Binûn

«Tâhâ» — 2. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Masûn (İ'rab Tefsiri) · Semîn el-Halebî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قوله: {أَتَوَكَّأُ} يجوز أن يكونَ خبراً ثانياً ل «هي» ، ويجوز أن يكونَ حالاً: إمَّا مِنْ «عصايَ» ، وإمَّا من الياء. وفيه بُعْدٌ؛ لأنَّ مجيءَ الحالِ من المضاف/ إليه قليلٌ، وله مع ذلك شروطٌ ليس فيه شيءٌ منها هنا. ويجوز أن تكون جملةً مستأنفةً. وجَوزَّ أبو البقاء نقلاً عن غيره أن تكونَ «عصايَ» منصوبةً بفعل مقدَّر، و «أتوكَّأُ» هو الخبر، ولا ينبغي أَنْ يقال ذلك.

Cenâb-ı Hakk'ın: {أَتَوَكَّأُ} “Dayanırım” sözünün, {هِيَ} “O” zamirinin ikinci haberi olması caiz olduğu gibi; ya «asâye» lafzından ya da [mütekellim] yâ'sından hâl olması da caizdir. Ancak [yâ'dan hâl olmasında] bir uzaklık vardır; zira muzafun ileyhten hâl gelmesi azdır, üstelik bunun bazı şartları vardır ki burada onlardan hiçbiri bulunmamaktadır. Cümlenin istinaf cümlesi olması da caizdir. Ebu'l-Bekâ, başkasından naklen «asâye» lafzının takdirî bir fiille mensup, {أَتَوَكَّأُ} “Dayanırım” fiilinin ise haber olmasını caiz görmüştür; fakat böyle denilmesi uygun değildir.

والتوَكُّؤ: التحامُلُ على الشيءِ، وهو بمعنى الاتكاء. وقد تقدَّم تفسيرُه في يوسف فهما من مادةٍ واحدة، وذكَرْتُه هنا لاختلاف وَزْنَيْهما.

«Et-Tevekku'» (التوكؤ); bir şeye yüklenmek, dayanmaktır ki bu da ittikâ (yaslanmak/dayanmak) anlamındadır. Bunun tefsiri Yûsuf [suresinde] geçmişti; ikisi de aynı köktendir. Vezinleri farklı olduğu için burada [tekrar] zikrettim.

والهَشُّ بالمعجمةِ الخَبْطُ. يقال: هَشَشْتُ الوَرَقَ أَهُشُّه أي: خَبَطْتُه ليسقطَ، وأمَّا هَشَّ يَهِش بكسر العين في المضارع فبمعنى البَشاشة، وقد قرأ النخعي بذلك فقيل: هو بمعنى أهُشُّ بالضمِّ، والمفعولُ محذوفٌ في القراءتين أي: أهشُّ الورقَ أو الشجرَ. وقيل: هو في هذه القراءةِ مِنْ هَشَّ هَشاشةً إذا مال. وقرأ الحسن وعكرمة «وأَهُسُّ» بضم الهاءِ والسينِ المهملة وهو السَّوْقُ، ومنه الهَسُّ والهَساس، وعلى هذا فكان ينبغي أن يتعدى بنفسه، ولكنه ضُمِّنَ معنى ما يتعدَّى ب «على» وهو أَقوم. ونقل ابن خالويه عن النخعي أنه قرأ «وأُهِشُّ» بضم الهمزة وكسر الهاء مِنْ «أَهَشَّ» رباعياً وبالمهملة، ونقلها عنه الزمخشري بالمعجمة فيكون عنه قراءات.

Noktalı şın ile «el-Heşş» (الهش), [yaprak düşürmek için ağaca] vurup silkelemektir. «Heşaştü'l-veraka eheşşuhû» (yaprakları dökülsün diye sopayla vurdum) denir. Muzarisinde aynulfilin kesrasıyla «heşşe yehışşu» ise güler yüzlülük/sevimlilik anlamındadır. en-Nehaî bu şekilde [kesra ile «ehışşu»] okumuştur; bu kıraatin zamme ile olan «ehuşşu» anlamında olduğu ve mefulün her iki kıraatte de mahzuf bulunduğu söylenmiştir; yani: «Yaprakları veya ağacı silkeliyorum» demektir. Bu kıraatte lafzın, eğrildiğinde söylenen «heşşe heşâşeten»den geldiği de söylenmiştir. Hasan ve İkrime, hâ'nın zammesi ve noktasız sîn ile «ve ehussu» (وأَهُسُّ) şeklinde okumuşlardır; bu da [hayvanları] sürmektir. «El-Hess» ve «el-hesâs» kelimeleri de buradan gelir. Buna göre fiilin bizzat geçişli olması gerekirdi; ancak «alâ» ile geçişli olan «akûmu» (çobanlığını yaparım/gözetirim) manasını tazammun etmiştir. İbn Hâleveyh, en-Nehaî'den onun sülasi mezid (dört harfli) «eheşşe»den hemzenin zammesi ve hâ'nın kesrasıyla noktasız sîn ile «ve ühissu» (وأُهِشُّ) şeklinde okuduğunu nakletmiş, ez-Zemahşerî ise bunu ondan noktalı şın ile nakletmiştir; dolayısıyla ondan farklı kıraatler gelmiş olmaktadır.

ونقل صاحب «اللوامح» عن مجاهد وعكرمة «وأَهُشُ» بضم الهاء وتخفيف الشين قال: «ولا أعرف لها وجهاً» إلاَّ أَنْ يكونَ قد استثقل التضعيف مع تفشِّي الشين فخفف، وهو بمعنى قراءة العامة.

«El-Levâmih» sahibi, Mücâhid ve İkrime'den hâ'nın zammesi ve şın'ın şeddesiz haliyle «ve ehuşu» (وأَهُشُ) kıraatini nakletmiş ve: «Şın harfinin tefeşşî (yayılma) özelliğiyle birlikte şeddeyi ağır bularak tahfif yapmış olması dışında buna bir vecih bilmiyorum» demiştir ki bu da cumhurun kıraati anlamındadır.

وقرأ بعضهم «غَنْمي» بسكون النون ولا ينقاس. والمآرب: جمع مَأْرَبة وهي الحاجة وكذلك الإِرْبة أيضاً. وفي راء «المأربة» الحركاتُ الثلاثُ.

Bazıları nun harfinin sükûnu ile «ganmî» (غَنْمي) şeklinde okumuştur; ancak bu kıyasa uymaz. «El-Meârib» (المآرب), ihtiyaç anlamına gelen «me'rebe»nin (مَأْرَبة) çoğuludur; «irbe» (الإِرْبة) de böyledir. «El-Me'rebe» kelimesinin râ harfinde üç hareke de [fetha, zamme, kesra] caizdir.

و «أخرى» كقوله: {الأسمآء الحسنى} [الإسراء: ١١٠] وقد تقدم قريباً. قال أبو البقاء: «ولو قيل» أُخَر «لكانَ على اللفظ» يعني: «أُخَر» بضمِّ الهمزة وفتح الخاء، وباللفظ لفظ الجمع. ونقل الأهوازي عن شيبة والزهري «مارب» قال «بغيرِ همزٍ» كذا أَطْلق. والمرادُ بغير همز محقق بل مُسَهَّلٌ بين بين، وإلاَّ فالحذفُ بالكليَّةِ شاذٌّ.

[Ayet metnindeki] {أخرى} “başka” lafzı, Cenâb-ı Hakk'ın: {الأسمآء الحسنى} “En güzel isimler” [İsrâ: 110] kavli gibidir ve yakın bir yerde geçmişti. Ebu'l-Bekâ şöyle demiştir: «Eğer 'uhar' (أُخَر) denilseydi lafza göre olurdu»; yani hemzenin zammesi ve hı'nın fethası ile «uhar» denilseydi ve lafız ile de çoğul lafzı kastedilirdi. el-Ehvâzî, Şeybe ve ez-Zührî'den «mârib» şeklinde naklederek: «Hemzesiz olarak» demiştir; bu ifadeyi mutlak olarak kullanmıştır. Maksat ise hemzenin tahkik edilmeyip bilakis beyne beyne (kolaylaştırılarak) teshil edilmesidir; aksi takdirde hemzenin tamamen hazfedilmesi şâzz olur.

قوله: {تسعى} : يجوز أن يكون خبراً ثانياً عند مَنْ يُجَوِّز ذلك. ويجوز أن يكونَ صفةً ل «حيَّة» .

Cenâb-ı Hakk'ın: {تسعى} “Koşuyor” sözü: Bunu caiz gören kimseye göre ikinci haber olması caizdir. {حيَّة} “Bir yılan” lafzının sıfatı olması da caizdir.

قوله: {سِيَرتَهَا} : في نصبها أوجه، أحدها: أن تكونَ منصوبةً على الظرف أي: في سيرتها أي: طريقتها. الثاني: أنها منصوبةٌ على أنها بدلٌ من ها «سنعيدها» بدلُ اشتمال؛ لأن السيرةَ الصفة أي: سنعيدها صفتها وشكلها. الثالث: أنها منصوبة على إسقاط الخافض أي: إلى سيرتها. قال الزمخشري: «ويجوز أن يكون مفعولاً، مِنْ عاده أي: عاد إليه، فيتعدى لمفعولَيْنِ، ومنه بيتُ زهير:

Cenâb-ı Hakk'ın: {سِيَرتَهَا} “Eski haline” sözünün mansub olmasında çeşitli vecihler vardır: Birincisi: Zarf olarak mansub olmasıdır, yani: «Kendi sîretinde (sîretihâ)», yani durumunda demektir. İkincisi: {سنعيدها} “Onu döndüreceğiz”deki «hâ» zamirinden bedel-i iştimal olarak mensuptur; zira sîret sıfattır, yani: «Onu kendi sıfatına ve şekline döndüreceğiz» demektir. Üçüncüsü: Cer edatının düşürülmesiyle (hazf-ı hâfız) mensuptur, yani: «Kendi sîretine doğru (ilâ sîretihâ)» demektir. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «'Âdehû' yani 'ona döndü' fiilinden meful olması da caizdir; böylece iki mefule geçişli olur. Züheyr'in şu beyti de bu kabildendir:

٣٢٨٥ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... وعادَكَ أَنْ تُلاَقِيَها العَداءُ

3285 - ..................................................... / Düşmanlık sana onunla karşılaşmayı tekrar yaşattı.

وهذا هو معنى قولِ مَنْ قال: إنه على إسقاط إلى، وكان قد جَوَّز أن يكونَ ظرفاً كما تقدَّم. إلاَّ أن الشيخ ردَّه بأنه ظرفٌ مختص، ولا يَصِلُ إليه الفعلُ إلاَّ بوساطة» في «إلاَّ فيما شَذَّ.

Bu da 'ilâ' harf-i cerinin düşürülmesi iledir diyen kimsenin sözünün manasıdır. ez-Zemahşerî, daha önce geçtiği üzere zarf olmasını da caiz görmüştü. Ne var ki Şeyh [Ebû Hayyân], bunun muhtas (belirli) bir zarf olduğunu ve şâzz durumlar müstesna fiilin ona ancak 'fî' vasıtasıyla ulaşabileceğini belirterek bu görüşü reddetmiştir.

والسِّيرة: فِعْلَة تدل على الهيئة من السَيْر كالرِّكْبَة من الركوب، ثم اتُّسِع فعُبِّر بها عن المذهب والطريقة. قال خالد الهُذَلي:

«Es-Sîre» (السيرة); tıpkı «rükûb»dan gelen «rikbe» gibi «seyr» kökünden gelen ve heyeti (durumu/biçimi) gösteren «fi'le» (فِعْلَة) veznidir. Daha sonra mana genişletilmiş ve bununla mezhep ve yol ifade edilmiştir. Hâlid el-Hüzelî şöyle demiştir:

٣٢٨٦ - فلا تغْضَبَنْ مِنْ سِيرَةٍ أنت سِرْتَها ... فأولُ راضٍ سيرةً مَنْ يَسِيرُها

3286 - Kendi yürüdüğün bir yoldan (sîretten) dolayı sakın öfkelenme / Zira bir yola ilk razı olan, o yolda yürüyendir.

وجَوَّز أيضاً أن ينتصبَ بفعلٍ مضمرٍ أي: يسير سيرتَها الأولى، وتكون هذه الجملةُ المقدرةُ في محلِّ نصبٍ على الحال أي: سنعيدها سائرةً سيرتَها.

Gizli bir fiille mensup olması da caiz görülmüştür, yani: «İlk sîreti üzere hareket eder (tesîru sîratehe'l-ûlâ)» demektir. Bu takdir edilen cümle de hâl olarak nasb mahallindedir, yani: «Biz onu önceki sîretinde yürür bir halde döndüreceğiz» demektir.

قوله: {واضمم} : لا بدَّ هنا مِنْ حَذْف، والتقدير: واضمُمْ يَدك تنضمَّ، وأَخْرِجْها تَخْرُجْ، فحذف من الأول والثاني، وأبقى مقابلَيْهما ليدلا على ذلك إيجازاً واختصاراً، وإنما احتيج إلى هذا لأنه لا يترتَّبُ على مجردِ الضمِّ الخروجُ.

Cenâb-ı Hakk'ın: {واضمم} “Koy/çek” sözü: Burada mutlaka bir hazif olmalıdır; takdiri şöyledir: «Elini koy ki kavuşsun; onu çıkar ki çıksın». Birincisinden ve ikincisinden hazif yapılmış, icaz ve ihtisar gayesiyle buna delalet etsin diye zıt karşılıkları bırakılmıştır. Buna ihtiyaç duyulmasının sebebi ise, sadece koyup bitiştirmekle elin çıkmasının terettüp etmeyeceğidir.

