بدلانِ مِنْ قوله: {مَا يُوعَدُونَ} المنصوبةِ ب» رَأَوْا «و» فَسَيَعْلمون «جوابُ الشرط.
Cenâb-ı Hakk'ın: {إِمَّا العَذَابَ وَإِمَّا السَّاعَةَ} “ya azabı ya da kıyameti” kavli: «إمَّا» edatının atıf harfi olup olmadığı konusundaki [ihtilafı] zaten öğrendin. Bu kerîm ayette olduğu gibi onun mânâlarından birinin tafsîl (açıklama/ayırma) olduğunda ise ihtilaf yoktur. {العَذَابَ} ve {السَّاعَةَ} kelimeleri, «رَأَوْا» fiili ile mansub olan {مَا يُوعَدُونَ} “vaad olundukları şeyi” kavlinden bedeldirler. {فَسَيَعْلَمُونَ} “hemen bileceklerdir” kavli ise şartın cevabıdır.
و {مَنْ هُوَ شَرٌّ مَّكَاناً} يجوز أَنْ تكونَ» مَنْ «موصولةً بمعنى الذي، وتكونَ مفعولاً ل» يَعْلَمون «. ويجوزُ أَنْ تكونَ استفهاميةً في محلِّ رفعٍ بالابتداء، و» هو «مبتدأُ ثانٍ، و» شَرٌّ «خبرُه، والمبتدأُ والخبرُ خبرُ الأول. ويجوز أَنْ تكونَ الجملةُ مُعَلَّقةً لفعل الرؤيةِ فالجملةُ في محلِّ نصبٍ على التعليق.
{مَنْ هُوَ شَرٌّ مَّكَاناً} “makamı kimin daha kötü olduğunu” kavlinde «مَنْ» lafzının 'ellezî' (الذي) mânasında mevsûle olması ve «يَعْلَمون» fiilinin mef'ûlü olması câizdir. İbtidâ yoluyla ref mahallinde istifhâmî olması da câizdir; bu durumda «هو» ikinci mübteda, «شَرٌّ» onun haberi olur; ikinci mübteda ile haber ise birinci [mübteda]nın haberidir. Cümlenin görme/bilme fiilini amelden alıkoyması (ta'lîk etmesi) da câizdir; bu takdirde cümle ta'lîk sebebiyle nasb mahallindedir.
قوله: {وَيَزِيدُ الله} : في هذه الجملةِ وجهان، أحدهما: أنها لا مَحَلَّ لها لاستئنافِها، فإنها سِيْقَتْ للإِخبار بذلك. وقال
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَيَزِيدُ اللَّهُ} “Allah artırır” kavlindeki bu cümlede iki vecih vardır. Birincisi: İstînâfiyye (yeni başlangıç cümlesi) olduğu için irabdan mahallinin olmamasıdır; zira bu durumu haber vermek üzere getirilmiştir.
الزمخشري: «إنها معطوفةٌ على موضعِ» فَلْيَمْدُدْ «لأنه واقعٌ موقعَ الخبر، تقديرُه:» مَنْ كان في الضلالة مَدَّ - أو يَمُدُّ - له الرحمنُ ويَزيدُ «. قال الشيخ: ولا يَصِحُّ أَنْ يكونَ» ويَزيدُ «معطوفاً على» فَلْيَمْدُدْ «سواءً كان دعاءً أم خبراً بصورةِ الأمر؛ لأنه في موضع الخبرِ إنْ كانت» مَنْ «موصولةً، أو في موضعِ الجوابِ إن كانت» مَنْ «شرطيةً، وعلى كلا التقديرين فالجملةُ مِنْ قولِه:» ويزيدُ اللهُ الذين اهتدَوا هدىً عاريةٌ من ضميرٍ يعود على «مَنْ» يَرْبِطُ جملةَ الخبرِ بالمبتدأ، أو جملةَ الشرطِ بالجزاء الذي هو «فَلْيَمْدُدْ» وما عُطِفَ عليه؛ لأنَّ المعطوفَ على الخبر خبرٌ، والمعطوفَ على جملةِ الجزاءِ جزاءٌ. وإذا كانت اداةُ الشرطِ اسماً لا ظرفاً تَعَيَّنَ أَنْ يكونَ في جملة الجزاءِ ضميرُه أو ما يقوم مَقامه، وكذا في الجملةِ المعطوفةِ عليها «.
ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Haber makamında yer aldığı için «فَلْيَمْدُدْ» lafzının mahalline matuftur; takdiri: 'Sapıklıkta olan kimseye Rahmân süre verir -veya uzatır- ve artırır' şeklindedir.» Şeyh [Ebû Hayyân] ise şöyle demiştir: «İster dua olsun ister emir suretinde bir haber olsun, «ويَزيدُ» fiilinin «فَلْيَمْدُدْ» üzerine matuf olması sahih değildir. Çünkü «مَنْ» mevsûle ise haber konumundadır; şayet «مَنْ» şartiyye ise cevap/ceza konumundadır. Her iki takdire göre de {وَيَزِيدُ اللَّهُ الَّذِينَ اهْتَدَوْا هُدًى} “Allah, doğru yolu bulanların hidayetini artırır” cümlesinde haber cümlesini mübtedaya bağlayan veya şart cümlesini 'fe'lyemdüd' (فَلْيَمْدُدْ) olan cezaya ve ona matuf olana bağlayan «مَنْ» lafzına dönen bir zamir bulunmamaktadır. Çünkü habere matuf olan şey haberdir; ceza cümlesine matuf olan şey de cezadır. Şart edatı zarf değil de isim olduğunda, ceza cümlesinde onun zamirinin veya o makama geçecek bir şeyin bulunması zorunludur; keza ona matuf olan cümlede de böyledir.»
قلت: وقد ذكر أبو البقاء أيضاً كما ذكر الزمخشري. وقد يُجاب عمَّا قالاه: بأنَّا نختار على هذا التقدير أَنْ تكونَ» مَنْ «شرطيةً. قوله:» لا بُدَّ من ضميرٍ يعود على اسمِ الشرطِ غيرِ الظرف «ممنوعٌ لأنَّ فيه خلافاً قدَّمْتُ تحقيقَه وما يُسْتَدَلُّ به عليه في سورة البقرة. فقد يكون الزمخشريُّ وأبو البقاء من القائلين بأنه لا يُشْتَرَطُ.
Derim ki: Ebu'l-Bekā da ez-Zemahşerî'nin zikrettiği gibi zikretmiştir. İkisinin söylediklerine şöyle cevap verilebilir: Biz bu takdirde «مَنْ» edatının şartiyye olmasını tercih ederiz. Şeyh'in 'Zarf olmayan şart ismine dönen bir zamirin bulunması zorunludur' sözü kabul edilemez; zira bu konuda ihtilaf vardır; bunun tahkikini ve lehindeki delilleri Bakara sûresinde daha önce sunmuştum. Nitekim ez-Zemahşerî ve Ebu'l-Bekā da bunun şart koşulmadığını söyleyenlerden olabilir.
قوله: {أَفَرَأَيْتَ} : عطفٌ بالفاء إيذاناً بإفادةِ التعقيبِ كأنه قيل: أَخْبَرَ أيضاً بقصة هذا الكافر عَقِيْبَ قصةِ أولئك. و «أَرَأَيْتَ» بمعنى أَخْبَرَني كما قد عَرَفْتَه. والموصولُ هو المفعول الأول، والثاني هو الجملةُ
Cenâb-ı Hakk'ın: {أَفَرَأَيْتَ} “Gördün mü?” kavli: Ta'kīb (ardışıklık) bildirdiğini hissettirmek üzere fâ ile atfedilmiştir; sanki 'Onların kıssasının hemen ardından bu kâfirin kıssasını da haber ver' denilmiş gibidir. Öğrendiğin üzere «أَرَأَيْتَ», 'bana haber ver' mânasındadır. İsm-i mevsûl birinci mef'ûldür; ikincisi ise,
الاستفهاميةُ مِنْ قولِه {أَطَّلَعَ الغيب} و «لأُوْتَيَنَّ» جوابُ قسمٍ مضمرٍ، والجملةُ القسميةُ كلُّها في محلِّ نصبٍ بالقول.
{أَطَّلَعَ الغَيْبَ} “Gaybı mı bildi?” kavlindeki istifham cümlesidir. {لَأُوتَيَنَّ} “bana mutlaka verilecek” ise gizli bir yeminin cevabıdır ve yemin cümlesinin tamamı 'kavl' (söz) fiili sebebiyle [makūlü'l-kavl olarak] nasb mahallindedir.
