قوله: {سَيَقُولُونَ اللَّهُ} : قرأ أبو عمرو «سيقولون اللهُ» في الأخيرتين من غير لامِ جَرّ، رَفَعَ الجلالةَ، جواباً على اللفظِ لقولِه «مَنْ» [مِنْ] قولِه: «سيقولون اللهُ، قل: أفلا تَتَّقون» «سيقولون اللهُ، قُلْ فأنى تُسْحَرون» لأنَّ المسؤولَ به مرفوعٌ المحلِّ وهو «مَنْ» فجاء جوابُه مرفوعاً مطابقاً له لفظاً، وكذلك رُسِمَ الموضعان في مصاحفِ البَصرة. والباقون «لله» في الموضعين باللام، وهو جوابٌ على المعنى؛ لأنَّه لا فَرْقَ بين قولِه «مَنْ ربُّ السماوات» وبين قولِه «لِمَنِ السماوات» . ولا بينَ قولِه «مَنْ بيده» ولا «لِمَنْ له» إلاَّ جارُّه. وهذا كقولِك: مَنْ ربُّ هذه الدار؟ فيقال: زيدٌ. وإن شِئْتَ: لزيدٍ؛ لأنَّ
Cenâb-ı Hakk'ın: {سَيَقُولُونَ اللَّهُ} “'Allah' diyecekler” sözü: Ebû Amr, son iki yerde cer edatı olan lâm olmaksızın, «سيقولون اللهُ، قل: أفلا تَتَّقون» “'Allah' diyecekler. De ki: Hâlâ sakınmayacak mısınız?” ve «سيقولون اللهُ، قُلْ فأنى تُسْحَرون» “'Allah' diyecekler. De ki: Öyleyse nasıl büyüleniyorsunuz?” ayetlerindeki «مَنْ» lafzına lafzen bir cevap olarak lafza-i celâli merfû kılıp «سيقولون اللهُ» şeklinde okumuştur. Zira kendisiyle soru sorulan «مَنْ» lafzının iraptaki yeri merfûdur; dolayısıyla onun cevabı da lafzen ona mutabık olarak merfû gelmiştir. Basra mushaflarında bu iki yer bu şekilde yazılmıştır. Diğer kurrâlar ise her iki yerde de lâm ile «لله» okumuşlardır; bu da manaya göre bir cevaptır. Çünkü «مَنْ ربُّ السماوات» “Göklerin Rabbi kimdir?” sözü ile «لِمَنِ السماوات» “Gökler kime aittir?” sözü arasında ve cer edatı müstesna «مَنْ بيده» “[Mülk] elinde olan kimdir?” sözü ile «لِمَنْ له» “Mülk kime aittir?” sözü arasında hiçbir fark yoktur. Bu, senin 'Bu evin sahibi kimdir?' demene benzer; buna karşılık 'Zeyd'dir' denilir, dilersen 'Zeyd'e aittir' de diyebilirsin; zira
السؤالَ لا فرقَ فيه بين أن يقال: لِمَنْ هذه الدارُ، ومَنْ ربُّها؟ واللامُ مرسومةٌ في مصاحفهم فوافقَ كلٌ مُصْحَفَه، ولم يُخْتَلَفْ في الأول أنه «لله» لأنه مرسومٌ باللام. وجاء الجوابُ باللامِ كما في السؤال. ولو حُذِفَتْ من الجواب لجاز؛ لأنه لا فرقَ بين «لِمَن الأرضُ» و «مَنْ رَبُّ الأرض» إلاَّ أنَّه لم يَقْرَأْ به أحدٌ.
'Bu ev kime aittir?' denilmesi ile 'Onun sahibi kimdir?' denilmesi arasında soru bakımından hiçbir fark yoktur. Lâm harfi onların mushaflarında yazılıdır, böylece herkes kendi mushafına uygun okumuştur. Birinci ayette ise mushafta lâm ile yazılı olduğu için «لله» olduğunda ihtilaf edilmemiştir. Soru cümlesinde olduğu gibi cevap da lâm ile gelmiştir. Şayet cevaptan lâm hazfedilseydi bu da caiz olurdu; çünkü «لِمَن الأرضُ» “Yeryüzü kime aittir?” ile «مَنْ رَبُّ الأرض» “Yeryüzünün Rabbi kimdir?” arasında bir fark yoktur, ancak hiç kimse bu şekilde okumamıştır.