قوله: {بَيْضَآءَ} حالٌ مِنْ فاعل «تَخْرُجْ» .

Cenâb-ı Hakk'ın: {بَيْضَآءَ} “Bembeyaz” sözü: {تَخْرُجْ} “Çıksın” fiilinin failinden hâldir.

قوله: {مِنْ غَيْرِ سواء} يجوز أن يكونَ متعلِّقاً ب «تخرجْ» ، وأن تكونَ متعلقةً ب «بيضاءَ» لِما فيها من معنى الفعل نحو: ابيضَّتْ من غيرِ سوءٍ. ويجوز أن تكونَ متعلقةً بمحذوفٍ على أنها حال من الضمير في «بيضاء» . وقوله: {مِنْ غَيْرِ سواء} يُسَمَّى عند أهل البيان «الاحتراس» وهو: أن يؤتى بشيءٍ يرفعُ تَوَهُّمَ

Cenâb-ı Hakk'ın: {مِنْ غَيْرِ سوء} “Kusursuz olarak” sözü: {تخرجْ} “Çıksın” fiiline müteallik olması caiz olduğu gibi; «kusursuz olarak beyazlaştı» örneğinde olduğu gibi fiil manası taşıdığı için {بيضاءَ} “Bembeyaz” lafzına müteallik olması da caizdir. {بيضاء} “Bembeyaz” içindeki zamirden hâl olarak mahzufe müteallik olması da caizdir. Cenâb-ı Hakk'ın: {مِنْ غَيْرِ سوء} “Kusursuz olarak” sözü, beyan ehli nezdinde «ihtiras» olarak adlandırılır. İhtiras: Kastedilenin aksini tevehhüm edenin

مَنْ يتوهَّمُ غيرَ المراد؛ وذلك أن البياضَ قد يُرادُ به البَرَصُ والبَهَقُ، فأتى بقوله: {مِنْ غَيْرِ سواء} نفياً لذلك.

bu vehmini ortadan kaldıracak bir ifadenin getirilmesidir. Şöyle ki; beyazlık ile bazen alaca (baras) ve sedef (behak) hastalığı kastedilebilir; Cenâb-ı Hak bunu nefyetmek için {مِنْ غَيْرِ سوء} “Kusursuz olarak” sözünü getirmiştir.

قوله: {آيَةً} فيها أوجهٌ، أحدها: أن تكونَ حالاً أعنى أنها بدلٌ مِنْ «بيضاءَ» الواقعةِ حالاً. الثاني: أنها حالٌ من الضمير في «بيضاءَ» . الثالث: أنها حالٌ من الضمير في الجارِّ والمجرور. الرابع: أنها منصوبةٌ بفعلٍ محذوفٍ. فقدَّره أبو البقاء: جَعَلْناها آيةً، أو آتَيْناك آيةً. وقَدَّره الزمخشري: خُذْ آيةً، وقدَّر أيضاً: دنوكَ آية. وردَّ الشيخُ هذا: بأن من باب الإِغراء. ولا يجوز إضمارُ الظروفِ في الإِغراء. قال: لأنَّ العاملَ حُذِفَ، وناب هذا مَنابَه فلا يجوز أن يُحْذَفَ النائبُ أيضاً. وأيضاً فإنَّ أحكامَها تخالفُ العاملَ الصريحَ، فلا يجوز إضمارُها، وإنْ جاز إضمارُ الأفعال.

Cenâb-ı Hakk'ın: {آيَةً} “Bir mucize olarak” sözünde birkaç vecih vardır: Birincisi: Hâl olmasıdır; yani hâl konumundaki {بيضاءَ} “Bembeyaz” lafzından bedeldir. İkincisi: {بيضاءَ} “Bembeyaz” kelimesindeki zamirden hâldir. Üçüncüsü: Câr-mecrurdaki zamirden hâldir. Dördüncüsü: Mahzuf bir fiille mensuptur. Ebu'l-Bekâ bunu: «Onu bir ayet kıldık (cealnâhâ âyeten)» veya «Sana bir ayet verdik (âteynâke âyeten)» şeklinde takdir etmiştir. ez-Zemahşerî ise: «Bir ayet al (huz âyeten)» şeklinde takdir etmiş, ayrıca: «Sana yaklaşması bir ayettir (dünuvvüke âyeten)» takdirini de yapmıştır. Şeyh [Ebû Hayyân] bunu, [son takdirin] iğrâ (teşvik) babından olduğu gerekçesiyle reddetmiştir; zira iğrâ babında zarfların gizlenmesi caiz değildir. Şöyle demiştir: Çünkü amil hazfedilmiş ve bu [zarf] onun yerine geçmiştir; binaenaleyh naibin de hazfedilmesi caiz olmaz. Ayrıca zarfların hükümleri sarih amile muhaliftir; dolayısıyla fiillerin gizlenmesi caiz olsa bile zarfların gizlenmesi caiz değildir.

قوله: {لِنُرِيَكَ} : متعلقٌ بما دَلَّتْ عليه «آية» أي: دَلَلْنا بها لِنُرِيَكَ، أو بجعلناها، أو بآتيناك المقدَّرِ. وقدَّره الزمخشريُّ «لِنريك فَعَلْنا ذلك» . وَجوَّز الحوفيُّ أن يتعلقَ ب «اضْمُمْ» . وجَوَّزَ غيرُه أَنْ يتعلَّقَ ب «تَخْرُجْ» . ولا يجوزُ أَنْ يتعلَّقَ بلفظ «آية» لأنها قد وُصِفَتْ وقدَّره الزمخشريُّ أيضاً: «لِنُرِيَكَ خُذْ هذه الآية أيضاً» .

Cenâb-ı Hakk'ın: {لِنُرِيَكَ} “Sana göstermemiz için” sözü: {آية} “Mucize/ayet” kelimesinin delalet ettiği manaya mütealliktir; yani: «Sana göstermemiz için onunla delil getirdik» demektir; yahut takdir edilen «cealnâhâ» veya «âteynâke» fiiline mütealliktir. ez-Zemahşerî bunu: «Sana göstermek için bunu yaptık (linüriyeke fealnâ zâlike)» şeklinde takdir etmiştir. el-Havfî, {اضْمُمْ} “Koy” fiiline müteallik olmasını caiz görmüştür. Başkası ise {تَخْرُجْ} “Çıksın” fiiline müteallik olmasını caiz görmüştür. {آية} “Mucize/ayet” lafzına müteallik olması ise caiz değildir; çünkü o sıfat almıştır. ez-Zemahşerî bunu ayrıca: «Sana göstermemiz için bu ayeti de al (linüriyeke huz hâzihi'l-âyete eydan)» şeklinde takdir etmiştir.

قوله: {مِنْ آيَاتِنَا الكبرى} يجوزُ أَنْ يتعلقَ «مِنْ آياتنا» بمحذوفٍ على أنه

Cenâb-ı Hakk'ın: {مِنْ آيَاتِنَا الكبرى} “En büyük ayetlerimizden” sözünde: {مِنْ آيَاتِنَا} “Ayetlerimizden” ifadesinin mahzufe müteallik olarak

حالٌ مِن «الكبرى» ويكون «الكبرى» على هذا مفعولاً ثانياً ل «نُرِيَكَ» . والتقديرُ: لِنُرِيَك الكبرى حالَ كونِها مِنْ آياتنا، أي: بعض آياتِنا. ويجوز أَنْ يكونَ المفعولُ الثاني نفسَ «مِنْ آياتنا» ، فتتعلقَ بمحذوفٍ أيضاً، وتكون «الكبرى» على هذا صفةً ل «آياتنا» وصفاً لجمع المؤنثِ غيرِ العاقل وصفَ الواحدةِ على حَدِّ {مَآرِبُ أخرى} [طه: ١٨] و {الأسمآء الحسنى} [الإسراء: ١١٠] .

{الكبرى} “En büyüğü” lafzından hâl olması caizdir ve bu takdirde {الكبرى} “En büyüğü” lafzı {نُرِيَكَ} “Sana göstermemiz için” fiilinin ikinci mefulü olur. Takdiri şöyledir: «Ayetlerimizden biri olduğu halde sana en büyüğünü göstermemiz için», yani ayetlerimizin bir kısmını [göstermemiz için] demektir. İkinci mefulün bizzat {مِنْ آيَاتِنَا} “Ayetlerimizden” ifadesi olması da caizdir; bu durumda o da mahzufe müteallik olur. {الكبرى} “En büyüğü” lafzı ise bu takdire göre {مَآرِبُ أخرى} “Başka ihtiyaçlar” [Tâhâ: 18] ve {الأسمآء الحسنى} “En güzel isimler” [İsrâ: 110] ayetleri kuralınca akılsız dişil çoğulun tekil sıfatıyla nitelenmesi kabilinden {آيَاتِنَا} “Ayetlerimiz” lafzının sıfatı olur.

وهذان الوجهان قد نقلهما الزمخشري والحوفي وأبو البقاء وابنُ عطية. واختار الشيخُ الثاني قال: «لأنه يلزمُ من ذلك أَنْ تكونَ آياتُه كلُّها هي الكُبَرَ؛ لأنَّ ما كان بعضَ [الآيات] الكبر صَدَقَ عليه أنه الكبرى، وإذا جَعَلْتَ» الكبرى «مفعولاً ثانياً لم تتصِفْ الآياتُ بالكُبَرِ؛ لأنها هي المتصفةُ بأفعل التفضيل. وأيضاً إذا جَعَلْتَ» الكبرى «مفعولاً فلا يمكنُ أَنْ تكونَ صفةً للعصا واليد معاً، إذ كان يلزم التثنية. ولا جائزٌ أَنْ يَخُصَّ إحداهما بالوصف دونَ الأخرى، لأنَّ التفضيلَ في كلٍ منهما. ويَبْعُدُ ما قاله الحسنُ: من أنَّ اليدَ أعظمُ في الإِعجاز من العصا؛ فإنه جعل» الكبرى «مفعولاً ثانياً لِنُرِيَك، وجعل ذلك راجعاً للآية القريبة، وقد ضَعُفَ قولُه بأنَّ منافعَ العصا أكبرُ. وهو غيرُ خفيّ» . انتهى ملخصاً.

Bu iki vechi ez-Zemahşerî, el-Havfî, Ebu'l-Bekâ ve İbn Atiyye nakletmişlerdir. Şeyh [Ebû Hayyân] ise ikinci vechi tercih etmiş ve şöyle demiştir: «Çünkü bundan, O'nun bütün ayetlerinin en büyük (küber) olması neticesi çıkar; zira en büyük [ayetlerin] bir kısmı olan şey hakkında da onun 'en büyük' olduğu doğrulanır. {الكبرى} “En büyüğü” lafzını ikinci meful kıldığında ise ayetler 'küber' ile nitelenmiş olmaz; zira ism-i tafdil ile nitelenen bizzat odur. Ayrıca {الكبرى} “En büyüğü” lafzını meful yaptığında, tesniye kılınması gerekeceğinden ötürü hem asanın hem de elin birlikte sıfatı olması mümkün değildir. İkisinden birini diğerinden ayrı olarak bu sıfatla tahsis etmek de caiz değildir; zira üstünlük her ikisinde de mevcuttur. Hasan'ın 'Elin mucize oluşu asadan daha büyüktür' şeklindeki sözü ise uzaktır; zira o {الكبرى} “En büyüğü” lafzını {لِنُرِيَك} “Sana göstermemiz için” fiilinin ikinci mefulü yapmış ve bunu yakın olan ayete raci kılmıştır; halbuki asanın menfaatlerinin daha büyük olması sebebiyle onun bu sözü zayıf görülmüştür. Bu durum ise gizli değildir.» Özetle [Şeyh'in sözü] bitti.

قوله: {لِي صَدْرِي} : «لي» متعلق ب «اشرح» . قال الزمخشريُّ: «فإنْ قلت:» لي «في قوله: {اشرح لِي صَدْرِي وَيَسِّرْ لي أَمْرِي} ما جدواه والأمرُ مستتبٌّ بدونه؟ قلت: قد أبهم الكلامَ أولاً فقال: اشرح لي ويَسِّر لي، فَعُلِمَ أنَّ ثَمًَّ مشروحاً ومُيَسَّراً، ثم بَيَّن ورفع الإِبهامَ بذكرِهما فكان آكدَ لطلبِ الشرحِ لصدرِه والتيسير لأمره» .

Cenâb-ı Hakk'ın: {لِي صَدْرِي} “Benim için göğsümü” sözünde: «Lî» (benim için) ifadesi {اشرح} “Genişlet” fiiline mütealliktir. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Eğer: Cenâb-ı Hakk'ın: {اشرح لِي صَدْرِي وَيَسِّرْ لي أَمْرِي} “Benim için göğsümü genişlet ve işimi bana kolaylaştır” kavlindeki 'lî' ifadesinin faydası nedir, halbuki iş onsuz da yerli yerindedir? dersen, derim ki: Sözü önce müphem bırakıp 'benim için genişlet ve bana kolaylaştır' demiş, böylece genişletilecek ve kolaylaştırılacak bir şeyin varlığı anlaşılmıştır; ardından ikisini de zikrederek müphemliği açıklamış ve gidermiştir; bu da göğsünün genişletilmesini ve işinin kolaylaştırılmasını istemeyi daha pekiştirici olmuştur.»

ويقال: يَسَّرْتُه لكذا، ومنه {فَسَنُيَسِّرُهُ لليسرى} [الليل: ٧] ويَسَّرْتُ له كذا، ومنه هذه الآيةُ.

