والعامَّةُ على فتحِ الغينِ والهاء. وابن وثاب والأعمش ورُويت عن أبي عمروٍ بسكون الغين والهاءِ. ونُقِل عن الأعمش وهو الأشهرُ عنه بضمِّ الراء وما بعدها. وقرأَتْ فِرْقَةٌ بضمةٍ وسكونٍ فيهما.
Cumhur, gayn ve he harflerinin fethasıyla [okumuştur]. İbn Vessâb, el-A'meş ve Ebû Amr'dan rivayetle ise gayn ve he harflerinin sükûnuyla okunmuştur. el-A'meş'ten nakledilen ve ondan gelen en meşhur rivayette ise râ ve sonrasının dammesiyle [okunmuştur]. Bir fırka ise her ikisinde de bir damme ve bir sükûnla okumuştur.
قوله: {والتي أَحْصَنَتْ} : يجوز أَنْ ينتصِبَ نَسَقاً على ما قبلَها، وأن ينتصِبَ بإضمارِ اذكُرْ، وأن يرتفعَ بالابتداء، والخبرُ محذوف أي: وفيما يُتْلى عليكم التي أحصنت. ويجوز أن يكونَ الخبرُ «فنفَخْنا» وزِيْدَت
Cenâb-ı Hakk'ın: {والتي أَحْصَنَتْ} “İffetini korumuş olanı da [hatırla]” sözüne gelince: Kendisinden öncekine matuf olarak mensub olması caiz olduğu gibi, mukadder bir 'zikret/hatırla' (اذكُرْ) fiiliyle mensub olması da caizdir. Mübteda olarak merfû olup haberinin hazfedilmiş olması da caizdir; yani: 'Size tilavet olunanlar arasında iffetini koruyan kadın da vardır' demektir. Haberinin {فَنَفَخْنَا} olması ve
الفاءُ على رأي الأخفش نحو: «زيدٌ فقائمٌ» .
tıpkı «زيدٌ فقائمٌ» örneğinde olduğu gibi Ahfeş'in görüşüne göre fâ harfinin zâid kılınmış olması da caizdir.
وفي كلامِ الزمخشري «فَنَفَخْنا الروحَ في عيسى فيها» . قال الشيخ مؤاخِذاً له: «فاستعمل» نَفَخَ «متعدياً» . والمحفوظُ أنه لا يتعدى فيحتاج في تَعَدِّيه إلى سماعٍ، وغيرَ متعدٍّ استعمله هو في قولِه «أي: نَفَخَتْ في المِزْمار» انتهى ما واخَذَه به. قلت: وقد سُمِعَ «نَفَخَ» متعدياً. ويَدُلُّ على ذلك ما قُرِىء في الشاذ «فأنفخها فيكونُ طائراً» وقد حكاها هو قراءةً فكيف يُنْكِرُها؟ فعليك بالالتفات إلى ذلك.
Zemahşerî'nin ifadesinde «فَنَفَخْنا الروحَ في عيسى فيها» (Ruhu onda İsa'ya üfledik) şeklindedir. Şeyh [Ebû Hayyân] onu eleştirerek şöyle demiştir: «'Nefeha' (نَفَخَ) fiilini geçişli (müteaddî) olarak kullanmıştır.» Oysa bilinen, onun geçişli olmadığıdır; dolayısıyla geçişli kılınması için semâa (işitilmiş bir nakle) ihtiyaç vardır. Kendisi ise «yani kavalın içine üfledi» sözünde onu geçişsiz olarak kullanmıştır. [Şeyh'in] onu muaheze ettiği sözü burada bitti. Ben derim ki: 'Nefeha' fiili geçişli olarak da işitilmiştir. Şâzz kıraatteki {فأنفخها فيكونُ طائراً} “böylece ona üflerim de bir kuş olur” okunuşu buna delalet eder. Zemahşerî bizzat kendisi bunu bir kıraat olarak aktarmıştır, öyleyse onu nasıl inkâr edebilir? Bu hususa dikkat etmen gerekir.
قوله: {آيَةً} إنما لم يطابِقْ المفعولَ الأولَ فيُثَنَّي الثاني؛ لأنَّ كلاً منهما آيةٌ بالآخر فصارا آيةً واحدة. أو نقولُ: إنَّه حُذِف من الأولِ لدلالةِ الثاني، أو بالعكس أي: وَجَعْلنا ابنَ مريمَ آيةً. وأمَّه كذلك. وهو نظيرُ الحذفِ في قولِه {والله وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَن يُرْضُوهُ} [التوبة: ٦٢] وقد تقدَّم.
Cenâb-ı Hakk'ın: {آيَةً} “bir mucize / bir ibret” sözüne gelince: İkinci mefulün tesniye kılınarak birinci mefule mutabık olmamasının sebebi; her birinin diğeriyle bir ayet (ibret/mucize) teşkil etmesi ve böylece tek bir ayet haline gelmeleridir. Yahut şöyle deriz: İkincinin delaleti sebebiyle birinciden hazfedilmiştir veya bunun aksidir; yani: 'Meryem oğlunu bir ayet kıldık, annesini de öyle.' Bu durum, Cenâb-ı Hakk'ın: {والله وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَن يُرْضُوهُ} “Eğer mümin iseler, Allah'ı ve Resûlünü hoşnut etmeleri daha doğrudur” [Tevbe 62] sözündeki hazfe benzer; bu da daha önce geçmişti.
قوله: {أُمَّةً وَاحِدَةً} : العامَّةُ على رفع «أمتكُم» خبراً ل «إنَّ» ونصب «أمةً واحدةً» على الحالِ. وقيل على البدل من «هذه» ، فيكونُ قد فُصِلَ بالخبرِ بين البدلِ والمبدلِ منه نحو «إن زيداً قائمٌ أخاك» .
Cenâb-ı Hakk'ın: {أُمَّةً وَاحِدَةً} “tek bir ümmettir” sözüne gelince: Cumhur, {أُمَّتُكُمْ} kelimesini {إِنَّ} lafzının haberi olarak ref, {أُمَّةً وَاحِدَةً} kelimesini ise hâl olarak nasb ile okumuştur. {هَذِهِ} lafzından bedel olarak nasb edildiği de söylenmiştir; bu takdirde tıpkı «إن زيداً قائمٌ أخاك» örneğinde olduğu gibi, haber ile bedel ve mübdelün minh arasına fasıla girmiş olur.
وقرأ الحسنُ «أُمَّتَكم» بالنصبِ على البدل من «هذه» أو عطف البيان. وقرأ أيضاً هو وابن أبي إسحاق والأشهبُ العقيلي وأبو حيوة وابن أبي عبلة وهارون عن أبي عمرو «أُمَّتُكم أمَّةٌ واحدةٌ» برفع الثلاثة على أنْ تكونَ «أمتُكم» خبرَ «إنَّ» كما تقدَّم و «أمةٌ واحدةٌ» بدلٌ منها بدلُ نكرةٍ من معرفةٍ، أو تكونَ «أمةٌ واحدةٌ» خبرَ مبتدأ محذوفٍ.
el-Hasan {أُمَّتَكُمْ} lafzını {هَذِهِ} isminden bedel yahut atf-ı beyan olarak nasb ile okumuştur. Yine o, İbn Ebî İshâk, el-Eşheb el-Ukaylî, Ebû Hayve, İbn Ebî Able ve Ebû Amr'dan rivayetle Hârûn, her üç lafzı da ref ile «أُمَّتُكم أمَّةٌ واحدةٌ» şeklinde okumuşlardır; buna göre {أُمَّتُكُمْ} lafzı daha önce geçtiği üzere {إِنَّ} edatının haberi, {أُمَّةٌ وَاحِدَةٌ} lafzı da ondan bedel (marifeden nekre bedeli) olur yahut {أُمَّةٌ وَاحِدَةٌ} mahzûf bir mübtedanın haberi olur.
قوله: {أَمْرَهُمْ} : فيه ثلاثةُ أوجهٍ، أحدها: أنه منصوبٌ على إسقاطِ حرفِ الخفضِ أي: تَفَرَّقوا في أمرِهم. الثاني: أنه مفعولٌ به، وعدى تَقَطَّعوا لأنه بمعنى قَطَّعوا. الثالث: أنه تمييزٌ. وليس بواضحٍ معنىً وهو معرفةٌ، فلا يَصِحُّ من جهة صناعةِ البصريين. قال أبو البقاء: «وقيل: هو تمييزٌ أي تقَّطع أمرُهم» فجعله منقولاً من الفاعلية.
Cenâb-ı Hakk'ın: {أَمْرَهُمْ} “işlerini” sözüne gelince: Bunda üç vecih vardır; birincisi: Cer harfinin hazfedilmesiyle mensub olmasıdır; yani: 'İşlerinde fırkalara ayrıldılar' demektir. İkincisi: Mef'ûlün bih olmasıdır; {تَقَطَّعُوا} fiili {قَطَّعُوا} (parçaladılar) manasında olduğu için geçişli kılınmıştır. Üçüncüsü: Temyiz olmasıdır. Ancak mana bakımından açık olmadığı gibi marife bir kelimedir; dolayısıyla Basralıların kaideleri açısından sahih olmaz. Ebü'l-Bekâ: «Onun temyiz olduğu, yani 'işleri parçalandı' manasında olduğu da söylenmiştir» diyerek onu faillikten dönüştürülmüş (menkul) kabul etmiştir.
و «زُبُراً» يجوز أن يكونَ مفعولاً ثانياً على أن يُضَمَّنَ «تقطَّعوا» معنى صَيَّروا بالتقطيع، وإمَّا أن ينتصِبَ على الحالِ من المفعول أي: مثلَ زُبُرٍ أي: كُتُبٍ؛ فإنَّ الزُّبُرَ جمعُ زَبُور كرُسُل جمعَ رسول، أو يكون حالاً من الفاعل. نقله أبو البقاء في سورة المؤمنين. وفيه نظرٌ؛ إذ لا معنى له، وإنما يَظْهر كونُه حالاً من الفاعلِ في قراءةِ «زُبَرا» بفتح الباءِ أي فِرَقاً. والمعنى: صَيَّروا أمرهم زُبُراً أو تقطَّعوه في هذه الحالِ. والوجهان مأخوذان مِنْ تفسير الزمخشري لمعنى الآية الكريمة، فإنه قال: «والمعنى: جعلوا أَمْرَ دينهم
{زُبُراً} lafzına gelince: {تَقَطَّعُوا} fiiline parçalayarak 'dönüştürdüler' (صَيَّرُوا) manası tazmin ettirilmesiyle ikinci meful olması caiz olduğu gibi; mefulden hâl olarak nasb edilmesi de caizdir; yani: 'Zeburlar gibi yani kitaplar gibi' demektir; zira 'zübür' (الزُّبُر), 'rusül'ün (رُسُل) 'resûl'ün (رسول) çoğulu olması gibi 'zebûr'un (زَبُور) çoğuludur; yahut failden hâl olur. Bunu Ebü'l-Bekâ el-Mü'minûn suresinde nakletmiştir. Fakat bunda tutarsızlık vardır; zira bir anlamı yoktur. Onun failden hâl olması, ancak bâ harfinin fethasıyla okunan «زُبَراً» yani fırkalar/parçalar kıraatinde zahir olur. Mana: 'İşlerini fırkalara dönüştürdüler' yahut 'bu hâl üzere onu parçaladılar' şeklindedir. Her iki vecih de Zemahşerî'nin bu yüce ayetin anlamına dair yaptığı tefsirden alınmıştır; zira o şöyle demiştir: «Mana: Bir topluluğun [bir şeyi] kendi arasında bölüşüp
فيما بينهم قِطَعاً كما يتوزَّعُ الجماعةُ [الشيءَ] ويقتسمونه، فيطير لهذا نصيبٌ ولذلك نصيبٌ، تمثيلاً لاختلافهِم فيه وصيرورتِهم فِرَقاً وأحزاباً» .
paylaşması, şuna bir hisse, buna bir hisse düşmesi gibi; din işlerini de kendi aralarında parçalara ayırdılar; bu, onların onda ihtilaf etmelerini, fırkalara ve gruplara ayrılmalarını temsil etmektedir.»
وفي الكلامِ التفاتٌ من الخطاب وهو قوله «أمتُكم» إلى الغَيْبة تشنيعاً عليهم بسوءِ صنيعهم.
İfadede, yaptıkları çirkin işi yüzlerine vurup kınamak maksadıyla {أُمَّتُكُمْ} “sizin ümmetiniz” sözündeki hitaptan gaibe iltifat (geçiş) vardır.
وقرأ الأعمش بفتحِ الباء جمع زُبْرَة، وهي قطعة الحديد في الأصل. ونصبُه على الحال من ضمير الفاعِل في «تقطَّعوا» وقد تقدَّم. ولم يَتَعرَّض له أبو البقاء في هذه السورة وتَعَرَّض له في المؤمنين فذكر فيه الأوجهَ المتقدمة وزاد أنه قُرِىء «زُبْراً» بكونِ الباء، وهو بمعنى المضمومِها.
el-A'meş, aslında demir parçası demek olan 'zubre'nin (زُبْرَة) çoğulu olarak bâ harfinin fethasıyla [«زُبَراً»] okumuştur. Bunun nasbı ise {تَقَطَّعُوا} lafzındaki fail zamirinden hâl olması iledir; bu daha önce geçmişti. Ebü'l-Bekâ bu surede buna değinmemiş, ancak el-Mü'minûn suresinde değinerek daha önce geçen vecihleri zikretmiş ve ayrıca bâ harfinin sükûnuyla «زُبْراً» şeklinde okunduğunu da eklemiştir ki bu da bâ harfi dammeli olanla aynı manadadır.
