و» بعدَ «منصوبٌ ب» لأَكِيْدَنَّ «. و» مُدْبرين «حالٌ مؤكّدةٌ، لأنَّ» تُوَلُّوا «
{بَعْدَ} kelimesi, {لَأَكِيدَنَّ} fiiliyle mensubdur. {مُدْبِرِينَ} ise tekit edici bir hâldir; çünkü {تُوَلُّوا} [fiili]
تُفْهِمُ معناها. وقرأ العامَّة» تُوَلُّوا «بضم التاءِ واللامِ مضارعَ» ولى «مشدداً. وقرأ عيسى بن عمر» تَوَلَّوا «بفتحِهما مضارعَ» تولى «والأصل» تَتَوَلَّوا «فحذف إحدى التاءين: إمَّا الأولى على رأي هشام، وإمَّا الثانية على رأي البصريين. ويَنْصُرُها قراءةُ الجميع {فَتَوَلَّوْاْ عَنْهُ مُدْبِرِينَ} [الصافات: ٩٠] ولم يقرأ أحدٌ» فَوَلَّوْا «وهي قياسُ قراءةِ الناس هنا. وعلى كلتا القراءتين فلامُ الكلمةِ محذوفٌ وهو الياءُ لأنه مِنْ وَلي.
onun manasını ifade etmektedir. Cumhur, {تُوَلُّوا} kelimesini tâ ve lâm'ın zammeleriyle, şeddeli {وَلَّى} fiilinin muzarisi olarak okumuştur. Îsâ b. Ömer ise her ikisinin fethasıyla {تَوَلَّوْا} şeklinde, {تَوَلَّى} fiilinin muzarisi olarak okumuştur; aslı {تَتَوَلَّوْا} olup iki tâ'dan biri hazfedilmiştir: Hişâm'ın görüşüne göre birincisi, Basralıların görüşüne göre ise ikincisi hazfedilmiştir. Herkesin ittifakla {فَتَوَلَّوْاْ عَنْهُ مُدْبِرِينَ} “Bunun üzerine arkalarını dönüp gittiler” [Sâffât 90] şeklinde okuması da bu kıraati destekler; nitekim hiç kimse buradaki insanların kıraatinin kıyası olan «فَوَلَّوْا» şeklinde okumamıştır. Her iki kıraate göre de kelimenin lâm'ul-fiili hazfedilmiştir ki o da yâ harfidir; çünkü kelime {و-ل-ي} kökündendir.
ومتعلِّقُ هذا الفعلِ محذوفٌ تقديرُه: تُوَلُّو إلى عيدكم، ونحوُه.
Bu fiilin müteallakı mahzuftur; takdiri: 'Bayramınıza dönüp gittiğinizde' ve benzeri bir ifadedir.
قوله: {جُذَاذاً} : قرأ العامَّة «جُذاذاً» بضمِّ الجيم. والكسائيُّ بكسرِها، وابن عباس وأبو نهيك وأبو السَّمَّال بفتحِها. قال قطرب: هي في لغاتها كلِّها مصدرٌ فلا يثنَّى ولا يُجمع ولا يؤنَّثُ. والظاهرُ أن المضمومَ اسمٌ للشيءِ المكسَّرِ كالحُطام والرُّفات والفُتاتِ بمعنى الشيء المحطَّمِ والمفتَّتِ. وقال اليزيديُّ: «المضمومُ جمعُ جُذاذة بالضم نحو: زُجاج في زُجاجة، والمكسورُ جمع جَذيذ نحو: كِرام في كريم» . وقال بعضُهم: المفتوحُ مصدرٌ بمعنى المفعولِ أي: مَجْذوذين. ويجوز على هذا أن يكونَ على حَذْفِ مضافٍ أي: ذوات جُذاذ. وقيل: المضمومُ جمع جُذاذَة بالضمِّ، والمسكورُ جمع جِذاذَة بالكسر، والمفتوح مصدرٌ.
[Cenâb-ı Hakk'ın]: {جُذَاذاً} “parça parça” kavline gelince: Cumhur, cîm harfinin zammesiyle «cüzâzen» (جُذاذاً) şeklinde okumuştur. Kisâî kesresiyle [cizâzen], İbn Abbâs, Ebû Nehîk ve Ebü's-Semmâl ise fethasıyla [cezâzen] okumuşlardır. Kutrub şöyle demiştir: Bütün lehçelerinde bu kelime masdardır; dolayısıyla tesniyesi, cemisi ve müennesi yapılmaz. Zahir olan odur ki zammeli olanı, kırılmış ve ufalanmış şey anlamında tıpkı el-hutâm (kırıntı), er-rufât (ufantı) ve el-futât (parçacık) gibi kırılmış nesnenin ismidir. Yezîdî ise şöyle demiştir: «Zammeli olanı, zücâce'nin çoğulu zücâc gibi cüzâze'nin çoğuludur; kesreli olanı ise kerîm'in çoğulu kirâm gibi cezîz'in çoğuludur.» Bazıları da şöyle demiştir: Fethalı olanı mef'ûl anlamında masdardır, yani [kesilip kırılmışlar] (meczûzîn) demektir. Buna göre mudâfın hazfedilmesiyle 'parçalanmış şeyler' (zevâti cüzâz) takdirinde olması da caizdir. Zammeli olanın zamme ile cüzâze'nin çoğulu, kesreli olanın kesre ile cizâze'nin çoğulu, fethalı olanın ise masdar olduğu da söylenmiştir.
وقرأ ابن وثاب «جُذُذاً» بضمَّتين دونَ إلفٍ بين الذَّالَيْن، وهو جمع جَذِيذ كقَليب وقُلُب. وقُرِىء بضمِّ الجيمِ وفتحِ الذال. وفيها وجهان، أحدهما:
İbn Vessâb, iki zâl arasında elif olmaksızın iki zamme ile «cüzüzen» (جُذُذاً) şeklinde okumuştur; bu da kalîb'in çoğulu kulub gibi cezîz'in çoğuludur. Cîm'in zammesi ve zâl'in fethasıyla [cüzezen] da okunmuştur. Bunda iki vecih vardır; birincisi:
أن يكونَ أصلٌُها ضمتين، وإنما خُفِّف بإبدال الضمةِ فتحةً نحو: سُرَر وذُلَل في جمع سَرير وذَليل، وهي لغةٌ لبني كَلْب. والثاني: أنه جمع جُذَّة نحو: فُتَت في فُتَّة، ودُرَر في دُرَّة.
Aslının iki zammeli olması, ancak serîr ve zelîl'in çoğulunda sürer ve zülel denmesi gibi zammenin fethaya tebdil edilmesiyle hafifletilmiş olmasıdır ki bu, Kelb kabilesinin bir lehçesidir. İkincisi ise fütte'nin çoğulu fütet ve dürre'nin çoğulu dürer gibi cüzze'nin çoğulu olmasıdır.
والجَذُّ: القطعُ والتكسير، وعليه قوله:
el-Cezz (الجَذُّ) kesmek ve kırmak demektir; şairin şu sözü de bu anlamdadır:
٣٣٥٣ - بنو المهلبِ جَذَّ اللهُ دابِرَهُمْ ... أَمْسَوْا رَماداً فلا أَصْلٌ ولا طَرَفُ
3353 - Mühelleboğulları —Allah onların kökünü kessin (cezze)— kül olup gittiler; ne bir kökleri kaldı ne de bir dalları!
وقد تقدَّم هذا مستوفىً في هود.
Bu konu Hûd [suresinde] etraflıca geçmişti.
وأتى ب «هم» وهو ضميرُ العقلاءِ معاملةً للأصنام معاملةً العقلاءِ، حيث اعتقدوا فيها ذلك.
Onlar putlar hakkında akıl sahibi olduklarına inandıkları için, putlara akıl sahipleri gibi muamele ederek akıl sahiplerinin zamiri olan {هُمْ} [zamirini] getirmiştir.
قوله: {إِلاَّ كَبِيراً} استثناءٌ من المنصوب في «فَجَعَلهم» ، أي: لم يكسِرْه بل تركه. و «لهم» صفةٌ له، والضمير يجوز أن يعود على الأصنام. وتأويلُ عودِ ضميرِ العقلاءِ عليها تقدَّم. ويجوز أن يكون عائداً على عابديها. والضميرُ في «إليه» يجوز أن يعود إلى إبراهيم أي: يَرْجِعون إلى مقالتِه حين يظهر لهم الحقُّ، ويجوز أَنْ يكونَ عائداً على الكبير، وبكلٍ قِيل.
[Cenâb-ı Hakk'ın]: {إِلاَّ كَبِيراً} “yalnız onların bir büyüğünü [bıraktı]” kavli, {فَجَعَلَهُمْ} ifadesindeki mensub [mef'ûl zamirinden] istisnadır; yani onu kırmayıp bıraktı demektir. {لَهُمْ} ise onun sıfatıdır; buradaki zamirin putlara dönmesi caizdir. Akıl sahibi zamirinin putlara döndürülmesinin tevili daha önce geçmişti. Putlara tapanlara dönüyor olması da caizdir. {إِلَيْهِ} ifadesindeki zamirin ise İbrâhim'e dönmesi caizdir; yani hak kendilerine apaçık ortaya çıktığında onun sözüne dönsünler [diye]. Büyük puta dönüyor olması da caizdir; her iki görüş de söylenmiştir.
قوله: {مَن فَعَلَ} : يجوز في «مَنْ» أن تكونَ استفهاميةً. وهو الظاهر. فعلى هذا تكونُ الجملةُ مِنْ قولِه «إنَّه لمِن الظالمين» استئنافاً لا محلَّ لها من الإِعراب، ويجوزُ أَنْ تكونَ موصولةً بمعنى الذي، وعلى هذا فالجملةُ من «إنَّه» في محلِّ رفع خبراً للموصولِ. والتقديرُ: الذي فَعَلَ هذا بآلهتنا إنه.
[Cenâb-ı Hakk'ın]: {مَن فَعَلَ} “kim yaptı?” kavline gelince: {مَنْ} edatının istifhamiye (soru edatı) olması caizdir ki zahir olan da budur. Bu takdirde {إِنَّهُ لَمِنَ الظَّالِمِينَ} “muhakkak o zalimlerdendir” kavlinden oluşan cümle iraptan mahalli olmayan bir istînâfiyedir. {مَنْ} edatının 'ellezî' anlamında ism-i mevsûl olması da caizdir; buna göre {إِنَّهُ} ile başlayan cümle ism-i mevsûlün haberi olarak ref mahallindedir. Takdiri ise: 'İlahlarımıza bunu yapan kimse muhakkak o...' şeklindedir.
قوله: {يَذْكُرُهُمْ} : في هذه الجملةِ [وجوهٌ] أحدُها: أنَّ «سمع» هنا تتعدَّى لاثنين لأنها متعلقةٌ بعين، فيكونُ «فتىً» مفعولاً أول، و «يَذْكُرُهم» هذه الجملةُ في محلِّ نصبٍ/ مفعولاً ثانياً، ألا ترى أنَّك لو قلتَ: «سمعتُ زيداً» وسكتَّ لم يكن كلاماً بخلافِ سمعت قراءتَه وحديثَه. والثاني: أنَّها في محلِّ نصب أيضاً صفةً لإِبراهيم، قال الزمخشري: «فإن قلتَ: ما حكمُ الفعلَيْن بعد» سمعنا «وما الفرقُ بينهما؟ قلت: هما صفتان ل» فَتَىً «؛ إلاَّ أنَّ الأولَ وهو» يَذْكُرهم «لا بُدَّ منه ل» سَمِعَ «؛ لأنك لا تقول: سمعت زيداً، وتسكتُ، حتى تذكرَ شيئاً ممَّا يُسْمع، وأمَّا الثاني فليس كذلك» .
[Cenâb-ı Hakk'ın]: {يَذْكُرُهُمْ} “onları diline dolayan” kavline gelince: Bu cümlede [vecihler] vardır; birincisi: {سَمِعَ} fiili burada zâta taalluk ettiği için iki mef'ûle müteaddîdir; buna göre {فَتًى} kelimesi birinci mef'ûl, {يَذْكُرُهُمْ} cümlesi ise nasb mahallinde ikinci mef'ûl olur. Görmez misin ki sen: 'Zeyd'i işittim' deyip sussan tam bir kelâm olmaz; 'Onun okuyuşunu veya konuşmasını işittim' demenin aksine. İkincisi: Bu cümlenin yine nasb mahallinde İbrâhim'in sıfatı olmasıdır. Zemahşerî şöyle demiştir: «Eğer: '{سَمِعْنَا} fiilinden sonra gelen iki fiilin hükmü nedir ve ikisi arasındaki fark nedir?' dersen, derim ki: İkisi de {فَتًى} kelimesinin sıfatıdır; ne var ki birincisi olan {يَذْكُرُهُمْ}, {سَمِعَ} fiili için zorunludur; çünkü sen işitilecek bir şeyi zikretmedikçe 'Zeyd'i işittim' deyip susamazsın, ikincisi ise böyle değildir.»