«Yessertühû li-kezâ» (onu şunun için kolaylaştırdım) denir; Cenâb-ı Hakk'ın: {فَسَنُيَسِّرُهُ لليسرى} “Biz onu en kolaya muvaffak kılacağız” [Leyl: 7] kavli bu kabildendir. «Yessertü lehû kezâ» (şunu onun için kolaylaştırdım) da denir; bu ayet de bu kabildendir.

قوله: {مِّن لِّسَانِي} : يجوز أَنْ تتعلَّقَ بمحذوفٍ على أنه صفةٌ ل «عُقْدَةً» أي: مِنْ عُقَدِ لساني. ولم يذكر الزمخشريُّ غيرَه. ويجوز أن يتعلَّقَ بنفسِ «احلُلْ» والأولُ أحسنُ.

Cenâb-ı Hakk'ın: {مِّن لِّسَانِي} “Dilimden” sözü: {عُقْدَةً} “Bir düğümü” lafzının sıfatı olarak mahzufe müteallik olması caizdir; yani: «Dilimin düğümlerinden bir düğümü» demektir. ez-Zemahşerî bundan başkasını zikretmemiştir. Bizzat {احلُلْ} “Çöz” fiiline müteallik olması da caizdir; ancak birincisi daha güzeldir.

قوله: {واجعل لِّي وَزِيراً} : يجوز أَنْ يكونَ «لي» مفعولاً ثانياً مقدماً، و «وزيراً» هو المفعولُ الأول. و «مِنْ أهلي» على هذا يجوز أَنْ يكونَ صفةً ل «وزيراً» . ويجوز أن يكونَ متعلِّقاً بالجَعْلِ.

Cenâb-ı Hakk'ın: {واجعل لِّي وَزِيراً} “Bana bir yardımcı kıl” sözünde: «Lî» ifadesinin öne geçmiş ikinci meful, {وَزِيراً} “Bir yardımcı” lafzının ise birinci meful olması caizdir. {مِنْ أهلي} “Ailemden” ifadesinin ise bu takdirde {وَزِيراً} “Bir yardımcı” kelimesinin sıfatı olması caizdir. Kılma (ce'l) fiiline müteallik olması da caizdir.

و «هارونَ» بدلٌ مِنْ «وزيراً» . وجَوَّز أبو البقاء أن يكونَ «هارونَ» عطفَ بيانٍ ل «وزيراً» . ولم يذكر الزمخشريُّ غيرَه. ولَمَّا حكى الشيخُ هذا

{هارونَ} “Harun'u” lafzı ise {وَزِيراً} “Bir yardımcı” kelimesinden bedeldir. Ebu'l-Bekâ {هارونَ} “Harun'u” lafzının {وَزِيراً} “Bir yardımcı” kelimesi için atf-ı beyan olmasını caiz görmüştür. ez-Zemahşerî bundan başkasını zikretmemiştir. Şeyh [Ebû Hayyân] bunu aktardığında

لم يُعْقِبْه بنَكير، وهو عجيبٌ منه؛ فإنَّ عطفَ البيان يُشترط فيه التوافقُ تعريفاً وتنكيراً، وقد عَرَفْتَ أنَّ «وزيراً» نكرةٌ و «هارونَ» معرفة، والزمخشري قد تقدَّم له مثلُ ذلك في قوله تعالى: {فِيهِ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ مَّقَامُ إِبْرَاهِيمَ} [آل عمران: ٩٧] وقد تقدم الكلام معه هناك وهو عائد هنا.

ona hiçbir itirazda bulunmamıştır ki bu ondan şaşılacak bir durumdur; zira atf-ı beyanda marifelik ve nekrelik bakımından uyum şart koşulur. Bildiğin üzere {وَزِيراً} “Bir yardımcı” kelimesi nekre, {هارونَ} “Harun'u” ise marifedir. ez-Zemahşerî Cenâb-ı Hakk'ın: {فِيهِ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ مَّقَامُ إِبْرَاهِيمَ} “Orada apaçık deliller, İbrahim'in makamı vardır” [Âl-i İmrân: 97] kavlinde de benzer bir yaklaşımda bulunmuştu. Orada kendisiyle yapılan müzakere geçmişti ve aynı durum burada da tekrarlanmaktadır.

ويجوز أَنْ يكونَ «هارونَ» منصوباً بفعلٍ محذوف كأنه قال: أخصُّ من بينهِم هارون أي: مِنْ بينِ أهلي. ويجوز أَنْ يكونَ «وزيراً» مفعولاً ثانياً، و «هارونَ» هو الأول، وقَدَّم الثاني عليه اعتناءً بأَمْرِ الوِزارة. وعلى هذا فقولُه «لي» يجوز أن يتعلَّق بنفسِ الجَعْل، وأَنْ يتعلقَ بمحذوفٍ على أنه حالٌ مِنْ «وزيراً» ؛ إذ هو في الأصل صفةُ له. و «مِنْ أهلي» على ما تقدَّم من وَجْهَيْه. ويجوز أن يكون «وزيراً» مفعولاً أولَ، و «مِنْ أهلي» هو الثاني. وقوله «لي» مثلُ قولِه {وَلَمْ يَكُنْ لَّهُ كُفُواً أَحَدٌ} [الإخلاص: ٤] يَعْنُون أنه به يتمُّ المعنى، ذكر ذلك أبو البقاء. ولَمَّا حكاه الشيخ لم يتعقبه بنكير، وهو عجيب؛ لأنَّ شرطَ المفعولَيْن في باب النواسخ صحةٌ انعقادِ الجملة الاسمية، وأنت لو ابتَدَأْتَ ب «وزير» وأخبرْتَ عنه ب «من أهلي» لم يَجُزْ إذ لا مُسَوِّغ للابتداءِ به.

{هارونَ} “Harun'u” lafzının sanki 'onların arasından Harun'u, yani ailemin arasından onu tahsis ediyorum' dermiş gibi mahzuf bir fiille mensup olması caizdir. {وَزِيراً} “Bir yardımcı” kelimesinin ikinci meful, {هارونَ} “Harun'u” lafzının birinci meful olması ve vezirlik işine verilen ehemmiyetten ötürü ikincinin birincinin önüne geçirilmiş olması da caizdir. Buna göre Cenâb-ı Hakk'ın «lî» kavlinin bizzat ce'l (kılma) fiiline müteallik olması da, aslen onun sıfatı olduğu için {وَزِيراً} “Bir yardımcı” kelimesinden hâl olarak mahzufe müteallik olması da caizdir. {مِنْ أهلي} “Ailemden” ifadesi ise daha önce geçen iki veçhi üzeredir. {وَزِيراً} “Bir yardımcı” kelimesinin birinci meful, {مِنْ أهلي} “Ailemden” ifadesinin ise ikinci meful olması da caizdir. Ayetteki «lî» ifadesi ise Cenâb-ı Hakk'ın: {وَلَمْ يَكُنْ لَّهُ كُفُواً أَحَدٌ} “Hiçbir şey O'na denk olmamıştır” [İhlâs: 4] kavli gibidir; yani mananın onunla tamamlandığını kastederler; bunu Ebu'l-Bekâ zikretmiştir. Şeyh [Ebû Hayyân] bunu naklettiğinde itiraz etmemiştir, bu da şaşırtıcıdır; çünkü nâsihler babında iki mefulün şartı isim cümlesi oluşturmaya elverişli olmasıdır. Halbuki sen «vezîr» ile başlayıp onu «min ehlî» ile haber yapsan, ibtidayı caiz kılacak bir sebep bulunmadığından bu caiz olmaz.

و «أخي» بدلٌ أو عطفُ بيانٍ ل «هارونَ» . وقال الزمخشري: «وإنْ جُعِل عطفَ بيانٍ آخرَ جاز وحَسُنَ. قال الشيخ:» ويَبْعُدُ فيه عطفُ البيان؛ لأنَّ

{أخي} “Kardeşimi” lafzı, {هارونَ} “Harun'u” lafzından bedel yahut atf-ı beyandır. ez-Zemahşerî: «Diğer bir atf-ı beyan kılınırsa da caiz ve güzel olur» demiştir. Şeyh [Ebû Hayyân] ise şöyle demiştir: «Bunda atf-ı beyan uzak bir ihtimaldir; çünkü

عطفَ البيان الأكثرُ فيه أن يكونَ الأولُ دونَه في الشُّهرة وهذا بالعكس «. قلت: لم يُرِدْ الزمخشري أنَّ» أخي «عطفُ بيانٍ ل» هارون «حتى يقول الشيخ إن الأولَ وهو» هارون «أشهرُ من الثاني وهو» أخي «، إنما عَنَى الزمخشريُّ أنه عطفُ بيان أيضاً ل» وزيراً «ولذلك قال:» آخَر «. ولا بُدَّ من الإِتيان بلفظِه ليُعْرَفَ أنه لم يُرِدْ إلاَّ ما ذكرتُه قال:» وزيراً وهارونَ مفعولا قولِه «اجعَلْ» ، أو «لي وزيراً» مفعولاه، و «هارونَ» عطفُ بيان للوزير، و «أخي» في الوجهين بدلٌ من «هارون» ، وإن جُعل عطفَ بيانٍ أخرَ جاز وحَسُن «.

atf-ı beyanda galip olan durum, birincinin şöhrette ikinciden daha aşağı olmasıdır; burada ise durum tam tersinedir.» Derim ki: ez-Zemahşerî, Şeyh'in 'birincisi yani Harun ikincisinden yani ahî lafzından daha meşhurdur' diyeceği şekilde {أخي} “Kardeşimi” lafzının {هارونَ} “Harun'u” lafzına atf-ı beyan olmasını kastetmemiştir; bilakis ez-Zemahşerî onun da {وَزِيراً} “Bir yardımcı” lafzının atf-ı beyanı olduğunu kastetmiş ve bu sebeple 'diğer bir' demiştir. Benim zikrettiğimden başkasını kastetmediğinin bilinmesi için onun lafzını aynen getirmek gerekir; şöyle demiştir: «Vezîran ve Hârûne kelimeleri 'ic'al' kavlinin iki mefulüdür yahut 'lî vezîran' onun iki mefulüdür; 'Hârûne' kelimesi vezirin atf-ı beyanıdır, 'ahî' kelimesi ise her iki vecihte de 'Hârûne'den bedeldir; şayet diğer bir atf-ı beyan kılınırsa da caiz ve güzel olur.»

فقوله «آخر» تعيَّنَ أن يكونَ عطفَ بيانٍ لما جعله عنه عطف بيان قبل ذلك.

Dolayısıyla onun «diğer bir» sözü, daha önce atf-ı beyan kıldığı şey için [yeni bir] atf-ı beyan olmasını gerektirir.

وجَوَّز الزمخشري في «أخي» أن يرتفعَ بالابتداء، ويكونَ خبرُه الجملةَ مِنْ قوله: «اشْدُدْ به» ، وذلك على قراءةِ الجمهور له بصيغة الدعاء، وعلى هذا فالوقفُ على «هارونَ» .

ez-Zemahşerî, cumhurun bunu dua sîgasıyla okuması üzerine {أخي} “Kardeşimi” lafzının mübteda olarak merfû olmasını ve haberinin de {اشْدُدْ به} “Onunla arkamı kuvvetlendir” cümlesi olmasını caiz görmüştür; buna göre vakıf {هارونَ} “Harun'u” lafzı üzerindedir.

وقرأ ابن عامر «أَشْدُدْ» بفتح الهمزة للمضارعة وجزمِ الفعلِ جواباً للأمر، «وأُشْرِكْهُ» بضم الهمزة للمضارعة وجزمِ الفعلِ نَسَقاً على ما قبلَه. وقرأ الباقون بحذف همزة الوصل من الأول، وفتحِ همزة القطع في الثاني، على أنهما دعاءٌ من موسى لربِّه بذلك. وعلى هذه القراءة تكون هذه الجملةُ قد تُرِكَ فيها العطفُ خاصةً دونَ ما تقدَّمَها مِنْ جمل الدعاء.

İbn Âmir, muzaraat bildiren hemzenin fethası ve emrin cevabı olarak fiilin cezmiyle «eşdud» (أَشْدُدْ), muzaraat bildiren hemzenin zammesi ve kendisinden öncekine matuf olarak fiilin cezmiyle «ve üşrikhü» (وأُشْرِكْهُ) şeklinde okumuştur. Geri kalanlar ise birincide vasl hemzesini hazfedip ikincide katı' hemzesini fethalayarak okumuşlardır; bu da Mûsâ'nın Rabbine bunun için yaptığı dua kabilindendir. Bu kıraate göre bu cümle, kendisinden önceki dua cümlelerinden farklı olarak özellikle atıf harfi terk edilmiş bir cümle olur.

وقرأ الحسنُ «أُشَدِّدُ» مضارعَ شَدَّد بالتشديد.

Hasan [el-Basrî], şeddeli olarak «şeddede» fiilinin muzarisi olan «üşeddidu» (أُشَدِّدُ) şeklinde okumuştur.

والوَزير: قيل: مشتقٌّ من الوِزْر وهو الثِّقَل. وسُمِّي بذلك لأنه يَحْمل أعباءَ المُلْكِ ومُؤَنَهُ فهو مُعِيْنٌ على أمر/ الملك ويأتَمُّ بأمره. وقيل: بل هو من الوَزَرِ وهو الملجأُ، كقوله تعالى: {لاَ وَزَرَ} [القيامة: ١١] وقال:

«El-Vezîr» (الوَزير): Ağırlık anlamına gelen «el-vizr» (الوِزْر) kökünden türediği söylenmiştir. Hükümdarlığın yüklerini ve masraflarını taşıdığı için bu şekilde isimlendirilmiştir; zira o, hükümdarlık işinde yardımcıdır ve onun emrine uyar. Cenâb-ı Hakk'ın: {لاَ وَزَرَ} “Hayır, hiçbir sığınak yoktur” [Kıyâme: 11] kavlinde olduğu gibi sığınak anlamına gelen «el-vezer» (الوَزَر) kelimesinden geldiği de söylenmiştir. Şair şöyle demiştir:

٣٢٨٧ - من السِّباع الضَّواري دونَه وَزَرٌ ... والناسُ شَرُّهُمُ ما دونَه وَزَرُ

3287 - Yırtıcı hayvanlardan kurtulmak için bir sığınak vardır / İnsanların şerrinden ise hiçbir sığınak yoktur.