قوله: {فَلاَ كُفْرَانَ} الكُفْران: مصدرٌ بمعنى الكُفْر. قال:
Cenâb-ı Hakk'ın: {فَلاَ كُفْرَانَ} “inkâr / nankörlük edilmez” sözüne gelince: 'Küfrân' (الكُفْران), küfür (örten/nankörlük eden) manasında bir masdardır. Şair şöyle demiştir:
٣٣٥٨ - رأيتُ أُناساً لا تَنام جُدُوْدُهُمْ ... وجَدّيْ ولا كفرانَ لله نائمُ
3358 - Nice insanlar gördüm ki talihleri asla uyumaz ... Benim talihim ise -Allah'a nankörlük olmasın- uyumaktadır.
و «لِسَعْيه» متعلقٌ بمحذوفٍ أي: يكفُر لسَعْيه، ولا يتعلَّق بكفران؛ لأنه يَصير مُطوَّلاً، والمطوَّل يُنْصَبُ. وهذا مبنيُّ. والضميرُ في «له» يعودُ على السعي.
{لِسَعْيِهِ} ifadesi mahzûf bir amile mütealliktir; yani: 'Çalışması inkâr olunur' demektir; 'küfrân' kelimesine taalluk etmez; çünkü o zaman mutavvel (şebîh bi'l-muzaf) olur ve mutavvel olan nasb edilir. Bu ise mebnîdir. {لَهُ} lafzındaki zamir ise sa'ye (çalışmaya) döner.
قوله: {وَحَرَامٌ} : قرأ الأخَوان وأبو بكر ورُوِيَتْ عن أبي عمرو «وحِرْمٌ» بكسرِ الحاء وسكونِ الراءِ. وهما لغتان كالحِلِّ والحَلال. وقرأ بن عباس وعِكْرمة و «حَرِمَ» بفتح الحاء وكسر الراء وفتح الميم، على أنه فعلٌ ماضٍ، ورُوي عنهما أيضاً وعن أبي العالية بفتح الحاء والميم وضمِّ الراءِ بزنة كُرمَ، وهو فعلٌ ماض أيضاً. ورُوي عن ابن عباس فتحُ الجميع. وهو فعلٌ ماضٍ أيضاً. واليمانيُّ بضم الحاء وكسر الراءِ مشددةً وفتح الميم ماضياً مبنياً للمفعول. ورُوي عن عكرمةَ بفتح الحاء وكسرِ الراء وتنوين الميم.
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَحَرَامٌ} “ve haramdır / imkânsızdır” sözüne gelince: İki Kardeş (Hamza ve Kisâî) ile Ebû Bekr, hı harfinin kesresi ve râ'nın sükûnuyla «وحِرْمٌ» şeklinde okumuşlardır; bu kıraat Ebû Amr'dan da rivayet edilmiştir. Bu ikisi, 'hill' (حِلّ) ve 'helâl' (حَلال) gibi iki ayrı lügattir. İbn Abbâs ve İkrime, mazi fiil olarak hı'nın fethası, râ'nın kesresi ve mîm'in fethasıyla «حَرِمَ» şeklinde okumuşlardır. Yine her ikisinden ve Ebü'l-Âliye'den, 'kerume' (كَرُمَ) vezninde mazi bir fiil olarak hı ve mîm'in fethası, râ'nın dammesiyle rivayet edilmiştir. İbn Abbâs'tan hepsinin fethasıyla da rivayet edilmiştir ki bu da mazi bir fiildir. el-Yemânî ise meçhul mazi fiil olarak hı'nın dammesi, râ'nın şeddeli kesresi ve mîm'in fethasıyla okumuştur. İkrime'den hı'nın fethası, râ'nın kesresi ve mîm'in tenviniyle de rivayet edilmiştir.
فَمَنْ جعله اسماً: ففي رفعه وجهان، أحدهما: أنه مبتدأ/ وفي الخبر حينئذٍ ثلاثةُ أوجهٍ، أحدهُا: قوله {أَنَّهُمْ لاَ يَرْجِعُونَ} وفي ذلك حينئذٍ أربعةُ تأويلاتٍ، التأويلُ الأولُ: أنَّ «لا» زائدةٌ والمعنى: وممتنعٌ على قريةٍ قدَّرْنا إهلاكَها لكفرِهم رجوعُهم إلى الإِيمانِ، إلى أَنْ تقومَ الساعةُ. وممَّن ذهب إلى زيادتِها أبو عمروٍ مستشهداً عليه بقولِه تعالى: {مَا مَنَعَكَ أَلاَّ تَسْجُدَ} [الأعراف: ١٢] يعني في أحدِ القولين. التأويل الثاني: أنها غيرُ زائدةٍ، وأنَّ المعنى: أنَّهم غيرُ راجعين عن معصيتهم وكفرِهم. التأويلُ الثالث: أنَّ الحرامَ يُرادُ به الواجب. ويَدُلُّ عليه قولُه تعالى: {قُلْ تَعَالَوْاْ أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلاَّ تُشْرِكُواْ} [الأنعام: ١٥١] وتَرْكُ الشِّرْكِ واجبٌ، ويَدُلُّ عليه أيضاً قولُ الخنساء:
Onu isim kabul eden kimseye göre; kelimenin ref durumunda iki vecih vardır: Birincisi: Mübteda olmasıdır. Bu durumda haberinde üç vecih ortaya çıkar; birincisi: {أَنَّهُمْ لاَ يَرْجِعُونَ} “onların dönmeyecek olmalarıdır” sözüdür. Bu takdirde de dört tevil söz konusudur: Birinci tevil: {لاَ} edatının zâid olmasıdır; buna göre mana: 'Kâfirlikleri sebebiyle helakini takdir ettiğimiz bir memleket halkının, kıyamet kopuncaya kadar imana dönmesi imkânsızdır/engellenmiştir' şeklindedir. Onun zâid olduğu görüşüne gidenlerden biri de Ebû Amr'dır ve Cenâb-ı Hakk'ın: {مَا مَنَعَكَ أَلاَّ تَسْجُدَ} “Sana secde etmemeni emreden nedir? / Secde etmene ne engel oldu?” [A'râf 12] sözünü -yani iki görüşten birine göre- buna şahit getirmiştir. İkinci tevil: {لاَ} edatının zâid olmamasıdır; buna göre mana: 'Onlar isyanlarından ve küfürlerinden dönücüler değillerdir' şeklindedir. Üçüncü tevil: 'Haram' (الحرام) kelimesiyle 'vacip' anlamının kastedilmesidir. Cenâb-ı Hakk'ın: {قُلْ تَعَالَوْاْ أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلاَّ تُشْرِكُواْ} “De ki: Gelin, Rabbinizin size neleri haram kıldığını okuyayım: O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın...” [En'âm 151] sözü buna delalet eder; zira şirki terk etmek vaciptir. Hansâ'nın şu beyti de buna delalet eder:
٣٣٥٩ - حرامٌ عليَّ لا أرى الدهرَ باكياً ... على شَجْوِه إلا بَكَيْتُ على صَخْرِ
3359 - Bana haram olsun (vaciptir), ömrüm boyunca kendi hüznüne ağlayan birini görmeyeyim ki ... Mutlaka ben de Sahr için ağlamış olayım.
وأيضاً فمن الاستعمالِ إطلاقُ أحدٍ الضدين على الآخرِ.
Ayrıca zıt anlamlı iki kelimeden birinin diğeri yerine kullanılması da Arap dilinin kullanımlarındandır.
ومِنْ ثَمَّ قال الحسن والسدي: لا يَرْجِعون عن الشرك. وقال قتادة: إلى الدنيا. التأويل الرابع: قال أبو مسلم ابن بَحْر: «حرامٌ: ممتنع. وأنهم لا يرجعون: انتفاء الرجوعِ إلى الآخرةِ، فإذا امتنع الانتفاءُ وَجَبَ الرجوعُ. فالمعنى: أنه يجبُ رجوعُهم إلى الحياة في الدار الآخرة. ويكون الغرضُ إبطالَ قولِ مَنْ يُنْكر البعثَ. وتحقيقُ ما تقدَّم من أنه لا كُفْرانَ لسَعْي أحدٍ، وأنه يُجْزَى على ذلك يومَ القيامةِ» . وقولُ ابن عطية قريبٌ من هذا قال: «وممتنعٌ على الكفرةَ المُهْلَكين أنهم لا يَرْجعون إلى عذاب الله وأليم عِقابِه، فتكون» لا «على بابِها، والحرامُ على بابه» .
Bundan ötürü el-Hasan ve es-Süddî: 'Şirkten dönmezler' demişlerdir. Katâde ise: 'Dünyaya [dönmezler]' demiştir. Dördüncü tevil: Ebû Müslim b. Bahr şöyle demiştir: «Haram: Mümteni' (imkânsız/yasak) demektir. {أَنَّهُمْ لاَ يَرْجِعُونَ} ise: Ahirete dönüşün yokluğudur; dönüşün yokluğu mümteni' olunca, dönüş vacip (kaçınılmaz) olur. Mana şudur: Onların ahiret yurdunda hayata dönmeleri vaciptir. Buradaki gaye, dirilişi inkâr edenlerin sözünü boşa çıkarmak ve daha önce geçen kimsenin çalışmasının karşılıksız kalmayacağı ve kıyamet günü bunun karşılığını göreceği hususunu gerçekleştirmektir.» İbn Atiyye'nin sözü de buna yakındır; o şöyle demiştir: «Helak edilen kâfirlerin, Allah'ın azabına ve elem verici cezasına dönmeyecek olmaları imkânsızdır; böylece {لاَ} kendi asıl manasında, haram da kendi asıl manasında kalmış olur.»
الوجه الثاني: أنَّ الخبرَ منحذوفٌ تقديرُه: حرامٌ توبتُهم أو رجاءُ بعثهم، ويكونُ «أنَّهم لا يَرْجعون» علةً لما تقدَّم من معنى الجملة، ولكن لك حينئذ في «لا» احتمالان، الاحتمال الأول: أَنْ تكونَ زائدةً. ولذلك قال أبو البقاء في هذا الوجهِ بعدَ تقديرِه الخبرَ المتقدم: «إذا جَعَلْتَ لا زائدةً» قلت: والمعنى عنده: لأنهم يَرْجعون إلى الآخرة وجزائها. الاحتمال الثاني: أن تكونَ غيرَ زائدةٍ بمعنى: ممتنعٌ توبتُهم أو رجاءُ بعثِهم؛ لأنهم لا يَرْجعون إلى الدنيا فَيَسْتدركوا فيها ما فاتهم من ذلك.
İkinci vecih: Haberin mahzûf olmasıdır; takdiri: 'Onların tövbesi yahut yeniden diriltilme umutları haramdır (imkânsızdır)' şeklindedir; {أَنَّهُمْ لاَ يَرْجِعُونَ} cümlesi ise önceki cümlenin manasının gerekçesi (illeti) olur. Ancak bu durumda senin için {لاَ} edatında iki ihtimal vardır: Birinci ihtimal: Zâid olmasıdır. Bundan dolayı Ebü'l-Bekâ, mezkûr haberi takdir ettikten sonra bu vecihte şöyle demiştir: «Lâ edatını zâid kıldığın takdirde...» Ben derim ki: Ona göre mana: 'Çünkü onlar ahirete ve onun cezasına döneceklerdir' şeklinde olur. İkinci ihtimal: Zâid olmamasıdır; manası: 'Tövbeleri veya yeniden diriltilme umutları imkânsızdır; çünkü onlar kaçırdıklarını telafi etmek üzere dünyaya geri dönemezler' demektir.
الوجهُ الثالث: أَنْ يكونَ هذا المبتدأ لا خبرَ له لفظاً ولا تقديراً، وإنما رَفَع شيئاً يقوم مقامَ خبرِه من باب «أقائم أخواك» . قال أبو البقاء: «والجيدُ أن يكونَ» أنهم «فاعلاً سَدَّ مَسَدَّ الخبر» ، قلت: وفي هذا نظرٌ؛ لأن ذلك يًُشْترطُ فيه أن يَعتمد الوصفُ على نفيٍ أو استفهامٍ، وهنا فلم يعتمِدْ المبتدأُ على شيءٍ من ذلك، اللهم إلاَّ أَنْ ينحوَ نَحْوَ الأخفشِ، فإنه لا يَشترطُ ذلك. وقد قررتُ هذه المسألةَ في غيرِ هذا الموضوع، والذي يظهر قولُ الأخفش، وحينئذ يكون في «لا» الوجهان المتقدمان من الزيادة وعدمِها، باختلاف معنيين: أي امتنع رجوعُهم إلى الدنيا أو عن شركِهم إذا قَدَّرْتَها زائدةٌ، أو امتنع عدمُ رجوعِهم إلى عقابِ اللهِ في الآخرة إذا قَدَّرْتها غيرَ زائدة.