قلت: هذا الذي قاله لا يتعيَّنُ؛ لِما عَرَفْتَ أنَّ «سَمِعَ» إنْ تعلَّقَتْ بما يُسْمع نحو «سمعت مقالةَ بكرٍ» فلا خلاف أنها تتعدَّى لواحدٍ، وإن تَعَلَّقَتْ بما لا يُسْمَع فلا يُكتْفى به أيضاً بلا خلافٍ؛ بل لا بُدَّ مِنْ ذِكْرِ شيءٍ يُسْمَعُ فلو قلت: «سمعتُ زيداً» وسَكَتَّ، أو «سمعتُ زيداً يركبُ» لم يَجُزْ. فإنْ قلتَ: سمعتُه يَقْرأ صَحَّ. وجرى في ذلك خلافٌ بين النحاةِ، فأبوا علي يجعلُها متعديةً لاثنين ولا يتمشى عليه قولُ الزمخشري، وغيرُه يَجْعلها متعديةً لواحد، ويجعلُ الجملةَ بعد المعرفةِ حالاً، وبعد النكرةِ صفةً، وهذا أراد الزمخشري.
Ben derim ki: Zemahşerî'nin bu söylediği zorunlu değildir; zira bildiğin üzere {سَمِعَ} fiili eğer 'Bekir'in sözünü işittim' örneğindeki gibi işitilen bir şeye taalluk ederse ihtilafsız tek mef'ûle müteaddîdir; işitilmeyen bir şeye taalluk ederse de yine ihtilafsız onunla yetinilmez, bilakis mutlaka işitilen bir şeyin zikredilmesi gerekir; nitekim 'Zeyd'i işittim' deyip sussan veya 'Zeyd'i binerken işittim' desen caiz olmaz. Şayet 'Onu okurken işittim' dersen sahih olur. Bu hususta nahivciler arasında ihtilaf çıkmıştır; Ebû Ali [el-Fârisî] onu iki mef'ûle müteaddî kabul eder ki Zemahşerî'nin sözü buna uymaz; başkaları ise onu tek mef'ûle müteaddî kabul edip marifeden sonraki cümleyi hâl, nekradan sonraki cümleyi ise sıfat kılarlar; Zemahşerî'nin kastettiği de budur.
قوله: {إِبْرَاهِيمُ} في رفع «ابراهيمُ» أوجهٌ أحدُها: أنه مرفوعٌ على ما لم يُسَمَّ فاعلُه أي: قال له هذا اللفظَ، ولذلك قال أبو البقاء: «فالمرادُ الاسمُ لا المُسَمَّى» وفي هذه المسألةِ خلافٌ بين النحويين: أعني تَسَلُّطَ القولِ على المفردِ الذي لا يؤدي معنى جملة، ولا هو مقتطعٌ من جملة، ولا هو مصدرٌ ل «قال» ، ولا هو صفةٌ لمصدرِه نحو: قلتُ زيداً، أي: قلت هذا اللفظ،
[Cenâb-ı Hakk'ın]: {إِبْرَاهِيمُ} “İbrâhim” kavline gelince: {إِبْرَاهِيمُ} kelimesinin ref'inde vecihler vardır; birincisi: Fâili adlandırılmamış fiilin nâib-i fâili olarak merfû olmasıdır; yani ona bu lafız söylendi demektir. Bundan dolayı Ebü'l-Bekâ: «Burada kastedilen müsemmâ (şahsın kendisi) değil, isimdir» demiştir. Bu meselede nahivciler arasında ihtilaf vardır; yani kavl (söz) fiilinin; cümle manası ifade etmeyen, bir cümleden koparılmış olmayan, {قَالَ} fiilinin masdarı olmayan ve onun masdarının sıfatı da olmayan 'Zeyd dedim' yani 'Bu lafzı söyledim' misalindeki gibi bir müfrede musallat kılınması (âmil olması) meselesidir.
فاختاره جماعة كالزجاجيِّ والزمخشريِّ وابنِ خروف وابنِ مالك، ومنعه آخرون. وممَّن اختارَ رفعَ «إبراهيمُ» على ما ذكرْتُ الزمخشري وابنُ عطية. أمَّا إذا كان المفردُ مؤدياً معنى جملةٍ كقولهم: قلتُ خطبةً وشعراً وقصيدةً، أو اقْتُطِع من جملة كقوله:
ez-Zeccâcî, ez-Zemahşerî, İbn Harûf ve İbn Mâlik gibi bir grup âlim bunu tercih etmiş, diğerleri ise menetmiştir. {إِبْرَاهِيمُ} kelimesinin zikrettiğim şekilde merfû olmasını tercih edenler arasında Zemahşerî ve İbn Atiyye de vardır. Şayet müfred lafız, Arapların: 'Hutbe, şiir, kaside söyledim' sözlerindeki gibi bir cümlenin manasını ifade ediyorsa yahut şairin şu sözündeki gibi bir cümleden koparılmışsa:
٣٣٥٤ - إذا ذُقْتُ فاها قلت طعمُ مُدامَةٍ ... مُعَتَّقَةٍ ممَّا يجيءُ به التُّجُرْ
3354 - Ağzını tattığımda, tüccarların getirdiği yıllanmış bir şarabın tadı dedim [bu].
أو كان مصدراً نحو: قلتُ قولاً، أو صفةً له نحو: قلتُ حقاً أو باطلاً، فإنَّه يَتَسَلَّطُ عليه. كذا قالوا: وفي قولهم «المفردُ المقتطعُ من الجملة» نظرٌ لأن هذا لم يَتَسَلَّطْ عليه القولُ، إنما يتسلَّطُ على الجملةِ المشتملةِ عليه.
yahut 'Bir söz söyledim' misalindeki gibi masdar veya 'Hak veya bâtıl söyledim' misalindeki gibi masdarın sıfatı olursa, [kavl fiili] onun üzerinde âmil olur. Böyle demişlerdir. Ancak onların: «Cümleden koparılmış müfred» şeklindeki sözlerinde eleştiriye açık bir yön (nazar) vardır; çünkü kavl fiili bizzat bu müfrede musallat olmamış, bilakis onu içeren cümlenin tamamına musallat olmuştur.
الثاني: أنه خبرُ مبتدأ مضمرٍ أي: يقال له: هذا إبراهيمُ، أو هو إبراهيمُ. الثالث: أنه مبتدأٌ محذوفُ الخبر أي: يقال له: إبراهيمُ فاعلٌ ذلك. الرابع: أنّه منادى وحرف النداءِ محذوفٌ أي: يا إبراهيمُ، وعلى الأوجه الثلاثةِ فهو مقتطعٌ من جملةٍ، وتلك الجملةُ مَحْكِيَّةٌ بيُقال. وقد تقدَّم تقريرُ هذا في البقرة عندَ {وَقُولُواْ حِطَّةٌ} [الآية: ٥٨] رفعاً ونصباً. وفي الأعرافِ عند قولِه {قَالُواْ مَعْذِرَةً} [الآية: ١٦٤] رفعاً ونصباً.
İkincisi: Gizli bir mübtedanın haberi olmasıdır; yani: Ona 'Bu İbrâhim'dir' veya 'O İbrâhim'dir' denilir. Üçüncüsü: Haberi mahzuf bir mübteda olmasıdır; yani: Ona 'İbrâhim bunu yapandır' denilir. Dördüncüsü: Nida harfi hazfedilmiş bir münâdâ olmasıdır; yani: 'Ey İbrâhim!' demektir. Bu üç veche göre de o, bir cümleden koparılmıştır ve o cümle {يُقَالُ} fiiliyle hikâye edilmiştir. Bunun izahı daha önce Bakara'da {وَقُولُواْ حِطَّةٌ} “ve 'bağışla bizi' deyin” [Bakara 58] ayetinde ref ve nasb vecihleriyle; A'râf'ta ise {قَالُواْ مَعْذِرَةً} “'Bir mazeret olsun diye' dediler” [A'râf 164] kavlinde yine ref ve nasb vecihleriyle geçmişti.
والجملةُ من «يُقال له» يُحتمل أَنْ تكونَ مفعولاً آخرَ نحو قولك: «ظننتُ
{يُقَالُ لَهُ} cümlesinin; senin: 'Zannettim
زيداً كاتباً شاعراً» وأن تكونَ صفةً على رأيِ الزمخشريِّ ومَنْ تابعه، وأَنْ تكونَ حالاً مِنْ «فتى» . وجاز ذلك لتخصُّصِها بالوصف.
Zeyd'i kâtip [ve] şair' sözündeki gibi başka bir mef'ûl olması, Zemahşerî ve ona tabi olanların görüşüne göre sıfat olması ve {فَتًى} kelimesinden hâl olması muhtemeldir. Bu [sonuncusu], nekranın sıfatla tahsis edilmesinden dolayı caiz olmuştur.
قوله: {على أَعْيُنِ} : في محلِّ نصبٍ على الحال من الهاء في «به» أي: ائتُوا به ظاهراً مكشوفاً بمَرْأَىً منهم ومَنْظَرٍ. قال الزمخشري: «فإنْ قلتَ: ما معنى الاستعلاء في» على «؟ قلت: هو واردٌ على طريقِ المثلِ أي: يَثْبُتُ إتيانُه في الأعين ويتمكَّنُ ثباتَ الراكبِ على المركوبِ وتمكُّنه منه» .
[Cenâb-ı Hakk'ın]: {على أَعْيُنِ} “gözleri önüne” kavli: {بِهِ} ifadesindeki zamirden (hâ) hâl olarak nasb mahallindedir; yani onu açıkça, gözlerinin önünde ve herkesin görebileceği bir şekilde getirin demektir. Zemahşerî şöyle demiştir: «Eğer: '{عَلَى} edatındaki istilâ (üzerinde olma) manası nedir?' dersen, derim ki: Bu temsil yoluyla vârid olmuştur; yani onun getirilişi, binicinin bineğin üzerine yerleşip hâkim olması gibi gözlerde sabit ve yerleşik olur.»
قوله: {أَأَنْتَ فَعَلْتَ} : في «أنت» وجهان، أحدهما: أنه فاعلٌ بفعلٍ مقدرٍ يُفَسِّرُه الظاهرُ بعدَه. والتقدير: أفعلتَ هذا بآلهتِنا، فلمَّا حُذِفَ الفعلُ انفصَلَ الضميرُ. والثاني: أنه مبتدأٌ، والخبرُ بعده الجملةُ. والفرقُ بين الوجهين من حيثُ اللفظُ واضحٌ: فإنَّ الجملةَ مِنْ قولِه «فَعَلْتَ» الملفوظِ بها على الأولِ لا محلَّ لها لأنها مُفَسّرةٌ، ومحلُّها الرفعُ على الثاني، ومن حيث المعنى: إن الاستفهامَ إذا دَخَلَ على الفعلِ أَشْعَرَ بأن الشَّكَّ إنما تعلَّق به: هل وقع أم لا؟ من غيرِ شكٍ في فاعلِه. وإذا دخل على الاسم وقع الشكُّ فيه: هل هو الفاعلُ أم غيرُه، والفعل غيرُ مشكوكٍ في وقوعه، بل هو واقعٌ فقط. فإذا قلت: «أقام زيدٌ» ؟ كان شكُّك في قيامِه. وإذا قلتَ: «أزيدٌ قام» وجعلتَه مبتدأً كان شُكَّكَ في صدورِ الفعل منه أم من عمرٍو. والوجه الأولُ هو المختارُ عند النحاةِ لأنَّ الفعلَ تقدَّم ما يطلبُه وهو أداةُ الاستفهام.
[Cenâb-ı Hakk'ın]: {أَأَنْتَ فَعَلْتَ} “Sen mi yaptın?” kavline gelince: {أَنْتَ} zamirinde iki vecih vardır; birincisi: Sonrasındaki zahir fiilin tefsir ettiği takdirî bir fiilin fâilidir. Takdiri: 'Sen ilahlarımıza bunu yaptın mı?' şeklindedir; fiil hazfedilince zamir munfasıl olmuştur. İkincisi ise: Mübteda olması ve sonrasındaki cümlenin haber olmasıdır. İki vecih arasındaki lafzî fark açıktır: Zira birinci veche göre telaffuz edilen {فَعَلْتَ} cümlesi tefsir edici olduğu için iraptan mahalli yoktur; ikinci veche göre ise ref mahallindedir. Mana yönünden farka gelince: Soru edatı fiilin başına geldiğinde şüphenin bizzat fiile taalluk ettiğini hissettirir: Fâilinde şüphe olmaksızın fiil vuku buldu mu bulmadı mı? İsmin başına geldiğinde ise şüphe isme yönelir: Fâil o mudur yoksa başkası mıdır? Fiilin vukuunda ise şüphe yoktur, o kesinlikle vuku bulmuştur. Nitekim sen: 'Zeyd kalktı mı?' dediğinde şüphen onun kalkmasındadır. 'Zeyd mi kalktı?' deyip onu mübteda yaptığında ise şüphen fiilin ondan mı yoksa Amr'dan mı sâdır olduğundadır. Nahivciler nezdinde tercih edilen birinci vecihtir; çünkü fiilden önce onu talep eden istifham edatı gelmiştir.
قوله: {بَلْ فَعَلَهُ} : هذا الإِضرابُ عن جملةٍ محذوفةٍ تقديرُه: لم أفعَلْه، إنما الفاعلُ حقيقةً اللهُ تعالى، بل فعله. وإسنادُ الفعلِ إلى «كبيرهم» مِنْ أبلغِ/ المعاريض.
[Cenâb-ı Hakk'ın]: {بَلْ فَعَلَهُ} “Bilakis onu yaptı” kavline gelince: Bu idrâb (vazgeçme/düzeltme), mahzuf bir cümleden kaynaklanır; takdiri: 'Onu ben yapmadım, gerçek fâil ancak Allah Teâlâ'dır; bilakis onu [o] yaptı' şeklindedir. Fiilin {كَبِيرُهُمْ} “onların şu büyüğü” ifadesine isnad edilmesi ise en beliğ kinayeli sözlerdendir (meâriz).