قوله: {بَلْ أَتَيْنَاهُمْ} قد قُرىء هنا ببعض ما قُرىء به في نظيره: فقرأ ابنُ أبي إسحاق «أَتَيْتَهم» بتاء الخطاب، وغيرُه بتاء المتكلم.
Cenâb-ı Hakk'ın: {بَلْ أَتَيْنَاهُمْ} “Bilakis biz onlara getirdik” sözü: Burada, benzeri yerlerde yapılan kıraatlerin bir kısmı ile okunmuştur: İbn Ebî İshak hitap te'si ile «أَتَيْتَهم», diğerleri ise mütekellim te'si ile okumuştur.
قوله: {إِذاً لَّذَهَبَ} : «إذَنْ» جوابٌ وجزاءٌ. قال الزمخشري: «فإن قلتَ:» إذَنْ «لا تَدْخُلُ إلاَّ على كلامٍ هو جوابٌ وجزاءٌ، فكيف وقع قولُه:» لَذَهَبَ «جواباً وجزاءً، ولم يتقدَّمْه شرطٌ ولا سؤالُ سائلٍ؟ قلت: الشرطُ محذوفٌ تقديرُه:» لو كان معه آلهةٌ «حُذف لدلالةِ» وما كان معه مِنْ إلَهٍ «. قلت: هذا رأي الفراء، وقد تقَّدم ذلك في الإِسراء في قوله: {وَإِذاً لاَّتَّخَذُوكَ} [الآية: ٧٣] .
Cenâb-ı Hakk'ın: {إِذاً لَّذَهَبَ} “O takdirde elbette giderdi” sözü: «إذَنْ» cevap ve ceza edatıdır. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Eğer '«إذَنْ» edatı ancak cevap ve ceza olan bir kelamın başına gelir; hâlbuki öncesinde bir şart veya soran birinin sorusu bulunmadığı hâlde {لَّذَهَبَ} “Elbette giderdi” sözü nasıl cevap ve ceza olarak gelmiştir?' dersen, derim ki: Şart mahzuftur, takdiri: «لو كان معه آلهةٌ» 'Eğer O'nunla beraber ilahlar bulunsaydı' şeklindedir ve {وَمَا كَانَ مَعَهُ مِنْ إِلَهٍ} “O'nunla beraber hiçbir ilah da yoktur” sözünün delaletiyle hazfedilmiştir.» Derim ki: Bu el-Ferrâ'nın görüşüdür ve bu husus daha önce İsrâ Suresi'nde Cenâb-ı Hakk'ın: {وَإِذاً لاَّتَّخَذُوكَ} “O takdirde seni elbette edinirlerdi” [İsrâ, 73] kavlinde geçmişti.
قوله: {عَمَّا يَصِفُونَ} . وقرىء تَصِفُون، بتاء الخطابِ. وهو التفاتٌ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {عَمَّا يَصِفُونَ} “Onların nitelemelerinden” sözü: Hitap te'si ile «تَصِفُون» şeklinde de okunmuştur ki bu bir iltifattır.
قوله: {عَالِمِ الغيب} : قرأ ابن كثير وأبو عمرو وابنُ عامرٍ وحفصٌ عن عاصم بالجرِّ على البدل من الجلالةِ. وقال
Cenâb-ı Hakk'ın: {عَالِمِ الغيب} “Gaybı bilendir” sözü: İbn Kesîr, Ebû Amr, İbn Âmir ve Âsım'dan rivayetle Hafs, lafza-i celâlden bedel olarak cer ile okumuşlardır. ez-Zemahşerî şöyle demiştir:
الزمخشري: «صفة لله» كأنَّه تَمَحَّضَ للإِضافةِ فتعرَّفَ المضافُ. والباقون بالرفع على القطعِ خبرَ مبتدأ محذوفٍ.
«Lafza-i celâlin sıfatıdır.» Sanki tam izafet olmuş da muzâf marifeleşmiştir. Diğer kurrâlar ise kat' yoluyla mahzuf bir mübtedanın haberi olarak ref ile okumuşlardır.