وقوله هنا: «وَوَلداً» وفيها {قَالُواْ اتخذ الرحمن وَلَداً} [مريم: ٨٨، ٩١] . موضعان. وفي الزخرف {إِن كَانَ للرحمن وَلَدٌ} [الآية: ٨١] وفي نوح {مَالُهُ وَوَلَدُهُ} [الآية: ٢١] . قرأ الأربعةَ الأخَوان بضم الواو وسكونِ اللام. وافقهما ابن كثير وأبو عمرو. . . على الذي في نوحٍ دون السورتين، والباقون وهم نافعٌ وابن عامر وعاصمٌ قرؤوا ذلك كلَّه بفتح الواو واللام.
Cenâb-ı Hakk'ın buradaki: {وَوَلَداً} “ve çocuk” kavli ile bu sûrede iki yerde geçen {قَالُواْ اتَّخَذَ الرَّحْمَنُ وَلَداً} “Rahmân çocuk edindi dediler” [Meryem: 88, 91], Zuhruf sûresindeki {إِن كَانَ لِلرَّحْمَنِ وَلَدٌ} “Eğer Rahmân'ın bir çocuğu olsaydı” [Zuhruf: 81] ve Nûh sûresindeki {مَالُهُ وَوَلَدُهُ} “malı ve çocuğu” [Nûh: 21] ayetlerine gelince; bu dört yeri iki Kardeş (Hamza ve Kisâî) vâv'ın dammesi ve lâm'ın sükûnu ile [«وُلْداً» şeklinde] okumuşlardır. İbn Kesîr ve Ebû Amr, diğer iki sûredeki hariç sadece Nûh sûresindekinde onlara muvafakat etmişlerdir. Geri kalanlar yani Nâfi', İbn Âmir ve Âsım ise bunların tamamını vâv ve lâm'ın fethasıyla [«وَلَداً» şeklinde] okumuşlardır.
فأمَّا القراءةُ بفتحتين فواضحةٌ وهو اسمٌ مفردٌ قائمٌ مقامَ الجمع. وأمَّا قراءةُ الضمِّ والإِسكانِ، فقيل: هي كالتي قبلها في المعنى، يقال: وَلَدَ ووُلْد، كما يقال: عَرَب وعُرْب، وعَدَمَ وعُدْم. وقيل: بل هي جمع لوَلَد نحو: أَسَد وأُسْد، وأَنْشَدوا على ذلك:
İki fetha ile yapılan kıraate gelince bu açıktır; çoğul yerine geçen tekil bir isimdir. Damme ve sükûn ile olan kıraate gelince; mânaca bir önceki gibi olduğu söylenmiştir: Nitekim 'Arab' (عَرَب) ve 'Urb' (عُرْب), 'Adem' (عَدَم) ve 'Udm' (عُدْم) denildiği gibi 'Veled' (وَلَد) ve 'Vüld' (وُلْد) da denir. Bunun 'esed' (أَسَد) ve 'üsd' (أُسْد) gibi 'veled'in çoğulu olduğu da söylenmiştir; buna delil olarak şu beyti okumuşlardır:
٣٢٥ - ٣- ولقد رَأَيْتُ معاشراً ... قد ثَمَّروا مالاً وَوُلْدا
325 - 3- Andolsun öyle topluluklar gördüm ki Malı da evladı da çoğaltıp geliştirdiler.
وأنشدوا شاهداً على أنَّ الوَلَدَ والوُلْد مترادِفان الآخر:
Veled ve vüld kelimelerinin eş anlamlı olduğuna delil olarak şu diğer beyti de okumuşlardır:
٣٢٥ - ٤- فَلَيْتَ فلاناً كان في بَطْنِ أمِّه ... وليت فلاناً كان وُلْدَ حمارِ
325 - 4- Keşke filanca anasının karnında kalsaydı, Keşke filanca bir eşek yavrusu/dölü olsaydı!
وقرأ عبد الله ويحيى بن يعمر «ووِلْدا» بكسر الواو، وهي لغةٌ في الوَلَد، ولا يَبْعُدُ أَنْ يكون هذا من باب الذَّبْح والرَّعْي، فيكون وِلْدٌ بمعنى مَوْلود، وكذلك في الذي بفتحتين نحو: القَبَض بمعنى المَقْبوض.
