قوله: {مِنَ القول} : حالٌ مِنْ «الجهر» .
Cenâb-ı Hakk'ın: {مِنَ القول} “sözden” sözü, «الجهر» (el-cehr) kelimesinden hâldir.
قوله: {لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ} : الظاهرُ أنَّ هذه الجملةَ معلِّقةٌ ل «أَدْري» ، والكوفيون يُجْرون الترجِّي مجرى الاستفهام في ذلك، إلاَّ أنَّ
Cenâb-ı Hakk'ın: {لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ} “belki de o bir imtihandır” sözü: Zâhir olan, bu cümlenin «أَدْري» (edrî) fiilini ta‘lik ettiğidir (amelden askıya aldığıdır). Kûfeliler bu hususta tereccîyi (umut/ihtimal bildirmeyi) istifham mecrasında kabul ederler; şu kadar var ki
النَّحْويين لم يَعُدُّوا من المعلِّقات «لعلَّ» وهي ظاهرةٌ في ذلك كهذه الآيةِ وكقولِه: {وَمَا يُدْرِيكَ لَعَلَّهُ يزكى} [عبس: ٣] {وَمَا يُدْرِيكَ لَعَلَّ الساعة قَرِيبٌ} [الشورى: ١٧] .
nahivciler «لعلَّ» (le‘alle) edatını muallikâttan (ameli askıya alanlardan) saymamışlardır. Oysa bu ayette olduğu gibi Cenâb-ı Hakk'ın: {وَمَا يُدْرِيكَ لَعَلَّهُ يزكى} “Ne bilirsin, belki de o arınacak” [Abese 3] ve {وَمَا يُدْرِيكَ لَعَلَّ الساعة قَرِيبٌ} “Ne bilirsin, belki de o saat yakındır” [eş-Şûrâ 17] ayetlerinde bu durum açıktır.
قوله: {قَالَ} : قرأ حفص «قال» خبراً عن الرسولِ ﵇. الباقون «قل» على الأمر. وقرأ العامَّةُ «رَبِّ» بكسرِ الباءِ اجتراءً بالكسرةِ عن ياءِ الإِضافةِ، وهي الفصحى. وقرأ أبو جعفر بضمِّ الباءِ، فقال صاحبُ «اللوامح» : «إنه منادى مفردٌ ثم قال:» وحَذْفُ حَرْفِ النداء فيما جاز أن يكونَ وصفاً ل «أَيّ» بعيدٌ، بابُه الشعرُ «. قلت: ليس هذا من المنادى المفردِ، بل نَصَّ بعضُهم على أنَّ هذه بعضُ اللغاتِ الجائزةِ في المضافِ إلى ياء المتكلم حالَ ندائه.
Cenâb-ı Hakk'ın: {قَالَ} “Dedi ki” sözü: Hafs, Resûlullah aleyhisselâm'dan bir haber olarak «قال» şeklinde okumuştur. Diğerleri ise emir kipiyle «قل» okumuşlardır. Cumhur, izâfet yâsı yerine kesre ile yetinerek bâ harfinin kesrasıyla «رَبِّ» şeklinde okumuştur ki en fasih olanı budur. Ebû Ca‘fer ise bâ harfinin dammesiyle okumuştur. Bunun üzerine el-Levâmih sahibi şöyle demiştir: «Bu, müfret münâdâdır.» Ardından: «'Eyyü'nün sıfatı olması caiz olan yerlerde nida harfinin hazfedilmesi uzak bir ihtimaldir, bunun yeri şiirdir» demiştir. Derim ki: Bu müfret münâdâdan değildir; bilakis bazısı bunun, mütekellim yâsına muzâf olan kelimenin nida hâlindeki caiz lügatlerinden biri olduğunu açıkça belirtmiştir.
وقرأ العامَّةُ» احْكُمْ «على صورةِ الأمر. وقرأ ابن عباس وعكرمة وابن يعمر» رَبِّيْ «بسكونِ الياء» أَحْكَمُ «أفعلُ تفضيلٍ فهما مبتدأ وخبر.
Cumhur emir kalıbında «احْكُمْ» şeklinde okumuştur. İbn Abbâs, İkrime ve İbn Ya‘mer ise yâ harfinin sükûnuyla «رَبِّيْ» ve ism-i tafdîl olarak «أَحْكَمُ» şeklinde okumuşlardır; buna göre ikisi mübteda ve haberdir.
وقُرِىء» أَحْكَمَ «بفتح الميم كألزَمَ، على أنَّه فعلٌ ماضٍ في محلِّ خبرٍ أيضاً ل» ربِّي «وقرأ العامَّةُ» تَصِفُوْن «بالخطاب. وقرأ رسولُ الله ﷺ على أُبَي ﵁» يَصِفُون «بالياء مِنْ تحت، وهي مَرْوِيَّةٌ أيضاً عن عاصم وابن عامر. والغيبة والخطاب واضحان.
«ألزَمَ» (elzeme) gibi mîm harfinin fethasıyla «أَحْكَمَ» şeklinde de okunmuştur; bu takdirde o, «ربِّي» kelimesinin mahallen haberi olan mazi bir fiildir. Cumhur hitap kalıbıyla «تَصِفُوْن» şeklinde okumuştur. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ise Übeyy radıyallâhu anh'a iki noktalı yâ ile «يَصِفُون» şeklinde okutmuştur; bu [kıraat] Âsım ve İbn Âmir'den de rivayet edilmiştir. Gaib ve muhatap sîgalarının anlamı açıktır.