Üçüncü vecih: Bu mübtedanın lafzen veya takdiren hiçbir haberinin olmaması, bilakis «أقائم أخواك» (İki kardeşin ayakta mıdır?) babından haber makamına kaim olan bir şeyi ref etmiş olmasıdır. Ebü'l-Bekâ: «Güzel olan, {أَنَّهُمْ} cümlesinin haber makamına kaim olan fail olmasıdır» demiştir. Ben derim ki: Bunda tutarsızlık vardır; zira bunun için vasfın bir nefye (olumsuzluğa) veya istifhama (soruya) dayanması şart koşulur. Burada ise mübteda bunlardan hiçbirine dayanmamıştır; meğerki bunu şart koşmayan Ahfeş'in mezhebine meyletmiş olsun. Ben bu meseleyi bu konunun dışında izah etmiştim. Zahir olan da Ahfeş'in görüşüdür; bu durumda {لاَ} edatında iki farklı manaya binaen zikredilen zâid olma ve olmama vecihleri geçerli olur: Yani onu zâid takdir ettiğinde 'dünyaya yahut şirklerine dönmeleri imkânsızdır'; zâid takdir etmediğinde ise 'ahirette Allah'ın azabına dönmemeleri imkânsızdır' demek olur.
الوجه الثاني: من وجهَيْ رفعِ «حرام» أنه خبرُ مبتدأ محذوف، فقدَّره بعضهم: الإِقالةُ والتوبةُ حرامٌ. وقَدَّره أبو البقاء: «أي ذلك الذي ذُكِرَ من العملِ الصالحِ حرامٌ» . وقال الزمخشري: «وحرامٌ على قريةٍ أهلكناها ذَاك، وهو المذكورُ في الآية المتقدمةِ من العملِ الصالح والسَّعيِ المشكورِ غير المكفورِ. ثم عَلَّل فقيل: إنهم لا يرجعون عن الكفر فكيف لا يمتنع ذلك؟
{حَرَامٌ} kelimesinin ref kılınmasının iki vechinden ikincisi: Mahzûf bir mübtedanın haberi olmasıdır. Bazıları bunu: 'Vazgeçiş ve tövbe haramdır' şeklinde takdir etmiştir. Ebü'l-Bekâ ise: «Yani salih amelden zikredilen o şey haramdır» diye takdir etmiştir. Zemahşerî şöyle demiştir: «Helak ettiğimiz bir beldeye o haramdır; o da önceki ayette zikredilen salih amel ve nankörlük edilmeyip şükranla karşılanan sa'ydir (çalışmadır). Sonra gerekçelendirilerek: 'Onlar küfürden dönmezler, öyleyse bu nasıl imkânsız olmaz ki?' denilmiştir.»
وقرأ العامَّةُ» أَهْلكناها «بنونِ العظمة. وقرأ أبو عبد الرحمن وقتادةُ»
Cumhur, azamet nûn'u ile «أَهْلَكْنَاهَا» şeklinde okumuştur. Ebû Abdirrahmân ve Katâde ise
أهلكتُها «بتاءِ المتكلم. ومَن قرأ» حَرِمٌ «بفتح الحاءِ وكسرِ الراء وتنوينِ الميم، فهو في قراءتِه صفةٌ على فَعلِ نحو: حَذِر. وقال:
mütekellim tâ'sı ile «أهلكتُها» şeklinde okumuşlardır. Hı'nın fethası, râ'nın kesresi ve mîm'in tenviniyle «حَرِمٌ» şeklinde okuyan kimseye göre bu kelime, onun kıraatinde 'hazir' (حَذِر) gibi 'fa'il' (فَعِل) vezninde bir sıfattır. [Şair] şöyle demiştir:
٣٣٦٠ - وإن أتاه خليلٌ يومَ مسألةٍ ... يقولُ لا غائبٌ مالي ولا حَرِمُ
3360 - İhtiyaç günü bir dost ona geldiğinde ... Der ki: Malım ne kayıptır ne de haramdır (yasaktır).
ومَنْ قرأه فعلاً ماضياً فهو في قراءتِه مسندٌ ل» أنَّ «وما في حَيِّزها. ولا يَخْفى الكلامُ في» لا «بالنسبة إلى الزيادةِ وعدمِها/ فإنَّ المعنى واضحٌ مما تقدَّم وقُرِىء» إنَّهم «بالكسرِ على الاستئناف، وحينئذٍ فلا بد من تقديرِ مبتدأ يَتِمُّ به الكلام، تقديرُه: ذلك العملُ الصالحُ حرامٌ. وتقدَّم تحريرُ ذلك.
Onu mazi bir fiil olarak okuyan kimseye göre ise; onun kıraatinde bu fiil, {أَنَّ} ve sılasına isnad edilmiştir. Zâid olup olmaması bakımından {لاَ} edatına dair söz kapalı değildir; zira mana daha önce geçenlerden anlaşılmaktadır. İstînâf olarak kesre ile «إِنَّهُمْ» şeklinde de okunmuştur; bu durumda sözün tamamlanması için mahzûf bir mübtedanın takdir edilmesi zorunludur, takdiri: 'O salih amel haramdır' şeklindedir. Bunun tahriri daha önce geçmişti.
قوله: {حتى إِذَا} : قد تقدم الكلام على «حتى» الداخلةِ على «إذا» مشبعاً. وقال الزمخشري هنا: «فإنْ قلت: بمَّ تعلَّقَتْ» حتى «واقعةً غايةً له وأيَّة الثلاث هي؟ قلت: هي متعلقةٌ ب» حرامٌ «وهي غايةٌ له؛ لأنَّ امتناعَ رجوعِهم لا يزول حتى تقومَ القيامةُ، وهي» حتى «التي يحكى بعدها الكلامُ، والكلامُ المحكيُّ هو الجملةُ من الشرطِ والجزاءِ، أعني» إذا «وما في حيزها» . وأبو البقاء نَحا هذا النحوَ فقال: «وحتى» متعلقةٌ في المعنى ب «حرامٌ» أي: يستمرُّ الامتناع إلى هذا الوقتِ، ولا عملَ لها في «إذا» .
Cenâb-ı Hakk'ın: {حتى إِذَا} “Nihayet ... olduğu zaman” sözüne gelince: {إِذَا} üzerine dahil olan {حَتَّى} hakkındaki açıklama daha önce doyurucu bir şekilde geçmişti. Zemahşerî burada şöyle demiştir: «Eğer: 'Hattâ edatı neye taalluk etmiştir ki onun gayesi (son noktası) olmuştur ve bu üç türden hangisidir?' dersen; derim ki: O, {حَرَامٌ} lafzına mütealliktir ve onun gayesidir; çünkü onların dönüşlerinin imkânsızlığı kıyamet kopuncaya kadar zail olmaz. O, kendisinden sonraki sözün hikâye edildiği 'hattâ'dır; hikâye edilen söz ise şart ve cezadan oluşan cümledir, yani {إِذَا} ve sılasıdır.» Ebü'l-Bekâ da bu yöne meylederek şöyle demiştir: «Hattâ edatı mana bakımından {حَرَامٌ} lafzına mütealliktir; yani: Bu imkânsızlık bu vakte kadar devam eder; onun {إِذَا} üzerinde hiçbir ameli yoktur.»
وقال الحوفي: «هي غايةٌ، والعاملُ فيها ما دَلَّ عليه المعنى مِنْ تأسُّفِهم
el-Hûfî ise şöyle demiştir: «O bir gayedir; ondaki amil ise, telafi etme imkânını kaçırdıkları vakit itaatte
على مافَرَّطوا فيه من الطاعةِ حين فاتَهم الاستداركُ» . وقال ابنُ عطية: «حتى» متعلقةٌ بقوله «وتَقَطَّعوا» . وتحتملُ على بعضِ التأويلاتِ المتقدمة أَنْ تتعلَّق ب «يَرْجِعون» ، وتحتمل أَنْ تكونَ حرفَ ابتداءٍ، وهو الأظهر؛ بسبب «إذا» ؛ لأنها تقتضي جواباً هو المقصودُ ذِكْرُه «. قال الشيخ:» وكونُ «حتى» متعلقةً ب «تَقَطَّعوا» فيه بُعْدٌ من حيثن كثرةُ الفصلِ لكنه من حيث المعنى جيدٌ: وهو أنهم لا يزالون مختلفين على دين الحقِّ إلى قُرْب مجيءِ الساعةِ، فإذا جاءت الساعةُ انقطع ذلك كلُّه «.
yaptıkları kusurlardan ötürü duydukları esefin manasından anlaşılan şeydir.» İbn Atiyye şöyle demiştir: «Hattâ, {وتَقَطَّعُوا} sözüne mütealliktir. Daha önce geçen bazı tevillere göre {يَرْجِعُونَ} lafzına taalluk etmesi de muhtemeldir. İbtidâiyye harfi olması da muhtemeldir ki {إِذَا} sebebiyle en zahir olanı budur; zira o, zikredilmesi kastedilen bir cevap gerektirir.» Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Hattâ edatının {تَقَطَّعُوا} lafzına müteallik olmasında aradaki fasılanın çokluğu sebebiyle bir uzaklık vardır; ancak mana bakımından güzeldir: O da kıyametin gelişi yaklaşıncaya kadar hak din üzerinde ihtilaf etmeye devam edecekleridir; kıyamet geldiğinde ise bütün bunlar son bulur.»
وتلخَّصَ في تعلُّق» حتى «أوجهُ، أحدها: أنها متعلقةٌ ب» حرامٌ «. الثاني: أنها متعلقةٌ بمحذوفٍ دَلَّ عليه المعنى، وهو قولُ الحوفيِّ. الثالث: أنها متعلقةٌ ب» تَقَطَّعوا «. الرابع: أنها متعلقةٌ ب» يَرْجِعون «. وتلخَّص في» حتى «وجهان، أحدهما: أنها حرفُ ابتداءٍ وهو قولُ الزمخشري وابنِ عطية فيما اختاره، الثاني: حرفُ جرّ، بمعنى إلى.
{حَتَّى} edatının taallukunda şu vecihler özetlenir: Birincisi: {حَرَامٌ} lafzına müteallik olmasıdır. İkincisi: Mananın delalet ettiği mahzûf bir amile müteallik olmasıdır ki bu el-Hûfî'nin görüşüdür. Üçüncüsü: {تَقَطَّعُوا} lafzına müteallik olmasıdır. Dördüncüsü: {يَرْجِعُونَ} lafzına müteallik olmasıdır. {حَتَّى} edatının kendi türünde ise iki vecih özetlenir: Birincisi: İbtidâiyye harfi olmasıdır ki bu, Zemahşerî'nin ve tercih ettiği görüşte İbn Atiyye'nin sözüdür; ikincisi: 'ilâ' (إلى) manasında cer harfi olmasıdır.
وقرأ» فُتِّحَتْ «بالتشديد ابنُ عامر. والباقون بالتخفيفِ. وقد تقدَّم ذلك أولَ الأنعام، وفي جواب» إذا «أوجهٌ أحدُها: أنه محذوفٌ فقدَّره أبو إسحاق:» قالوا يا وَيْلَنا «، وقدَّره غيرُه: فحينئذٍ يُبعثون. وقوله» فإذا هي شاخصة «عطفٌ على هذا المقدرِ. الثاني: أنَّ جوابَها الفاءُ في قولِه» فإذا هي «قاله الحوفي والزمخشري وابن عطية. فقال الزمخشري:» وإذا هي
İbn Âmir, şedde ile «فُتِّحَتْ» şeklinde; diğerleri ise şeddesiz (tahfif ile) okumuşlardır. Bu husus En'âm suresinin başında geçmişti. {إِذَا} lafzının cevabında vecihler vardır: Birincisi: Mahzûf olmasıdır; Ebû İshâk bunu «قَالُوا يَا وَيْلَنَا» (Eyvah bize! dediler) şeklinde, bir başkası ise: 'İşte o vakit diriltilirler' şeklinde takdir etmiştir. {فَإِذَا هِيَ شَاخِصَةٌ} sözü ise bu mukadder cevaba matuftur. İkincisi: Cevabının {فَإِذَا هِيَ} sözündeki fâ harfi olmasıdır; bunu el-Hûfî, Zemahşerî ve İbn Atiyye söylemiştir. Zemahşerî şöyle demiştir: «{إِذَا} müfâcea (sürpriz/anilik) içindir;
المفاجأةُ، وهي تقع في المجازاة سادَّةً مَسَدَّ الفاءِ كقوله تعالى: {إِذَا هُمْ يَقْنَطُونَ} [الروم: ٣٦] فإذا جاءت الفاءُ معها تعاونَتا على وَصْل الجزاء بالشرط فيتأكَّدُ. ولو قيل: إذا هي شاخصة كان سديداً. وقال ابن عطية: «والذي أقول: إنَّ الجوابَ في قوله» فإذا هي شاخِصَةٌ «، وهذا هو المعنى الذي قُصِد ذِكْرُه؛ لأنه رجوعُهم الذي كانوا يُكَذِّبون به وحَرَّم عليهم امتناعَه» .
tıpkı Cenâb-ı Hakk'ın: {إِذَا هُمْ يَقْنَطُونَ} “bir de bakarsın ki hemen ümitsizliğe düşüverirler” [Rûm 36] sözünde olduğu gibi ceza (şartın cevabı) makamında fâ'nın yerine geçer. Fâ harfi onunla birlikte geldiğinde şart ile cevabın bağlanmasında birbirine destek olur ve mana pekişir. Şayet «إذا هي شاخصة» (fâ'sız) denseydi bu da isabetli olurdu.» İbn Atiyye ise şöyle demiştir: «Benim kanaatime göre cevap {فَإِذَا هِيَ شَاخِصَةٌ} sözündedir; zikredilmesi kastedilen mana da budur; zira bu, onların yalanladıkları ve gerçekleşmemesini imkânsız kıldığı dönüşleridir.»