كم مَعْشرٍ سَلِموا لم يُؤْذِهِمْ سَبُعٌ ... وما نرى بَشَراً لم يُؤْذِهِمْ بَشَرُ

Nice topluluklar esenlik buldu, hiçbir yırtıcı hayvan onlara zarar vermedi / Hiçbir insan görmüyoruz ki insanlar ona zarar vermiş olmasın.

وقيل: من المُؤَازَرَة وهي المعاونةُ. نقله الزمخشري عن الأصمعي قال: «وكان القياسُ أَزِيراً» يعني بالهمزةِ؛ لأنَّ المادةَ كذلك. قال الزمخشريُّ: «فَقُلِبَت الهمزةُ إلى الواو ووجهُ قَلْبِها إليها أنَّ فَعيلاً جاء بمعنى مُفاعِل مجيئاً صالحاً كقولهم: عَشِير وجَلِيس وخليط وصديق وخليل ونديم، فلمَّا قُلِبت في أخيه قُلِبَتْ فيه، وحَمْلُ الشيءِ على نظيره ليس بعزيزٍ، ونظراً إلى يُوازِرُ وأخواتِه وإلى المُوَازَرة» .

Yardımlaşma anlamına gelen «el-müâzere»den (المُؤَازَرَة) geldiği de söylenmiştir. Bunu ez-Zemahşerî el-Asmaî'den nakletmiş ve: «Kıyasa göre hemze ile 'ezîr' (أَزِيراً) olması gerekirdi; zira kök harfleri öyledir» demiştir. ez-Zemahşerî şöyle devam etmiştir: «Hemze vâv harfine kalbedilmiştir. Bunun vâv'a dönüştürülmesinin yönü şudur: 'Faîl' vezni, aşîr (arkadaş), celîs (oturan/dost), halît (ortak), sadîk (dost), halîl (sırdaş) ve nedîm (sohbet arkadaşı) demeleri gibi 'mufâil' manasında sıklıkla gelir. Benzerinde [müâzirde] vâv'a dönüştürülünce bunda da dönüştürülmüştür; bir şeyi benzerine hamletmek nadir görülen bir durum değildir; ayrıca 'yüvâziru' ve benzerlerine ve 'el-müvâzere' lafzına itibar edilmiştir.»

قلت: يعني أنَّ وزيراً بمعنى مُوازِر، ومُوازر تقلب فيه الهمزةُ واواً قلباً قياسياً؛ لأنها همزةُ مفتوحةٌ بعد ضمه فهو نظيرُ «مُوَجَّل» و «يُوَاخذكم»

Derim ki: Yani vezîr, müvâzir (yardımcı) anlamındadır; müvâzir lafzında ise hemze kıyasa uygun olarak vâv harfine kalbedilir; çünkü o zammeden sonra gelen meftuh bir hemzedir. Bu bakımdan «müvecceh» (مُوَجَّل) ve «yüvâhizüküm» (يُوَاخذكم)

وشبهِه، فحُمِل «أزير» عليه في القلب، وإن لم يكنْ فيه سببُ القلبِ.

ve benzerlerinin dengidir. Böylece 'ezîr' lafzında kalb sebebi bulunmasa bile kalb hususunda ona hamledilmiştir.

قوله: {كَثِيراً} : نعتٌ لمصدر محذوف أو حالٌ من ضمير المصدر، كما هو رأيُ سيبويه. وجَوَّز أبو البقاء أن يكون نعتاً لزمانٍ محذوفٍ أي: زماناً كثيراً.

Cenâb-ı Hakk'ın: {كَثِيراً} “Çokça” sözü: Sîbeveyh'in görüşü doğrultusunda mahzuf bir masdarın sıfatı yahut masdarın zamirinden hâldir. Ebu'l-Bekâ mahzuf bir zamanın sıfatı olmasını da caiz görmüştür, yani: «Çok zaman (zamânen kesîran)» demektir.

قوله: {سُؤْلَكَ} : فعل هنا بمعنى مَفْعول نحو: أُكْل بمعنى مَأْكول، وخُبْر بمعنى مَخْبور. ولا ينقاس.

Cenâb-ı Hakk'ın: {سُؤْلَكَ} “Dileğin” sözü: «Ükl»ün (أُكْل) «me'kûl» (yenen şey) ve «hubr»un (خُبْر) «mahbûr» (sınanıp bilinen şey) anlamına gelmesi gibi buradaki «fu'l» vezni de «mef'ûl» (istenen şey/dilek) anlamındadır ve kıyasa dayanmaz.

و «مرة» مصدرٌ. و «أخرى» تأنيث أخَر بمعنى غير. وزعم بعضُهم أنها بمعنى آخِرَة، فتكونُ مقابِلةً للأولى، وتحيَّل لذلك بأن قال: «سَمَّاها أخرى وهي أولى لأنها أخرى في الذِّكْرِ» .

{مرة} “Bir defa” lafzı masdardır. {أخرى} “Başka” lafzı ise 'gayr' anlamındaki 'âhar'ın müennesidir. Bazıları bunun 'âhire' (sonuncu) manasında olduğunu ve böylece 'ûlâ'nın (ilkin) karşılığı olduğunu ileri sürmüş ve bunu: «O ilk olduğu halde zikirde sonra geldiği için onu 'uhrâ' diye isimlendirmiştir» diyerek tevile çalışmıştır.

قوله: {إِذْ أَوْحَيْنَآ} : العاملُ في «إذ» «مَنَنَّا» أي: مَنَنَّا عليك في وقتِ إلجائنا إلى أمِّك، وأُبْهِم في قوله {مَا يوحى} للتعظيم كقوله تعالى: {فَغَشِيَهُمْ مِّنَ اليم مَا غَشِيَهُمْ} [طه: ٧٨] .

Cenâb-ı Hakk'ın: {إِذْ أَوْحَيْنَآ} “Vahyettiğimiz vakit” sözünde: «İz» zarfında amel eden amil {مَنَنَّا} “Lütufta bulunmuştuk” fiilidir; yani: «Annene ilham ettiğimiz vakitte sana lütufta bulunmuştuk» demektir. Cenâb-ı Hakk'ın: {فَغَشِيَهُمْ مِّنَ اليم مَا غَشِيَهُمْ} “Denizden onları kaplayan şey kaplayıverdi” [Tâhâ: 78] kavlinde olduğu gibi tazim için {مَا يوحى} “Vahyedilen şeyi” sözünde müphem bırakılmıştır.

قوله: {أَنِ اقذفيه} : يجوز أن تكون «أنْ» مفسرةً؛ لأنَّ الوَحْيَ بمعنى القول، ولم يذكر الزمخشريُّ غيرَه، وجوَّز غيرُه أن تكونَ مصدريةً. ومحلُّها حينئذٍ النصبُ بدلاً مِنْ «ما يوحى» والضمائرُ في قوله {أَنِ اقذفيه} إلى آخرها عائدةٌ على موسى ﵇ لأنه المُحَدَّثُ عنه. وجَوَّز

Cenâb-ı Hakk'ın: {أَنِ اقذفيه} “Onu koy diye” sözü: Vahiy söz manasında olduğu için «en» edatının tefsiriyye olması caizdir; ez-Zemahşerî bundan başkasını zikretmemiştir. Başkası ise masdariyye olmasını caiz görmüştür. Bu durumda iraptaki mahalli {مَا يوحى} “Vahyedilen şey” ifadesinden bedel olarak nasbtır. Cenâb-ı Hakk'ın: {أَنِ اقذفيه} “Onu koy” kavlinden sonuna kadar olan zamirler Mûsâ'ya (a.s.) dönmektedir; zira hakkında konuşulan odur.

بعضُهم أن يعودَ الضمير في قوله {فاقذفيه فِي اليم} للتابوت، وما بعده وما قبله لموسى ﵇. وعابَه الزمخشريّ وجعله تنافراً أو مُخْرِجاً للقرآن عن إعجازه فإنه قال: «والضمائر كلُّها راجعة إلى موسى، ورجوعُ بعضها إليه وبعضِها إلى التابوت فيه هُجْنَةٌ لِما يُؤَدِّي إليه من تنافُرِ النَّظْم. فإنْ قلت: المقذوفُ في البحر هو التابوتُ وكذلك المُلْقى إلى الساحل. قلت: ما ضرَّك لو جَعَلْتَ المقذوفَ والمُلْقى به إلى الساحل هو موسى في جوفِ التابوت حتى لا تُفَرَّقَ الضمائرُ فيتنافرَ عليك النظمُ الذي هو أمُّ إعجاز القرآن والقانونُ الذي وقع عليه التحدِّي، ومراعاتُه أهمُّ ما يجب على المفسِّر» .

Bazıları Cenâb-ı Hakk'ın: {فاقذفيه فِي اليم} “Onu denize bırak” kavlindeki zamirin sandığa, öncesinin ve sonrasının ise Mûsâ'ya (a.s.) döndüğünü caiz görmüşlerdir. ez-Zemahşerî ise bunu ayıplamış ve tenafür (uyumsuzluk) yahut Kur'an'ı icazından çıkarıcı bir durum saymıştır; zira o şöyle demiştir: «Zamirlerin tamamı Mûsâ'ya racidir. Onların bazısının ona, bazısının sandığa dönmesinde, nazmın tenafürüne yol açacağı cihetle bir çirkinlik vardır. Eğer: Denize atılan sandıktır ve aynı şekilde sahile bırakılan da odur dersen, derim ki: Zamirlerin dağılıp da Kur'an icazının esası ve meydan okumanın üzerine vuku bulduğu kaide olan ve gözetilmesi müfessire en vacip olan nazmın sende tenafüre uğramaması için, atılanın ve sahile bırakılanın sandığın içindeki Mûsâ olmasını kabul etmenden sana ne zarar gelir?»

قال الشيخ: «ولقائلٍ أن يقولَ: إن الضمير إذا كان صالحاً لأَنْ يعودَ على الأقربِ وعلى الأبعدِ كان عودُه على الأقربِ راجحاً وقد نَصَّ النحويون على هذا فَعَوْدُه على التابوتِ في قولِه {فاقذفيه فِي اليم فَلْيُلْقِهِ اليم} راجحٌ. والجواب: أنَّ أحدَهما إذا كان مُحَدَّثاً عنه والآخرُ فضلةً، كان عودُه على المحدَّثِ عنه أرجحَ. ولا يُلْتَفَتُ إلى القُرْبِ؛ ولهذا رَدَدْنا على أبي محمد ابن حزم في دَعْواه: أنَّ الضميرَ في قولِه تعالى: {فَإِنَّهُ رِجْسٌ} [الأنعام: ١٤٥] عائدٌ على» خنزير «لا على» لحم «لكونه أقربَ مذكورٍ، فَيَحْرُمُ بذلك شحمُه وغُضْرُوْفُه وعظمُه وجِلْدُه، فإن المحدَّث عنه هو» لحمَ خنزيرٍ «لا خنزير» . قلت: قد تقدَّمَتْ هذه المسألةُ في الأنعام وما تكلَّم الناسُ فيها.

Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Biri çıkıp şöyle diyebilir: Zamir hem en yakına hem de en uzağa dönmeye elverişli olduğunda, onun en yakına dönmesi racihtir; nitekim nahivciler bunu açıkça belirtmişlerdir; dolayısıyla Cenâb-ı Hakk'ın: {فاقذفيه فِي اليم فَلْيُلْقِهِ اليم} “Onu denize bırak, deniz de onu atsın” kavlinde zamirin sandığa dönmesi racihtir. Cevap şudur: İki unsurdan biri hakkında konuşulan ana konu (muhaddesun anh), diğeri ise fazlalık (fadla) olduğunda zamirin ana konuya dönmesi daha racihtir; yakınlığa itibar edilmez. İşte bu sebeple biz Ebû Muhammed İbn Hazm'ın Cenâb-ı Hakk'ın: {فَإِنَّهُ رِجْسٌ} “Çünkü o murdardır” [En'âm: 145] kavlindeki zamirin zikredilen en yakın kelime olduğu gerekçesiyle 'lahm' (et) lafzına değil de 'hınzîr' (domuz) lafzına döndüğü ve böylece domuzun yağının, kıkırdağının, kemiğinin ve derisinin haram olduğu iddiasını reddettik; zira hakkında konuşulan asıl konu domuz değil 'domuz eti'dir.» Derim ki: Bu mesele ve insanların bu husustaki kelamı En'âm [suresinde] geçmişti.

قوله: {فَلْيُلْقِهِ اليم} هذا أمرٌ معناه الخبرُ، ولكنه أمراً لفظاً جُزِم جوابُه في

Cenâb-ı Hakk'ın: {فَلْيُلْقِهِ اليم} “Deniz onu atsın” sözü: Anlamı haber olan bir emirdir; ancak lafzan emir olduğu için cevabı

قوله: {يَأْخُذْهُ} . وإنما خَرَجَ بصيغة الأمر مبالغةً؛ إذ الأمرُ أقطعُ الأفعالِ وآكدُها. وقال الزمخشري: «لَمَّا كانَتْ مشيئةُ اللهِ وإرادتُه أَنْ لا تُخْطِىءَ جَرْيَةُ ماءِ اليَمِّ الوصولَ به إلى الساحل، وألقاه إليه، سلك في ذلك سبيلَ المجاز، وجعل اليَمَّ كأنه ذو تمييزٍ، أمر بذلك ليطيع الأمرَ ويَمْتَثِلَ رسمَه» .