قوله: {فتعالى} عطفٌ على معنى ما تَقَدَّم كأنه قال: عَلِمَ الغيبَ فتعالى كقولِك: زيدٌ شجاعٌ فَعَظُمَتْ منزلتُه أي: شَجُعَ فعَظُمَتْ. أو يكونُ على إضمارِ القولِ أي: أقول: فتعالى اللهُ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {فتعالى} “Yücedir” sözü: Kendisinden önceki cümlenin manasına matuftur; sanki 'Gaybı bildi de yüceldi' demiştir. Nitekim senin: 'Zeyd cesurdur, binnetice makamı yüceldi' yani 'Cesur oldu da makamı yüceldi' demen gibidir. Yahut takdiri 'Derim ki: Allah yücedir' şeklinde olan mahzuf bir kavl (söz) takdirine dayanır.
قوله: {إِمَّا تُرِيَنِّي} : قرأ العامَّةُ «تُرِيَنِّي» بصريحِ الياء. والضحَّاك «تُرِئَنِّي» بالهمز عوض الياء وهذا كقراءته: «فإمَّا تَرَئِنَّ» «لَتَرَؤُنَّ» بالهمز وهو بدلٌ شاذُّ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {إِمَّا تُرِيَنِّي} “Eğer bana gösterirsen” sözü: Genel kurrâ (cumhur) sarih ya harfi ile «تُرِيَنِّي» şeklinde okumuştur. ed-Dahhâk ise ya harfi yerine hemze ile «تُرِئَنِّي» okumuştur; bu da onun hemze ile «فإمَّا تَرَئِنَّ» ve «لَتَرَؤُنَّ» şeklindeki kıraati gibidir ki bu şaz bir bedeldir (harf değişimidir).
قوله: {فَلاَ تَجْعَلْنِي} : جوابُ الشرط. و «رَبِّ» نداءٌ معترضٌ بين الشرطِ وجزائِه.
Cenâb-ı Hakk'ın: {فَلاَ تَجْعَلْنِي} “Beni kılma” sözü, şartın cevabıdır. {رَبِّ} “Rabbim!” sözü ise şart ile cezası arasına girmiş itirazî bir nidadır.
قوله: {على أَن نُّرِيَكَ} : متعلقٌ ب لَقادِرون أو بمحذوفٍ على خلافٍ سَبَقَ: في أنَّ هذه اللامَ تمنعُ ما بعدها أَنْ تعملَ فيما قبلها.
Cenâb-ı Hakk'ın: {على أَن نُّرِيَكَ} “Sana göstermeye” sözü: {لَقادِرون} “Elbette gücü yetenleriz” lafzına ya da mahzuf bir kelimeye müteallıktır; bu da bu lâm harfinin kendisinden sonrakinin kendisinden öncekinde amel etmesine engel olup olmadığı hususunda daha önce geçen ihtilafa dayanır.
قوله: {مِنْ هَمَزَاتِ} : جمع هَمْزَة وهي النَّخْسَة والدَّفْعَةُ بيدٍ وغيرِها. والمِهْماز: مِفْعال من ذلك كالمِحْراث من الحَرْث. والهَمَّاز: الذي يَعيبُ الناسَ كأنه يَدْفع بلسانه ويَنْخُس به.
Cenâb-ı Hakk'ın: {مِنْ هَمَزَاتِ} “Kışkırtmalarından” sözü: 'Hemze'nin çoğuludur; bu da elle veya başka bir şeyle dürtmek ve itmektir. 'Mihmâz' (dürtme aleti/mahmuz), 'hars' (ekim) kökünden 'mihrâs' (saban) gibi bu kökten türemiş 'mif'âl' vezninde bir alet ismidir. 'Hemmâz' ise sanki diliyle itip dürtüyormuş gibi insanları ayıplayıp kınayan kimsedir.
قوله: {حتى إِذَا} : في «حتى» هذه أوجهٌ، أحدُها: أنها غايةٌ لقولِه: «بما يَصِفون» . والثاني: أنها غايةٌ ل «كاذبون» . وبَيَّنَ هذين الوجهين قولُ الزمخشري: «حتى تتعلق ب» يَصِفون «أي: لا يزالون على سوءِ الذكر إلى هذا الوقت، والآيةُ فاصلةٌ بينهما على وجهِ الاعتراضِ والتأكيدٍ» . ثم قال: «أو على قولِه» وإنهم لكاذِبون «. قلت: قوله: أو على قولِه كذا» كلام محمولٌ على المعنى إذ التقدير «حتى» مُعَلَّقَةٌ على «يَصِفُون» أو على قوله: «لَكاذِبون» . وفي الجملة فعبارةٌ مُشْكلة.