Abdullah [b. Mes'ûd] ve Yahyâ b. Ya'mer vâv'ın kesresiyle «ووِلْدا» şeklinde okumuşlardır; bu da 'veled' kelimesinde bir lehçedir. Bunun 'zibh' (kurban edilen) ve 'ra'y' (otlatılan) bâbından olması uzak bir ihtimal değildir; bu takdirde 'vild' (وِلْد), 'doğurulan çocuk' (mevlûd / مَوْلود) mânasında olur. İki fethalı olan kıraatte de 'makbûz' (kabzedilen) mânasına gelen 'kabaz' (القَبَض) misali durum aynıdır.
قوله: {أَطَّلَعَ} : هذه همزةُ استفهامٍ سَقَطَ من أجلها همزةُ الوصل. وقد قُرِئ بسقوطِها دَرْجاً وكَسْرِها ابتداءً على أنَّ همزةَ الاستفهام قد حُذِفَتْ لدلالةِ «أم» عليها كقوله:
Cenâb-ı Hakk'ın: {أَطَّلَعَ} “bildi mi?” kavli: Bu bir istifham hemzesidir ve onun sebebiyle vasıl hemzesi düşmüştür. Şairin şu sözünde olduğu gibi «أم» edatının delaleti sebebiyle istifham hemzesinin hazfedildiği kabul edilerek geçiş halinde vasıl hemzesinin düşürülmesiyle, başlangıçta ise kesrelenmesiyle [«اِطَّلَعَ» şeklinde] de okunmuştur:
٣٢٥ - ٥- لَعَمْرُكَ ما أَدْري وإن كنتُ دارِيا ... بسَبْعٍ رَمَيْنَ الجَمْرَ أم بثمانِ
325 - 5- Ömrüne yemin olsun ki bilmem, bilsem de: Yedi [taş]la mı cemreye taş attılar yoksa sekizle mi?
واطَّلع مِنْ قولِهم: اطَّلَعَ فلانٌ الجبلَ، أي: ارتقى أَعْلاه. قال جرير:
İttala'a (اطَّلع), Arapların 'Filanca dağa çıktı' yani 'en tepesine tırmandı' mânasındaki 'ittala'a fülânüni'l-cebele' (اطَّلَعَ فلانٌ الجبلَ) sözünden gelir. Cerîr şöyle demiştir:
٣٢٥ - ٦-. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... لا قَيْتُ مُطَّلَعَ الجِبالِ وُعُوْرا
325 - 6- . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... Dağların tırmanış yollarını sarp ve engebeli buldum.
ف «الغيبَ» ، مفعول به، لا على إسقاط حرف الجر، أي: على الغيبِ، كما زعمه بعضُهم.
Dolayısıyla bazılarının iddia ettiği gibi cer harfinin düşürülmesiyle 'gayb üzerine' (عَلى الغَيْبِ) mânasında olmayıp {الغَيْبَ} doğrudan mef'ûlün bihtir.
قوله: {كَلاَّ} : للنحويين في هذه اللفظةِ ستةُ مذاهبَ. أحدها: - وهو مذهبُ جمهور البصريين كالخليل وسيبويه وأبي الحسن الأخفش وأبي العباس - أنها حرفُ رَدْعٍ وزَجْر، وهذا معنىً لائقٌ بها حيث وَقَعَتْ في القرآن، وما أحسنَ ما جاءَتْ في هذه الآيةِ حيث زَجَرَتْ وَرَدَعَتْ ذلك القائلَ/. والثاني: - وهو مذهبُ النَّضْر بن شميل أنها حرفُ تصديقٍ بمعنى نعم، فتكون جواباً، ولا بُدَّ حينئذٍ مِنْ أَنْ يتقدَّمَها شيءٌ لفظاً أو تقديراً. وقد تُسْتعمل في القسم. والثالث: - وهو مذهب الكسائي وأبي بكر بن الأنباري ونصير بن يوسف وابن واصل - أنها بمعنى حقاً. والرابع - وهو مذهبُ أبي عبد الله محمد بن الباهلي- أنها رَدٌّ لما قبلها وهذا قريبٌ من معنى الرَّدْع. الخامس: أنها صلةٌ في الكلام بمعنى «إي» كذا قيل. وفيه نظرٌ فإنَّ «إي» حرفُ جوابٍ ولكنه مختصٌّ بالقسم. السادس: أنها حرفُ استفتاحٍ وهو قولُ أبي حاتم. ولتقريرِ هذه المواضعِ موضوعٌ هو أليقُ بها قد حققتُها بحمدِ الله تعالى فيه.