Cenâb-ı Hakk'ın: {يَأْخُذْهُ} “Onu alsın” kavlinde meczum olmuştur. [Haber manasında olduğu halde] mübalağa maksadıyla emir sîgasında çıkmıştır; zira emir fiillerin en kesini ve en pekiştiricisidir. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Allah'ın meşieti ve iradesi deniz suyunun akıntısının onu sahile ulaştırmada şaşmaması ve onu sahile bırakması şeklinde tecelli edince, bu hususta mecaz yolunu tutmuş ve denizi sanki temyiz sahibi bir varlıkmış gibi kılarak emre itaat edip fermanı yerine getirsin diye böyle emretmiştir.»

و «بالساحل» يحتمل أن يتعلَّقَ بمحذوفٍ على أن الباءَ للحالِ أي: ملتبساً بالساحل، وأَنْ يتعلَّقَ بنفسِ الفعل على أنَّ الباءَ ظرفيةٌ بمعنى «في» .

«بالساحل» (sahile) [ibaresinin], bâ harf-i cerrinin hal için olması üzere mahzûfa müteallık olması muhtemeldir; yani: Sahile bitişik/ulaşmış halde. Bâ harf-i cerrinin «fî» (-de/-da) anlamında zarfiyyet bildirmesi üzere bizzat fiile müteallık olması da muhtemeldir.

قوله: {مِّنِّي} فيه وجهان. قال الزمخشري: «لا يَخْلُو: إمَّا أَنْ يتعلقَ ب» أَلْقَيْتُ «فيكون المعنى: على أني أَحْبَبْتُك، ومَنْ أحبَّه اللهُ أحبَّتْه القلوبُ، وإمَّا أن يتعلقَ بمحذوفٍ هو صفةٌ ل» محبةً «أي: محبةً حاصلةً، أو واقعةً مني، قد رَكَزْتُها أنا في القلوب وزَرَعْتُها فيها» .

Cenâb-ı Hakk'ın: {مِّنِّي} “tarafımdan” kavlinde iki vecih vardır. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «[Bu ifade] ya {أَلْقَيْتُ} “bıraktım” [fiiline] müteallık olmaktan hâlî değildir; bu takdirde anlam: 'Seni sevdiğim için [sana sevgi bıraktım]; zira Allah kimi severse kalpler de onu sever' şeklinde olur. Ya da {محبةً} “bir sevgi” [lafzının] sıfatı olan mahzûfa müteallıktır; yani: 'Tarafımdan hâsıl olan yahut vaki olan, kalplere bizzat benim yerleştirdiğim ve ektiğim bir sevgi' demektir.»

قوله: {وَلِتُصْنَعَ} قرأ العامَّةُ بكسر اللام وضم التاء وفتحِ النون على البناءِ للمفعول، ونصبِ الفعلِ بإضمار أَنْ بعد لام. وفيه وجهان، أحدهما: أن هذه العلةَ معطوفةٌ على علةٍ مقدرة قبلها. والتقديرُ: ليتلطَّفَ بك ولتُصْنَعَ، أو ليعطفَ عليك وتُرامَ ولتصنعَ. وتلك العلةٌ المقدرةُ متعلقةٌ بقوله: «وألقيتُ» أي: ألقيتُ عليكم المحبة ليَعْطفَ عليك ولتُصْنَعَ. ففي الحقيقة هو متعلقٌ بما قبله من إلقاءِ المحبة.

Cenâb-ı Hakk'ın: {وَلِتُصْنَعَ} “ve yetiştirilmen için” kavlini cumhur, lâm'ın kesresi, tâ'nın dammesi ve nûn'un fethası ile meçhul sîgada ve lâm'dan sonra gizli bir «en» ile fiilin nasbı şeklinde okumuştur. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Bu illetin, öncesindeki takdirî bir illete matuf olmasıdır. Takdiri şöyledir: Sana lütufta bulunulsun ve yetiştirilesin diye; yahut sana şefkat edilsin, gözetilesin ve yetiştirilesin diye. Bu takdir edilen illet ise {وألقيتُ} “ve bıraktım” kavline müteallıktır; yani: Sana şefkat edilsin ve yetiştirilesin diye senin üzerine sevgiyi bıraktım. Dolayısıyla hakikatte bu, öncesindeki sevgi bırakma [eylemine] müteallıktır.

والثاني: أن هذه اللامَ تتعلقُ بمضمرٍ/ بعدها تقديرُه: ولتُصْنَعَ على عيني فعلتُ ذلك، أو كان كيت وكيت. ومعنى لتُصْنَعَ أي: لتربى ويُحْسَنَ إليك، وأنا مراعِيْكَ ومراقُبكَ كما يراعي الإِنسانُ الشيءَ بعينِه إذا اعتنى به. قاله الزمخشري.

İkincisi: Bu lâm'ın sonrasındaki gizli bir [fiile] müteallık olmasıdır; takdiri şöyledir: Gözetimim altında yetiştirilesin diye bunu yaptım; yahut şöyle şöyle oldu. {لتُصْنَعَ} ifadesinin anlamı şudur: Yetiştirilip terbiye edilesin ve sana ihsanda bulunulsun diye; nitekim bir insan bir şeye ihtimam gösterdiğinde onu bizzat gözüyle nasıl koruyup gözetirse, ben de seni öyle koruyup gözetmekteyim. Bunu ez-Zemahşerî söylemiştir.

وقرأ الحسن وأبو نهيك «ولِتَصْنَعَ» بفتح التاء. قال ثعلب: «معناه لتكون حركتُك وتصرُّفُك على عينٍ مني. وقال قريباً منه الزمخشري. وقال أبو البقاء:» أي لتفعلَ ما آمُرك بمرأى مني «.

el-Hasan ve Ebû Nuhayk ise tâ'nın fethası ile {ولِتَصْنَعَ} şeklinde okumuşlardır. Sa'leb şöyle demiştir: «Bunun anlamı: Hareketin ve tasarrufun benim gözetimim altında olsun diyedir.» ez-Zemahşerî de buna yakın bir şey söylemiştir. Ebü'l-Bekâ ise: «Yani sana emrettiğim şeyi benim nezaretimde yapasın diye» demiştir.

وقرأ أبو جعفر وشَيْبَةُ» ولْتُصْنَعْ «بسكون اللام والعين وضم التاء وهو أمرٌ معناه: ليُرَبَّ وليُحْسَن إليك. وروي عن أبي جعفر في هذه القراءةِ كسرُ لامِ الأمر. قلت: ويحتمل مع كسرِ اللام أو سكونِها حالةً تسكينِ العين أن تكونَ لامَ كي، وإنم سُكِّنَتْ تشبيهاً بكَتْف وكَبْد، والفعل منصوب. والتسكينُ في العين لأجل الإِدغام لا يُقْرأ في الوصل إلاَّ بالإِدغام فقط.

Ebû Ca'fer ve Şeybe, lâm ve ayn harflerinin sükûnu, tâ'nın dammesi ile {ولْتُصْنَعْ} şeklinde okumuşlardır; bu bir emir olup anlamı: 'O terbiye edilsin ve ona ihsanda bulunulsun' demektir. Ebû Ca'fer'den bu kıraatte emir lâm'ının kesreli olduğu da rivayet edilmiştir. Derim ki: Lâm'ın kesresi veya sükûnu ile birlikte ayn'ın sükûnu halinde, bunun lâm-ı key (için anlamındaki lâm) olması da muhtemeldir; lâm sadece «كتف» (omuz) ve «كبد» (karaciğer) kelimelerine benzetilerek sakin kılınmıştır ve fiil mansubdur. Ayn'daki sükûn ise idğam sebebiyledir; vasl halinde sadece idğam ile okunur.

قوله: {إِذْ تمشي} : في عاملِ هذا الظرفِ أوجهٌ، أحدها: أن العامل فيه «ألقيتُ» أي: ألقيتُ عليك محبةً مني في وقتِ مَشْيِ أختِك.

Cenâb-ı Hakk'ın: {إِذْ تمشي} “Hani yürüyordu” kavlindeki bu zarfın amilinde birkaç vecih vardır: Birincisi: Ondaki amil {ألقيتُ} “bıraktım” [fiilidir]; yani: Kız kardeşinin yürüdüğü vakitte tarafımdan senin üzerine bir sevgi bıraktım.

الثاني: أنه منصوبٌ بقولِه «ولتُصْنَعَ» أي: لتربى ويُحْسَنَ إليك في هذا الوقتِ. قال الزمخشري: «والعاملُ في» إذ تشمي «» ألقيتُ «أو» لتُصْنع «. وقال أبو البقاء:» إذ تمشي «يجوز أَنْ يتعلَّقَ بأحد الفعلين» . قلت: يعني بالفعلينِ ما تقدَّم مِنْ ألقيتُ أو لتُصْنَعَ. وعلى هذا فيجوز أن تكونَ المسألةُ من بابِ التنازع؛ لأنَّ كلاً من هذين العاملين يطلب هذا الظرفَ من حيث المعنى،

İkincisi: Cenâb-ı Hakk'ın {ولتُصْنَعَ} “ve yetiştirilmen için” kavli ile mansub olmasıdır; yani: Bu vakitte terbiye edilesin ve sana ihsanda bulunulsun diye. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «{إذ تمشي} [zarfındaki] amil ya {ألقيتُ} ya da {لتُصْنع} [fiilidir].» Ebü'l-Bekâ ise: «{إذ تمشي} ibaresinin iki fiilden birine müteallık olması caizdir» demiştir. Derim ki: İki fiilden maksadı, daha önce geçen {ألقيتُ} veya {لتُصْنَعَ} fiilleridir. Buna göre meselenin tenâzu' bâbından olması caizdir; zira bu iki amilden her biri mana bakımından bu zarfı talep etmektedir.

ويكونُ من إعمال الثاني للحذف من الأول. وهذا إنما يتجه كلَّ الاتجاه إذا جعلْتَ «ولِتُصْنَعَ» معطوفاً على علةٍ محذوفةٍ متعلقةٍ ب «أَلْقَيْتُ» ، أمَّا إذا جعلته متعلقاً بفعلٍ مضمرٍ بعده فيبعدُ ذلك أو يمتنع، لكونِ الثاني صار من جملةٍ أخرى.

Ve birincisinden hazfedildiği için ikincisinin amel ettirilmesi kabilinden olur. Bu durum ancak {ولِتُصْنَعَ} kavlini {أَلْقَيْتُ} [fiiline] müteallık mahzûf bir illete matuf kıldığın takdirde tam manasıyla yön bulur. Şayet onu sonrasındaki gizli bir fiile müteallık kılarsan, ikincisi başka bir cümlenin parçası haline geldiği için bu [ihtimal] uzaklaşır veya imkânsızlaşır.

الثالث: أن تكونَ «إذ تمشي» بدلاً من «إذ أَوْحَيْنا» . قال الزمخشري: «فإن قلت: كيف يَصِحُّ البدل والوقتان مختلفان متباعدان؟ قلت: كما يصحُّ وإن اتسع الوقت وتباعد طرفاه أن يقول لك الرجل: لَقِيْت فلاناً سنةَ كذا فتقول: وأنا لقيته إذ ذاك، وربما لقيه هو في أولها وأنت في آخرها» . قال الشيخ: «وليس كما ذكر لأن السنةَ تقبل الاتساع، فإذاً وقع لُقِيُّهما فيها، بخلاف هذين الظَّرفين فإنَّ كل واحدٍ منهما ضيقٌ ليس بمتسعٍ لتخصصهما بما أضيفا إليه، فلا يمكن أن يقعَ الثاني في الظرف الذي وقع فيه الأول؛ إذ الأول ليس متسعاً لوقوع الوحيِ فيه ووقوعِ مَشْي الأخت، فليس وقتُ وقوعِ الفعل مشتملاً على أجزاءٍ وقع في بعضها المشي بخلاف السنة» . قلت: وهذا تحمُّلٌ منه عليه فإنَّ زمنَ اللُّقِيِّ أيضاً ضيقٌ لا يَسَعُ فِعْلَيْهما، وإنما ذلك مبنيٌّ على التساهل؛ إذ المراد أن الزمانَ مشتملٌ على فعليهما.

Üçüncüsü: {إذ تمشي} kavlinin {إذ أَوْحَيْنا} kavlinden bedel olmasıdır. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Eğer: İki vakit birbirinden farklı ve uzakken bedel nasıl sahih olur? dersen, derim ki: Vakit geniş olup iki ucu birbirinden uzak olsa bile bir kimsenin sana: 'Falanla filan senede karşılaştım' demesi üzerine senin de: 'Ben de onunla o vakit karşılaştım' demenin sahih olduğu gibi; oysa belki o falanla senenin başında karşılaşmış, sen ise sonunda karşılaşmışsındır.» Şeyh [Ebû Hayyân] ise şöyle demiştir: «Zikrettiği gibi değildir; çünkü sene genişlemeyi kabul eder, dolayısıyla ikisinin karşılaşması onda vuku bulmuştur. Bu iki zarf ise böyle değildir; zira her biri muzaf kılındığı şeyle tahsis edildiği için dardır, genişlemeye müsait değildir. Dolayısıyla ikincisinin birincisinin vuku bulduğu zarfta vuku bulması mümkün değildir; çünkü birincisi hem vahyin hem de kız kardeşin yürüyüşünün vuku bulmasına yetecek kadar geniş değildir. Fiilin vuku vakti, bazısında yürümenin gerçekleştiği cüzleri kapsamaz; senenin aksine.» Derim ki: Bu onun [Zemahşerî'ye] aşırı yüklenmesidir; zira karşılaşma zamanı da dardır, ikisinin fiilini birden içine almaz; bu ancak müsamaha esasına dayanmaktadır; zira maksat zamanın her ikisinin fiilini de kuşatmış olmasıdır.