قوله: {هذا} فيه ستةٌ أوجه، أحدُها: أن يكونَ نعتاً ل «كبيرُهم» ، الثاني: أن يكونَ بدلاً من «كبيرُهم» . الثالث: أن يكونَ خبراً ل «كبيرهم» على أنَّ الكلامَ يَتِمُّ عند قوله {بَلْ فَعَلَهُ} ، وفاعل الفعلِ محذوفٌ، كذا نقله أبو البقاء، وقال: «وهذا بعيدٌ لأنَّ حَذْفَ الفاعلِ لا يَسُوغ» ، قلت: وهذا القولُ يعزى للكسائي، وحينئذٍ لا يَحْسُن الردُّ عليه بحذفِ الفاعلِ فإنه يُجيز ذلك ويلتزمُه، ويجعلُ التقديرَ: بل فعله مَنْ فعله. ويجوزُ أَنْ يكونَ أراد بالحذفِ الإِضمارَ لأنه لَمَّا لم يُذكر الفاعلُ لفظاً سُمِّي ذلك حَذْفاً.
[Cenâb-ı Hakk'ın]: {هَذَا} “şu” kavlinde altı vecih vardır; birincisi: {كَبِيرُهُمْ} kelimesinin sıfatı olmasıdır. İkincisi: {كَبِيرُهُمْ} kelimesinden bedel olmasıdır. Üçüncüsü: {بَلْ فَعَلَهُ} kavlinde sözün tamamlandığı ve fiilin fâilinin mahzuf olduğu kabul edilerek {كَبِيرُهُمْ} mübtedasının haberi olmasıdır; Ebü'l-Bekâ böyle nakletmiş ve: «Bu uzaktır, çünkü fâilin hazfi caiz değildir» demiştir. Ben derim ki: Bu görüş Kisâî'ye nispet edilir; bu durumda ona fâilin hazfi gerekçesiyle itiraz etmek uygun düşmez, çünkü o bunu caiz görmekte ve benimsemektedir; takdiri de şöyle yapmaktadır: 'Bilakis onu yapan kimse yaptı.' Fâili lafzen zikredilmediğinde buna hazif denildiği için hazif ile zamir kılmayı (idmârı) kastetmiş olması da mümkündür.
الرابع: أن يكونَ الفاعلُ ضميرَ «فتى» . الخامس: أن يكون الفاعلُ ضميرَ «إبراهيمُ» . وهذان الوجهان يؤيِّدان ما ذكَرْتُ من أنه قد يكون مرادُ القائلِ بحذفِ الفاعل إنما هو الإِضمارُ. السادس: أنَّ «فَعَلَه» ليس فعلاً، بل الفاء حرف عطف دخلَتْ على «عَلَّ» التي أصلها «لعلَّ» حرفَ تَرَجّ. وحَذْفُ اللامِ الأولى ثابتٌ، فصار اللفظُ فَعَلَّه أي فَلَعَلَّه، ثم حُذفت اللامُ الأولى وخُفِّفت الثانيةُ. وهذا يُعْزَى للفراء. وهو قولٌ مرغوبٌ عنه وقد اسْتَدَلَّ على مذهبِه بقراءةِ ابنِ السَّمَيْفَع «فَعَلَّه» بتشديدِ اللام وهذه شاذَّةٌ، لا يُرْجَعُ بالقراءة المشهورة إليها، وكأن الذي حَمَلَهم على هذا خفاءُ وجهِ صدورِ هذا الكلامِ من النبيِّ ﵇.
Dördüncüsü: Fâilin {فَتًى} kelimesinin zamiri olmasıdır. Beşincisi: Fâilin {إِبْرَاهِيمُ} kelimesinin zamiri olmasıdır. Bu iki vecih, fâilin hazfini söyleyen kimsenin muradının zamir kılmak (idmâr) olabileceğine dair zikrettiğim hususu desteklemektedir. Altıncısı: {فَعَلَهُ} lafzının bir fiil olmayıp, fâ harfinin tereccî (umut) harfi olan ve aslı {لَعَلَّ} bulunan {عَلَّ} kelimesinin başına gelmiş bir atıf harfi olmasıdır. İlk lâm'ın hazfi sabittir; böylece lafız {فَعَلَّهُ} yani 'feleallehû' olmuş, ardından ilk lâm hazfedilip ikincisi şeddesiz okunmuştur. Bu görüş Ferrâ'ya nispet edilir. Bu, rağbet edilmeyen bir görüştür. Ferrâ kendi mezhebine İbnü's-Sümeyka'nın lâm'ın şeddesiyle «fa'allehû» (فَعَلَّه) şeklindeki kıraatini delil getirmiştir; oysa bu şâzz bir kıraattir ve meşhur kıraat bırakılıp ona dönülemez. Sanki onları buna sevk eden sebep, bu sözün Peygamber aleyhisselâm'dan sâdır oluş vechinin kapalı kalmasıdır.
قوله: {إِن كَانُواْ يِنْطِقُونَ} جوابُه محذوفٌ لدلالة ما قبلَه. ومَنْ يجوِّزْ التقديمَ يجعلْ «فسألوهم» هو الجوابَ.
[Cenâb-ı Hakk'ın]: {إِن كَانُواْ يِنْطِقُونَ} “şayet konuşabiliyorlarsa” kavlinin cevabı, öncesinin delaletinden ötürü mahzuftur. [Cevabın şarta] takaddümünü caiz görenler ise {فَاسْأَلُوهُمْ} “onlara sorun” ifadesini cevap kabul ederler.
قوله: {ثُمَّ نُكِسُواْ على رُءُوسِهِمْ} : قرأ العامَّةُ «نُكِسُوا» مبنياً للمفعول مخففةَ الكاف أي: نَكَسَهم اللهُ أو خَجَّلهم. و {على رُءُوسِهِمْ} حالٌ أي: كائنين على رؤوسهم. ويجوز أن يتعلَّق بنفسِ الفعل.
[Cenâb-ı Hakk'ın]: {ثُمَّ نُكِسُواْ على رُءُوسِهِمْ} “Sonra başları üstüne ters çevrildiler (eski inançlarına döndürüldüler)” kavline gelince: Cumhur, kâf harfinin şeddesizliğiyle meçhul sîgada «nükisû» (نُكِسُوا) okumuştur; yani Allah onları baş aşağı etti veya onları utandırdı demektir. {عَلَى رُءُوسِهِمْ} ise hâldir; yani başları üzerine olmuş vaziyette demektir. Bizzat fiile taalluk etmesi de caizdir.
والنَّكْسُ والتَّنْكيسُ: القَلْبُ يقال: نَكَس رأسَه ونَكَّسه مخففاً ومشدداً أي: طَأطأه حتى صار أعلاه أسفله. وقرأ أبو حيوة وابن أبي عبلة وابن الجارود وابن مقسم «نُكِّسوا» بالتشديد. وقد تقدَّم أنه لغةٌ في المخفف، فليس التشديدُ لتعديةٍ ولا تكثيرٍ. وقرأ رضوان بن عبد المعبود «نَكَسُوا» مخففاً مبنياً للفاعل، وعلى هذا فالمفعولُ محذوفٌ تقديرُه: نَكَسوا أنفسَهم على رؤوسهم.
en-Neks (النَّكْس) ve et-tenkîs (التَّنْكيس): Ters çevirmek, tersine döndürmektir. Şeddesiz ve şeddeli olarak 'nekese ra'sehû' (نَكَسَ رَأْسَهُ) ve 'nekkese ra'sehû' (نَكَّسَ رَأْسَهُ) denir; yani üstü altı olacak şekilde başını öne eğdi demektir. Ebû Hayve, İbn Ebî Able, İbnü'l-Cârûd ve İbn Miksem şedde ile «nükkisû» (نُكِّسُوا) okumuşlardır. Daha önce bunun şeddesiz kullanımın bir lehçesi olduğu geçmişti; dolayısıyla şedde ta'diye (geçişlilik) veya teksîr (çokluk) için değildir. Rıdvân b. Abdilmâbûd ise şeddesiz ve mâlûm sîgada «nekesû» (نَكَسُوا) okumuştur; buna göre mef'ûl mahzuftur, takdiri: 'Kendilerini başları üzerine ters çevirdiler (başlarını öne eğdiler)' şeklindedir.
قولهم: {لَقَدْ عَلِمْتَ} هذه الجملةُ جوابُ قسمٍ محذوفٍ، والقسمُ وجوابُه معمولان لقولٍ مضمرٍ، وذلك القولُ المضمرُ حالٌ من مرفوع «نُكِسُوا» أي: نُكِسُوا قائلين واللهِ لقد علمتَ.
Onların: {لَقَدْ عَلِمْتَ} “Andolsun biliyorsun ki” sözleri mahzuf bir yeminin cevabıdır; yemin ve cevabı gizli bir 'kavl'in mamûlüdür; bu gizli kavl ise {نُكِسُوا} fiilinin merfû [nâib-i fâil zamirinden] hâldir; yani: 'Vallahi sen pekâlâ bilirsin' diyerek başları üzerine ters çevrildiler demektir.
قوله: {مَا هؤلاء يَنطِقُونَ} يجوز أَنْ تكونَ «ما» هذه حجازيةً فيكونَ «هؤلاء» اسمَها و «يَنْطِقون» في محلِّ نصب خبرَها، أو تميميةً فلا عملَ لها. والجملةُ المنفيةُ بأَسْرِها سادَّةٌ مَسَدَّ المفعولَيْنِ، إن كانت «عَلِمْتَ» على بابِها، ومَسَدَّ واحدٍ إن كانَتْ عِرْفانية.
[Cenâb-ı Hakk'ın]: {مَا هؤلاء يَنطِقُونَ} “bunlar konuşamazlar” kavline gelince: Bu {مَا} edatının Hicaziye olması caizdir; bu durumda {هَؤُلَاءِ} onun ismi, {يَنْطِقُونَ} ise nasb mahallinde onun haberi olur. Yahut Temîmiye olup hiçbir ameli olmaz. Olumsuz cümlenin tamamı, şayet {عَلِمْتَ} fiili kendi asıl babında ise iki mef'ûlün yerine; irfâniye ise bir mef'ûlün yerine geçer.
وقد تقدَّم الكلامُ على «أف» في سبحان ولغاتها. واللام في «لكم» وفي «لِما» لامُ التبيينِ أي: التأفيفُ لكم لا لغيرِكم وهي نظيرةُ {هَيْتَ لَكَ} [يوسف: ٢٣] .
Sübhân (İsrâ) suresinde {أُفٍّ} kelimesi ve lehçeleri üzerine açıklamalar geçmişti. {لَكُمْ} ve {لِمَا} ifadelerindeki lâm harfi tebyîn (açıklama) lâmıdır; yani bıkkınlık ve usanç başkasına değil yalnız sizedir; nitekim bu, {هَيْتَ لَكَ} “Gelsene sana!” [Yûsuf 23] kavlinin benzeridir.
قوله: {بَرْداً} : أي: ذاتَ بَرْد. والظاهر في «سلاماً» أنه نَسَقٌ على «بَرْدا» فيكونُ خبراً عن «كُوني» . وجَوَّز بعضُهم أن ينتصِبَ على المصدرِ المقصودِ به التحيةُ في العُرْفِ. وقد رُدَّ هذا بأنَّه لو قُصِد ذلك لكان الرفعُ فيه أولى نحو قولِ إبراهيم: {سَلاَمٌ} [هود: ٦٩] . وهذا غيرُ لازمٍ؛ لأنه يجوزُ أَنْ يأتيَ القرآنُ على الفصيحِ والأفصحِ. ويَدُلُّ على ذلك أنه جاء منصوباً، والمقصودُ به التحيةُ نحو قول الملائكة: {قَالُواْ سَلاَماً} [هود: ٦٩] .
[Cenâb-ı Hakk'ın]: {بَرْداً} “serin” kavli: Yani soğukluk sahibi demektir. {سَلاَماً} “ve esenlik” kelimesinde zahir olan, {بَرْداً} kelimesine matuf olmasıdır; dolayısıyla {كُونِي} fiilinin haberi olur. Bazıları ise örfte selamlaşma kastedilen masdar olarak nasb edilmesini caiz görmüştür. Bu görüş, şayet bu kastedilseydi İbrâhim'in: {سَلاَمٌ} “Selâm” [Hûd 69] sözünde olduğu gibi merfû olmasının daha evlâ olacağı gerekçesiyle reddedilmiştir. Ancak bu [red] bağlayıcı değildir; zira Kur'an'ın hem fasih hem de efsah üslup üzere gelmesi caizdir. Nitekim meleklerin: {قَالُواْ سَلاَماً} “'Selâm' dediler” [Hûd 69] sözünde olduğu gibi selamlaşma kastedildiği halde mensub gelmiş olması da buna delildir.
وقوله: {على إِبْرَاهِيمَ} متعلق بنفس «سلام» إنْ قُصِد به التحيةُ. ويجوزُ أن يكونَ صفةً فيتعلَّقَ بمحذوفٍ. وعلى هذا فيُحْتمل أَنْ يكونَ قد حَذَف صفةً الأول لدلالةِ صفةِ الثاني عليه تقديرُه: كوني بَرْداً عليه وسلاماً عليه.
[Cenâb-ı Hakk'ın]: {على إِبْرَاهِيمَ} “İbrâhim'e” kavli: Şayet selamlaşma kastedilmişse bizzat {سَلَام} kelimesine müteallıktır. Sıfat olup mahzuf bir âmile taalluk etmesi de caizdir. Buna göre ikincisinin sıfatının delaleti sebebiyle birincisinin sıfatının hazfedilmiş olması muhtemeldir; takdiri: 'Ona serin ve ona esenlik ol' şeklindedir.