Cenâb-ı Hakk'ın: {كَلاَّ} “Kesinlikle hayır!” kavli: Nahivcilerin bu lafız hakkında altı mezhebi vardır. Birincisi -ki Halîl, Sîbeveyh, Ebü'l-Hasen el-Ahfeş ve Ebü'l-Abbâs [el-Müberred] gibi Basralıların cumhûrunun mezhebidir- reddetme ve menetme/azarlama harfi olmasıdır; Kur'an'da geçtiği her yerde ona en uygun olan mâna da budur. O sözü söyleyen kimseyi menedip reddettiği için bu ayette ne kadar da güzel gelmiştir! İkincisi -ki en-Nadr b. Şümeyl'in mezhebidir- 'evet' mânasında tasdik harfi olmasıdır; bu takdirde cevap olur ve lafzan veya takdiren kendisinden önce mutlaka bir sözün geçmiş olması gerekir. Bazen yeminde de kullanılır. Üçüncüsü -ki el-Kisâî, Ebû Bekr b. el-Enbârî, Nusayr b. Yûsuf ve İbn Vâsıl'ın mezhebidir- 'gerçekten/hakkıyla' (hakkan) mânasında olmasıdır. Dördüncüsü -ki Ebû Abdillâh Muhammed b. el-Bâhilî'nin mezhebidir- kendisinden önceki sözü reddetme bildirmesidir ki bu da menetme/azarlama mânasına yakındır. Beşincisi: Kelâmda 'iy' (إي) mânasında zâid bir edat olmasıdır; böyle denilmiştir. Ancak bunda tutarsızlık vardır; zira 'iy' bir cevap harfidir fakat sadece yemine mahsustur. Altıncısı: İbtidâ/istiftâh (söze başlama) harfi olmasıdır ki bu da Ebû Hâtim'in görüşüdür. Bu hususların incelenmesi için bunlara daha lâyık olan bir yer vardır ki Allah Teâlâ'ya hamdolsun bunu orada etraflıca tahkik etmiş bulunmaktayım.
وقد قُرِئ هنا بالفتح والتنوين في «كَلاَّ» هذه، وتُرْوى عن أبي نُهَيْك. وسيأتي لك ان الزمخشريَّ يحكي هذه القراءةَ ويَعْزِيْها لابن نُهَيْك في قوله: {كَلاَّ سَيَكْفُرُونَ} [مريم: ٨٢] ويحكي أيضاً قراءةً بضم الكاف والتنوين، ويَعْزِيْها لابن نهيك أيضاً. فأمَّا قولُه: «ابن نهيك» فليس لهم ابنُ نهيك، إنما لهم ابو نُهَيْك بالكُنْية.
Buradaki {كَلاَّ} lafzında fetha ve tenvin ile [«كَلاًّ» şeklinde] de okunmuştur ve bu Ebû Nüheyk'ten rivayet edilmektedir. İleride göreceğin üzere ez-Zemahşerî {كَلاَّ سَيَكْفُرُونَ} “Hayır! Onlar inkâr edecekler” [Meryem: 82] ayetinde bu kıraati nakledip İbn Nüheyk'e nisbet etmekte; ayrıca kâf'ın dammesi ve tenvin ile olan bir kıraati de nakledip onu da İbn Nüheyk'e dayandırmaktadır. ez-Zemahşerî'nin 'İbn Nüheyk' demesine gelince; râviler arasında İbn Nüheyk diye biri yoktur, o zât künyesiyle sadece Ebû Nüheyk'tir.
وفي قراءةِ الفتحِ والتنوينِ أربعةُ اوجهٍ، أحدُها: أنه منصوبٌ على المصدرِ بفعلٍ مقدرٍ مِنْ لفظها تقديرُه: كَلُّوا كَلاًّ، أي: أَعْيَوْا عن الحق إعْياءً، أو كَلُّوا عن عبادةِ الله لتهاونِهم بها، من قولِ العرب: «كَلَّ السيفُ» إذا نَبا عن الضَّرْب، وكَلَّ زيد، أي: تَعِبَ. وقيل: المعنى: كَلُّوا في دَعْواهم وانقطعوا. والثاني: أنَّه مفعولٌ به بفعلٍ مقدرٍ من معنى الكلام تقديره: حَمَلُوا كَلاَّ، والكَلُّ أيضاً: الثَّقْل. تقول: فلان كَلٌّ على الناس، ومنه قوله تعالى: {وَهُوَ كَلٌّ على مَوْلاهُ} [النحل: ٧٦] والثالث: أنَّ التنوينَ بدلٌ مِنْ ألف «كَلاَّ» وهي التي يُراد بها الرَّدْعُ والزَّجْر، فيكونُ صَرْفاً أيضاً.