وقال أبو البقاء: «ويجوز أن يكونَ بدلاً من» إذ «الأولى، لأنَّ مَشْيَ أختِه كان مِنَّةً عليه» يعني أن قولَه «إذ أَوْحَيْنا» منصوبٌ بقوله: «مَنَنَّا» فإذا جُعِل «إذ تمشي» بدلاً منه كان أيضاً مُمْتَنَّاً به عليه.

Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «Birinci {إذ} lafzından bedel olması da caizdir; zira kız kardeşinin yürümesi onun için bir lütuftu.» Yani Cenâb-ı Hakk'ın {إذ أَوْحَيْنا} kavli {مَنَنَّا} kavli ile mansubdur; dolayısıyla {إذ تمشي} kavli ondan bedel kılındığında, o da aynı şekilde kendisine minnet edilen bir lütuf olmuş olur.

الرابع: أن يكونَ العاملُ فيه مضمراً تقديره: اذكر إذ تمشي. وهو على هذا مفعولٌ به لفساد المعنى على الظرفية.

Dördüncüsü: Ondaki amilin takdiri 'Yürüdüğü vakti hatırla' olan gizli [bir fiil] olmasıdır. Zarfiyet durumunda anlam bozulacağı için bu takdire göre [kelime] mef'ûlün bihtir.

وقرأ العامَّةُ «كي تَقَرَّ» بفتح التاء والقاف. وقرأَتْ فرقة «تَقِرَّ» بكسر القاف، وقد تقدم أنهما لغتان في سورة مريم. وقرأ جناح بن حبيش «تُقَرُّ» بضمِّ التاءِ وفتحِ القاف على البناء للمفعول.

Cumhur, tâ ve kâf harflerinin fethasıyla {كي تَقَرَّ} şeklinde okumuştur. Bir topluluk ise kâf'ın kesresi ile {تَقِرَّ} şeklinde okumuştur; bunların Meryem suresinde iki lehçe olduğu daha önce geçmişti. Cenâh b. Hubeyş ise meçhul bina ile tâ'nın dammesi ve kâf'ın fethasıyla {تُقَرُّ} şeklinde okumuştur.

«عينُها» رفعاً لِما لَم يُسَمَّ فاعلُه.

«عينُها» (gözü) [kelimesi] faili isimlendirilmeyen [meçhul fiilin] naib-i faili olarak merfûdur.

قوله: {فُتُوناً} فيه وجهان، أحدُهما: أنه مصدرٌ على فُعُوْل كالقُعود والجُلُوس، إلاَّ أنَّ فُعُولاً قليلٌ في المتعدِّي. ومنه الشُّكُوْر والكُفور والثُّبور واللُّزوم. قال تعالى: {لِّمَنْ أَرَادَ أَن يَذَّكَّرَ أَوْ أَرَادَ شُكُوراً} [الفرقان: ٦٢] . والثاني: أنه جمعُ فَتْنٍ أو فِتْنَة على تَرْك الاعتداد بتاء التأنيث ك «حُجُور» و «بُدُوْر» في حَجْرة وبَدْرة أي: فَتَنَّاك ضُروباً من الفتن. عن ابن عباس: أنه وُلِد في عامٍ يُقتل فيه الوِلْدَان، وألقَتْه أمُّه في البحر، وقتل القبطيَّ وأَجَر نفسَه عشرَ سنين، وضَلَّ عن الطريق، وتفرَّقَتْ غنمُه في ليلةٍ مظلمة. ولمَّا سأل سعيدُ بن جبير عن ذلك أجابه بما ذكرْتُه، وصار يقول عند كل واحدة: فهذه فتنةٌ يا ابن جبير. قال معناه الزمخشري. وقال غيره: بفُتُوْنٍ من الفِتَنِ أي المِحَنِ تُخْتبر بها.

Cenâb-ı Hakk'ın: {فُتُوناً} “türlü imtihanlarla” kavlinde iki vecih vardır: Birincisi: «Kuûd» (قُعُود) ve «cülûs» (جُلُوس) gibi «fuûl» (فُعُول) vezninde bir mastardır; ancak müteaddi fiilde «fuûl» vezni azdır. «Şukûr» (şükretmek), «kufûr» (inkâr etmek), «subûr» (helak olmak) ve «luzûm» (ayrılmamak) kelimeleri de bu kabildendir. Cenâb-ı Hak şöyle buyurmuştur: {لِّمَنْ أَرَادَ أَن يَذَّكَّرَ أَوْ أَرَادَ شُكُوراً} “Öğüt alıp düşünmek veya şükretmek isteyen kimseler için” [Furkân: 62]. İkincisi: «Hacre» (حَجْرة) ve «bedre» (بَدْرة) kelimelerinin [çoğulunda] «hucûr» (حُجُور) ve «budûr» (بُدُوْر) dendiği gibi, müenneslik tâ'sı dikkate alınmayarak «fetn» veya «fitne» kelimesinin çoğuludur; yani: 'Seni türlü türlü fitnelerle (sınavlarla) imtihan ettik.' İbn Abbâs'tan [şöyle rivayet edilmiştir]: O, çocukların öldürüldüğü yılda doğdu, annesi onu denize attı, Kıptî'yi öldürdü, on yıl kendini kiraladı, yoldan saptı ve karanlık bir gecede koyunları dağıldı. Saîd b. Cübeyr bunu sorduğunda ona zikrettiğim şekilde cevap verdi ve her birinin ardından: 'İşte bu bir fitnedir (imtihandır) ey İbn Cübeyr' demeye başladı. ez-Zemahşerî de bu anlamı zikretmiştir. Başkası ise: 'Kendisiyle sınandığın türlü türlü fitnelerle yani mihnetlerle [denedik]' demiştir.

قوله: {على قَدَرٍ} متعلقٌ بمحذوفٍ على أنه حالٌ من فاعل «جئت» أي: جئتَ موافقاً لِما قُدِّر لك. كذا قدَّره أبو البقاء، وهو تفسيرُ معنىً. والتفسير الصناعي: ثم جئت مستقراً أو كائناً على مقدار معين. كقول الآخر:

Cenâb-ı Hakk'ın: {على قَدَرٍ} “bir takdir üzere” kavli, {جئت} “geldin” [fiilinin] failinden hal olmak üzere mahzûfa müteallıktır; yani: Senin için takdir edilen şeye uygun olarak geldin. Ebü'l-Bekâ bunu böyle takdir etmiştir ve bu bir mana tefsiridir. İrab kaidelerine dayalı tefsir ise şöyledir: 'Sonra belirli bir miktar üzere yerleşmiş veya bulunmuş olarak geldin.' Nitekim bir başkası şöyle demiştir:

٣٢٨٨ - نال الخلافةَ أو جاءَتْ على قَدَرٍ ... كما أتى رَبَّه موسى على قَدَرِ

3288 - Hilafeti elde etti yahut o, Musa'nın Rabbine bir takdir üzere geldiği gibi bir takdir üzere geldi.

ومعنى «اصْطَنَعْتُكَ» أي: أَخْلَصْتُك. واصْطَفَيْتُكَ افتعال من الصُّنْع، فأُبْدِلَتْ التاءُ طاءً لأجل حرف الاستعلاء، وهذا مجازٌ عن قُرْبِ منزلتِه ودُنُوِّه مِنْ ربه؛ لأنَّ أحداً لا يَصْطَنع إلاَّ مَنْ يختاره.

«اصْطَنَعْتُكَ» (seni seçip yetiştirdim) kelimesinin anlamı: Seni kendime tahsis ettim ve seni seçtim demektir; «sun'» (صُنْع) kökünden iftiâl (افتِعال) babındandır; istilâ harfinden dolayı [iftiâl babının] tâ'sı tı'ya dönüştürülmüştür. Bu, onun mertebesinin yüksekliğinden ve Rabbine yakınlığından kinayedir; zira hiç kimse ancak seçtiği kişiyi kendisine tahsis edip [özel olarak] yetiştirmez.

قوله: {وَلاَ تَنِيَا} : يقال: ونى يَني وَنْياً كوَعَدَ/ يَعِد وَعْداً إذا فَتَرو. . . والوَنْيُ الفُتور. ومنه امرأةٌ أَناة، وصفوها بفُتور القيام كناية عن ضَخامتها قال:

Cenâb-ı Hakk'ın: {وَلاَ تَنِيَا} “ve gevşeklik göstermeyin” kavli: Gevşeklik gösterdiğinde «va'ade / ya'idu / va'den» (وَعَدَ / يَعِدُ / وَعْداً) gibi «venâ / yenî / venyen» (ونى / يَني / وَنْياً) denir. el-Veny (الوَنْيُ), gevşeklik demektir. Ağırbaşlı kadına «enât» (أَناة) denmesi de bundandır; iri cüsseli oluşundan kinaye olarak kalkışındaki ağırlıkla vasfetmişlerdir. Şair şöyle demiştir:

٣٢٨٩ - مِنَّا الأَناةُ وبعضُ القومِ يَحْسَبُنا ... أَنَّا بِطاءٌ وفي إبطائِنا سَرَعُ

3289 - Ağırbaşlılık bizdedir; kavmin bir kısmı ise bizim yavaş olduğumuzu sanır, oysa yavaşlığımızda bir hız vardır.

والأصل وَناة. فأبدلوا الهمزة من الواو كأَحَد في وَحَد. وليس بالقياس، وفي الحديث: «إن فيك لخَصْلتين يحبهما الله: الحِلْمُ والأناة» .

Kelimenin aslı «venât»tır (وَناة). «Vahad»deki hemzeyi «ehad»e çevirdikleri gibi vâv harfini hemzeye dönüştürmüşlerdir; bu ise kıyasa uygun değildir. Hadis-i şerifte: «Sende Allah'ın sevdiği iki haslet vardır: Hilm ve teenni (ağırbaşlılık)» buyrulmuştur.

والواني: المقصِّرُ في أمره. قال الشاعر:

«el-Vânî» (الواني), işinde kusur ve gevşeklik gösteren kimsedir. Şair şöyle demiştir:

٣٢٩٠ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... فما أنا بالواني ولا الضِّرَعِ الغُمْرِ

3290 - ... Ne gevşeklik gösteren biriyim ne de zayıf ve tecrübesiz.

وونى فعلٌ لازمٌ لا يتعدى، وزعم بعضهم أنه يكون مِنْ أخواتِ زَال وانفك فيعمل بشرط النفيِ أو شبهِه عَمَلَ كان فيقال: «ما وَنى زيدٌ قائماً» أي: مازال قائماً. وأنشد الشيخُ جمالُ الدين بنُ مالكٍ شاهداً على ذلك قول الشاعر:

«Venâ» (ونى) geçişsiz (lâzım) bir fiildir, müteaddi olmaz. Bazıları onun «zâle» (زال) ve «infekke» (انفكّ) kardeşlerinden olduğunu, dolayısıyla nefy veya şibh-i nefy şartıyla «kâne» gibi amel ettiğini ileri sürmüşlerdir; nitekim «Zeyd ayakta durmaktan geri durmadı (hâlâ ayaktadır)» anlamında «ما وَنى زيدٌ قائماً» denir. Şeyh Cemâlüddin b. Mâlik buna şahit olarak şairin şu sözünü inşad etmiştir:

٣٢٩١ - لا يَنِيْ الحُبُّ شِيْمةَ الحِبِّ ما دا ... مَ فلا تَحْسَبَنَّه ذا ارْعِواءِ

3291 - Sevgi sürdükçe sevenin huyu olmaktan geri durmaz; sakın onun vazgeçeceğini sanma.

أي لا يزال الحُبُّ أي بضم الحاء شيمةَ الحِبِّ أي بكسرِها وهو المُحِبُّ. ومَنْ منع ذلك يتأوَّلُ البيتَ على حَذْفِ حرفِ الجرِّ؛ فإنَّ هذا الفعلَ يتعدى تارةً ب عَنْ وتارة ب في. يُقال: ما وَنَيْتُ عن حاجتك أو في حاجتك. فالتقدير: لا يَفْتُرُ الحُبُّ في شِيمة المُحِبِّ وفيه مجازٌ بليغ. وقد عُدِّيَ في الآيةِ الكريمة ب في.

Yani sevgi sürdükçe hı'nın zammı ile «el-hubb» (sevgi), hı'nın kesresi ile seven kişi demek olan «el-hıbb»ın huyu olmaktan zail olmaz. Bunu kabul etmeyenler ise beyti harf-i cerrin hazfedilmesiyle tevil ederler; zira bu fiil bazen «'an» (عَنْ) ile bazen de «fî» (في) ile müteaddi olur. 'İhtiyacında gevşeklik göstermedim' anlamında «ما وَنَيْتُ عن حاجتك» veya «في حاجتك» denir. Takdir şöyledir: 'Sevgi, sevenin huyunda gevşeklik göstermez' ve bunda beliğ bir mecaz vardır. Nitekim kerim ayette de «fî» (في) ile geçişli kılınmıştır.

وقرأ يحيى بنُ وثَّاب «ولا تِنِيا» بكسر التاء إتباعاً لحركةِ النون. وسَكَّن

Yahyâ b. Vessâb, nûn'un harekesine ittibâen tâ'nın kesresiyle «ولا تِنِيا» şeklinde okumuştur. Ve teskin etmiştir...