قوله: {وَلُوطاً} : يجوز فيه وجهان، أحدهما: أَنْ يكونَ معطوفاً على المفعولِ قبلَه، والثاني: أن يكونَ مفعولاً معه. والأولُ أَوْلى. وقوله: {إِلَى الأرض} يجوز فيه وجهان، أحدهما: أَنْ يتعلَّق بِنَجَّيْناه على أن يُضَمَّنَ معنى أخرَجناه بالنجاة. فلمَّا ضُمِّنَ معنى أخرج تعدَّى تعديتَه. والثاني: أنه لا تضمينَ فيه، وأنَّ حرفَ الجرِّ يتعلَّقُ بمحذوفٍ على أنه/ حالٌ من الضمير في «نَجَّيْناه» أي: نَجَّيْناه مُنْتَهياً إلى الأرض. كذا قدَّره الشيخ. وفيه
[Cenâb-ı Hakk'ın]: {وَلُوطاً} “ve Lût'u da” kavlinde iki vecih caizdir; birincisi: Kendisinden önceki mef'ûle matuf olması, ikincisi ise: Mef'ûlün maah olmasıdır; birincisi daha evlâdır. {إِلَى الأرض} “o yere” kavlinde de iki vecih caizdir; birincisi: Kurtarmak suretiyle çıkardık manası tazammun ettirilerek {نَجَّيْنَاهُ} fiiline taalluk etmesidir. Çıkardık manasını tazammun edince onun gibi geçişli olmuştur. İkincisi ise: Onda tazammun olmaması ve harf-i cerrin {نَجَّيْنَاهُ} ifadesindeki zamirden hâl olmak üzere mahzuf bir âmile taalluk etmesidir; yani: 'Onu o yere ulaşmış vaziyette kurtardık' takdirindedir. Şeyh [Ebû Hayyân] böyle takdir etmiştir. Fakat bunda
نظرٌ: من حيث إنه قَدَّر كوناً مقيَّداً، وهو كثيراً ما يَرُدُّ على الزمخشري وغيرِه ذلك.
eleştiriye açık bir yön (nazar) vardır; zira o, mukayyet bir varlık (kevn-i mukayyed) takdir etmiştir, oysa kendisi Zemahşerî ve başkalarına bunu çokça reddetmektedir.
قوله: {نَافِلَةً} : قيل في تفسير النافِلة: إنها العَطِيَّةُ. وقيل: الزيادةُ. وقيل: وَلَدُ الولد. فعلى الأول تنتصِبُ انتصابَ المصادر من معنى العامل وهو «وهبنا» ، لا من لفظِه؛ لأنَّ الهِبَةَ والإِعطاءَ متقاربان فهي كالعاقبةِ والعافية. وعلى الأخيرين تنتصِبُ على الحالِ، والمرادُ بها يعقوب. والنافِلَةُ مختصةٌ ب يعقوب على كلِّ تقديرٍ؛ لأن إسحاقَ ولدُه لصُلْبه.
[Cenâb-ı Hakk'ın]: {نَافِلَةً} “fazladan bir bağış olarak” kavline gelince: Nâfile'nin tefsirinde: Onun ihsan/bağış olduğu söylenmiştir. Fazlalık olduğu söylenmiştir. Torun (çocuğun çocuğu) olduğu da söylenmiştir. Birinci görüşe göre lafzından değil, âmili olan {وَهَبْنَا} fiilinin manasından masdar olarak nasb edilir; çünkü hibe ile i'tâ (vermek/bağışlamak) birbirine yakındır; dolayısıyla bu, âkıbet ve âfiye kelimeleri gibidir. Son iki görüşe göre ise hâl olarak nasb edilir ve bununla kastedilen Ya'kûb'dur. Nâfile kelimesi her takdire göre Ya'kûb'a mahsustur; çünkü İshak, İbrâhim'in bizzat kendi sulbünden olan çocuğudur.
قوله: {وَكُلاًّ} مفعولٌ أولُ ل «جَعَلْنا» و «صالحين» هو الثاني، توسَّط العاملُ بينهما. والأصل: وجَعَلْنا أي: صيَّرْنا كُلاًّ من إبراهيم ومَنْ ذُكر معه صالِحِين.
[Cenâb-ı Hakk'ın]: {وَكُلاًّ} “Ve her birini” kavli, {جَعَلْنَا} fiilinin birinci mef'ûlü, {صَالِحِينَ} “salih kimseler [kıldık]” ise ikinci mef'ûlüdür; âmil ikisinin arasına girmiştir. Aslı şöyledir: Ve kıldık yani İbrâhim'i ve onunla beraber zikredilenlerin her birini salih kimseler yaptık.
وقوله: {وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً} : كما تقدَّم إلاَّ أنه لم يُوَسَّطِ العاملُ. و «يَهْدون» صفةٌ ل «أئمة» . و «بأَمْرِنا» متعلق ب «يَهْدُون» . وقد تقدَّم التصريفُ المتعلِّق بلفظ أئمة وقراءةُ القراءِ فيها.
[Cenâb-ı Hakk'ın]: {وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً} “Onları önderler kıldık” kavli de daha önce geçtiği gibidir, şu kadar var ki burada âmil araya girmemiştir. {يَهْدُونَ} “yol gösteren” kelimesi {أَئِمَّةً} lafzının sıfatıdır. {بِأَمْرِنَا} “emrimizle” ifadesi ise {يَهْدُونَ} fiiline müteallıktır. Eimme (أئمة) lafzına taalluk eden sarf tahlili ve kurrânın bu kelimedeki kıraatleri daha önce geçmişti.
قوله: {فِعْلَ الخيرات} قال الزمخشري: «أصلُه أن تُفْعَلَ الخيراتُ، ثم فِعْلاً الخيراتِ، ثم فِعْلَ الخيراتِ، وكذلك» وإقامَ الصلاة وإيتاءَ الزكاةِ «. قال الشيخ:» كأنَّ الزمخشريَّ لمَّا رأى أَنَّ فِعْلَ الخيراتِ وإقامَ الصلاةِ وإيتاءَ الزكاةِ ليس من الأحكامِ المختصةِ بالموحى إليهم، بل هم وغيرُهم في ذلك مشتركون بُني الفعلُ للمفعولِ، حتى لا يكونَ المصدرُ مضافاً من حيث المعنى
[Cenâb-ı Hakk'ın]: {فِعْلَ الخيرات} “hayırlı işler yapmayı” kavline dair Zemahşerî şöyle demiştir: «Bunun aslı: 'Hayırlı işlerin yapılması' (en tüf'ale'l-hayrât), sonra 'hayırlı işleri yapmak' (fi'len el-hayrât), sonra da 'hayırlı işlerin yapılması/yapılışı' (fi'le'l-hayrât) şeklindedir; {وَإِقَامَ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءَ الزَّكَاةِ} ifadeleri de böyledir.» Şeyh [Ebû Hayyân] ise şöyle demiştir: «Sanki Zemahşerî hayırlı işler yapmanın, namaz kılmanın ve zekât vermenin sadece kendilerine vahyedilenlere has hükümlerden olmadığını, bilakis onların ve başkalarının bunda ortak olduğunu görünce; masdarın mana bakımından
إلى ضميرِ المُوْحَى إليهم، فلا يكونُ التقدير: فِعْلَهم الخيراتِ، وإقامتَهم الصلاةَ، وإيتاءَهم الزكاةَ. ولا يلزَمُ ذلك؛ إذ الفاعلُ مع المصدرِ محذوفٌ. ويجوزُ أَنْ يكونَ من حيث المعنى مضافاً إلى ظاهرٍ محذوفٍ، ويشملُ الموحى إليهم وغيرَهم. والتقديرُ: فِعْلَ المكلَّفين الخيراتِ. ويجوز أن يكونَ مضافاً إلى ضمير الموحى إليه أي: [أن] يفعلوا الخيراتِ، ويُقيموا الصلاةَ، ويُؤْتُوا الزكاةَ، وإذا كانوا هم قد أُوْحي إليهم ذلك فأتباعُهم جارُوْن مَجْراهم في ذلك، ولا يَلْزَمُ اختصاصُهم به. ثم اعتقادُ بناءِ المصدرِ للمفعولِ مختلَفٌ فيه. أجاز ذلك الأخفشُ. والصحيحُ مَنْعُه فليس ما اختاره الزمخشريُّ بمختارٍ «.
kendilerine vahyedilenlerin zamirine mudâf olmaması için fiili meçhul kılmıştır; ta ki takdir: 'Onların hayırları işlemesi, onların namazı kılması ve onların zekâtı vermesi' şeklinde olmasın. Oysa bu zorunlu değildir; zira masdarla birlikte fâil mahzuftur. Mana bakımından mahzuf bir zâhir isme mudâf olması da caizdir ve bu hem kendilerine vahyedilenleri hem de başkalarını kapsar. Takdiri de: 'Mükelleflerin hayırları işlemesi' şeklindedir. Kendisine vahyedilenlerin zamirine mudâf olması da caizdir; yani hayırları işlemeleri, namazı kılmaları ve zekâtı vermeleridir; mademki bu onlara vahyedilmiştir, onlara uyanlar da bu hususta onların yolundan giderler ve bu hükmün sadece onlara mahsus olması gerekmez. Kaldı ki masdarın mef'ûlüne bina edilmesi (meçhul kılınması) meselesi ihtilaflıdır. Ahfeş bunu caiz görmüştür; doğru olan ise menedilmesidir, dolayısıyla Zemahşerî'nin tercih ettiği görüş makbul bir tercih değildir.»
قلت: الذي يَظْهر أنَّ الزمخشريَّ لم يُقَدِّرْ هذا التقديرَ، لِما ذكره الشيخ، حتى يُلْزِمَه ما قاله، بل إنما قَدَّر ذلك لأنَّ نفسَ الفعلِ الذي هو معنى صادرٌ مِنْ فاعلِه لا بوَحْيٍ، إنما بوحيَ ألفاظٍ تَدُلُّ عليه، وكأنه قيل: وأَوْحَيْنا هذا اللفظ، وهو أن تُفْعَلَ الخيراتُ، ثم صاغ ذلك الحرفَ المصدريَّ مع ما بعده مصدراً منوَّناً ناصباً لِما بعده، ثم جَعَلَه مصدراً مضافاً لمفعولِه.
Ben derim ki: Zahir olan şudur ki Zemahşerî, Şeyh'in zikrettiği sebepten ötürü bu takdiri yapmış değildir ki Şeyh'in söylediği itiraz ona yöneltilebilsin. Bilakis o bunu takdir etmiştir, çünkü fâilinden sâdır olan bir mana niteliğindeki fiilin kendisi vahyedilmez; vahiy ancak ona delalet eden lafızlarla olur. Sanki: 'Biz şu lafzı vahyettik ki o da hayırların işlenmesidir (en tüf'ale'l-hayrât)' denilmiş, ardından bu masdar harfini sılasıyla birlikte kendisinden sonrakini nasb eden tenvinli bir masdar yapmış, sonra da onu mef'ûlüne mudâf bir masdar kılmıştır.
وقال ابن عطية:» والإِقام مصدرٌ. وفي هذا نظر «. انتهى. يعني ابن عطية بالنظر أنَّ مصدرَ أَفْعَل على الإِفعال. فإن كان صحيحَ العينِ جاء تامَّاً كالإِكرام، وإنْ كان معتلَّها حُذِف منه إحدى الألفين، وعُوِّض منه تاءُ التأنيث فيقال إقامة. فلمَّا لم يُقَلْ كذلك جاء فيه النظر المذكور. قال الشيخ:»
İbn Atiyye şöyle demiştir: «el-İkâm (الإِقام) masdardır; ancak bunda eleştiriye açık bir yön (nazar) vardır.» [İbn Atiyye'nin sözü] bitti. İbn Atiyye bu eleştiriyle şunu kastetmektedir: {أَفْعَلَ} vezninin masdarı 'if'âl' veznindedir. Şayet aynü'l-fiili sahih ise 'el-ikrâm' gibi tam gelir; şayet aynü'l-fiili illetli ise iki eliften biri hazfedilir ve yerine müenneslik tâ'sı bedel getirilir, nitekim 'ikâme' (إقامة) denir. Böyle söylenmeyince zikredilen eleştiri söz konusu olmuştur. Şeyh [Ebû Hayyân] ise şöyle demiştir: «
وأيُّ نظرٍ في هذا؟ وقد نَصَّ سيبويه على أنَّه مصدرٌ بمعنى الإِقامة وإنْ كان الأكثرُ الإِقامةَ بالتاء، وهو المقيسُ في مصدر أفْعَل إذا اعتلَّتْ عينُه. وحَسَّن ذلك أنه قابَلَ {وَإِيتَآءَ الزكاة} وهو بغير تاءٍ، فتقع الموازنةُ بين قولِه {وَإِقَامَ الصلاة وَإِيتَآءَ الزكاة} .
Bunda eleştirilecek ne var ki? Sîbeveyhi bunun ikâme manasında bir masdar olduğunu açıkça belirtmiştir; her ne kadar çoğunlukla kullanılanı tâ ile 'el-ikâme' olsa ve aynü'l-fiili illetli olduğunda {أَفْعَلَ} vezninin masdarında kıyasa uygun olan bu olsa da. Ayrıca bunu güzelleştiren husus, tâ harfi bulunmayan {وَإِيتَآءَ الزَّكَاةِ} “ve zekâtı vermeyi” kavline mukabil gelmesidir; böylece {وَإِقَامَ الصَّلَاةِ وَإِيتَآءَ الزَّكَاةِ} “namazı kılmayı ve zekâtı vermeyi” kavli arasında lafzî bir denge (müvâzene) meydana gelmiştir.»