وقوله: {يَأْجُوجُ} هو على حذفِ مضاف أي: سدٌّ يأجوجَ ومَأْجوجَ. وتقدَّم الكلامُ فيهما قريباً.
Cenâb-ı Hakk'ın: {يَأْجُوجُ} “Ye'cûc” sözüne gelince: Bir muzafın hazfi üzeredir; yani: 'Ye'cûc ve Me'cûc'ün seddi' demektir. Her ikisi hakkındaki açıklama az önce geçmişti.
قوله: «وهم» يجوز أَنْ يعودَ على يأجوج ومأجوج، وأن يعودَ على العالَم بأَسْرِهم. والأولُ أظهر.
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَهُمْ} “ve onlar” sözüne gelince: Zamirin Ye'cûc ve Me'cûc'e dönmesi caiz olduğu gibi, bütün insanlara dönmesi de caizdir; birincisi daha zahirdir.
وقرأ العامَّةُ: «يَنْسِلون» بكسر السين، وأبو السمَّالِ وابنُ أبي إسحاق بضمها. والحَدَب: النَّشَزُ من الأرض أي: المرتفعُ، ومنه الحَدَبُ في الظهر وكلُّ كُدْية أو أَكَمَةٍ فهي حَدَبَة، وبها سُمِّيَ القبرُ لظهورِه على وجه الأرض، والنَّسَلان مقارَبَةُ الخَطْوِ مع الإِسراعِ، يُقال: نَسَل ينسِل وينسُل بالفتح في الماضي، والكسرِ والضم في المضارع، ونسل وعَسَل واحد، قال الشاعر:
Cumhur, sîn harfinin kesresiyle «يَنْسِلون» şeklinde; Ebü's-Semmâl ve İbn Ebî İshâk ise dammesiyle okumuşlardır. 'Hadeb' (الحَدَب): Yeryüzünün yüksek yeri (neşez) demektir; sırttaki kamburluğa (el-hadeb) da buradan denilmiştir. Yüksek olan her tepeye veya tümseğe 'hadebe' denir; yeryüzünde belirgin olmasından dolayı kabre de bu ad verilmiştir. 'Neselân' (النَّسَلان) ise hızla birlikte adımları sıklaştırmak demektir; mazi fiilde fetha, muzaride ise kesre ve damme ile 'nesele yensilü ve yensülü' (نَسَل ينسِل وينسُل) denir. 'Nesele' ile 'asele' (عَسَلَ) birdir. Şair şöyle demiştir:
٣٣٦١ - عَسَلانَ الذئبِ أمسى قارِباً ... بَرَدَ الليلُ عليه فَنَسَلْ
3361 - Akşamleyin suya yaklaşan kurdun hızlı yürüyüşü gibi ... Üzerine gece soğuğu çökünce hemen hızla koştu.
والنَّسْلُ من ذلك وهو الذُّرِّيَّة، أطلقَ المصدرَ على المَفْعول. و «نَسَلْتُ ريشَ الطائر» من ذلك. وقُدِّمَ الجارُّ على متعلقه لتواخي رؤوسِ الآي. وقرأ عبد الله وابن عباس «جَدَث» بالثاء المثلثة، وهو القبرُ. وقُرِىء بالفاء وهي بدلٌ منها. قال الزمخشري: «الثاء للحجاز والفاء لتميم» . وينبغي أَنْ يكونا أصلين؛ لأنَّ كلاً منهما لغةٌ مستقلةٌ، ولكن قد كَثُر إبدال الثاء من الفاء قالوا: مَعْثُور في مَعْفور، وقالوا: «فُمَّ» في ثُمَّ، فأبدلت هذه من هذه تارةً، وهذه من هذه أخرى.
Zürriyet demek olan 'nesil' (النَّسْل) de bu köktendir; burada masdar, meful manasında kullanılmıştır. 'Kuşun tüylerini yoldum' manasındaki «نَسَلْتُ ريشَ الطائر» ifadesi de bundandır. Âyet sonlarındaki uyumu (fâsılayı) sağlamak için câr-mecrûr müteallakının önüne geçirilmiştir. Abdullah [b. Mes'ûd] ve İbn Abbâs, kabir demek olan peltek se ile «جَدَث» şeklinde okumuşlardır. Fe harfiyle [«جَدَف»] de okunmuştur ki bu ondan bedeldir. Zemahşerî: «Peltek se Hicazlıların, fe ise Temîmlilerin lügatidir» demiştir. Uygun olan, her ikisinin de asıl olmasıdır; çünkü her biri müstakil bir lügattir. Fakat se harfinin fe'den ibdali çokça vaki olmuştur; nitekim 'ma'fûr' yerine 'ma'sûr' demişler, 'sümme' yerine de 'fümme' demişlerdir; dolayısıyla bazen bu bundan, bazen de bu diğerinden bedel kılınmıştır.
قوله: {فَإِذَا هِيَ شَاخِصَةٌ أَبْصَارُ} : فيه أوجهٌ أحدُها: وهو الأجود أن تكونَ «هي» ضميرَ القصة، و «شاخصةٌ» خبرٌ مقدمٌ، و «أبصارُ» مبتدأ مؤخر، والجملةُ خبرٌ ل «هي» لأنها لا تُفَسَّر إلاَّ بجملةٍ مصرِّحٍ بجزأيها، وهذا مذهبُ البصريين. الثاني: أن تكونَ «شاخصة» مبتدأ، و «أبصارُ» فاعلٌ سدَّ مَسَدَّ الخبرِ، وهذا يتمشى على رأي الكوفيين؛ لأنَّ
Cenâb-ı Hakk'ın: {فَإِذَا هِيَ شَاخِصَةٌ أَبْصَارُ} “bir de bakarsın ki gözleri dikilip kalmıştır” sözüne gelince: Bunda vecihler vardır; en tercihe şayan olan birincisi: {هِيَ} zamirinin zamîr-i şân (kıssa zamiri), {شَاخِصَةٌ} lafzının mukaddem haber, {أَبْصَارُ} lafzının muahhar mübteda olması ve cümlenin {هِيَ} zamirinin haberi olmasıdır; çünkü zamîr-i şân ancak her iki ögesi açıkça belirtilmiş bir cümle ile tefsir edilir; bu Basralıların mezhebidir. İkincisi: {شَاخِصَةٌ} lafzının mübteda, {أَبْصَارُ} lafzının ise haber makamına kaim fail olmasıdır; bu Kûfelilerin görüşüne göre geçerlidir; zira
ضميرَ القصةِ يُفَسَّر عندهم بالمفردِ العاملِ عملَ الفعلِ فإنَّه في قوة الجملة. الثالث: قال الزمخشري: «هي» ضميرٌ مُبْهَمٌ تُوَضِّحه الأبصارُ وتُفَسِّره، كما فُسِّر {الذين ظَلَمُواْ} {وَأَسَرُّواْ} [الأنبياء: ٣] . ولم يَذْكر غيرَه. قلت: وهذا هو قولُ الفراء؛ فإنَّه قال: «هي» ضميرُ الأبصارِ تقدَّمَتْ لدلالة الكلام ومجيءِ ما يُفَسِّرها «. وأنشد شاهداً على ذلك: /
onlara göre zamîr-i şân, fiil gibi amel eden müfred bir lafızla tefsir edilebilir, çünkü o cümle kuvvetindedir. Üçüncüsü: Zemahşerî şöyle demiştir: «{هِيَ}, tıpkı: {الذين ظَلَمُواْ} {وَأَسَرُّواْ} “o zulmedenler gizlediler” [Enbiyâ 3] ayetinde tefsir edildiği gibi, arkasından gelen 'ebsâr' (gözler) kelimesinin açıkladığı ve tefsir ettiği mübhem bir zamirdir.» Zemahşerî bundan başkasını zikretmemiştir. Ben derim ki: Bu, Ferrâ'nın görüşüdür; nitekim o: «{هِيَ}, gözlerin zamiridir; sözün delaleti ve onu tefsir eden kelimenin sonradan gelmesi sebebiyle öne geçirilmiştir» demiştir ve buna şahit olarak şu beyti okumuştur:
٣٣٦٢ - فلا وأبيها لا تقول حَليلتي ... ألا فَرَّعني مالكُ بنُ أبي كعبِ
3362 - Hayır, babasına yemin olsun ki eşim şöyle demez: ... 'Bilesin ki Mâlik b. Ebî Ka'b bana üstün geldi.'
الرابع: أن تكونَ» هي «عماداً، وهو قول الفراء أيضاً، قال:» لأنه يَصْلُح موضعَها «هو» وأنشد:
Dördüncüsü: {هِيَ} lafzının fasıl zamiri (imad) olmasıdır; bu da yine Ferrâ'nın görüşüdür; o şöyle demiştir: «Çünkü onun yerine 'hüve' (هُوَ) zamiri de uygundur» ve şu beyti okumuştur:
٣٣٦٣ - بثوبٍ ودينارٍ وشاةٍ ودِرْهمٍ ... فهل هو مرفوعٌ بما ههنا راسُ
3363 - Bir elbise, bir dinar, bir koyun ve bir dirhem karşılığında ... Acaba burada duran bir baş, bunlarla yükseltilebilir mi?
وهذا لا يَتَمَشَّى إلاَّ على أحدِ قولي الكسائي: وهو أنه يُجيز تقدُّمَ الفصلِ مع الخبرِ المقدَّم نحو: «هو خيرٌ منك زيد» الأصل: زيدٌ هو خيرٌ منك،
Bu görüş, ancak Kisâî'nin iki kavlinden birine göre geçerli olabilir: O da aslı «زيدٌ هو خيرٌ منك» (Zeyd, o senden hayırlıdır) olan «هو خيرٌ منك زيد» terkibinde olduğu gibi mukaddem haber ile birlikte fasıl zamirinin öne geçmesini caiz görmesidir.
وقال الشيخ: «أجاز هو القائمُ زيدٌ، على أنَّ» زيداً «هو المبتدأ و» القائم «خبره و» هو «عمادٌ. وأصلُ المسألةِ: زيدٌ هو القائم» . قلتُ: وفي هذا التمثيلِ [نظرٌ] ؛ لأنَّ تقديمَ الخبرِ هنا ممتنعٌ لا ستوائِهما في التعريفِ، بخلاف المثال الذي قَدَّمْتُه، فيكون أصلُ الآيةِ الكريمة: فإذا أبصارُ الذين كفروا هي شاخصةٌ، فلما قُدِّم الخبرُ وهو «شاخصةٌ» قُدِّم معها العِمادُ. وهذا أيضاً إنما يجيءُ على مذهبِ مَنْ يرى وقوعَ العمادِ قبل النكرة غيرِ المقاربةِ للمعرفةِ.
Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «O, 'Zeyd'in mübteda, 'el-kâim'in haber ve 'hüve'nin de fasıl zamiri (imad) olması üzere «هو القائمُ زيدٌ» cümlesini caiz görmüştür; meselenin aslı ise «زيدٌ هو القائم» şeklindedir.» Ben derim ki: Bu misallendirmede [tutarsızlık] vardır; çünkü benim daha önce verdiğim misalin aksine burada marifelik bakımından eşit oldukları için haberin öne geçirilmesi caiz değildir. Buna göre yüce ayetin aslı: 'فإذا أبصارُ الذين كفروا هي شاخصةٌ' şeklindedir; haber olan {شَاخِصَةٌ} öne geçirilince fasıl zamiri de onunla birlikte öne geçirilmiştir. Bu görüş de yine fasıl zamirinin (imadın), marifeye yakın olmayan nekreden önce gelebileceğini kabul eden kimsenin mezhebine göre geçerlilik kazanır.
الخامس: أَنْ تكونَ «هي» مبتدأً، وخبرُه مضمرٌ، ويَتِمُّ الكلامُ حينئذٍ على «هي» ، ويُبْتَدأ بقوله «شاخصة أبصار» . والتقديرُ: فإذا هي بارزةٌ أي: الساعةُ بارزةٌ أو حاضرة، و «شاخصةٌ» خبرٌ مقدمٌ و «أبصارُ» مبتدأٌ مؤخرٌ. ذكره الثعلبي. وهو بعيدٌ جداً لتنافرِ التركيبِ، وهو التعقيدُ عند علماءِ البيان.