الياءَ مِنْ «ذِكْرِيْ» . . . . . . .

«ذِكْرِيْ» (beni anmaktan) lafzındaki yâ'yı...

وذَكرَ المذهوبَ إليه في قوله: {اذهبآ إلى فِرْعَوْنَ} وحَذَفه في الأولِ في قوله: {اذهب أَنتَ وَأَخُوكَ} اختصاراً في الكلام. وقيل: أُمِرا أولاً بالذهابِ لعمومِ الناسِ ثم ثانياً لفرعونَ بخصوصه، وفيه بُعد؛ بل الذهابان متوجِّهان لشيءٍ واحدٍ وهو فرعونَ بخصوصه، وفيه بُعد؛ بل الذهابان متوجِّهان لشيءٍ واحدٍ وهو فرعونُ، وقد حَذَفَ من كلٍ من الذهابين ما أثبته في الآخر: وذلك أنه حذف المذهوبَ إليه من الأول وأثبته في الثاني، وحَذَفَ المذهوبَ به وهو «بآياتي» من الثاني وأثبته في الأول.

Cenâb-ı Hak: {اذهبآ إلى فِرْعَوْنَ} “İkiniz Firavun'a gidin” kavlinde kendisine gidilen kimseyi zikretmiş, sözü kısaltmak (ihtisar) maksadıyla: {اذهب أَنتَ وَأَخُوكَ} “Sen ve kardeşin gidin” kavlindeki ilk ifadede ise onu hazfetmiştir. Şöyle de denilmiştir: Önce insanlara umumi olarak gitmeleri emredilmiş, sonra ikinci olarak hususi olarak Firavun'a gitmeleri emredilmiştir; ancak bunda uzaklık vardır. Bilakis iki gidiş de tek bir hedefe, bizzat Firavun'a yöneliktir; Cenâb-ı Hak her iki gidiş ifadesinden birinde ispat ettiğini diğerinde hazfetmiştir: Şöyle ki; kendisine gidileni birincisinden hazfedip ikincisinde ispat etmiş, kendisiyle gidilen şey olan {بآياتي} “ayetlerimle” [kaydını] ikincisinden hazfedip birincisinde ispat etmiştir.

وقرأ أبو معاذٍ «قولاً لَيْناً» وهو تخفيف مِنْ لَيِّن كمَيْت في مَيِّت.

Ebû Muâz, «meyyit» (مَيِّت) kelimesinin «meyt» (مَيْت) şeklinde hafifletilmesi gibi «leyyin» (لَيِّن) kelimesinden tahfif ile «قولاً لَيْناً» şeklinde okumuştur.

وقوله: {لَّعَلَّهُ} فيه أوجهٌ، أحدُها: أنَّ «لعلَّ» على بابها من التَّرَجِّي: وذلك بالنسبة إلى المُرْسَل، وهو موسى وهارون أي: اذهبا على رجائِكما وطَمَعِكما في إيمانه، اذهبا مُتَرَجِّيَيْنِ طامِعَيْن، وهذا معنى قولِ الزمخشري، ولا يَسْتقيمُ أن يَرِدَ ذلك في حق الله تعالى إذ هو عالمٌ بعواقب الأمور، وعن سيبويه: «كلُّ ما وَرَدَ في القرآن مِنْ لعلَّ وعسى فهو من الله واجبٌ» ، يعني أنه مستحيلٌ بقاءُ معناه في حق الله تعالى. والثاني: أنَّ لعلَّ بمعنى كي فتفيد العلةَ.

Cenâb-ı Hakk'ın: {لَّعَلَّهُ} “umulur ki o” kavlinde birkaç vecih vardır: Birincisi: «Lealle» (لعلَّ) edatının tereccî (ummak) anlamındaki asıl manasında olmasıdır: Bu ise gönderilen Musa ve Harun'a göredir; yani: Onun iman etmesine dair ümidiniz ve beklentiniz üzere gidin, ümit ederek ve arzulayarak gidin. ez-Zemahşerî'nin sözünün anlamı budur. Bu durumun Allah Teâlâ hakkında varid olması ise doğru olmaz; zira O işlerin akıbetini bilendir. Sîbeveyh'ten şöyle rivayet edilmiştir: «Kur'an'da yer alan bütün 'lealle' ve 'asâ' edatları Allah katından kesinlik (vücûb) bildirir»; yani bu kelimelerin asıl anlamının Allah Teâlâ hakkında kalması imkânsızdır. İkincisi: «Lealle» edatının «key» (için) manasında olup illet bildirmesidir.

وهذا قول الفراء، قال: «كما تقول: اعمل لعلك تأخذُ أَجْرَك أي: كي تأخذ» . والثالث: أنها استفهاميةٌ أي: هل يتذكَّر أو يخشى؟ وهذا قولٌ ساقط؛ وذلك أنه يَسْتحيل الاستفهامُ في حق الله تعالى كما يستحيل الترجِّي. فإذا كان لا بُدَّ من التأويل فَجَعْلُ اللفظِ على مدلولِه باقياً أولى مِنْ إخراجِه عنه.

Bu el-Ferrâ'nın görüşüdür. O: «Nitekim senin 'Ücretini alasın diye çalış' anlamında 'اعمل لعلك تأخذُ أَجْرَك' demen gibidir» demiştir. Üçüncüsü: İstifhamiyye olmasıdır; yani: 'Acaba öğüt alır veya korkar mı?' Bu ise tutarsız bir görüştür; zira tereccî Allah Teâlâ hakkında nasıl imkânsız ise istifham da öyle imkânsızdır. Bir tevil yapmak kaçınılmaz olduğuna göre, lafzı kendi medlûlü üzere bırakmak onu kendi anlamından çıkarmaktan daha evladır.

قوله: {أَن يَفْرُطَ} : «أَنْ يَفْرُطَ» مفعولُ «نخاف» . ويقال: فَرَطَ يَفْرُط: سَبَقَ وَتَقَدَّم، ومنه الفارِطُ. وهو الذي يتقدَّم الورادةَ إلى الماء وفَرَسٌ فَرَطٌ: يسبقُ الخيلَ، أي: نخافُ أَنْ يُعَجِّلَ علينا بالعقوبةِ ويبادِرَنا بها، قاله الزمخشري، ومِنْ وُرودِ الفارط بمعنى المتقدِّم على الواردة قولُ الشاعر:

Cenâb-ı Hakk'ın: {أَن يَفْرُطَ} “aşırı davranmasından” kavli: {أَنْ يَفْرُطَ} ifadesi {نخاف} “korkarız” fiilinin mef'ûlüdür. Öne geçip ilerlediğinde «farata / yafrutu» (فَرَطَ يَفْرُط) denir. Suya gelen kafileden önce suyun başına varan kimseye «fârit» (فارط) ve diğer atları geçen ata «feresün faratün» (فَرَسٌ فَرَطٌ) denmesi de bundandır; yani: Bize ceza vermede acele etmesinden ve bize karşı [cezaya] cüret edip öne atılmasından korkarız. Bunu ez-Zemahşerî söylemiştir. «Fârit» kelimesinin suya gelen kafileden önce giden kimse anlamında kullanılışına şairin şu sözü örnektir:

٣٢٩٢ - واسْتعجلونا وكانوا مِنْ صحابَتنا ... كما تَقَدَّم فُرَّاطُ لوُرَّادِ

3292 - Arkadaşlarımızdan oldukları halde bizi acele ettirdiler; tıpkı suya inenlerden önce giden öncülerin yaptığı gibi.

وفي الحديث: «أنا فَرَطُكم على الحَوْضِ» أي: سابقُكم ومتقدِّمُكم.

Hadis-i şerifte: «Ben havuz başında sizin öncünüzüm (faratuküm)» buyrulmuştur; yani sizin önünüzden gidip sizden önce varacak olanım.

وقرأ يحيى بن وثاب وابنُ محيصن وأبو نَوْفلٍ «يُفْرَط» بضمِّ حرف المضارعة وفتح الراء على البناء للمفعول، والمعنى: خافا أن يُسْبَقَ في العقوبةِ. أي: يحملُه حامِلٌ عليها وعلى المعاجلة بها: إمَّا قومُه وإمَّا حُبُ الرئاسةِ، وإمَّا ادِّعاؤه الإِلَهيةَ.

Yahyâ b. Vessâb, İbn Muhaysın ve Ebû Nevfel, meçhul bina ile muzâri harfinin dammesi ve râ'nın fethasıyla {يُفْرَط} şeklinde okumuşlardır; anlamı: [Başka bir sebeple] cezaya çarptırmada öne geçirilmesinden korktular demektir. Yani: Ya kavmi, ya makam sevgisi ya da ilahlık iddiası gibi bir sevk edici unsur onu cezalandırmada acele etmeye sevk eder.

وقرأ ابن محيصن في روايةٍ والزعفراني «أَن يُفَرِّطَ» بضمِّ حرفِ المضارَعَةِ وكسر الراء مِنْ أفرط. قال الزمخشري: «مِنْ أَفْرَطَه غيرُه إذا حمله على العَجَلة، خافا أَنْ يَحْمِلَه حاملٌ على المُعاجلة بالعقاب» . قال كعب ابن زهير.

İbn Muhaysın bir rivayette ve ez-Za'ferânî ise «efrata» (أفرط) fiilinden muzâri harfinin dammesi ve râ'nın kesresi ile {أَن يُفَرِّطَ} şeklinde okumuşlardır. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Başkası onu aceleye sevk ettiğinde kullanılan 'أَفْرَطَه غيرُه' ifadesindendir; yani bir sevk edicinin onu cezalandırmada acele etmeye sevk etmesinden korktular.» Kâ'b b. Züheyr şöyle demiştir:

٣٢٩٣ - تَنْفِي الرياحُ القذى عنه وأَفْرَطَه ... مِنْ صَوْبِ ساريةٍ بِيْضٌ يَعالِيْلُ

3293 - Rüzgârlar ondan çer çöpü uzaklaştırır; gece yağan yağmurdan dökülen beyaz, saf kabarcıklar ise onu doldurmak için erkenden basar.

أي: سَبَقَتْ إليه هذه البِيْضُ لتملأَه. وفاعلُ «يَفْرُطَ» ضميرُ فرعون. وهذا هو الظاهر الذي ينبغي أَنْ لا يُعْدَلَ عنه. وجعله أبو البقاء مضمراً لدلالة الكلامِ عليه فقال «فيجوز أن يكون التقدير: أن يَفْرط علينا منه قولٌ، فأضمر

Yani: Onu doldurmak için bu beyaz kabarcıklar ona doğru öne geçti. {يَفْرُطَ} fiilinin faili Firavun'un zamiridir. Terk edilmemesi gereken zahir görüş de budur. Ebü'l-Bekâ ise cümlenin delaletinden ötürü onu gizli kabul etmiş ve şöyle demiştir: «Takdirin: 'Bize karşı ondan bir sözün taşkınlık yapması/haddini aşması' olması caizdir; zira...

القولَ لدلالة الحالِ عليه كما تقول: فَرَطَ مني قول، وأن يكونَ الفاعلُ ضميرَ فرعون كما كان في» يطغى «.

...senin: 'Benden bir söz kaçtı/taştı' demen gibi durumun delaletinden dolayı 'söz' kelimesi gizlenmiştir. Failin, {يطغى} “azgınlaşır” [fiilinde] olduğu gibi Firavun'un zamiri olması da caizdir.»

ومفعولُ {أَسْمَعُ وأرى} محذوفٌ فقيل: تقديره: أسمع أقوالكما وأرى أفعالَكما، وعن ابن عباس: أسمعُ جوابَه لكما وأرى ما يَفْعل بكما، أو يكون مِنْ حَذْفِ الاقتصار نحو: {يُحْيِي وَيُمِيتُ} [آل عمران: ١٥٦] .

{أَسْمَعُ وأرى} “işitir ve görürüm” [fiillerinin] mef'ûlü mahzûftur; takdirinin: 'İkinizin sözlerini işitir ve yaptıklarınızı görürüm' olduğu söylenmiştir. İbn Abbâs'tan ise: 'Onun size verdiği cevabı işitir ve size ne yapacağını görürüm' şeklinde [rivayet edilmiştir]. Yahut {يُحْيِي وَيُمِيتُ} “diriltir ve öldürür” [Âl-i İmrân: 156] ayetinde olduğu gibi iktisâr amacıyla hazif (mef'ûlü hiç kastetmeksizin fiilin özünü bildirme) kabilindendir.

قوله: {قَدْ جِئْنَاكَ بِآيَةٍ مِّن رَّبِّكَ} : قال الزمخشري: هذه الجملةُ جاريةٌ من الجملة الأولى وهي: {إِنَّا رَسُولاَ رَبِّكَ} مَجْرى البيانِ والتفسير؛ لأنَّ دعوى الرسالةِ لا تَثْبُتُ إلاَّ بِبَيِّنَتِها التي هي مجيءُ الآيةِ. وإنما وَحَّدَ ب «آية» ولم تُثَنَّ ومعه آيتان؛ لأنَّ المرادَ في هذا الموضعِ تثبيتُ الدعوى ببرهانها، فكأنه قيل: قد جِئْناك بمعجزةٍ وبرهانٍ وحجة على ما ادَّعَيْناه/ من الرسالة، وكذلك قال: {قَدْ جِئْتُكُمْ بِبَيِّنَةٍ مِّن رَّبِّكُمْ} [الأعراف: ١٠٥] {فَأْتِ بِآيَةٍ إِن كُنتَ مِنَ الصادقين} [الشعراء: ١٥٤] {أَوَلَوْ جِئْتُكَ بِشَيءٍ مُّبِينٍ} [الشعراء: ٣٠] .