Cenâb-ı Hakk'ın: {حتى إِذَا} “Nihayet ... geldiğinde” sözü: Buradaki «حتى» edatında muhtelif vecihler vardır: Birincisi: {بِمَا يَصِفُونَ} “Onların nitelemeleri sebebiyle” sözünün gayesidir (son sınırıdır). İkincisi: {كَاذِبُونَ} “Yalancıdırlar” sözünün gayesidir. ez-Zemahşerî'nin şu sözü bu iki veçhi açıklamaktadır: ««حتى» edatı {يَصِفُونَ} “Niteliyorlar” kelimesine taalluk eder; yani: Bu vakte kadar bu kötü anış ve iftira üzere kalmaya devam ederler; aradaki ayet ise itiraz (ara cümle) ve tekit yoluyla ikisi arasında bir fasıladır.» Ardından şöyle demiştir: «Yahut {وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ} “Ve şüphesiz onlar yalancıdırlar” sözüne taalluk eder.» Derim ki: Onun 'yahut falanca sözüne' şeklindeki ifadesi manaya hamletmiş bir sözdür; zira takdir, '«حتى» edatı {يَصِفُونَ} “Niteliyorlar” kelimesine veya {لَكَاذِبُونَ} “Elbette yalancıdırlar” sözüne müteallıktır' şeklindedir. Hülasa bu, anlaşılması güç (müşkil) bir ibaredir.
الثالث: قال ابنُ عطية: «حتى» في هذه المواضع حرفُ ابتداءٍ. ويُحتمل أَنْ تكونَ غايةً مجردةً بتقديرِ كلامٍ محذوفٍ. والأولُ أَبْيَنُ؛ لأنَّ ما بعدها هو المَعْنِيُّ به المقصودُ ذِكْرُه «. قال الشيخ:» فَتَوَهَّمَ ابنُ عطية أن «حتى» إذا كانت حرفَ ابتداءٍ لا تكونَ غايةً، وهي وإنْ كانَتْ: حرفَ ابتداءٍ، فالغايةُ معنًى لا يُفاريقها، ولم يُبَيِّنْ الكلامَ المحذوفَ المقدَّرَ «. وقال أبو البقاء:» حتى «غايةٌ في معنى العطفِ» . وقال الشيخ: «والذي يَظْهر لي أن قبلها جملةً محذوفةً تكون» حتى «غايةً لها يَدُلُّ عليها ما قبلها. التقديرُ: فلا أكونُ كالكفارِ الذين تَهْمِزُهم الشياطينُ ويَحْضُرونهم، حتى إذا جاء. ونظيرُ
Üçüncüsü: İbn Atıyye şöyle demiştir: ««حتى» bu gibi yerlerde ibtida (başlangıç) harfidir. Mahzuf bir kelam takdiriyle mücerret bir gaye bildirmesi de muhtemeldir. Ancak birincisi daha açıktır; zira kendisinden sonrası kastedilen ve zikri hedeflenen husustur.» Şeyh [Ebû Hayyân] demiştir ki: «İbn Atıyye, «حتى» ibtida harfi olduğunda gaye bildiremeyeceğini zannetmiştir; hâlbuki ibtida harfi olsa bile gaye onun hiç ayrılmayan bir manasıdır; üstelik takdir edilen mahzuf kelamı da açıklamamıştır.» Ebü'l-Bekâ ise: ««حتى» atıf manasında bir gaye edatıdır» demiştir. Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Bana zahir olan şudur ki, kendisinden önce «حتى» edatının gaye olacağı mahzuf bir cümle vardır ve öncesi buna delalet etmektedir. Takdiri: 'Ben şeytanların dürttüğü ve yanlarında hazır bulunduğu kâfirler gibi olmayayım; nihayet ... geldiğinde' şeklindedir. Bunun
حَذْفِها قولُ الشاعر:
hazfedilmesinin benzeri şairin şu sözüdür:
٣٤٢٤ - فيا عَجَبا حتى كُلَيْبٌ تَسُبُّني ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
3424 - Şaşılacak şey doğrusu! Kuleyb bile bana sövüyor...
أي: يَسُبُّني الناسُ كلُّهم حتى كُلَيْبٌ. إلاَّ أن في البيت دَلَّ ما بعدها عليها بخلافِ الآيةِ الكريمة.