Beşincisi: {هِيَ} zamirinin mübteda olup haberinin gizli (muzmer) olmasıdır; söz bu takdirde {هِيَ} üzerinde tamamlanır ve «شاخصة أبصار» sözüyle yeniden başlanır. Takdiri şöyledir: 'Bir de bakarsın ki o aşikâr olmuştur; yani kıyamet aşikâr olmuş veya hazır bulunmuştur'; {شَاخِصَةٌ} mukaddem haber, {أَبْصَارُ} ise muahhar mübtedadır. Bunu Sa'lebî zikretmiştir. Ancak bu, terkipteki uyumsuzluk (tenâfür) sebebiyle son derece uzaktır ki bu, belâgat âlimleri nezdinde ta'kîd (anlatım karmaşası) olarak adlandırılır.
قوله: {ياويلنا} معمولٌ لقولٍ محذوفٍ، وفي هذا القولِ المحذوفِ وجهان، أحدُهما: أنَّه جوابُ «حتى إذا» كما تقدَّم. والثاني: في محلِّ نصبٍ على الحالِ من «الذين كفروا» ، قاله الزمخشري.
Cenâb-ı Hakk'ın: {ياويلنا} “Eyvah bize!” sözü, mahzûf bir 'kavl' (söz) fiilinin mamulüdür. Bu mahzûf kavl fiilinde iki vecih vardır: Birincisi: Daha önce geçtiği üzere {حتى إِذَا} lafzının cevabı olmasıdır. İkincisi: Zemahşerî'nin belirttiği üzere {الَّذِينَ كَفَرُوا} lafzından hâl olarak nasb mahallinde olmasıdır.
قوله: {وَمَا تَعْبُدُونَ} : أتى هنا ب «ما» وهي لغيرِ العقلاءِ، لأنه متى اختلطَ العاقلُ بغيرِه تَخَيَّر الناطقُ بين ما ومَنْ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَمَا تَعْبُدُونَ} “ve taptıklarınız” sözüne gelince: Burada akılsız varlıklar için kullanılan {مَا} lafzı getirilmiştir; çünkü akıl sahibi ile akılsız varlıklar birbirine karıştığında konuşan kişi {مَا} ile {مَنْ} arasında serbesttir.
وقرأ العامَّةُ «حَصَبُ» بالمهملتين والصادُ مفتوحةٌ، وهو ما يُحْصَبُ أي: يرمى في النارِ، ولا يقالُ له حَصَب إلاَّ وهو في النارِ. فأمَّا [ما] قبل ذلك فَحَطَبٌ وشجرٌ وغير ذلك وقيل: هي لغةٌ حبشية. وقيل: يُقال له حَصَبٌ قبل الإِلقاء
Cumhur (genel kıraat imamları), noktasız iki harfle ve sâd harfinin fethasıyla «حَصَبُ» şeklinde okumuştur. Bu, 'hasb olunan' yani ateşe atılan şeydir; ateşte olmadığı sürece ona 'hasab' denilmez. Bundan öncekine gelince, o odundur (hatab), ağaçtır veya başka bir şeydir. Habeşçe bir kelime olduğu da söylenmiştir. Ateşe atılmadan önce de ona 'hasab' denildiği söylenmiştir.
في النار. وقرأ ابن السَّميفع وابن أبي عبلة ورُويت عن ابنِ كثير بسكونِ الصادِ وهو مصدرٌ، فيجوز أن يكونَ واقعاً موقع المفعول، أو على المبالغةِ أو على حَذْفِ مضافٍ. وقرأ ابن عباس بالضاد معجمةً مفتوحة أو ساكنةً، وهو أيضاً ما يُرمَى به في النار، ومنه المِحْضَبُ: عُوْدٌ تُحَرَّك به النارُ لِتُوقَدَ. وأًنْشِدَ:
İbnü's-Semeyka‘ ve İbn Ebî Able sâd harfinin sükûnuyla okumuşlar, bu İbn Kesîr'den de rivayet edilmiştir; bu bir mastardır, dolayısıyla meful konumunda bulunması, mübalağa kastedilmiş olması veya bir muzafın hazfedilmiş olması caizdir. İbn Abbâs noktalı dâd ile fethalı veya sâkin olarak okumuştur; bu da ateşe atılan şeydir. Alevlensin diye ateşin karıştırıldığı çubuk anlamına gelen 'el-mıhdab' (المِحْضَب) kelimesi de bundandır. Şu beyit inşad edilmiştir:
٣٣٦٤ - فلا تَكُ في حَرْبِنا مِحْضَباً ... فتجعلَ قومَك شَتَّى شُعوبا
3364 - Sakın savaşımızda [ateşi körükleyen] bir mıhdab olma! ... Yoksa kavmini darmadağınık kabilelere çevirirsin.
وقرأ أميرُ المؤمنين وأُبَيٌّ وعائشة وابن الزبير «حَطَبُ» بالطاء، ولا أظنُّها إلاَّ تفسيراً لا تلاوةً.
Müminlerin Emîri [Hz. Ali], Übeyy, Âişe ve İbnü'z-Zübeyr tâ harfiyle «حَطَبُ» şeklinde okumuşlardır; ancak ben bunun kıraat değil, sadece bir tefsir olduğunu düşünüyorum.
قوله: {آلِهَةً} : العامَّةُ على النصب خبراً ل «كان» وقرأ طلحة بالرفع. وتخريجُها كتخريج قوله:
Cenâb-ı Hakk'ın: {آلِهَةً} “ilahlar” sözüne gelince: Cumhur {كَانَ} fiilinin haberi olarak nasb ile okumuştur; Talha ise ref ile okumuştur. Bunun irabı, şu beyitteki kullanımın irabı gibidir:
٣٣٦٥ - إذا مِتُّ كان الناسُ صِنْفَانِ. . . ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
3365 - Ben öldüğüm vakit insanlar iki sınıf olur... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
ففيها ضمير الشأن.
Burada şe'n zamiri bulunmaktadır.
وقوله: {أَنتُمْ لَهَا وَارِدُونَ} جَوَّز أبو البقاء في هذه الجملةِ ثلاثةَ أوجه،
Cenâb-ı Hakk'ın: {أَنتُمْ لَهَا وَارِدُونَ} “siz oraya gireceksiniz” sözünde Ebü'l-Bekâ üç veçhe cevaz vermiştir:
أحدها: أن تكونَ بدلاً من «حَصَبُ جنهم» . قلت: يعني أن الجملةَ بدلٌ من المفردِ الواقعِ خبراً، وإبدال الجملةِ من المفردِ إذا كان أحدُهما بمعنى الآخر جائز، إذ التقديرُ: إنكم أنتم لها واردون. والثاني: أن تكونَ الجملةُ مستأنفةً. والثالث: أن تكونَ في محلِّ نصب على الحال من «جهنم» ذكره أبو البقاء. وفيه نظرٌ من حيث مجيءُ الحالِ من المضافِ إليه في غيرِ المواضعِ المستثناةِ.
Birincisi: {حَصَبُ جَهَنَّمَ} ifadesinden bedel olmasıdır. Derim ki: Yani cümlenin haber konumundaki müfred lafızdan bedel olmasıdır. Biri diğerinin anlamında olduğu takdirde cümlenin müfredden bedel yapılması caizdir; zira takdiri şöyledir: 'Şüphesiz siz oraya gireceksiniz.' İkincisi: Cümlenin müste'nefe olmasıdır. Üçüncüsü: Ebü'l-Bekâ'nın zikrettiği üzere {جَهَنَّمَ} lafzından hâl olarak nasb mahallinde olmasıdır. İstisna edilen durumlar dışında muzafun ileyhten hâl gelmesi açısından bunda tutarsızlık vardır.
قوله: {مِّنَّا} : يجوز أن يتعلَّقَ ب «سَبَقَتْ» ، ويجوز أن يتعلَّقَ بمحذوفٍ على أنَّها حالٌ من الحسنى.
Cenâb-ı Hakk'ın: {مِّنَّا} “bizden” sözü: {سَبَقَتْ} fiiline müteallik olabileceği gibi, 'el-hüsnâ'dan hâl olmak üzere mahzûf bir kelimeye müteallik olması da caizdir.
قوله: {لاَ يَسْمَعُونَ} : يجوز أَنْ يكونَ بدلاً من «مُبْعَدُون» لأنه يَحُلُّ مَحَلَّه، فيغني عنه، ويجوز أن يكون خبراً ثانياً، ويجوز أَنْ يكونَ حالاً من الضميرِ المستترِ في «مُبْعَدون» .
Cenâb-ı Hakk'ın: {لاَ يَسْمَعُونَ} “duymazlar” sözü: Onun yerine geçip onun yerini tuttuğu için {مُبْعَدُونَ} lafzından bedel olması caizdir; ikinci bir haber olması caizdir; {مُبْعَدُونَ} kelimesindeki müstetir zamirden hâl olması da caizdir.
قوله: {وَهُمْ فِي مَا اشتهت} إلى قوله «وتَتَلقَّاهم» كلُّ جملةٍ من هذه الجملِ يحتمل أَنْ تكونَ حالاً مِمَّا قبلها. وأن تكون مستأنفةً. وكذا الجملةُ المضمرةُ من القولِ العاملِ في جملة قولِه «هذا يومُكم» إذا التقديرُ: وتَتَلَقَّاهم يقولون: هذا يومُكم.
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَهُمْ فِي مَا اشتهت} “Onlar canlarının çektiği şeyler içinde” sözünden {وَتَتَلَقَّاهُمُ} “onları karşılar” sözüne kadar gelen cümlelerin her birinin öncesinden hâl olması muhtemel olduğu gibi, müste'nefe olmaları da muhtemeldir. Aynı şekilde {هَذَا يَوْمُكُمُ} “İşte bu sizin gününüzdür” cümlesinde amel eden gizli kavl (söz) cümlesi de böyledir; zira takdiri şöyledir: 've melekler: «İşte bu sizin gününüzdür» diyerek onları karşılarlar.'
قوله: {يَوْمَ نَطْوِي} : فيه أوجهٌ، أحدها: أنه منصوبٌ ب «لا يَحْزُنُهم» . والثاني: أنه منصوبٌ ب «تتلقَّاهم» . الثالث أنه منصوبٌ بإضمار اذكر أو أعني. الرابع: أنه بدلٌ من العائدِ المقدرِ تقديرُه: تُوْعَدُونه/ يومَ نَطْوي ف «يومَ» بدل من الهاء. ذكره أبو البقاء. وفيه نظرٌ؛ إذ يَلْزَمُ مِنْ ذلك خُلُوُّ الجملةِ الموصولِ بها من عائدٍ على الموصول، ولذلك مَنَعُوا «
Cenâb-ı Hakk'ın: {يَوْمَ نَطْوِي} “dürdüğümüz gün” sözünde birkaç vecih vardır: Birincisi: {لاَ يَحْزُنُهُمُ} fiiliyle mansûb olmasıdır. İkincisi: {وَتَتَلَقَّاهُمُ} fiiliyle mansûb olmasıdır. Üçüncüsü: 'Üzkür' (hatırla) veya 'a'nî' (kastediyorum) fiilinin gizlenmesiyle mansûb olmasıdır. Dördüncüsü: Takdiri: 'Dürdüğümüz gün size vaad olunandır' şeklinde olan takdirî aid zamirinden bedel olmasıdır ki {يَوْمَ} lafzı zamir olan 'hâ'dan bedeldir. Bunu Ebü'l-Bekâ zikretmiştir. Fakat bunda tutarsızlık vardır; zira bundan dolayı sıla cümlesinin mevsûle dönen bir aidden yoksun kalması gerekir; nitekim bu zikrettiğim sebepten dolayı, bu meselede ihtilaf bulunsa da «جاء الذي مررتُ به أبي عبد الله» terkibinde 'Ebî Abdillâh' ifadesinin 'hâ' zamirinden bedel olmasını menetmişlerdir.
جاء الذي مررتُ به أبي عبد الله» على أن يكونَ «أبي عبد الله» بدلاً من الهاء لِما ذكرْتُ، وإن كان في المسألة خلاف. الخامس: أنه منصوبٌ بالفزع، قاله الزمخشري، وفيه نظر؛ من حيث إنه أَعْمَلَ المصدرَ الموصوفَ قبل أَخْذِه معمولَه.
Beşincisi: Zemahşerî'nin belirttiği üzere 'el-feza' (korku) ile mansûb olmasıdır; fakat bu görüşte, sıfatlanmış bir mastarın mamulünü almadan önce amel ettirilmiş olması bakımından tutarsızlık vardır.
وقد تقدَّم أنَّ نافعاً يقرأ «يُحْزِنُ» بضم الياء إلاَّ هنا، وأن شيخَه ابن َ القَعْقاع يَقْرأ «يَحْزُن» بالفتح إلاَّ هنا.
Daha önce Nâfi'in burası hariç {يُحْزِنُ} kelimesini yâ harfinin zammesiyle okuduğu, hocası İbnü'l-Ka'kâ'ın ise burası hariç {يَحْزُنُ} kelimesini fetha ile okuduğu geçmişti.
وقرأ العامَّة «نَطْوي» بنون العظمة وشيبة بن نصاح في آخرين «يطوي» بياء الغَيْبة، والفاعلُ هو الله تعالى، وقرأ أبو جعفر في آخرين «تطوى» بضمِّ التاءِ مِنْ فوقُ وفتحِ الواوِ مبنياً للمفعول.