وقال الزجاج: «حُذِفَتِ التاءُ مِنْ إقامة لأنَّ الإِضافةَ عوضٌ عنها» وهذا قولُ الفراءِ: زعم أنَّ التاءَ تُحْذَفُ للإِضافةِ كالتنوين. وقد تقدم بَسْطُ القولِ في ذلك عند قراءةِ مَنْ قرأ في براءة {عُدَّةً ولكن كَرِهَ} [التوبة: ٤٦] .
Zeccâc şöyle demiştir: «İzâfet onun yerine geçtiği (ıvaz olduğu) için ikâme kelimesinden tâ hazfedilmiştir.» Bu aynı zamanda Ferrâ'nın da görüşüdür; o, tıpkı tenvin gibi tâ harfinin de izâfet sebebiyle hazfedileceğini iddia etmiştir. Berâe (Tevbe) suresinde {عُدَّةً وَلَكِن كَرِهَ} “bir hazırlık yaparlardı, fakat [Allah] hoşlanmadı” [Tevbe 46] ayetini bu şekilde okuyan kimsenin kıraati bahsinde buna dair geniş açıklama geçmişti.
قوله: {وَلُوطاً آتَيْنَاهُ} : «لُوْطاً» منصوبٌ بفعلٍ مقدَّرٍ يُفَسِّره الظاهرُ بعدَه، تقديره: وآتَيْنا لوطاً آتَيْناه، فهي من الاشتغالِ. والنصبُ في مثلِه هو الراجحُ؛ ولذلك لم يُقرَأْ إلاَّ به لعَطْفِ جملتِه على جملةٍ فعليةٍ، وهو أحدُ المُرَجِّحات.
[Cenâb-ı Hakk'ın]: {وَلُوطاً آتَيْنَاهُ} “Lût'a da [hüküm ve ilim] verdik” kavline gelince: {لُوطاً} kelimesi, sonrasındaki zahir fiilin tefsir ettiği takdirî bir fiille mensubdur; takdiri: 'Ve Lût'a verdik, ona verdik' şeklindedir, dolayısıyla iştigâl babındandır. Böylesi yerlerde nasb racih olan görüştür; nitekim cümlesinin fiil cümlesine matuf olmasından ötürü yalnız nasb ile okunmuştur ki bu da tercih sebeplerinden biridir.
قوله: {مِنَ القرية} أي: من أهلِ. يدلُّ على ذلك قولُه بعد ذلك: {إِنَّهُمْ كَانُواْ} ، وكذلك إسنادُ عملِ الخبائثِ أليها، والمرادُ أهلُها. وقد تقدَّم تحقيقُ هذا. والخبائثُ: / صفةٌ لموصوفٍ محذوفٍ أي: تعملُ الأعمالَ الخبائثَ.
[Cenâb-ı Hakk'ın]: {مَنَ القرية} “o şehirden” kavli: Yani 'o şehrin halkından' demektir. Bundan sonra gelen: {إِنَّهُمْ كَانُواْ} “Şüphesiz onlar [kötü bir kavim idiler]” kavli ve aynı şekilde çirkin işleri yapmanın şehre isnad edilip muradın onun halkı olması da buna delildir. Bunun tahkiki daha önce geçmişti. {الْخَبَائِثَ} “çirkin işler” kelimesi ise mahzuf bir mevsûfun sıfatıdır; yani 'çirkin amelleri işleyen' demektir.
قوله: {وَنُوحاً} : فيه وجهان: أحدُهما: أنَّه منصوبٌ عَطْفاً على «لُوْطاً» فيكونُ مشتَرِكاً معه في عامِلِه الذي هو «آتَيْنا» المفسَّرِ
[Cenâb-ı Hakk'ın]: {وَنُوحاً} “Nûh'u da [an]” kavlinde iki vecih vardır; birincisi: {لُوطاً} kelimesine atıfla mensub olmasıdır; buna göre tefsir edilen {آتَيْنَا} âmilinde onunla ortak olur;
ب «آتيناه» الظاهرِ. وكذلك {وَدَاوُودَ وَسُلَيْمَانَ} [الآية: ٧٨] والتقدير: ونوحاً آتيناه حُكْماً، وداودَ وسليمان آتيناهما حكماً. وعلى هذا ف «إذ» بدلٌ مِنْ «نوحاً» ومِنْ «داود وسليمان» بدلُ اشتمالٍ. وقد تقدَّم تحقيقُ مثلِ هذا في طه.
zahir olan {آتَيْنَاهُ} ile [mensubdur]. {وَدَاوُودَ وَسُلَيْمَانَ} “Dâvûd'u ve Süleymân'ı da...” [Enbiyâ 78] ayeti de böyledir. Takdiri: 'Nûh'a da hüküm verdik, Dâvûd'a ve Süleymân'a da hüküm verdik' şeklindedir. Buna göre {إِذْ} lafzı, {نُوحاً} kelimesinden ve {دَاوُودَ وَسُلَيْمَانَ} lafzından bedel-i iştimaldir. Bunun bir benzerinin tahkiki Tâhâ suresinde geçmişti.
الثاني: أنَّه منصوبٌ بإضمارِ «اذكُرْ» أي: اذكر نوحاً وداودَ وسليمانَ أي: اذْكُرْ خبَرهم وقصتَهم، وعلى هذا فتكونُ «إذ» منصوبةً بنفسِ المضافِ المقَّدرِ أي: خبرَهم الواقعَ في وقتٍ كان كيتَ وكيتَ.
İkincisi: Gizli bir {اذْكُرْ} [fiiliyle] mensub olmasıdır; yani: 'Nûh'u, Dâvûd'u ve Süleymân'ı an', yani: 'Onların haberini ve kıssasını an' demektir. Buna göre {إِذْ} lafzı, bizzat takdir edilen bu muzaf ile mensub olur; yani: 'Onların falan ve filan vakitte meydana gelen haberlerini [an]' demektir.
وقوله: {مِن قَبْلُ} أي: مِنْ قبلِ هؤلاءِ المذكورين.
[Cenâb-ı Hakk'ın]: {مِن قَبْلُ} “Daha önce” kavli: Yani 'bu zikredilenlerden daha önce' demektir.
قوله: {مِنَ القوم} : فيه أوجهٌ، أحدها: أن يُضَمَّن «نَصَرْناه» معنى منَعْناه وعَصَمْناه. ومثلُه {فَمَن يَنصُرُنَا مِن بَأْسِ الله} [غافر: ٢٩] فلمَّا ضُمِّنَ معناه تَعَدَّى تعَديتَه. الثاني: أنَّ نَصَر مطاوِعُهُ انتصر، فتعدى تعديةً ما طاوعه. قال الزمخشري: «وهو نَصَر الذي مطاوِعُه انتصر. وسمعتُ هُذَِليَّاً يدعو على سارِقٍ» اللهم انْصُرْهم منه «أي: اجْعَلْهم منتصِرين منه» . ولم يظهر فرقٌ بالنسبةِ إلى التضمين المذكور؛ فإنَّ معنى قولِه «منتصرين منه» أي: ممتنعين أو مَعْصُوْمين منه.
[Cenâb-ı Hakk'ın]: {مِنَ القوم} “o kavimden” kavlinde birkaç vecih vardır: Birincisi: {نَصَرْنَاهُ} fiiline 'onu koruduk ve himaye ettik' manasının tazmin edilmesidir. {فَمَن يَنصُرُنَا مِن بَأْسِ الله} “Allah'ın azabından bizi kim korur?” [Mü'min 29] ayeti de böyledir. Fiile bu mana tazmin edilince, onun geçişliliği gibi [harf-i cer ile] geçişli olmuştur. İkincisi: {نَصَرَ} fiilinin mutâvaatı (dönüşlüsü) {انْتَصَرَ} fiilidir; dolayısıyla mutâvaatı olan fiil gibi geçişli olmuştur. Zemahşerî şöyle der: «Bu, mutâvaatı {انْتَصَرَ} olan {نَصَرَ} fiilidir. Hüzeyl kabilesinden birinin bir hırsıza beddua ederken şöyle dediğini işittim: 'Allahım, onları ondan intisar ettir', yani: 'Onları ondan korunan/kurtulan kimseler kıl'.» Fakat zikredilen tazmine göre belirgin bir fark ortaya çıkmamaktadır; zira 'ondan intisar edenler' sözünün manası, 'ondan korunanlar yahut masun olanlar' demektir.
الثالث: أن «مِنْ» بمعنى على أي: على القوم.
Üçüncüsü: {مِنْ} edatının {عَلَى} manasında olmasıdır; yani: 'kavme karşı' demektir.
قوله: {لِحُكْمِهِمْ} : في الضميرِ المضافِ إليه «حكمَ» أوجهٌ. أحدُها أنه ضميرٌ يُرادُ به المثنى، وإنَّما وقع الجمعُ موقعَ التثنيةِ مجازاً، أو لأنَّ التثنيةَ جمعٌ، وأقلُّ الجمعِ اثنان. ويدل على أنَّ المرادَ التثنيةُ قراءةُ
[Cenâb-ı Hakk'ın]: {لِحُكْمِهِمْ} “onların hükmüne” kavlinde: {حُكْمِ} kelimesine muzafun ileyh olan zamir hakkında birkaç vecih vardır. Birincisi: Kendisiyle tesniyenin kastedildiği bir zamir olmasıdır; cemî sîgası tesniye yerine sadece mecazen kullanılmıştır veya tesniye de bir tür cemi sayıldığı ve ceminin en azı iki olduğu içindir. Murâdın tesniye olduğuna,
ابن عباس «لحُكْمِهما» بصيغةِ التثنيةِ. الثاني: أنَّ المصدرَ مضافٌ للحاكِمِيْن وهما داودُ وسليمانُ والمحكوم له والمحكوم، وعليه فهؤلاء جماعةٌ. وهذا يلزَمُ منه إضافةُ المصدرِ لفاعلِه ومفعولِه دُفْعَةً واحدةً، وهو إنما يُضافُ لأحدِهما فقط. وفيه الجمعُ بين الحقيقةِ والمجازِ، فإنَّ الحقيقةَ إضافةُ المصدرِ لفاعِله، والمجازَ إضافتُه لمفعولِه، والثالث: أن هذا مصدرٌ لا يُرادُ به الدلالةُ على عِلاجٍ، بل جِيْءَ به للدلالةِ على أنَّ هذا الحدثَ وقع وصدَر كقولِهم: له ذكاءٌ ذكاءَ الحكماءِ وفَهْمٌ فهمَ الأذكياء، فلا يَنْحَلُّ لحرفٍ مصدريٍّ وفعلٍ، وإذا كان كذلك فهو مضافٌ في المعنى للحاكمِ والمحكومِ له والمحكومِ عليه. ويَنْدَفع المحذوران المذكوران.
İbn Abbâs'ın tesniye sîgasıyla «لحُكْمِهما» şeklindeki kıraati delalet eder. İkincisi: Masdarın, iki hâkim olan Dâvûd ve Süleymân ile lehine hüküm verilen ve aleyhine hüküm verilen kimselere muzaf olmasıdır ki buna göre bunlar bir topluluk oluşturur. Ancak bu durum, masdarın aynı anda hem failine hem de mefulüne muzaf kılınmasını gerektirir; halbuki masdar yalnızca ikisinden birine muzaf olur. Ayrıca bunda hakikat ile mecazın cem edilmesi vardır; zira masdarın failine izâfeti hakikat, mefulüne izâfeti ise mecazdır. Üçüncüsü: Bu masdardan bir eylem ve uğraş kastı güdülmemesi, bilakis bu hadisenin vuku bulup meydana geldiğini göstermek için getirilmiş olmasıdır; nitekim 'Onun hikmet ehlinin zekâsı gibi zekâsı, zekilerin anlayışı gibi anlayışı vardır' denmesi gibi. Dolayısıyla bu masdârî harfe ve fiile çözümlenemez. Böyle olunca mana bakımından hem hâkime hem lehine hem de aleyhine hüküm verilen kimselere muzaf olur ve zikredilen iki mahzur da ortadan kalkmış olur.
وقرأ العامَّةُ «فَفَهَّمْناها» بالتضعيفِ الذي للتعدية، والضميرُ للمسألةِ أو للفُتْيا. وقرأ عكرمةُ «فَأَفْهَمْناها» بالهمزةِ عَدَّاه بالهمزةِ، كما عَدَّاه العامَّةُ بالتضعيف.
Cumhur [bu kelimeyi], ta'diye (geçişlilik) ifade eden şedde ile {فَفَهَّمْنَاهَا} şeklinde okumuştur; zamir ise meseleye veya fetvaya râcidir. İkrime ise hemze ile {فَأَفْهَمْنَاهَا} şeklinde okumuştur; cumhurun şedde ile müteaddi kıldığı gibi o da hemze ile müteaddi kılmıştır.
قوله: {يُسَبِّحْنَ} في موضعِ نصبٍ على الحال. و «الطيرَ» يجوز أن ينتصبَ نَسَقاً على الجبالِ، وأن ينتصِبَ على المفعولِ معه. وقيل: «يُسَبِّحْن» مستأنفٌ فلا محلَّ له. وهو بعيدٌ، وقُرِىء «والطيرُ» رفعاً، وفيه وجهان. أحدهما: أنه مبتدأٌ والخبرُ محذوفٌ أي: والطيرُ مُسَخَّراتٌ أيضاً. والثاني: أنه نَسَقٌ على الضمير في «يُسَبِّحْن» ولم يؤكَّدْ ولم يُفْصَلْ، وهو موافق لمذهب الكوفيين.