Cenâb-ı Hakk'ın: {قَدْ جِئْنَاكَ بِآيَةٍ مِّن رَّبِّكَ} “Sana Rabbinden bir ayet (mucize) ile geldik” kavli: ez-Zemahşerî şöyle demiştir: Bu cümle, önceki {إِنَّا رَسُولاَ رَبِّكَ} “Biz Rabbinin elçileriyiz” cümlesinin beyanı ve tefsiri mesabesindedir; çünkü elçilik iddiası ancak onun apaçık delili olan mucizenin gelmesiyle sabit olur. Yanında iki mucize olduğu halde tesniye yapılmayıp tekil olarak «âye» (آية) denmesinin sebebi; bu makamda maksadın, iddiayı deliliyle teyit etmek oluşudur. Dolayısıyla sanki: 'İddia ettiğimiz elçiliğe dair sana bir mucize, bir hüccet ve kesin bir bürhan ile geldik' denilmiştir. Nitekim Cenâb-ı Hak şöyle de buyurmuştur: {قَدْ جِئْتُكُمْ بِبَيِّنَةٍ مِّن رَّبِّكُمْ} “Size Rabbinizden apaçık bir delil getirdim” [A'râf: 105], {فَأْتِ بِآيَةٍ إِن كُنتَ مِنَ الصادقين} “Eğer doğru söyleyenlerden isen bir mucize getir” [Şu'arâ: 154], {أَوَلَوْ جِئْتُكَ بِشَيءٍ مُّبِينٍ} “Sana apaçık bir şey getirmiş olsam da mı?” [Şu'arâ: 30].

و {على مَنِ اتبع الهدى} يحتمل أَنْ يكونَ مأموراً بقوله: فيكونَ منصوبَ المَحَلِّ كأنه قيل: فَقُولا أيضاً: والسلامُ على مَنْ اتَّبع الهدى، ويحتمل أَنْ يكونَ تسليما منهما لم يُؤْمَرا بقوله، فتكون الجملةُ مستأنفةً لا محل لها من الإِعراب. وزعم بعضُهم أن «على» بمعنى اللام أي: والسلام لمَنْ اتَّبع الهدى. وهذا لا حاجةَ إليه.

{على مَنِ اتبع الهدى} “hidayete tabi olan kimseye” kavlinin söylenmesi emredilen sözden olması muhtemeldir; bu takdirde sanki: 'Şöyle de deyin: Selam hidayete tabi olanın üzerinedir' denilmiş gibi mahallen mansub olur. Söylenmesi emredilmeksizin bizzat ikisinin verdiği bir selam olması da muhtemeldir; bu takdirde cümle müste'nefe olup iraptan mahalli olmaz. Bazıları da «alâ» (على) harf-i cerrinin lâm (لِـ) anlamında olduğunu, yani 'Selam hidayete tabi olan kimse içindir' demek olduğunu ileri sürmüşlerdir; ancak buna gerek yoktur.

قوله: {أَنَّ العذاب على مَن كَذَّبَ} : «أنَّ» وما في حَيِّزها في محل الرفع لقيامِها مَقامَ الفاعل الذي حُذِف في {أُوحِيَ إِلَيْنَآ} . وسببُ بنائِه للمفعول خوفاً أن يَبْدُرَ مِنْ فرعونَ بادرةٌ لمَنْ أوحى لو سَمَّياه، فَطَوَيا ذِكْرَه تَعظيماً له واستهانَةً بالمخاطب.

Cenâb-ı Hakk'ın: {أَنَّ العذاب على مَن كَذَّبَ} “azabın yalanlayan kimsenin üzerine olduğu” kavli: {أنَّ} ve sılâsı, {أُوحِيَ إِلَيْنَآ} “bize vahyolundu” ifadesinde hazfedilen failin yerine geçtiği için ref mahallindedir. Fiilin meçhul bina edilmesinin sebebi ise, şayet vahyedenin ismini açıkça zikretselerdi Firavun'dan O'na karşı yakışıksız bir sözün çıkmasından korkmalarıdır; bu sebeple O'na tazim göstermek ve muhatabı da hafife almak maksadıyla O'nun zikrini gizli tutmuşlardır.

قوله: {ياموسى} : نادى موسى وحدَه بعد مخاطبته لهما معاً: إمَّا لأنَّ موسى هو الأصلُ في الرسالة، وهارونُ تَبَعٌ ورِدْءٌ ووزيرٌ، وإمَّا لأنَّ فرعونَ كان لخُبْثِه يعلمُ الرُّتَّة التي في لسان موسى، ويعلم فصاحةَ أخيه بدليلِ قوله {وَأَخِي هَارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّي لِسَاناً} [القصص: ٣٤] وقوله: {وَلاَ يَكَادُ يُبِينُ} [الزخرف: ٥٢] فأراد استنطاقَه دون أخيه، وإمَّا لأنه حَذَفَ المعطوفَ للعلمِ به أي: يا موسى وهارون. قاله أبو البقاء، وبدأ به، ولا حاجةَ إليه، وقد يُقال: حَسَّنَ الحذفَ كونَ موسى فاصلةً، لا يُقال: كان يُغني في ذلك أَنْ تُقَدِّمَ هارون وتؤخِّرَ موسى فيقال: يا هارونُ وموسى فتحصُلُ مجانسةٌ الفواصلِ مِنْ غيرِ حَذْفٍ لأنَّ البَدْءَ بموسى أهمُّ فهو المبدوءُ به.

Cenâb-ı Hakk'ın: {ياموسى} “Ey Musa!” kavli: Her ikisine birlikte hitap ettikten sonra sadece Musa'ya nida etmiştir: Ya peygamberlikte asıl olan Musa, Harun ise ona tabi, yardımcı ve vezir olduğu içindir; ya da Firavun habisliğinden ötürü Musa'nın dilindeki tutukluğu bilip kardeşinin de fasih olduğunu bildiği için —nitekim Cenâb-ı Hakk'ın {وَأَخِي هَارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّي لِسَاناً} “Kardeşim Harun'un dili benden daha fasihtir” [Kasas: 34] ve {وَلاَ يَكَادُ يُبِينُ} “Neredeyse meramını anlatamıyor” [Zuhruf: 52] buyrukları buna delildir— kardeşini değil sadece onu konuşturmak istemiştir; ya da bilindiğinden ötürü matufu hazfetmiştir; yani: 'Ey Musa ve Harun!' demektir. Bunu Ebü'l-Bekâ söylemiş ve ilk olarak bunu zikretmiştir; ancak buna gerek yoktur. Musa kelimesinin ayet sonu (fâsıla) oluşunun bu hazfi güzelleştirdiği de söylenebilir. 'Harun'u öne alıp Musa'yı sona bırakarak «Ey Harun ve Musa» denseydi hazif olmaksızın da fâsıla uyumu hâsıl olurdu, bu yeterli olmaz mıydı?' denilemez; zira Musa ile başlamak daha mühimdir, bu sebeple söze onunla başlanmıştır.

قوله: {أعطى كُلَّ شَيءٍ خَلْقَهُ} : في هذه الآية وجهان: أحدهما: أن يكونَ «كلَّ شيءٍ» مفعولاً أولَ، و «خَلْقَه» مفعولاً ثانياً على معنى: أعطى كلَّ شيءٍ شكلَه وصورَته، الذي يطابقُ المنفعةَ المنوطةَ

Cenâb-ı Hakk'ın: {أعطى كُلَّ شَيءٍ خَلْقَهُ} “Her şeye yaratılışını verdi” kavlinde iki vecih vardır: Birincisi: {كُلَّ شَيءٍ} ibaresinin birinci mef'ûl, {خَلْقَه} ibaresinin ise; her şeye kendisine bağlı olan menfaate uygun düşen şeklini ve suretini verdi anlamında ikinci mef'ûl olmasıdır...

به، كما أعطى العينَ الهيئةَ التي تطابق الإِبصارَ، والأذنَ الشكلَ الذي يطابقُ الاستماعَ ويوافقه، وكذلك اليدُ والرِّجلُ واللسانُ، أو أعطى كلَّ حيوانٍ نظيرَه في الخَلْق والصورةِ حيث جعل الحصانَ والحِجْر زوجين، والناقةَ والبعيرَ، والرجلَ والمرأةَ، ولم يزاوِجْ شيءٌ منها غيرَ جنسِه، ولا ما هو مخالفٌ لخَلْقِه. وقيل: المعنى: أعطى كلَّ شيءٍ مخلوقٍ خَلْقَه أي: هو الذي ابتدعه. وقيل: المعنى: أعطى كلَّ شيءٍ ممَّا خَلَق خِلْقَتَه وصورتَه على ما يناسبه من الإِتقانِ. لم يجعل خَلْقَ الإِنسانِ في خَلْقِ البهائم، ولا بالعكس، بل خَلَق كلَّ شيءٍ فَقدَّره تقديراً.

...nitekim göze görme işlemine uygun düşen heyeti, kulağa işitmeye uygun ve muvafık olan şekli vermiş, el, ayak ve dil de böyledir; yahut her hayvana yaratılış ve surette kendi benzerini vermiştir; zira aygır ile kısrağı, erkek deve ile dişi deveyi, erkek ile kadını çift kılmıştır ve onlardan hiçbiri kendi cinsinden başkasıyla veya yaratılışına muhalif olanla eşleşmemiştir. Şöyle de denilmiştir: Anlamı, 'Yaratılan her şeye yaratılışını verdi' yani onu yoktan var eden O'dur demektir. Şöyle de denilmiştir: Anlamı, 'Yarattığı her şeye, kendisine layık olan sağlamlık ve intizam üzere yaratılışını ve suretini verdi' demektir. İnsanın yaratılışını hayvanların yaratılışında kılmamış, bunun tersini de yapmamıştır; bilakis her şeyi yaratmış ve ona bir nizam ve ölçü vermiştir.

والثاني: أن يكونَ «كلَّ شيءٍ» مفعولاً ثانياً، و «خَلْقَه» هو الأول، فَقَدَّم الثاني عليه، والمعنى: أعطى خليقته كلَّ شيءٍ يحتاجون إليه ويَرْتفقون به.

İkincisi: {كُلَّ شَيءٍ} ibaresinin ikinci mef'ûl, {خَلْقَه} ibaresinin ise birinci mef'ûl olup ikincinin birincinin önüne geçmiş olmasıdır; anlamı da: 'Yaratıklarına ihtiyaç duydukları ve faydalandıkları her şeyi verdi' şeklindedir.

وقرأ عبدُ الله والحسنُ والأعمشُ وأبو نهيكٍ وابنُ أبي إسحاق ونصير عن الكسائي وناسٌ من أصحاب رسول الله ﷺ «خَلَقَه» بفتح اللام فِعْلاً ماضياً. وهذه الجملةُ في هذه القراءةِ تحتمل أَنْ تكونَ منصوبةً المحلِّ صفةً ل «كل» أو في محلِّ جَرِّ صفةً ل «شيء» ، وهذا معنى قولِ الزمخشري: «صفةٌ للمضاف يعني» كل «أو للمضافِ إليه» يعني «شيءٍ» . والمفعولُ الثاني على هذه القراءةِ محذوفٌ، فيُحتملُ أَنْ يكونَ حَذْفُه حَذْفَ اختصارٍ للدلالةِ عليه أي: أعطى كلَّ شيءٍ خَلَقَه ما يحتاج إليه ويُصْلحه أو كمالَه، ويحتمل أن يكونَ حذفُه حَذْفَ اقتصارٍ، والمعنى: أن كلَّ شيءٍ خَلَقه الله لم يُخْلِه من إنعامِه وعطائِه.

Abdullah [b. Mes'ûd], el-Hasan, el-A'meş, Ebû Nuhayk, İbn Ebî İshâk, Kisâî'den rivayetle Nusayr ve Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabından bir grup, lâm harfinin fethasıyla mazi bir fiil olarak {خَلَقَه} şeklinde okumuşlardır. Bu kıraatte bu cümlenin mahallen mansub olarak «küll» (كل) lafzının sıfatı olması yahut cer mahallinde «şey'» (شيء) lafzının sıfatı olması muhtemeldir; ez-Zemahşerî'nin: «Muzafın yani 'küll'ün sıfatıdır yahut muzafun ileyhin yani 'şey'in sıfatıdır» sözünün anlamı budur. Bu kıraate göre ikinci mef'ûl mahzûftur; hazfedilmesi delaletten ötürü ihtisar amacıyla olabilir; yani: 'Yarattığı her şeye ihtiyaç duyduğu, kendisini ıslah eden şeyi yahut kemalini verdi' demektir. Hazfedilmesinin iktisâr kabilinden olması da muhtemeldir; bu takdirde mana: 'Allah'ın yarattığı hiçbir şey O'nun nimetinden ve bağışından yoksun bırakılmamıştır' şeklinde olur.

والبالُ: الفِكْرُ. يقال: خَطَر ببالِه كذا، ولا يثنى ولا يُجْمَعُ، وشَذَّ جمعُه على «بالات» . ويقال للحال المُكْتَرَثِ بها، ولذلك يُقال: ما بالَيْتُ بالةً، والأصل. . . . . . فحذف لامه تخفيفاً.

«el-Bâl» (البال), zihin ve düşünce demektir. 'Zihnine şöyle bir şey geldi' anlamında «خَطَر ببالِه كذا» denir; tesniyesi ve çoğulu yapılmaz, çoğulunun «bâlât» (بالات) şeklinde gelmesi ise şâzdır. Önemsenen durum için de kullanılır; bu sebeple 'Hiç önemsemedim / aldırış etmedim' anlamında «ما بالَيْتُ بالةً» denir; kelimenin aslı... [olup] tahfif maksadıyla lâm'ı hazfedilmiştir.