Fetha ve tenvin kıraatinde [«كَلاًّ»] dört vecih vardır: Birincisi: Kendi lafzından takdir edilen bir fiille masdar olarak mansub olmasıdır; takdiri: 'kellû kellen'dir (كَلُّوا كَلاًّ), yani 'haktan büsbütün âciz kaldılar' yahut hafife aldıkları için 'Allah'a ibadetten geri durup yoruldular' demektir. Bu, Arapların kılıç darbeden geri kalıp kesmediğinde söyledikleri 'kelle's-seyfü' (كَلَّ السيفُ) ve Zeyd yorulduğunda söyledikleri 'kelle Zeydün' (كَلَّ زيد) sözünden gelir. Bir görüşe göre de mâna: 'İddialarında âciz kalıp tıkandılar' demektir. İkincisi: Kelâmın mânasından takdir edilen bir fiille mef'ûlün bih olmasıdır; takdiri: 'Bir yük/külfet yüklendiler' (hamelû kellen / حَمَلُوا كَلاَّ) şeklindedir. 'el-Kell' (الكَلُّ) aynı zamanda ağırlık/yük demektir. 'Filanca insanlara yüktür' dersin; nitekim Allah Teâlâ'nın: {وَهُوَ كَلٌّ عَلَى مَوْلَاهُ} “O, efendisine bir yüktür” [Nahl: 76] kavli de bundandır. Üçüncüsü: Tenvinin, menetme ve azarlama kastedilen {كَلاَّ} lafzının elifinden bedel olmasıdır; bu takdirde aynı zamanda sarf (tenvin alma) hali olur.
قال الزمخشري: «ولقائلٍ أَنْ يقول: إنْ صَحَّتْ هذه الروايةُ فهي» كَلاَّ «التي للردع، قَلَبَ الواقفُ عليها ألفَها نوناً كما في قوله: {قَوَارِيرَاْ} [الإِنسان: ١٥] . قال الشيخ:» وهذا ليس بجيد لأنه قال: «التي للرَّدْع» والتي للرَّدْعِ حرفٌ
ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Biri çıkıp şöyle diyebilir: Şayet bu rivayet sahih ise bu, menetme bildiren 'kellâ'dır (كَلاَّ); üzerinde vakıf yapan kişi Allah Teâlâ'nın: {قَوَارِيرَاْ} “billur kaplar” [İnsân: 15] kavlinde olduğu gibi elifini nûn'a (tenvine) çevirmiştir.» Şeyh [Ebû Hayyân] ise şöyle demiştir: «Bu iyi bir izah değildir; çünkü o 'menetme bildiren' demiştir, menetme bildiren kelime ise bir harftir
ولا وجهَ لقَلْبِ ألفِها نوناً، وتشبيهُه ب «قواريراً» ليس بجيدٍ لأن «قواريراً» اسمٌ رُجِعَ به إلى أصلِه، فالتنوينُ ليس بدلاً مِنْ ألف بل هو تنوينُ الصَّرْف، وهذا الجمعُ مختلفٌ فيه: أيتحتَّم مَنْعُ صَرْفِه أم يجوز؟ قولان ومنقول أيضاً أنَّ لغةَ بعضِ العرب يصرفون ما لا يَنْصَرِفُ فهذا القولُ: إمَّا على قولِ مَنْ لا يَرَى بالتحتُّم، أو على تلك اللغة «.
ve onun elifinin nûn'a çevrilmesinin hiçbir izahı yoktur. Onu «قَوَارِيرَاْ» kelimesine benzetmesi de isabetli değildir; zira «قواريراً» aslına döndürülmüş bir isimdir, dolayısıyla buradaki tenvin eliften bedel olmayıp sarf (munsarıflık) tenvinidir. Zaten bu tür cemi'lerde ihtilaf edilmiştir: Gayrimunsarıf olması kesin midir yoksa [munsarif kılınması] câiz midir? Bu hususta iki görüş vardır. Ayrıca bazı Arap kabilelerinin gayrimunsarifi tenvinledikleri lehçe de nakledilmiştir; dolayısıyla bu görüş ya gayrimunsarifin vâcip olmadığını düşünenlerin kavline göredir yahut o lehçeye dayanmaktadır.»