[Cenâb-ı Hakk'ın]: {يُسَبِّحْنَ} “tesbih ederlerken” kavli, hal olarak mahallen mensubdur. {الطَّيْرَ} “kuşları da” kelimesinin ise {الجبال} kelimesine matuf olarak nasb edilmesi de mef'ûlün meah olarak nasb edilmesi de caizdir. {يُسَبِّحْنَ} fiilinin müste'nef olup irabdan mahalli olmadığı da söylenmiştir ki bu uzak bir ihtimaldir. {وَالطَّيْرُ} şeklinde ref ile de okunmuştur; bunda iki vecih vardır: Birincisi: Mübteda olması ve haberin mahzuf bulunmasıdır; yani: 'Kuşlar da boyun eğdirilmiştir' demektir. İkincisi: {يُسَبِّحْنَ} fiilindeki zamire atfedilmiş olmasıdır; tekit edilmemiş ve fasıla girmemiştir ki bu da Kûfelilerin mezhebine uygundur.
والنَّفْشُ: الانتشارُ، ومنه {كالعهن المنفوش} [القارعة: ٥] ونَفَشَتِ الماشيةُ: أي: رَعَتْ ليلاً بغير راعٍ عكسَ الهَمَلِ وهو رَعْيُها نهاراً مِنْ غيرِ راعٍ.
Nefş (النَّفْش), dağılmak demektir; {كَالْعِهْنِ الْمَنفُوشِ} “atılmış yün gibi” [Kâria 5] ayeti de bundandır. Davarın nefş etmesi (نَفَشَتِ الماشيةُ), geceleyin çobansız otlaması demektir; gündüz çobansız otlaması demek olan 'hemel' (الهَمَل) kelimesinin zıddıdır.
قوله: {لَبُوسٍ} : الجمهورُ على فتح اللام، وهو الشيءُ المُعَدُّ لِلُّبْس. قال الشاعر:
[Cenâb-ı Hakk'ın]: {لَبُوسٍ} “zırh” kavli: Cumhur [lâm harfinin] fethasıyla okumuştur; bu, giyilmek için hazırlanan şeydir. Şair şöyle demiştir:
٣٣٥٥ - البَسْ لكلِّ حالةٍ لَبُوْسَها ... إمَّا نَعيمَها وإمَّا بُوْسَها
3355 - Her hal için giy onun giysisini; ... İster nimeti olsun, isterse sefaleti.
وقُرِىء «لُبُوْس» بضمِّها، وحينئذٍ: إمَّا أَنْ يكونَ جمعَ لُبْسِ المصدرِ الواقعِ موقعَ المفعول، وإمَّا أَنْ لا يكونَ واقعاً موقعَه، والأولُ أقربُ. و «لكم» يجوزُ أَنْ يَتَعَلَّقَ بعَلَّمْناه، وأَنْ يتعلَّقَ بصَنْعَة. قاله أبو البقاء. وفيه بُعْد، وأن يتعلَّقَ بمحذوفٍ على أنه صفةٌ لِلَبوس.
[Lâm'ın] zammesiyle {لُبُوسٍ} şeklinde de okunmuştur; bu durumda ya meful konumuna geçen {لُبْس} masdarının cemisi olur ya da meful konumuna geçmemiş olur; birincisi daha yakındır. {لَكُمْ} “sizin için” ifadesinin ise {عَلَّمْنَاهُ} fiiline müteallik olması da {صَنْعَةَ} kelimesine müteallik olması da caizdir; bunu Ebü'l-Bekâ söylemiştir fakat bunda bir uzaklık vardır; ya da {لَبُوسٍ} kelimesinin sıfatı olarak mahzuf bir kelimeye müteallik olması caizdir.
قوله: {لِتُحْصِنَكُمْ} هذه لامُ كي. وفي متعلِّقها أوجهٌ، أحدها: أن يتعلَّقَ بَعَلَّمْناه. وهذا ظاهرٌ على القولين الأخيرين. وأمَّا على القولِ الثالثِ فيُشْكِلُ. وذلك أنه يلزمُ تَعَلُّقُ حَرْفَيْ جر متحدَيْن لفظاً ومعنىً. ويُجاب عنه: بأَنْ يُجْعَلَ بدلاً من «لكم» بإعادةِ العاملِ، كقوله تعالى: {لِمَن يَكْفُرُ بالرحمن لِبُيُوتِهِمْ} [الزخرف: ٣٣] / وهو بدلُ اشتمالٍ وذلك أنَّ «أنْ» الناصبةَ للفعلِ المقدرِ مؤولةٌ هي
[Cenâb-ı Hakk'ın]: {لِتُحْصِنَكُم} “sizi korusun diye” kavlindeki bu lâm, lâm-ı keydir (sebep bildiren lâm). Müteallakı hakkında birkaç vecih vardır: Birincisi: {عَلَّمْنَاهُ} fiiline müteallik olmasıdır. Son iki görüşe göre bu açıktır. Üçüncü görüşe göre ise müşküldür; zira bu durumda lafız ve mana bakımından aynı olan iki harf-i cerin [aynı amile] taalluk etmesi gerekir. Buna şöyle cevap verilir: Tıpkı Cenâb-ı Hakk'ın: {لِمَن يَكْفُرُ بالرحمن لِبُيُوتِهِمْ} “Rahmân'ı inkâr eden kimselerin evleri için” [Zuhruf 33] kavlinde olduğu gibi, âmil tekrarlanarak {لَكُمْ} ifadesinden bedel kılınır. Bu bir bedel-i iştimaldir; zira mukadder fiili nasb eden {أَنْ}, nasb ettiği fiille birlikte
ومنصوبُها بمصدرٍ. وذلك المصدرُ بدلٌ من ضميرِ الخطابِ في «لكم» بدلُ اشتمالٍ، والتقدير: وعَلَّمْناه صنعةَ لَبوسٍ لتحصينِكم.
masdar tevilindedir. Bu masdar ise {لَكُمْ} lafzındaki hitap zamirinden bedel-i iştimaldir; takdiri de şöyledir: 'Ona, sizi koruması için zırh yapma sanatını öğrettik'.
الثاني: أَنْ يتعلَّقَ ب «صَنْعَةَ» على معنى أنه بدلٌ من «لكم» كما تقدَّم تقريرُه، وذلك على رأي أبي البقاء فإنه عَلَّق «لكم» ب «صَنْعَةَ» . والثالث: أن يتعلَّقَ بالاستقرار الذي تعلَّقَ به «لكم» إذا جَعَلْناه صفةً لِما قبله.
İkincisi: Daha önce açıklandığı üzere {لَكُمْ} ifadesinden bedel olma manasıyla {صَنْعَةَ} kelimesine müteallik olmasıdır; bu da {لَكُمْ} ifadesini {صَنْعَةَ} kelimesine bağlayan Ebü'l-Bekâ'nın görüşüne göredir. Üçüncüsü: {لَكُمْ} ifadesini öncesi için sıfat kabul ettiğimiz takdirde, onun müteallik olduğu istikrâr anlamına müteallik olmasıdır.
وقرأ الحَرَمِيَّان والأخَوان وأبو عمرو «ليُحْصِنَكم» بالياء من تحتُ. والفاعلُ اللهُ تعالى وفيه التفاتٌ على هذا الوجهِ إذ تَقَدَّمَه ضميرُ المتكلم في قولِه: {وَعَلَّمْنَاهُ} أو داودُ أو التعليمُ أو اللَّبوس. وقرأ حفصٌ وابن ُ عامر بالتاء من فوقُ. والفاعل الصَّنْعَةُ أو الدِّرْعُ وهي مؤنثةٌ، أو اللَّبوس؛ لأنها يُراد بها ما يُلْبَسُ، وهو الدِّرْعُ، والدِّرْعُ مؤنثة كما تقدم. وقرأ أبو بكر «لِنُحْصِنَكم» «بالنونِ جرياً على» عَلَّمْناه «وعلى هذه القراءاتِ الثلاثِ: الحاءُ ساكنةٌ والصادُ مخففةٌ.
Haremeyn kurrâsı (Nâfi ve İbn Kesîr), Aheveyn (Hamza ve Kisâî) ve Ebû Amr, alttan yâ ile {لِيُحْصِنَكُمْ} şeklinde okumuşlardır. [Bu kıraatte] fail Allah Teâlâ'dır; {وَعَلَّمْنَاهُ} “ona öğrettik” kavlindeki mütekellim zamiri daha önce geçtiğinden bu vecihte iltifat sanatı vardır; yahut fail Dâvûd veya öğretme fiili ya da {اللَّبُوس} kelimesidir. Hafs ve İbn Âmir ise üstten tâ ile {لِتُحْصِنَكُمْ} şeklinde okumuşlardır. Fail sanattır veya müennes olan zırhtır yahut da {اللَّبُوس} lafzıdır; zira bununla giyilen şey kastedilmektedir ki o da zırhtır, zırh ise daha önce geçtiği gibi müennestir. Ebû Bekr ise {عَلَّمْنَاهُ} ifadesine uygun olarak nûn ile {لِنُحْصِنَكُمْ} şeklinde okumuştur. Bu üç kıraate göre hâ harfi sâkin, sâd harfi ise şeddesizdir (muhaffef).
وقرأ الأعمش» لتُحَصِّنَكم «وكذا الفقيمي عن أبي عمروٍ بفتحِ الحاءِ وتشديد الصادِ على التكثير. إلاَّ أنَّ الأعمشَ بالتاءِ من فوقُ، وأبو عمروٍ بالياء من تحتُ. وقد تقدَّم ما هو الفاعلُ.
A'meş, teksîr (çokluk) manasıyla hâ harfinin fethası ve sâd harfinin teşdidiyle {لِتُحَصِّنَكُمْ} şeklinde okumuştur; Fukaýmî'nin Ebû Amr'dan rivayeti de böyledir. Ancak A'meş üstten tâ ile, Ebû Amr ise alttan yâ ile okumuştur. Failin ne olduğu daha önce geçmişti.
قوله: {وَلِسُلَيْمَانَ الريح} : العامَّةُ على النصب أي: وسَخَّرْنا الريحَ لسليمانَ، فهي منصوبةٌ بعاملٍ مقدرٍ. وقرأ ابنُ هرمزٍ،
[Cenâb-ı Hakk'ın]: {وَلِسُلَيْمَانَ الريح} “Süleymân'a da rüzgârı [boyun eğdirdik]” kavli: Cumhur nasb ile okumuştur; yani: 'Süleymân için de rüzgârı boyun eğdirdik' demektir, dolayısıyla mukadder bir amille mensubdur. İbn Hürmüz ise,
وأبو بكر عن عاصم في روايةٍ، بالرفع على الابتداءِ، والخبرُ الجارُّ قبلَه. وقرأ الحسن وأبو رجاء بالجمعِ والنصبِ. وأبو حيوةَ بالجمعِ والرفعِ. وقد تقدَّم الكلامُ على الجمع والإِفرادِ في البقرة، وبعضُ هؤلاء قرأ كذلك في سبأ. وسيأتي بيانه إن شاء الله تعالى.
ve Âsım'dan gelen bir rivayette Ebû Bekr, mübteda olarak ref ile okumuştur; haber ise öncesindeki harf-i cerli ifadedir. Hasan [-ı Basrî] ve Ebû Recâ cemi ve nasb ile okumuşlardır. Ebû Hayve ise cemi ve ref ile okumuştur. Cemi ve müfred olma meselesine dair açıklama Bakara suresinde geçmişti; bunlardan bazıları Sebe' suresinde de bu şekilde okumuştur. İnşâallâhu Teâlâ açıklaması gelecektir.
قوله: {عَاصِفَةً} حالٌ. والعاملُ فيها على قراءةِ مَنْ نصب: سَخَّرْنا المقدَّر، وفي قراءةِ مَنْ رَفَع: الاستقرارُ الذي تعلَّقَ به الخبرُ. يُقال: عَصَفَتِ الريحُ تَعْصِفُ عَصْفاً وعُصُوفاً فيه عاصِفٌ وعاصفةٌ. وأسدٌ تقولُ: أَعْصَفَتْ بالألفِ تُعْصِفُ، فهي مُعْصِفٌ ومُعْصِفَةٌ.
[Cenâb-ı Hakk'ın]: {عَاصِفَةً} “fırtına şeklinde” kavli haldir. Nasb ile okuyanın kıraatinde bundaki âmil, mukadder olan {سَخَّرْنَا} fiilidir; ref ile okuyanın kıraatinde ise haberin taalluk ettiği istikrâr manasıdır. Rüzgâr şiddetle estiğinde; عَصَفَتِ الريحُ تَعْصِفُ عَصْفاً وعُصُوفاً denir, faili عاصِفٌ ve عاصفةٌ gelir. Esed kabilesi ise elif ile أَعْصَفَتْ تُعْصِفُ der; faili مُعْصِفٌ ve مُعْصِفَةٌ gelir.
و «تَجْري» يجوزُ أَنْ تكونَ حالاً ثانيةً، وأَنْ تكونَ حالاً من الضميرِ في «عاصفةً» فتكونُ حالَيْنِ متداخلين. وزعم بعضُهم أنَّ {التي بَارَكْنَا فِيهَا} صفةٌ للريح، وفي الآيةِ تقديمٌ وتأخيرٌ. والتقدير: الريحَ التي بارَكْنا فيها إلى الأرضِ، وهو تَعَسُّفٌ.