Yani: İnsanların hepsi bana sövüyor, hatta Kuleyb bile sövüyor. Ne var ki beyitte kendisinden sonrası hazfedilene delalet etmiştir; yüce ayette ise durum böyle değildir.
قوله: {رَبِّ ارجعون} في قوله» ارْجِعُون «بخطابِ الجمع ثلاثةُ أوجهٍ، أجودُها: أنه على سبيلِ التعظيمِ كقولِ الشاعر:
Cenâb-ı Hakk'ın: {رَبِّ ارجعون} “Rabbim! Beni geri döndürün” sözü: Çoğul hitabıyla gelen «ارْجِعُون» ifadesinde üç vecih vardır. Bunların en kuvvetlisi şairin şu sözünde olduğu gibi tazim (yüceltme) yoluyla olmasıdır:
٣٤٢٥ - فإنْ شِئْتِ حَرَّمْتُ النساءَ سِواكمُ ... وإن شِئْتِ لم أَطْعَمْ نُقاخاً ولا بَرْدا
3425 - Eğer dilerseniz sizden başka kadınları kendime haram kılarım; ve eğer dilerseniz ne tatlı ve berrak bir su içerim ne de serinlik.
وقال آخر:
Bir başkası da şöyle demiştir:
٢٣٢٦ - ألا فارْحَمُوني يا إلَهَ محمدٍ ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
2326 - Ne olur bana merhamet ediniz ey Muhammed'in İlâhı!...
قد يُؤْخَذُ من هذا البيتِ ما يَرُدُّ على الشيخ جمال الدين بن مالك حيث قال:» إنه لم يَعْلَمْ أحداً أجاز للداعي يقول: يا رحيمون «. قال:» لئلاَّ يؤْهِمُ خلافَ التوحيِد «. وقد أخْبر تعالى عن نفسه بهذه الصيغةِ وشِبْهِها للتعظيمِ في غيرِ موضعٍ من كتابِه الكريم.
Dua edenin 'Ey merhametliler!' anlamında «يا رحيمون» demesine kimsenin cevaz verdiğini bilmediğini söyleyen ve gerekçe olarak da 'Tevhide aykırı bir vehim oluşturmasın diye' diyen Şeyh Cemâleddin İbn Mâlik'e reddiye teşkil edecek delil bu beyitten çıkarılabilir. Nitekim Yüce Allah yüce kitabının birçok yerinde tazim için kendisinden bu ve benzeri sığalarla haber vermiştir.
الثاني: أنه نادى ربَّه، ثم خاطب ملائكةَ ربِّه بقوله:» ارْجِعُون «ويجوز على هذا الوجهِ أَنْ يكونَ على حَذْفِ مضافٍ أي: يا ملائكةً ربي، فحذف
İkincisi: Rabbine nida etmiş, ardından «ارْجِعُون» “Beni geri döndürün” sözüyle Rabbinin meleklerine hitap etmiştir. Bu veche göre cümlenin muzâfın hazfi üzere olması da caizdir; yani: 'Ey Rabbimin melekleri!' demektir. Muzâf hazfedilmiş,
المضافَ ثم التفت إليه عَوْدِ الضميرِ كقوله: {وَكَم مِّن قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا} ثم قال: {أَوْ هُمْ قَآئِلُونَ} [الأعراف: ٤] التفاتاً ل» أهل «المحذوف.
ardından zamirin dönüşünde ona iltifat edilmiştir. Nitekim Cenâb-ı Hakk'ın: {وَكَم مِّن قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا} “Nice yurtları helak ettik” deyip ardından mahzuf olan «أهل» (halk) kelimesine iltifatla: {أَوْ هُمْ قَآئِلُونَ} “Yahut onlar gündüzün ortasında dinlenirlerken” [A'râf, 4] buyurması gibidir.