Cumhur azamet nûnu ile «نَطْوي» şeklinde okumuştur. Şeybe b. Nısâh ve başkaları ise gaybet yâsı ile «يطوي» şeklinde okumuştur ve fail Yüce Allah'tır. Ebû Ca'fer ve başkaları ise üstten tâ harfinin zammesi ve vâv harfinin fethasıyla meçhul fiil olarak «تطوى» şeklinde okumuşlardır.
وقرأ العامَّةُ «السِّجِلِّ» بكسر السينِ والجيمِ وتشديدِ اللامِ كالطِّمِرِّ. وقرأ أبو هريرة وصاحبُه أبو زرعةَ بن عمرو بن جرير بضمِّهما، واللامُ
Cumhur, 'tımmır' (طِمِرّ) vezninde, sîn ve cîm harflerinin kesresi ve lâm harfinin şeddesiyle «السِّجِلِّ» şeklinde okumuştur. Ebû Hureyre ve arkadaşı Ebû Zür'a b. Amr b. Cerîr ise her ikisinin zammesiyle okumuşlardır; lâm da
مشددةٌ أيضاً بزنةِ «عُتُلّ» . ونقل أبو البقاء تخفيفَها في هذه القراءةِ أيضاً، فتكونَ بزنةِ عُنُق، وأبو السَّمَّال وطلحة والأعمش بفتح السين. والحسن وعيسى بن عمر [بكسرِها] . والجيمُ في هاتين القراءتين ساكنةٌ واللامُ مخففةٌ، قال أبو عمرو: «قراءةُ أهلِ مكةً مثل قراءةِ الحسن» .
'utull' (عُتُلّ) vezninde yine şeddelidir. Ebü'l-Bekâ bu kıraatte lâm harfinin şeddesiz olduğunu da nakletmiştir; bu durumda 'unuk' (عُنُق) vezninde olur. Ebü's-Semmâl, Talha ve A'meş sîn harfinin fethasıyla; Hasan ve Îsâ b. Ömer [sîn harfinin kesresiyle] okumuşlardır. Bu iki kıraatte cîm sâkin, lâm ise şeddesizdir. Ebû Amr şöyle demiştir: «Mekke ehlinin kıraati, Hasan'ın kıraati gibidir.»
والسِّجِلُّ: الصحيفةُ مطلقاً. وقيل: بل هو مخصوصٌ بصحيفةِ العهد، وهي من المساجلةِ، والسَجْل: الدَلْوُ الملأى. وقال بعضهم: هو فارسيٌّ معرَّب فلا اشتقاقَ له.
es-Sicill (السِّجِلِّ): Mutlak olarak sahife (yazı rulosu) demektir. Ahit sahifesine mahsus olduğu da söylenmiştir; bu kelime 'müsâcele'den (karşılıklı yarışma/yazışma) gelir, 'secl' (السَجْل) ise dolu kova demektir. Bazıları: 'Farsçadan Arapçalaşmış (muarreb) bir kelimedir, dolayısıyla iştikakı yoktur' demiştir.
و «طَيّ» مصدرٌ مضافٌ للمفعولِ. والفاعلُ محذوفٌ تقديرُه: كما يطوي الرجلُ الصحيفةَ ليكتبَ فيها، أَو لما يكتُبه فيها من المعاني، والفاعلُ يُحْذف مع المصدرِ باطِّراد. والكلامُ في الكاف معروفٌ أعني كونَها نعتاً لمصدرٍ مقدرٍ أو حالاً مِنْ ضميرِه. وأصلُ طيّ: طَوْيٌ فأُعِلَّ كنظائره.
«طَيّ» lafzı mefulüne muzaf olmuş bir mastardır. Faili mahzûftur, takdiri şöyledir: 'Kişinin içine yazmak için yahut içine yazacağı manalar için sahifeyi dürdüğü gibi.' Fail mastar ile birlikte kurallı olarak (kıyâsî olarak) hazfedilir. Kâf harfi hakkındaki söz malumdur; yani takdirî bir mastara sıfat olması veya onun zamirinden hâl olmasıdır. 'Tayy' (طَيّ) kelimesinin aslı 'tavy' (طَوْيٌ) şeklindedir ve benzerleri gibi i'lâle uğramıştır.
وقيل: السِّجِلُّ سامُ مَلَكٍ يَطْوي كتبَ أعمالِ بني آدم. وقيل: اسمُ رجلٍ كان يكتب لرسول الله ﷺ. وعلى هذين القولين يكون المصدرُ مضافاً لفاعله. و «الكتاب» اسمٌ للصحيفةِ المكتوبِ فيها. وقال أبو إسحاق: «السِّجِلُّ: الرجلُ بلسان الحبشة» . وقال الزمخشري: كما
es-Sicill'in Âdemoğullarının amel defterlerini düren bir meleğin ismi olduğu da söylenmiştir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için kâtiplik yapan bir adamın ismi olduğu da söylenmiştir. Bu iki görüşe göre mastar failine muzaf olmuş olur. «الكتاب» ise içine yazı yazılmış sahifenin ismidir. Ebû İshak: «es-Sicill, Habeş dilinde adam demektir» demiştir. Zemahşerî ise şöyle demiştir: «Yazı
يطوى الطُّومارُ للكتابة، أي: ليُكتبَ فيه، أو لما يُكتب فيه؛ لأن الكتابَ أصلُه المصدرُ كالبناء ثم يوقع على المكتوب «. فقدَّره الزمخشريُّ من الفعلِ المبنيِّ للمفعول.
rulosunun (tûmâr) yazı yazmak için yani içine yazılsın diye veya içine yazılan şeyler için dürülmesi gibi; çünkü 'el-kitâb' lafzının aslı 'el-binâ' gibi mastardır, sonra yazılan şey (mektûb) için kullanılır.» Böylece Zemahşerî onu meçhul fiilden takdir etmiştir.
وقد عَرَفْتَ ما فيه من الخلاف.
Bu konudaki ihtilafı öğrenmiş oldun.
واللام في «للكتاب» : إمَّا مزيدةٌ في المفعولِ إنْ قلنا إنَّ المصدرَ مضافٌ لفاعلِه، وإمَّا متعلقةٌ بطَيّ، وإمَّا بمعنى «على» . وهذا ينبغي أَنْ لا يجوزَ لبُعْدِ معناه على كل قولٍ. والقراءاتُ المذكورةُ في «السِّجِلْ» كلُّها لغات. وقرأ الأخَوان وحفص «للكتب» جمعاً، والباقون «للكتاب» مفرداً، والرسُم يحتملهما: فالإِفرادُ يُراد به الجنسُ، والجمعُ للدلالةِ على الاختلافِ.
«للكتاب» ifadesindeki lâm harfi: Şayet mastarın failine muzaf olduğunu söylersek ya mefulde zâiddir ya 'tayy' lafzına mütealliktir ya da «على» anlamındadır. Her görüşe göre anlamının uzaklığı sebebiyle bunun caiz olmaması gerekir. «السِّجِلْ» hakkında zikredilen kıraatlerin tamamı birer lehçedir. İki kardeş [Hamza ve Kisâî] ile Hafs çoğul olarak «للكتب» şeklinde, diğerleri ise tekil olarak «للكتاب» şeklinde okumuşlardır; Mushaf hattı her ikisine de elverişlidir: Tekil kullanımla cins kastedilir, çoğul kullanım ise çeşitliliğe delalet etmek içindir.
قوله: {كَمَا بَدَأْنَآ} في متعلِّقِ هذه الكافِ وجهان، أحدُهما: أنَّها متعلقةٌ ب «نُعِيده» ، و «ما» مصدريةٌ و «بدأنا» صلتُها، فهي وما في حَيِّزِها في محلِّ جر بالكاف. و «أولَ خَلْقٍِ» مفعولُ «بَدَأْنا» ، والمعنى: نُعيد أولَ خَلْقٍ إعادةً مثلَ بَداءَتِنا له أي: كما أبْرَزْناه من العَدَمِ إلى الوجودِ نُعيده من العَدَمِ إلى الوجود. وإلى هذا نحا أبو البقاء فإنه قال: «الكافُ نعتٌ لمصدرٍ محذوفٍ أي: نُعيده عَوْداً مثلَ بَدْئه» وفي قولِه: «عَوْد» نظرٌ إذ الأحسنُ أَنْ يقولَ: إعادة.
Cenâb-ı Hakk'ın: {كَمَا بَدَأْنَآ} “ilk yarattığımız gibi” sözündeki bu kâf harfinin müteallakında iki vecih vardır: Birincisi: {نُعِيدُهُ} fiiline müteallik olmasıdır; {مَا} masdariyyedir, {بَدَأْنَا} onun sılasıdır, dolayısıyla o ve sılası kâf ile cer mahallindedir. {أَوَّلَ خَلْقٍ} ise {بَدَأْنَا} fiilinin mefulüdür. Anlamı şöyledir: İlk yaratılışı, onu ilk başlattığımız gibi yeniden yaratırız; yani onu yokluktan varlığa çıkardığımız gibi yokluktan varlığa iade ederiz. Ebü'l-Bekâ da bu görüşe meyletmiş ve şöyle demiştir: «Kâf mahzûf bir mastarın sıfatıdır; yani: 'Onu ilk yaratılışı gibi bir dönüşle iade ederiz' takdirindedir.» Onun «عَوْد» (dönüş) demesinde tutarsızlık vardır; zira 'iâdeten' (iade ederek) demesi daha güzel olurdu.
والثاني: أنها تتعلَّقُ بفعلٍ مضمرٍ. قال الزمخشري: «ووجهٌ آخرُ:
İkincisi: Gizli bir fiile müteallik olmasıdır. Zemahşerî şöyle demiştir: «Diğer bir vecih şudur:
وهو أَنْ تَنْتَصِبَ الكافُ بفعلٍ مضمرٍ يفسِّره» نُعيده «و» ما «موصولةٌ أي: نُعيد مثلَ الذي بَدَأْنا نُعيده، و» أولَ خَلْقٍ «ظرف ل» بَدَأْناه «أي: أولَ ما خلق، أو حالٌ من ضميرِ الموصولِ السَّاقط من اللفظِ الثابتِ في المعنى» .
Kâf harfinin {نُعِيدُهُ} fiilinin tefsir ettiği gizli bir fiille mansûb olmasıdır; {مَا} ise mevsûledir, yani: 'İlk başlattığımız şeyin benzerini iade ederiz' demektir. {أَوَّلَ خَلْقٍ} ise {بَدَأْنَاهُ} fiilinin zarfıdır; yani: 'Yaratmanın ilkinde' anlamındadır veya lafızdan düşmüş olup manada sabit bulunan mevsûl zamirinden hâldir.»
قال الشيخ: «وفي تقديرِه تهيئةُ» بَدَأْنا «لأَنْ يَنْصِبَ» أولَ خَلْقٍ «على المفعوليةِ وقَطْعُه عنه، من غيرِ ضرورةٍ تدعو إلى ذلك، وارتكابُ إضمارٍ بعيدٍ مُفَسَّراً ب» نُعِيْدُه «، وهذه عُجْمَةٌ في كتاب الله. وأمَّا قولُه» ووجهٌ آخرُ: وهو أن تنتصبَ الكافُ بفعلٍ مضمرٍ يفسِّرُه «نُعِيْدُه» فهو ضعيفٌ جداً؛ لأنه مبنيٌّ على أن الكافَ اسمٌ لا حرفٌ، وليس مذهبَ الجمهور، وإنما ذهب إلى ذلك الأخفشُ. وكونُها اسماً عند البصريين مخصوصٌ بالشعرِ «. قلت: كلُّ ما قَدَّره فهو جارٍ على القواعدِ المنضبطةِ، وقادَه إلى ذلك المعنى الصحيحُ، فلا مُؤَاخَذَةَ عليه. يظهرُ ذلك بالتأمُّلِ لغيرِ الفَطِنِ.
Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Onun takdirinde, hiçbir zorunluluk yokken {بَدَأْنَا} fiilini {أَوَّلَ خَلْقٍ} lafzını meful olarak nasbetmeye hazır hâle getirmek ve ardından onu bundan koparmak, ayrıca {نُعِيدُهُ} ile tefsir edilen uzak bir gizlemeye başvurmak söz konusudur ki bu, Allah'ın Kitabı'nda bir kapalılık ve anlaşılmazlıktır. Onun 'Diğer bir vecih: Kâf harfinin {نُعِيدُهُ} fiilinin tefsir ettiği gizli bir fiille mansûb olmasıdır' sözüne gelince, bu son derece zayıftır; çünkü kâf harfinin harf değil isim olduğu esasına dayanır ki bu cumhurun mezhebi değildir, buna sadece Ahfeş gitmiştir. Kâf harfinin isim olması Basralılara göre sadece şiire mahsustur.» Ben derim ki: Onun takdir ettiği her şey kurallara uygun şekilde cereyan etmektedir, onu buna sevk eden de doğru manadır; dolayısıyla kınanacak bir tarafı yoktur. Bu durum, kavrayış sahibi olmayan kimseler için bile düşünüldüğünde aşikâr olur.