{تَجْرِي} “esip giden” fiilinin ikinci bir hal olması da {عَاصِفَةً} lafzındaki zamirden hal olması da caizdir; bu durumda iç içe geçmiş iki hal (mütedâhil) olurlar. Bazıları {الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا} “bereketli kıldığımız [yere]” ifadesinin rüzgârın sıfatı olduğunu ve ayette takdim-tehir bulunduğunu iddia etmişlerdir; takdiri: 'İçinde bereket kıldığımız rüzgârı o yere...' şeklindedir ki bu zorlama bir tevildir.
قوله: {مَن يَغُوصُونَ} : يجوز أن تكونَ موصولةً أو موصوفةً. وعلى كلا التقديرين فموضعُها: إمَّا نَصْبٌ نَسَقاً على «الريح» أي: وسَخَّرْنا له مَنْ يَغُوْصُون، أو رفعٌ على الابتداءِ. والخبرُ في الجارِّ قبلَه. وجُمِع الضميرُ حَمْلاً على معنى «مَنْ» . وحَسَّنَ ذلك تقدُّمُ الجمعِ في قولِه {الشياطين} ، فلمَّا تَرَشَّح جانبُ المعنى رُوْعِي. ونظيرُه قولُه:
[Cenâb-ı Hakk'ın]: {مَن يَغُوصُونَ} “dalan kimseleri” kavli: İsm-i mevsûl olması da mevsûf olması da caizdir. Her iki takdire göre de mahalli: Ya {الرِّيحَ} kelimesine atıfla nasbdır; yani: 'Dalan kimseleri de onun emrine verdik' demektir; ya da mübteda olarak refdir, haber ise öncesindeki harf-i cerdedir. Zamir, {مَنْ} lafzının manasına hamledilerek cemi getirilmiştir. {الشَّيَاطِينِ} “şeytanlardan” kavlindeki ceminin öne geçmesi de bunu güzelleştirmiştir; dolayısıyla mana yönü kuvvet kazanınca bu husus gözetilmiştir. Bunun benzeri şu beyittir:
٣٣٥٦ - وإنَّ مِن النَّسْوان مَنْ هي روضةٌ ... تَهِيْجُ الرياضُ قبلَها وتَصُوْحُ
3356 - Şüphesiz kadınlardan öylesi vardır ki o bir bahçedir; ... Ondan önce nice bahçeler kuruyup solar.
راعى التأنيثَ لتقدُّمِ قولِه «وإنَّ مِن النِّسْوانِ» .
«وإنَّ مِن النِّسْوانِ» ifadesi daha önce geçtiği için müennesliği gözetmiştir.
و {دُونَ ذلك} صفةٌ ل «عَمَلاً» .
{دُونَ ذَلِكَ} “bundan başka” ifadesi, {عَمَلاً} “bir iş” kelimesinin sıfatıdır.
قوله: {وَأَيُّوبَ} : كقولِه: {وَنُوحاً} [الآية: ٧٦] وما بعده. وقرأ العامَّةُ «أني» لتسليطِ النداءِ عليها بإضمار حرفِ الجرِّ أي: بأنِّي. وعيسى بن عمر بكسرٍ. فمذهبُ البصريين إضمارُ القولِ أي: نادى فقال: إني. ومذهبُ الكوفيين إجراءُ النداءِ مجرى القولِ.
[Cenâb-ı Hakk'ın]: {وَأَيُّوبَ} “Eyyûb'u da [an]” kavli: Tıpkı {وَنُوحاً} “Nûh'u da [an]” [Enbiyâ 76] kavli ve sonrasındakiler gibidir. Cumhur, harf-i cer hazfedilip nida ona musallat kılındığı için [hemzenin fethasıyla] «أني» şeklinde okumuştur; yani: 'bana...' demektir. Îsâ b. Ömer ise kesre ile [«إني» şeklinde] okumuştur. Basralıların mezhebine göre söz takdir edilmiştir; yani: 'Nida edip şöyle dedi: Muhakkak ki ben...'. Kûfelilerin mezhebine göre ise nida, söz makamına kaim kılınmıştır.
والضُّرُّ بالضمِّ: المَرَضُ في البدنِ، وبالفتح: الضررُ في كلِّ شيءٍ فهو أعمُّ من الأول.
Zamme ile durr (الضُّرُّ), bedendeki hastalık demektir; fetha ile darr (الضَّرَرُ) ise her şeydeki zarar demektir; dolayısıyla bu ikincisi birincisinden daha geneldir.
قوله: {رَحْمَةً} : فيها وجهان، أظهرهما: أنها مفعولٌ من أجلِه. والثاني: أنها مصدرٌ لفعلٍ مقدرٍ أي: رَحِمْناه رحمةً. و {مِّنْ عِندِنَا} صفةٌ ل «رحمةً» .
[Cenâb-ı Hakk'ın]: {رَحْمَةً} “bir rahmet olarak” kavlinde iki vecih vardır; en zahir olanı: Mef'ûlün lieclih olmasıdır. İkincisi: Mukadder bir fiilin masdarı olmasıdır; yani: 'Ona katımızdan bir rahmetle merhamet ettik' demektir. {مِّنْ عِندِنَا} “tarafımızdan” ifadesi ise {رَحْمَةً} kelimesinin sıfatıdır.
قوله: {وَذَا الكفل} : و {وَذَا النون} [الآية: ٨٧] عطفٌ على «أيوبَ» ، و «ذا» بمعنى صاحب. والكِفْلُ هنا: الكَفالة يقال: إنه تكفَّلَ بأمورٍ فوفى بها.
[Cenâb-ı Hakk'ın]: {وَذَا الكفل} “Zülkifl'i de” ve {وَذَا النون} “Balık sahibini (Yûnus'u) da” [Enbiyâ 87] kavilleri {أَيُّوبَ} kelimesine matuftur; {ذَا} kelimesi 'sahip' manasındadır. Buradaki 'kifl' (الكِفْل), kefalet demektir; rivayete göre o, birtakım işleri üstlenmiş (kefil olmuş) ve bunları yerine getirmiştir.
{وَذَا النون} : الحُوْتُ، ويُجمع على نِيْنان، كحُوْت وحِيْتان. وسُمِّي بذلك، لأنَّ النونَ ابتلعه.
{وَذَا النون} “Nûn (Balık) sahibini de”: Nûn, balık demektir; tıpkı 'hût' (حُوْت) ve çoğulu 'hîtân' (حِيْتان) gibi çoğulu 'nînân' (نِيْنان) gelir. Balık onu yuttuğu için bu isim verilmiştir.
قوله: {مُغَاضِباً} حالٌ مِنْ فاعِل «ذهب» . والمفاعلةُ هنا تحتملُ أَنْ تكونَ على بابِها من المشاركةِ. أي: غاضَبَ قومه وغاضَبوه، حين لم يُؤْمِنُوا في أول الأمر. وفي بعض التفاسير: مُغاضباً لربِّه. فإنْ صَحَّ ذلك عَمَّن يُعتبر قولُه، فينبغي أَنْ تكونَ اللامُ للتعليلِ لا للتعديةِ للمفعول أي: لأجلِ ربِّه ولدينِه. ويُحتمل أَنْ تكونَ بمعنى: غضبانَ فلا مشاركةَ كعاقَبْتُ وسافَرْتُ.
[Cenâb-ı Hakk'ın]: {مُغَاضِباً} “öfkelenerek” kavli, {ذَهَبَ} “gitmişti” fiilinin failinden haldir. Buradaki mufâale kalıbının kendi asıl kuralı olan ortaklık (müşareket) manasında olması muhtemeldir; yani: İlk etapta iman etmediklerinde kavmine öfkelenmiş, onlar da kendisine öfkelenmişlerdir. Bazı tefsirlerde: 'Rabbine öfkelenerek' denilmiştir. Eğer bu görüş, sözü muteber olan birinden sahih olarak nakledilmişse, lâm harfinin mefule geçişlilik (ta'diye) için değil illet bildirmek (ta'lil) için olması gerekir; yani: 'Rabbi için ve O'nun dini uğruna [öfkelenerek]' demektir. {عَاقَبْتُ} (cezalandırdım) ve {سَافَرْتُ} (yolculuk ettim) fiillerinde olduğu gibi ortaklık bulunmaksızın 'öfkeli olarak' (غَضْبَان) manasında olması da muhtemeldir.
والعامَّة على «مُغاضِباً» اسمَ فاعلٍ. وقرأ أبو شرف «مغاضَباً» بفتح الضادِ على ما لم يُسََمَّ فاعلُه. كذا نقله الشيخ، ونقله الزمخشري عن أبي شرف «مُغْضَباً» دون ألفٍ مِنْ أَغْضَبْتَه فهو مُغْضَب.
Cumhur [bu kelimeyi], ism-i fail olarak {مُغَاضِباً} şeklinde okumuştur. Ebû Şeref ise meçhul fiil kalıbından dâd harfinin fethasıyla «مُغَاضَباً» şeklinde okumuştur; Şeyh [Ebû Hayyân] bunu böyle nakletmiştir. Zemahşerî ise Ebû Şeref'ten, elif olmaksızın 'onu öfkelendirdin' manasındaki {أَغْضَبْتَهُ} fiilinden türeyen {مُغْضَب} anlamında «مُغْضَباً» şeklinde nakletmiştir.
قوله: {أَن لَّن} «أَنْ» هذه المخففةُ، واسمُها ضمير الشأنِ محذوفٌ. و {لَّن نَّقْدِرَ} هو الخبرُ. والفاصلُ/ حرفُ النفي المعنى: أَنْ لَنْ نُضَيِّق عليه، من باب قوله: {فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ} [الفجر: ١٦] ، {وَمَن قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ} [الطلاق: ٧] .
[Cenâb-ı Hakk'ın]: {أَن لَّن} kavlindeki bu {أَنْ}, muhaffefe olan [şeddesi hafifletilmiş] edattır; ismi ise mahzuf şân zamiridir. {لَّن نَّقْدِرَ} “güç yetiremeyeceğimizi / darlığa düşürmeyeceğimizi” kısmı ise haberidir. [İkisi arasındaki] fasıla ise nefy harfidir. Manası: Cenâb-ı Hakk'ın: {فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ} “rızkını daralttığı zaman” [Fecr 16] ve {وَمَن قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ} “rızkı daraltılmış olan kimse” [Talâk 7] kavillerinde olduğu gibi 'kendisini darlığa düşürmeyeceğimiz' şeklindedir.
والعامَّةُ على «نَقْدِرَ» بنون العظمة مفتوحةً وتخفيفِ الدالِ. والمفعولُ محذوفٌ أي: الجهات والأماكن. وقرأ الزُّهريُّ بضمِّها وتشديد الدال. وقرأ ابنُ
Cumhur [bu kelimeyi], azamet bildiren nûn'un fethası ve dâl'ın şeddesiz (muhaffef) okunmasıyla {نَقْدِرَ} şeklinde okumuştur. Mefulü ise mahzuftur; yani yönler ve mekânlar [kendisine dar gelmeyecek] demektir. Zührî, [nûn'un] zammesi ve dâl'ın teşdidi ile okumuştur. İbn
أبي ليلى وأبو شرفٍ والكلبي وحميد بن قيس «يُقْدَر» بضمِّ الياءِ مِنْ تحتُ وفتحِ الدالِ خفيفةً مبنياً للمفعول. وقرأ الحسنُ وعيسى بنُ عمرَ بفتح الياءِ وكَسرِ الدالِ خفيفةً. وعليُ بن أبي طالب واليمانيُّ بضم الياءِ وكسرِ الدالِ مشددةً. والفاعلُ على هذين الوجهين ضميرٌ يعود على اللهِ تعالى.
Ebî Leylâ, Ebû Şeref, Kelbî ve Humeyd b. Kays, alttan yâ'nın zammesi ve dâl'ın şeddesiz fethasıyla meçhul olarak «يُقْدَر» şeklinde okumuşlardır. Hasan [-ı Basrî] ve Îsâ b. Ömer, yâ'nın fethası ve dâl'ın şeddesiz kesresiyle okumuşlardır. Ali b. Ebî Tâlib ve Yemânî ise yâ'nın zammesi ve dâl'ın şeddeli kesresiyle okumuşlardır. Bu iki vecihte fail, Allah Teâlâ'ya râci olan zamirdir.
قوله: {أَن لاَّ إله إِلاَّ أَنتَ} يجوزُ في «أَنْ» وجهان، أحدُهما: أنها المخففةُ من الثقيلةِ. فاسمُها كا تقدَّم محذوفٌ. والجملةُ المنفيةُ بعدها الخبرُ. والثاني: أنها تفسيريةٌ؛ لأنها بعد ما هو بمعنى القولِ لا حروفِه.
[Cenâb-ı Hakk'ın]: {أَن لاَّ إله إِلاَّ أَنتَ} “Senden başka hiçbir ilah yoktur” kavlindeki {أَنْ} lafzında iki vecih caizdir; birincisi: Müşeddededen muhaffefe olmasıdır. İsmi daha önce geçtiği üzere mahzuftur. Sonrasındaki menfî cümle ise haberidir. İkincisi: Tefsiriyye olmasıdır; zira harfleriyle değil manasıyla kavil (söz) ifade eden bir kelimeden sonra gelmiştir.