والرابع: أنه نعتٌ ل» آلهة «قاله ابن عطية. وفيه نظرٌ، إذ ليس المعنى على ذلك. وقد يظهر له وجهٌ: أن يكونَ قد وَصَفَ الآلهة بالكَلِّ الذي هو المصدرُ بمعنى الإِعياءُ والعَجْز، كأنه قيل: آلهةً كالَّيْنَ، أي: عاجِزين منقطعين، ولمَّا وَصَفهم بالمصدر وَحَّده.
Dördüncüsü: İbn Atıyye'nin dediği gibi {ءَالِهَةً} “ilahlar” kelimesinin sıfatı olmasıdır. Ancak bunda tutarsızlık vardır, zira mâna buna uygun değildir. Bunun için şöyle bir izah vechi ortaya konabilir: İlahları, yorgunluk ve acziyet mânasındaki masdar olan 'kell' (el-kell) ile vasıflamış olmasıdır; sanki 'âciz, bitkin ilahlar' (âliheten kâllîne / آلهةً كالَّيْنَ) denilmiş gibidir. Onları masdar ile vasıfladığı zaman da kelimeyi tekil getirmiştir.
وروى ابن عطية والدانيُّ وغيرُه عن أبي نهيك أنه قرأ «كُلاَّ» بضم الكافِ والتنوين. وفيها تأويلان، أحدهما: أن ينتصِبَ على الحالِ، أي: سيكفرون جميعاً. كذا قَدَّره أبو البقاء واستبعدَه. والثاني: أنه منصوبٌ بفعلٍ مقدرٍ، أي: يَرْفُضون أو يَجْحَدون أو يُتْرَكُون كُلاًّ، قاله ابن عطية.
İbn Atıyye, ed-Dânî ve başkaları Ebû Nüheyk'in kâf'ın dammesi ve tenvin ile «كُلاَّ» şeklinde okuduğunu rivayet etmişlerdir. Bunda iki tevîl vardır. Birincisi: Hâl olarak mansub olmasıdır; yani 'hepsi birden inkâr edecekler' mânasındadır. Ebu'l-Bekā bunu böyle takdir etmiş ve uzak görmüştür. İkincisi: Mukadder bir fiille mansub olmasıdır; İbn Atıyye'nin belirttiği üzere 'Hepsini reddedecekler' yahut 'inkâr edecekler' veya 'hepsi terk edilecekler' demektir.
وحكى ابن جرير أنَّ أبا نهيك قرأ «كُلٌّ» بضم الكاف ورفع اللام منونةً على أنَّه مبتدأ، والجملةُ الفعليةُ بعد خبرُه. وظاهرُ عبارةِ هؤلاء أنه لم يُقرأ بذلك إلا في «كُلاَّ» الثانية.
İbn Cerîr, Ebû Nüheyk'in kâf'ın dammesi ve lâm'ın tenvinli ref'i ile mübteda olmak üzere «كُلٌّ» şeklinde okuduğunu, sonraki fiil cümlesinin ise onun haberi olduğunu nakletmiştir. Bu müelliflerin ibaresinin zâhiri, bu kıraatin sadece ikinci «كُلاَّ» lafzında okunduğu yönündedir.
وقرأ عليٌّ بن أبي طالب «ونُمِدُّ» مِنْ أمَدَّ. وقد تقدَّم القولُ في مَدَّه وأمدَّه:
Ali b. Ebî Tâlib 'emedde' (أَمَدَّ) fiilinden [hareketle] «ونُمِدُّ» şeklinde okumuştur. 'Medde' (مَدَّ) ve 'emedde' (أَمَدَّ) fiilleri hakkındaki açıklama daha önce geçmişti.