وأمَّا قوله:» ما «ففيها ثلاثةُ أوجهٍ، أحدها: أنها مصدريةٌ. والثاني: أنَّها بمعنى الذي. وقد تقدَّم تقريرُ هذين والثالث: أنها كافةٌ للكافِ عن العملِ كما هي في قولِه:
{مَا} lafzına gelince, onda üç vecih vardır: Birincisi: Masdariyye olmasıdır. İkincisi: 'Ellezî' (ellezî) anlamında [mevsûle] olmasıdır. Bu ikisinin açıklaması daha önce geçmişti. Üçüncüsü: Şairin şu sözünde olduğu gibi kâf harfini amel etmekten alıkoyan kâffe olmasıdır:
٣٣٦٦ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... كما الناسُ مَجْرُوْمٌ عليه وجارِمُ
3366 - ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... Tıpkı insanların suçlanan ve suç işleyen olması gibi.
فيمَنْ رفع» الناس «. قال الزمخشري:» أولَ خَلْقٍ «مفعولُ» نُعيد «
«الناس» lafzını ref ile okuyan kimseye göredir. Zemahşerî şöyle demiştir: «{أَوَّلَ خَلْقٍ} lafzı,
الذي يُفَسِّره» نُعِيده «، والكافُ مكفوفةٌ ب» ما «. والمعنى: نُعيد أولَ الخَلْقِ كما بَدَأْناه تَشْبيهاً للإِعادةِ بالابتداء في تناوُلِ/ القُدْرَةِ لهما على السَّواء.
{نُعِيدُهُ} fiilinin tefsir ettiği {نُعِيدُ} fiilinin mefulüdür; kâf harfi ise {مَا} ile amelden alıkonulmuştur (kâffedir). Anlam şöyledir: Gücün her ikisini eşit şekilde kapsaması bakımından yeniden yaratmayı ilk yaratmaya benzeterek ilk yaratılanı ilk başlattığımız gibi yeniden yaratırız.
فإنْ قلتَ: فما أولُ الخَلْقِ حتى يُعيدَه كما بدأه؟ قلت: أوَّلُه إيجادُه عن العَدَمِ، فكما أوجدَه أولاً عن عدمٍ يُعيده ثانياً عن عدمٍ «.
Şayet 'İlk yaratılış nedir ki onu ilk başladığı gibi yeniden yaratsın?' dersen, derim ki: 'Onun ilki, yokluktan var edilmesidir; onu ilk defa yokluktan nasıl var ettiyse, ikinci kez de yokluktan öylece iade eder.'»
وأمَّا» أولَ خلق «فتَحصَّل فيه أربعةُ أوجهٍ، أحدها: أنه مفعولُ» بَدَأْنا «. والثاني: أنه ظرفٌ ل» بَدَأْنا «. والثالث: أنه منصوبٌ على الحال مِنْ ضميرِ الموصولِ كما تقدَّم تقريرُ كل ذلك. والرابع: أنه حالٌ مِنْ مفعول» نُعيده «قاله أبو البقاء، والمعنى: مثلَ أولِ خَلْقِه.
{أَوَّلَ خَلْقٍ} terkibine gelince, onda dört vecih ortaya çıkmıştır: Birincisi: {بَدَأْنَا} fiilinin mefulü olmasıdır. İkincisi: {بَدَأْنَا} fiilinin zarfı olmasıdır. Üçüncüsü: Bütün bunların açıklaması daha önce geçtiği üzere mevsûl zamirinden hâl olarak mansûb olmasıdır. Dördüncüsü: Ebü'l-Bekâ'nın belirttiği üzere {نُعِيدُهُ} fiilinin mefulünden hâl olmasıdır; anlamı da: 'İlk yaratılışı gibi' şeklindedir.
وأمَّا تنكيرُ» خَلْقِ «فللدلالةِ على التفصيلِ. قاله الزمخشري:» فإن قلتَ «ما بالُ» خَلْقٍ «منكَّراً؟ قلت: هو كقولِك:» هو أولُ رجلٍ جاءني «تريد: أول الرجال. ولكنك وَحَّدْتَه ونَكَّرتَه إرادةَ تفصيلِهم رجلاً رجلاً، وكذلك معنى» أولَ خَلْقٍ «بمعنى: أول الخلائق؛ لأنَّ الخَلْقَ مصدرٌ لا يُجْمَعُ» .
«خَلْقٍ» kelimesinin nekre olmasına gelince, bu tafsilata delalet etmesi içindir. Zemahşerî şöyle demiştir: «Şayet '«خَلْقٍ» kelimesi niçin nekre kılınmıştır?' dersen, derim ki: Bu senin 'bütün adamları' kastederek söylediğin «هو أولُ رجلٍ جاءني» (Bana gelen adamların ilkidir) sözün gibidir. Fakat onları adam adam ayırıp tafsilatlandırmak istediğin için kelimeyi tekil ve nekre kıldın; aynı şekilde {أَوَّلَ خَلْقٍ} ifadesinin anlamı da 'yaratılmışların ilki' (أول الخلائق) demektir; zira 'halk' mastardır, çoğulu yapılmaz.»
قوله: {وَعْداً} منصوبٌ على المصدرِ المؤكِّد لمضمونِ الجملة المتقدِّمة، فناصبُه مضمرٌ أي: وَعَدْنا ذلك وَعْداً.
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَعْداً} “bir vaad olarak” sözü, geçen cümlenin içeriğini pekiştiren mastar (mef'ûl-i mutlak) olarak mansûbdur; dolayısıyla onu nasbeden âmil gizlidir, yani: 'Bunu kesin bir vaatle vadettik' takdirindedir.
قوله: {مِن بَعْدِ الذكر} : يجوزُ أَنْ يتعلًَّق ب «كَتْبنا» ، ويجوزُ أَنْ يتعلَّقَ بنفسِ «الزَّبُورِ» لأنَّه بمعنى المَزْبُور أي: المكتوب أي: المَزْبُور مِنْ بَعْدِ. ومفعولُ «كَتَبْنا» أنَّ وما في حَيِّزها أي: كَتَبْنا وِراثَةَ الصالحينِ للأرضِ أي: حَكَمْنا به.
Cenâb-ı Hakk'ın: {مِن بَعْدِ الذكر} “Zikir'den sonra” sözü: {كَتَبْنَا} fiiline müteallik olabileceği gibi, 'el-mezbûr' yani yazılmış olan anlamında olduğu için bizzat {الزَّبُورِ} kelimesine müteallik olması da caizdir; yani: 'Zikirden sonra yazılmış olan' demektir. {كَتَبْنَا} fiilinin mefulü ise {أَنَّ} ve sılasıdır; yani: 'Salih kulların yeryüzüne vâris olacağını yazdık; yani hükmettik' demektir.
قوله: {إِلاَّ رَحْمَةً} : يجوزُ أَنْ يكونَ مفعولاً له أي: لأجلِ الرَّحْمة. ويجوزُ أَنْ ينتصِبَ على الحال مبالغةً في أَنْ جَعَلَه نفسَ الرحمة، وإمَّا على حَذْفِ مضافٍ أي: ذا رحمةٍ أو بمعنى راحِم. وفي الحديث «يا أيها الناسُ إنما أنا رحمةٌ مُهْداة» .
Cenâb-ı Hakk'ın: {إِلاَّ رَحْمَةً} “ancak bir rahmet olarak” sözü: Mef'ûlün leh olması caizdir; yani: 'Rahmet sebebiyle' demektir. Onu bizzat rahmetin kendisi kılma mübalağasıyla hâl olarak mansûb olması da caizdir veya bir muzafın hazfiyle: 'Rahmet sahibi olarak' yahut 'merhamet edici' anlamındadır. Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Ey insanlar! Ben ancak hediye edilmiş bir rahmetim.»
قوله: {لِّلْعَالَمِينَ} يجوزُ أَنْ يتعلَّقَ بمحذوفٍ على أنها صفةٌ ل «رَحْمَةً» أي: كائنةً للعالمين. ويجوز أَنْ يتعلَّقَ ب «أَرْسَلْناك» عند مَنْ يَرَى تَعَلُّقَ ما بعد «إلاَّ» بما قبلها جائزاً أو بمحذوفٍ عند مَنْ لا يَرَى ذلك. هذا إذا لم يُفَرَّغ الفعلُ لِما بعدها، أما إذا فُرِّغَ فيجوزُ نحو: ما مررتُ إلاَّ بزيدٍ، كذا قاله الشيخ هنا. وفيه نظرٌ من حيث إن هذا أيضاً مفرغ؛ لأنَّ المفرَّغَ عبارةٌ عمَّا افتقر ما بعد «إلاَّ» لِما قبلها على جهةِ المعمولية له.
Cenâb-ı Hakk'ın: {لِّلْعَالَمِينَ} “âlemlere” sözü: {رَحْمَةً} lafzının sıfatı olarak mahzûf bir kelimeye müteallik olması caizdir; yani: 'Âlemler için olan [bir rahmet]' demektir. {إِلاَّ} edatından sonrakinin öncekine taallukunu caiz gören kimseye göre {أَرْسَلْنَاكَ} fiiline müteallik olması, bunu caiz görmeyen kimseye göre ise mahzûf bir kelimeye müteallik olması caizdir. Bu, fiilin {إِلاَّ} edatından sonrasına amel etmek üzere boşa çıkarılmadığı (gayr-i müferrağ olduğu) durumdadır; boşa çıkarıldığında (müferrağ olduğunda) ise «ما مررتُ إلاَّ بزيدٍ» (Zeyd'den başkasına uğramadım) örneğinde olduğu gibi caizdir; Şeyh [Ebû Hayyân] burada böyle demiştir. Bunda tutarsızlık vardır; zira bu da müferrağdır; çünkü müferrağ, {إِلاَّ} edatından sonrasının mamuliyet yönüyle öncekine ihtiyaç duymasından ibarettir.
قوله: {أَنَّمَآ إلهكم} : «أنَّ» وما في حَيِّزِها في محلِّ رفعٍ لقيامِه مَقامَ الفاعلِ؛ إذا التقديرُ: إنما يوحى إليَّ وَحْدانيةُ إلهكم. وقال الزمخشري: «إنَّما» لقَصْرٍ الحكمِ على شيءٍ أو لقَصْرِ الشيءِ على حكمٍ كقولِك: «إنما زيدٌ قائم» و «إنما يقومُ زيدٌ» . وقد اجتمع المثالان في هذه الآيةِ؛ لأنََّ {إِنَّمَآ يوحى إِلَيَّ} مع فاعلِه بمنزلةِ «إنما يقومُ زيد» ، و {أَنَّمَآ إلهكم إله وَاحِدٌ} بمنزلةِ «إنَّما زيد قائم» . وفائدةُ اجتماعِهما الدلالةُ على أنَّ الوَحْيَ لرسول الله ﷺ مقصورٌ على استئثارِ اللهِ بالوَحْدانية «.
Cenâb-ı Hakk'ın: {أَنَّمَآ إلهكم} “İlahınızın ancak ... olduğu” sözü: {أَنَّ} ve sılası, nâib-i fail yerine geçtiği için ref mahallindedir; zira takdiri şöyledir: 'Bana ancak ilahınızın birliği vahyolunuyor.' Zemahşerî şöyle demiştir: «{إِنَّمَا}, senin: «إنما زيدٌ قائم» (Zeyd ancak ayaktadır) ve «إنما يقومُ زيدٌ» (Ancak Zeyd kalkar) sözlerinde olduğu gibi hükmü bir şeye hasretmek veya bir şeyi bir hükme hasretmek içindir. Bu ayette her iki örnek bir araya gelmiştir; çünkü failiyle birlikte {إِنَّمَآ يوحى إِلَيَّ} “Bana vahyolunan ancak” ifadesi «إنما يقومُ زيد» konumunda, {أَنَّمَآ إلهكم إله وَاحِدٌ} “ilahınızın tek bir ilah olduğudur” ifadesi ise «إنَّما زيد قائم» konumundadır. İkisinin bir araya gelmesinin faydası, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelen vahyin sadece Allah'ın birliğiyle teferrüd etmesine hasredildiğine delalet etmesidir.»
قال الشيخ:» أمَّا ما ذكره في «أنَّما» أنَّها لقَصْرِ ما ذَكَر، فهو مبنيٌّ على أن «أنَّما» للحصر، وقد قررنا أنها لا تكون للحصر وأنَّ «ما» مع «أنَّ» كهي مع
Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Onun {أَنَّمَا} hakkında zikrettiği, zikredilen şeyi hasretmek için olduğu görüşü, {أَنَّمَا} lafzının kasr (hasr) ifade ettiği esasına dayanır; oysa biz onun hasr için olmadığını, {أَنَّ} ile birlikte gelen {مَا} edatının,
كأنَّ ومع لعلَّ. فكما أنها لا تفيد الحصر في التشبيه ولا الحصر في الترجي، فكذلك لا تفيده مع «أنَّ» . وأما جَعْلُه «أنما» المفتوحةَ الهمزةِ مثلَ المكسورتِها تدلُّ على القَصْر فلا نعلم الخلاف إلاَّ في «إنما» بالكسر، وأما «أنما» بالفتح فحرفٌ مصدريٌّ، ينسَبِكُ منه مع ما بَعْدَه مصدرٌ، فالجملةُ بعدها ليسَتْ جملةً مستقلةً. ولو كانَتْ «أنما» دالةً على الحصر لزم أَنْ يُقال: إنه لم يُوْحَ إليه شيءٌ إلاَّ التوحيدُ، وذلك لا يَصِحُّ الحَصْرُ فيه، إذ قد أُوْحي له أشياءُ غيرُ التوحيد «.