قوله: {وكذلك نُنجِي} : الكاف نعتٌ لمصدرٍ أو حالٌ من ضميرِ المصدرِ. وقرأ العامَّة «نُنْجي» بضم النونِ الأولى وسكونِ الثانية مِنْ أَنْجى يُنْجي. وقرأ ابن عامر وأبو بكر عن عاصم «نُجِّيْ» بتشديد الجيمِ وسكونِ الياءِ. وفيها أوجهٌ، أحسنها: أن يكونَ الأصل «نُنَجِّي» بضمِّ الأولى وفتح الثانيةِ وتشديد الجيمِ، فاستثقل توالي مِثْلين، فحُذِفت الثانيةٌ، كما حُذِفَت في قوله {وَنُزِّلَ الملائكة} [الفرقان: ٢٥] في قراءةِ مَنْ قرأه كما تقدَّم، وكما حُذِفَتْ التاءُ الثانيةُ في قولِه {تَذَكَّرُونَ} [الأنعام: ١٥٢] و {تَظَاهَرُونَ} [البقرة: ٨٥] وبابِه.
[Cenâb-ı Hakk'ın]: {وكذلك نُنجِي} “İşte böyle kurtarırız” kavlinde: Kâf harfi bir masdarın sıfatıdır yahut masdarın zamirinden haldir. Cumhur, {أَنْجَى يُنْجِي} fiilinden hareketle ilk nûn'un zammesi ve ikincisinin sükûnuyla {نُنْجِي} şeklinde okumuştur. İbn Âmir ve Âsım'dan rivayetle Ebû Bekr ise cîm harfinin teşdidi ve yâ harfinin sükûnuyla {نُجِّيْ} şeklinde okumuşlardır. Bunda birkaç vecih vardır; en güzeli: Aslının, birincinin zammesi, ikincinin fethası ve cîm'in teşdidiyle {نُنَجِّي} şeklinde olmasıdır; iki benzer harfin peş peşe gelmesi ağır bulunduğu için, tıpkı daha önce geçtiği üzere {وَنُزِّلَ الملائكة} “melekler indirildi” [Furkân 25] ayetini bu şekilde okuyanın kıraatinde hazfedildiği gibi ve Cenâb-ı Hakk'ın {تَذَكَّرُونَ} “düşünüp öğüt alırsınız” [En'âm 152] ile {تَظَاهَرُونَ} “yardımlaşıyorsunuz” [Bakara 85] kavillerinde ve benzerlerinde ikinci tâ hazfedildiği gibi ikincisi hazfedilmiştir.
ولكنَّ أبا البقاء استضعَفَ هذا التوجيهَ بوجهين فقال: «أحدهُما: أنَّ النونَ
Fakat Ebü'l-Bekâ bu yönlendirmeyi iki gerekçeyle zayıf bularak şöyle demiştir: «Birincisi: İkinci nûn
الثانية أصلٌ، وهي فاءُ الكلمةِ فَحَذْفُها يَبْعُدُ جداً. والثاني: أنَّ حركَتها غيرُ حركةِ النونِ الأولى، فلا يُسْتَثْقَلُ الجمعُ بينهما بخلافِ» تَظاهَرون «ألا ترى أنَّك لو قلتَ:» تُتَحامى المظالِمُ «لم يَسُغْ حَذْفُ الثانية» .
aslî harftir ve kelimenin fâü'l-fiilidir, dolayısıyla onun hazfedilmesi son derece uzaktır. İkincisi: Onun harekesi birinci nûn'un harekesinden farklıdır; bu sebeple 'tezaherûn' kelimesinin aksine ikisinin bir arada bulunması ağır gelmez. Görmez misin ki 'zulümlerden sakınılır' manasında 'tütahâmâ el-mezâlim' (تُتَحامى المظالِمُ) desen ikinci [tâ'yı] hazfetmen caiz olmaz.»
أمَّا كونُ الثانيةِ أصلاً فلا أثرَ له في مَنْعِ الحَذْفِ، ألا ترى أن النَّحْويين اختلفوا في إقامة واستقامة: أيُّ الألفينِ المحذوفة؟ مع أنَّ الأولى هي أصلٌ لأنَّها عينُ الكلمةِ. وأمَّا اختلافُ الحركةِ فلا أثرَ له أيضاً؛ لأنَّ الاستثقالَ باتحادِ لفظِ الحرفين على أيِّ حركةٍ كانا.
İkinci nûn'un asıl harf olmasına gelince, bunun hazfe engel bir etkisi yoktur; görmez misin ki nahivciler 'ikâme' ve 'istikâme' kelimelerinde hangi elifin hazfedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir; halbuki birincisi kelimenin aynü'l-fiili olduğu için asıldır. Harekenin farklı olmasına gelince, bunun da bir etkisi yoktur; zira ağırlık, hangi harekede olursa olsun iki harfin lafız birliğinden kaynaklanır.
الوجه الثاني: أن «نُجِّي» فعلٌ ماضٍ مبنيٌّ للمفعول، وإنما سُكِّنَتْ لامُه تخفيفاً، كما سُكِّنت في قوله: {مَا بَقِيْ مِنَ الربا} [البقرة: ٢٧٨] في قراءةٍ شاذةٍ تقدَّمَتْ لك. قالوا: وإذا كان الماضي الصحيحُ قد سُكِّن تخفيفاً فالمعتلُّ أولى، فمنه:
İkinci vecih: {نُجِّيْ} lafzının meçhul mazi bir fiil olmasıdır; nitekim daha önce sana geçen şaz bir kıraatte {مَا بَقِيْ مِنَ الربا} “faizden kalanı” [Bakara 278] ayetinde sâkin kılındığı gibi hafiflik olsun diye bunun da lâmü'l-fiili sâkin kılınmıştır. Demişlerdir ki: Sahih mazi fiil hafiflik sebebiyle sâkin kılınabildiğine göre, illetli olan buna daha evladır; şu beyit de bundandır:
٣٣٥٧ - إنّما شِعْرِيَ قَيْدٌ ... قد خُلِطْ بجُلْجُلانِ
3357 - Şiirim ancak bir bağdır ... Samanla karıştırılmış.
وقد ذَكَرْتُ منه جملةً صالحةً.
Buna dair epeyce bir miktar zikretmiştim.
وأُسْنِدَ هذا الفعلُ إلى ضميرِ المصدرِ مع وجودِ المفعول الصريحِ
Bu fiil, sarih mefulün varlığına rağmen masdarın zamirine isnad edilmiştir;
كقراءةِ أبي جعفرٍ {ليجزى قَوْماً بِمَا كَانُواْ يَكْسِبُونَ} [الجاثية: ١٤] وهذا رأيُ الكوفيين والأخفش. وقد ذكرْتُ له شواهدَ فيما مضى من هذا التصنيفِ، والتقدير: نُجِّيَ النَّجاءُ. قال أبو البقاء: «وهو ضعيفٌ من وجهين، أحدُهما: تسكينُ آخرِ الفعلِ الماضي، والآخرُ إقامةُ المصدرِ مع وجودِ المفعولِ الصَّريح» . قلت: عَرَفْتَ جوابَهما ممَّا تقدم.
tıpkı Ebû Ca'fer'in {ليجزى قَوْماً بِمَا كَانُواْ يَكْسِبُونَ} “kazandıkları sebebiyle bir kavmi cezalandırsın / cezalandırılsın diye” [Câsiye 14] kıraatinde olduğu gibi. Bu, Kûfelilerin ve Ahfeş'in görüşüdür. Bu eserin önceki kısımlarında buna dair şahitler zikretmiştim; takdiri: 'Necât (kurtuluş) ile kurtarıldı' şeklindedir. Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «Bu iki yönden zayıftır: Birincisi: Mazi fiilin sonunun sâkin kılınması; diğeri ise sarih meful varken masdarın [fail] makamına geçirilmesidir.» Ben derim ki: Daha önce geçenlerden bunların cevabını öğrendin.
الوجه الثالث: أنَّ الأصلَ: ننجِّي كقراءةِ العامة، إلاَّ أنَّ النونَ الثانيةَ قُلِبَتْ جيماً، وأُدغِمت في الجيم بعدها. وهذا ضعيفٌ جداً؛ لأن النونَ لا تُقارِبُ الجيمَ فتُدغَمُ فيها.
Üçüncü vecih: Aslının cumhurun kıraatindeki gibi {نُنَجِّي} olması, ancak ikinci nûn'un cîm'e dönüştürülüp ardından gelen cîm harfine idğam edilmesidir. Bu son derece zayıftır; çünkü nûn harfi cîm harfine yakın (mütekarib) değildir ki ona idğam edilsin.
الوجه الرابع: أنه ماضٍ مسندٌ لضمير المصدرِ أي: نُجِّي النَّجاءُ كما تقدم في الوجه الثاني، إلاَّ أن «المؤمنين» ليس منصوباً بنجِّي بل بفعلٍ مقدرٍ، وكأنَّ صاحبَ هذا الوجهِ فَرَّ من إقامةِ غيرِ المفعول به مع وجودِه، فجعله مِنْ جملةٍ أخرى.
Dördüncü vecih: İkinci vecihte geçtiği üzere masdarın zamirine isnad edilmiş bir mazi fiil olmasıdır; yani: 'Necât (kurtuluş) ile kurtarıldı' demektir; şu kadar var ki {المُؤْمِنِينَ} lafzı {نُجِّيَ} fiiliyle değil, mukadder bir fiille mensubdur. Sanki bu vechın sahibi, mef'ûlün bih varken başkasının onun makamına geçirilmesinden kaçınmış ve onu başka bir cümleden kılmıştır.
وهذا القراءةُ متواترةٌ، ولا التفاتَ على مَنْ طَعَن على قارئِها، وإنْ كان أبو عليٍ قال: «هي لحنٌ» . وهذه جرأةٌ منه قد سبقه إليها أبو إسحاق الزجَّاج. وأمَّا الزمخشري فلم يَطْعن عليها، إنما طعن على بعضِ الأوجهِ التي قدَّمْتُها فقال: «ومَنْ تَمَحَّل لصحتِه فجعله فُعِل وقال: نُجِّي النَّجاءُ
Bu kıraat mütevatirdir; Ebû Ali [el-Fârisî] «Bu bir lahindir (dil kuralı hatasıdır)» demiş olsa bile, bunu okuyana dil uzatan kimseye itibar edilmez. Bu, onun bir cüretidir ve bu cürette Ebû İshâk ez-Zeccâc onu geçmiştir. Zemahşerî ise kıraatin kendisine dil uzatmamış, bilakis daha önce aktardığım bazı yönlendirmeleri eleştirerek şöyle demiştir: «Kim bunun sıhhati için kendini zorlayıp onu 'fuile' (فُعِلَ) kalıbında kılar ve:
المؤمنين، فأرسل الياء وأسنده إلى مصدرِه ونَصَبَ المؤمنين، فتعسُّفٌ باردُ التعسُّفِ» . قلت: فلم يَرْتَضِ هذا التخريجَ بل للقراءةِ عنده تخريجٌ آخرُ. وقد يمكنُ أن يكونَ هو الذي بدأت به لسلامتِه ممَّا تقدَّم من الضعف.
'Necât ile müminler kurtarıldı' diyerek yâ harfini sâkin kılar, fiili kendi masdarına isnad edip 'müminler' kelimesini de nasb ederse, bu son derece yersiz ve soğuk bir zorlamadır.» Ben derim ki: [Zemahşerî] bu tahrîci uygun görmemiş, bilakis bu kıraat için onun nezdinde başka bir tahrîc bulunmaktadır. Zikredilen zayıflıklardan salim olduğu için bu tahrîcin, benim [açıklamaya] ilk başladığım vecih olması da pekala mümkündür.
قوله: {وَيَدْعُونَنَا} : العامَّةُ على ثبوتِ الرفع قبل «ن» مفكوكةً منها. وقرأَتْ فرقةٌ «يَدْعُوْنا» بحذفِ نونِ الرفع. وطلحة بإدغامِها فيها. وهذان الوجهان فيهما إجراءُ نون «ن» مُجْرَى نونِ الوقاية. وقد تقدَّم ذلك.
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَيَدْعُونَنَا} “ve bize dua ederlerdi” sözüne gelince: Cumhur, 'nûn' harfinden ayrılmış olarak 'n' harfinden önceki ref [alâmeti olan nûn]'un sübûtu (okunması) üzeredir. Bir fırka ref nûn'unu hazfederek «يَدْعُوْنا» şeklinde; Talha ise onu diğerine idğam ederek okumuştur. Bu iki vecihte de 'n' (nâ) zamirinin nûn'u, vikâye nûn'u gibi muamele görmüştür. Bu husus daha önce geçmişti.
قوله: {رَغَباً وَرَهَباً} يجوز أَنْ يَنْتَصِبا/ على المفعولِ من أجله، وأَنْ ينتصِبا على أنهما مصدران واقعان موقعَ الحال أي: راغبين راهبين، وأن ينتصِبا على المصدرِ الملاقي لعاملِه في المعنى دون اللفظِ لأنَّ ذلك نوعٌ منه.
Cenâb-ı Hakk'ın: {رَغَباً وَرَهَباً} “umarak ve korkarak” sözüne gelince: Bu iki kelimenin mef'ûlün lieclih olarak mensub olmaları caiz olduğu gibi; hâl konumunda yer alan iki masdar olarak, yani 'rağbet ediciler ve korkucular olarak' manasında mensub olmaları da caizdir. Yine amiliyle lafzen değil manen uyuşan masdar (mef'ûl-i mutlak) olarak mensub olmaları da caizdir, zira bu durum onun bir türüdür.