قوله: {وَنَرِثُهُ مَا يَقُولُ} [مريم: ٨٠] يجوز في «ما» وجهان؛ أحدهما: أَنْ تكونَ مفعولاً بها. والضميرُ في «نَرِثُه» منصوبٌ على إسقاط الخافضِ تقديرُه: ونَرِثُ منه ما يقولُه. الثاني: أن تكونَ بدلاً من الضمير في «نَرِثُه» بدلَ الاشتمال. وقدَّر بعضُهم مضافاً قبل الموصولِ، أي: نَرِثُه معنى ما يقول، أو مُسَمَّى ما يقول، وهو المال والولد؛ لأنَّ نفس القول لا يُورَّث.
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَنَرِثُهُ مَا يَقُولُ} “ve söylediği şeye biz mirasçı oluruz” [Meryem: 80] kavlinde «ما» hakkında iki vecih câizdir: Birincisi: Mef'ûlün bih olmasıdır. «نَرِثُه» fiilindeki zamir ise cer harfinin hazfedilmesiyle mansubdur; takdiri: 'Söylediği şeyi ondan miras alırız' (ve nerisü minhü mâ yekūlühû / ونَرِثُ منه ما يقولُه) şeklindedir. İkincisi: «نَرِثُه» fiilindeki zamirden bedel-i iştimal olmasıdır. Bazıları ism-i mevsûlden önce bir muzâf takdir etmişlerdir; yani 'Söylediği şeyin mânasına yahut söylediği şeyin isimlendirdiği varlığa mirasçı oluruz' demektir ki bu da mal ve çocuktur; zira bizzat sözün kendisine mirasçı olunamaz.
و «فَرْداً: حال: إمَّا مقدَّرةٌ نحو: {فادخلوها خَالِدِينَ} [الزمر: ٧٣] أو مقارنةِ، وذلك مبنيٌّ على اختلافٍ في معنى الآية مذكور في الكشاف.
«فَرْداً» lafzı hâldir: Ya {فادخلوها خَالِدِينَ} “ebedî kalıcılar olarak oraya girin” [Zümer: 73] kavlindeki gibi mukadder [bir hâl]dir yahut mukarin (fiille eşzamanlı) [bir hâl]dir. Bu da âyetin el-Keşşâf'ta zikredilen mânasındaki ihtilafa dayanmaktadır.
والضمير في {سَيَكْفُرُونَ} يجوز أن يعودَ على الآلهةِ لأنه أقربُ مذكورٍ، ولأنَّ الضميرَ في» يكونون «أيضاً عائدٌ عليهم فقط. ومثلُه: {وَإِذَا رَأى الذين أَشْرَكُواْ شُرَكَآءَهُمْ} [النحل: ٨٦] ثم قال: {فَألْقَوْا إِلَيْهِمُ القول إِنَّكُمْ لَكَاذِبُونَ} . وقيل: يعود على المشركين» . ومثلُه قولُه: {والله رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ} [الأنعام: ٢٣] . إلا أنَّ فيه عَدَمَ توافقِ الضمائرِ إذ الضميرُ في «يكونون» عائدٌ على الآلهة، و «بعبادتهم» مصدرٌ مضافٌ إلى فاعِلِه إنْ عاد الضميرُ في «عبادتهم» على المشركين العابدين، وإلى المفعولِ إنْ عاد إلى الآلهة.
{سَيَكْفُرُونَ} “inkâr edecekler” kavlindeki zamirin, en yakın zikredilen merci olması ve «يكونون» lafzındaki zamirin de sadece onlara dönmesi sebebiyle ilahlara raci olması câizdir. Bunun benzeri şudur: {وَإِذَا رَأى الذين أَشْرَكُواْ شُرَكَآءَهُمْ} “Şirk koşanlar ortak koştuklarını gördükleri zaman” [Nahl: 86], ardından Cenâb-ı Hak şöyle buyurmuştur: {فَألْقَوْا إِلَيْهِمُ القول إِنَّكُمْ لَكَاذِبُونَ} “onlara 'Siz kesinlikle yalancılarsınız' sözünü fırlatırlar”. Bir görüşe göre de [zamir] müşriklere racidir. Bunun benzeri de Cenâb-ı Hakk'ın: {والله رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ} “Rabbimiz Allah'a andolsun ki biz müşrikler değildik” [En'âm: 23] kavlidir. Ancak bunda zamirlerin uyumsuzluğu söz konusudur; zira «يكونون» lafzındaki zamir ilahlara racidir; «بعبادتهم» ise «عبادتهم» lafzındaki zamir ibadet eden müşriklere raci olursa failine, şayet ilahlara raci olursa mef'ûlüne muzâf olmuş bir masdardır.