«كأنَّ» ve «لعلَّ» ile birlikte gelen {مَا} gibi olduğunu ortaya koymuştuk. Nasıl ki teşbihte hasr ve tereccîde hasr ifade etmiyorsa, aynı şekilde {أَنَّ} ile birlikte de bunu ifade etmez. Hemzesi meftûh olan {أَنَّمَا} lafzını hemzesi meksûr olan gibi kasr ifade eder kılmasına gelince; biz ihtilafı sadece kesreli olan {إِنَّمَا} hakkında bilmekteyiz. Fethalı olan {أَنَّمَا} ise masdar harfidir, kendisinden sonrakiyle birlikte bir mastar teviline girer; dolayısıyla ondan sonraki cümle müstakil bir cümle değildir. Şayet {أَنَّمَا} hasr ifade etseydi, ona tevhidden başka hiçbir şeyin vahyedilmediğinin söylenmesi gerekirdi ki bunda hasr sahih olmaz; zira ona tevhidin dışında başka şeyler de vahyedilmiştir.»
قلت: الحَصْرُ بحسب كلِّ مقامٍ على ما يناسِبُه؛ فقد يكون هذا المقامُ يقتضي الحصرَ في إيحاءِ الواحدنية لشيءٍ جرى من إنكارِ الكفارِ وحدانيتَه تعالى، وأنَّ اللهَ لم يُوْحِ إليه لها شيئاً. وهذا كما أجاب الناسُ عن هذا الإِشكالِ الذي ذكره الشيخُ في قوله تعالى: {إِنَّمَآ أَنتَ مُنذِرٌ} [الرعد: ٧] {إِنَّمَآ أَنَاْ بَشَرٌ} [الكهف: ١١٠] {إِنَّمَا الحياة الدنيا لَعِبٌ وَلَهْوٌ} [محمد ٣٦] إلى غير ذلك. و» ما «من قوله {إِنَّمَآ يوحى} يجوز فيها وجهان، أحدهما: أن تكونَ كافةً وقد تقدَّم. والثاني: أن تكونَ موصولةً كهي في قوله: {إِنَّمَا صَنَعُواْ} [طه: ٦٩] ويكون الخبرُ هو الجملةَ مِنْ قوله: {أَنَّمَآ إلهكم إله وَاحِدٌ} تقديرُه: إن الذي يوحى إليَّ هو هذا الحكمُ.
Ben derim ki: Hasr her makama göre ona uygun düşen şekildedir; zira kâfirlerin Yüce Allah'ın birliğini inkâr etmelerinden ve Allah'ın ona bu hususta hiçbir şey vahyetmediğini iddia etmelerinden ötürü bu makam, vahyin vahdaniyyete hasredilmesini gerektirmiş olabilir. Nitekim insanlar Şeyh'in zikrettiği bu işkâle, Yüce Allah'ın şu ayetlerinde de cevap vermişlerdir: {إِنَّمَآ أَنتَ مُنذِرٌ} “Sen ancak bir uyarıcısın” [er-Ra'd 7], {إِنَّمَآ أَنَاْ بَشَرٌ} “Ben ancak bir beşerim” [el-Kehf 110], {إِنَّمَا الحياة الدنيا لَعِبٌ وَلَهْوٌ} “Dünya hayatı ancak bir oyun ve eğlencedir” [Muhammed 36] ve benzerleri. Cenâb-ı Hakk'ın: {إِنَّمَآ يوحى} “ancak vahyolunuyor” sözündeki {مَا} edatında iki vecih caizdir: Birincisi: Daha önce geçtiği üzere kâffe olmasıdır. İkincisi: Yüce Allah'ın: {إِنَّمَا صَنَعُواْ} “onların yaptıkları ancak...” [Tâhâ 69] ayetinde olduğu gibi mevsûle olmasıdır; haber ise: {أَنَّمَآ إلهكم إله وَاحِدٌ} “ilahınızın tek bir ilah olduğudur” cümlesidir; takdiri: 'Bana vahyedilen şey ancak bu hükümdür' şeklindedir.
قوله: {فَهَلْ أَنتُمْ مُّسْلِمُونَ} استفهامٌ معناه الأمرُ بمعنى أَسْلِموا، كقوله: {فَهَلْ أَنْتُمْ مُّنتَهُونَ} [المائدة: ٩١] أي: انتهوا.
Cenâb-ı Hakk'ın: {فَهَلْ أَنتُمْ مُّسْلِمُونَ} “Artık müslüman oluyor musunuz?” sözü, 'müslüman olun' anlamında emir ifade eden bir istifhamdır; nitekim Cenâb-ı Hakk'ın: {فَهَلْ أَنْتُمْ مُّنتَهُونَ} “Artık vazgeçtiniz değil mi?” [el-Mâide 91] yani 'vazgeçin' sözü de böyledir.
قوله: {آذَنتُكُمْ} : أي: أَعْلَمْتُكم. فالهمزةُ فيه للنقلِ. قال الزمخشري: «آذن منقولٌ مِنْ أَذِنَ إذا عَلِمَ، ولكنه كَثُرَ استعمالُه في الجَرْيِ مجرى الإِنذار. ومنه قولُه تعالى: {فَأْذَنُواْ بِحَرْبٍ} [البقرة: ٢٧٩] وقول ابن حِلِّزَة: /
Cenâb-ı Hakk'ın: {آذَنتُكُمْ} “Size bildirdim” sözü: Yani 'size duyurdum' demektir. Buradaki hemze ta'diye (nakil) içindir. Zemahşerî şöyle demiştir: «'Âzene' (آذن) fiili, bildi anlamına gelen 'ezine' (أَذِنَ) fiilinden nakledilmiştir; ancak inzar (uyarma) mecrasında kullanımı yaygınlaşmıştır. Cenâb-ı Hakk'ın: {فَأْذَنُواْ بِحَرْبٍ} “bir savaşı bilin” [el-Bakara 279] ayeti ve İbn Hıllize'nin şu sözü bundandır:
٣٣٦٧ - آذَنَتْنا بِبَيْنِها أسماءُ ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
3367 - Esmâ ayrılığını bize bildirdi... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
قلت: وقد تقدَّم تحقيقُ هذا في البقرة.
Derim ki: Bunun tahkiki el-Bakara Suresi'nde geçmişti.
قوله: {على سَوَآءٍ} في محلِّ نصبٍ على الحال من الفاعل والمفعول معاً، أي: مُسْتَوِين في العلم بما أَعْلَمْتُكم به لم يَطْوِه عن أحدٍ منهم.
Cenâb-ı Hakk'ın: {على سَوَآءٍ} “eşitlik üzere” sözü, hem failden hem de mefulden birlikte hâl olarak nasb mahallindedir; yani: 'Size bildirdiğim hususu bilmede hepiniz eşitsiniz, onu sizden hiçbirine gizli tutmadım' demektir.
قوله: {وَإِنْ أدري} العامَّةُ على إرسالِ الياء ساكنةً، إذ لا مُوْجِبَ لغيرِ ذلك. ورُوي عن أبن عباس أنه قرأ:» وإنْ أَدْريَ أقريبٌ «،» وَإِنْ أَدْرِيَ لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ «بفتح الياءَيْن. وخُرِّجَتْ على التشبيهِ بياءِ الإِضافة. على أن ابنَ مجاهدٍ أنكر هذه القراءةَ البتة. وقال ابن جني:» هو غَلَطٌ، لأنَّ «إنْ» نافيةٌ لا عملَ لها «. ونَقَل أبو البقاء عن غيرِه أنه قال في تخريجها:» إنه ألقى
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَإِنْ أدري} “ve ben bilmem” sözüne gelince: Başka türlü okumayı gerektiren bir sebep bulunmadığından cumhur yâ harfini sâkin olarak uzatmak suretiyle okumuştur. İbn Abbâs'tan her iki yâ harfinin fethasıyla: «وإنْ أَدْريَ أقريبٌ» ve «وَإِنْ أَدْرِيَ لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ» şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir. Bu, izâfet yâsına benzetilerek açıklanmıştır (tahrîc edilmiştir). Bununla birlikte İbn Mücâhid bu kıraati kesin bir dille inkâr etmiştir. İbn Cinnî: «Bu bir hatadır; çünkü {إِنْ} nâfiyedir, hiçbir ameli yoktur» demiştir. Ebü'l-Bekâ başkasından naklen, bunun açıklamasında şöyle dediğini aktarmıştır: «O,
حركةَ الهمزةِ على الياءِ فتحرَّكَتْ وبقيتْ الهمزةُ ساكنةً، فأُبْدِلَتْ ألفاً لانفتاحِ ما قبلها، ثم أُبْدِلَتْ همزةً متحركةً؛ لأنها في حُكْمِ المبتدأ بها، والابتداءُ بالساكنِ مُحالٌ. وهذا تخريجٌ متكلِّفٌ لا حاجةَ إليه. ونِسْبَةُ راويها عن ابن عباس إلى الغلطِ أَوْلَى من هذا التكلُّفِ، فإنها قراءةٌ شاذةٌ مُنْكَرَة. وهذا التخريجُ وإنْ نَفَعَ في الأولى فلا يُجْدي في الثانيةِ شيئاً. وسيأتي لك قريبٌ من ادِّعاء قَلْبِ الهمزةِ ألفاً ثم قَلْبِ الألفِ همزةً في قوله: {مِنسَأَتَهُ} [سبأ: ١٤] إنْ شاء اللهُ تعالى، وبذلك يَسْهُلُ الخَطْبُ في التخريج المذكور.
hemzenin harekesini yâ harfine aktarmış, böylece yâ harekelenmiş ve hemze sâkin kalmıştır; ardından kendisinden önceki fethalı olduğu için elife dönüştürülmüş, sonra da ibtidâ konumunda olduğu ve sâkinle başlamak imkânsız olduğu için harekeli bir hemzeye dönüştürülmüştür.» Bu, hiçbir ihtiyaç bulunmayan zorlama bir tahrîctir (açıklamadır). Onu İbn Abbâs'tan rivayet eden kimseyi hataya nisbet etmek bu zorlamadan daha evlâdır; zira bu, şâzz ve münker bir kıraattir. Bu tahrîc birinci yerde işe yarasa bile ikincisinde hiçbir fayda sağlamaz. Cenâb-ı Hakk'ın: {مِنسَأَتَهُ} “değneğini” [Sebe 14] ayetinde hemzenin elife, sonra da elifin hemzeye kalbedildiği iddiasının bir benzeri inşâallâhu teâlâ gelecektir; bununla zikredilen açıklamadaki mesele vuzuha kavuşacaktır.
والجملةُ الاستفهاميةُ في محلِّ نصبٍ ب «أدْري» لأنها معلِّقَةٌ لها عن العملِ، وأَخَّر المُسْتَفْهَمَ عنه لكونِه فاصلةً. ولو وَسَّطه لكان التركيبُ: أقريب ما تُوعدون أم بعيدٌ، ولكنه اُخِّر مراعاةً لرؤوسِ الآي.
İstifham cümlesi «أدْري» (edrî) fiiliyle nasb mahallindedir; çünkü [istifham] onu amelden ta‘lik etmiştir (askıya almıştır). Fasılâ (ayet sonu) olduğu için hakkında soru sorulan şeyi (müstefhemün anh) sona bırakmıştır. Şayet onu araya alsaydı terkip: 'أقريب ما تُوعدون أم بعيدٌ' şeklinde olurdu; ancak ayet sonlarına riayet edilerek sona bırakılmıştır.
و {مَّا تُوعَدُونَ} يجوز أَنْ يكونَ مبتدأ، وما قبله خبرٌ عنه ومعطوفٌ عليه. وجَوَّز أبو البقاء فيه أن يرتفعَ فاعلاً ب «قريبٌ» . قال: «لأنه اعتمد على الهمزة» . قال: «ويُخَرَّج على قولِ البصريينَ أن يرتفعَ ب» بعيد «لأنه أقربُ إليه» . قلت: يعني أنه يجوزُ أَنْ تكونَ المسألةُ من التنازع فإنَّ كلاً من الوصفَيْنِ يَصِحُّ تَسَلُّطُه على «ما تُوْعَدون» من حيث المعنى.
{مَّا تُوعَدُونَ} “tehdit olunduğunuz şey” ifadesinin mübteda olması, öncesinin de onun haberi ve üzerine matuf olması caizdir. Ebü'l-Bekâ ise onun «قريبٌ» (karîbün) ile fail olarak merfû olmasını caiz görmüş ve: «Çünkü hemzeye dayanmıştır» demiştir. [Devamla] şöyle demiştir: «Basralıların görüşüne göre, kendisine daha yakın olduğu için «بعيد» (baîdün) ile merfû olması şeklinde de tahrîc edilir (açıklanır).» Derim ki: Yani meselenin tenâzu‘ kabilinden olması caizdir; zira her iki vasfın da mana bakımından «ما تُوْعَدون» üzerine tesallut etmesi (amel etmesi) sahihtir.