الثالث: أنَّ ذلك يَدُلُّ على تكريرِ الفعل، كأنه قال: ارْجِعُون ارْجِعون ارْجِعون. نقله أبو البقاء. وهو يُشْبِهُ ما قالوه في قوله: {أَلْقِيَا فِي جَهَنَّمَ} [ق: ٢٤] أنه بمعنى: أَلْقِ أَلْقِ ثُنِّي الفعلُ للدلالةِ على ذلك، وأنشدوا قولَه:
Üçüncüsü: Bu durum fiilin tekrarına delalet eder; sanki 'Beni geri döndürün, beni geri döndürün, beni geri döndürün' demiştir. Bunu Ebü'l-Bekâ nakletmiştir. Bu, Cenâb-ı Hakk'ın: {أَلْقِيَا فِي جَهَنَّمَ} “İkiniz cehenneme atın” [Kâf, 24] kavli hakkında 'at, at' manasında olduğunu ve buna delalet etmek üzere fiilin tesniye (ikil) kılındığını söyledikleri açıklamaya benzer. Nitekim şairin şu sözünü inşad etmişlerdir:
٣٤٢٧ - قِفا نَبْكِ مِنْ ذِكْرى حبيبٍ ومَنْزِلِ ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
3427 - Durun ikiniz de, sevgilinin ve konak yerinin hatırasıyla ağlayalım...
أي: قِفْ قِفْ.
Yani: Dur, dur [demektir].
قوله: {إِنَّهَا كَلِمَةٌ} : من بابِ إطْلاقِ الجزءِ وإرادةِ الكلِّ. كقوله: «أصدقُ كلمةٍ قالها شاعرٌ كلمةٌ لبيدٍ» يعني قوله:
Cenâb-ı Hakk'ın: {إِنَّهَا كَلِمَةٌ} “Şüphesiz o bir sözdür” kavli: Cüz'ü söyleyip külü kastetme babındandır. Nitekim «Bir şairin söylediği en doğru kelime Lebîd'in kelimesidir» sözünde olduğu gibi; yani onun şu sözünü kastetmektedir:
٣٤٢٨ - ألا كلُّ شيءٍ ما خلا اللهَ باطِلُ ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
3428 - Dikkat edin, Allah'tan başka her şey batıldır...
وقد تقدَّم طَرَفٌ مِنْ هذا بأوسعِ عبارةٍ في آلِ عمران. و «هو قائلُها» صفلةٌ ل «كلمة» .
Bu konunun bir kısmı daha önce Âl-i İmrân Suresi'nde en geniş ifadelerle geçmişti. {هُوَ قَآئِلُهَا} “Kendisi onu söyleyendir” cümlesi ise {كَلِمَةٌ} “Söz” kelimesinin sıfatıdır.
قوله: {بَرْزَخٌ} البَرْزَخْ: الحاجِزُ بين المتنافِيَيْنِ. وقيل: الحِجابُ بين
Cenâb-ı Hakk'ın: {بَرْزَخٌ} “Bir berzah (engel)” sözü: Berzah: Birbirine zıt iki şey arasındaki engeldir. Birbirine
الشيئين أَنْ يَصِلَ أحدُهما للآخر، وهو بمعنى الأول. وقال الراغب: «أصلُه بَرْزَه بالهاءِ فَعُرِّب. وهو في القيامة الحائلُ بين الإِنسانِ وبين المنازلِ. الرفيعة. والبَرْزَخُ قبلَ البعثِ: المَنْعُ بين الإِنسانِ وبين الرَّجْعَةِ التي يتمنَّاها» .
ulaşmalarına mani olan iki şey arasındaki perde olduğu da söylenmiştir ki bu birinci manayla aynıdır. Râgıb şöyle demiştir: «Aslı he harfi ile 'berzeh'tir, sonradan Arapçalaştırılmıştır. Kıyamette insan ile yüksek dereceler arasındaki engeldir. Yeniden dirilişten önceki berzah ise insan ile temenni ettiği geri dönüş arasındaki engeldir.»
قوله: {فِي الصور} : قرأ العامَّةُ بضم الصادِ وسكونِ الواو. وابن عباسٍ والحسنُ بفتحِ الواوِ جمعَ صورة. وأبو رزين بكسر الصاد وفتح الواوِ وهو شاذٌّ، وهذا عكسُ «لحى» بضم اللام جمعَ «لِحْية» بكسرِها.
Cenâb-ı Hakk'ın: {فِي الصور} “Sûra” sözü: Genel kurrâ sâd harfinin zammesi ve vâv harfinin sükûnu ile okumuştur. İbn Abbâs ve el-Hasan ise vâv harfinin fethasıyla «صورة» (suret) kelimesinin çoğulu olarak okumuşlardır. Ebû Rezîn ise sâd harfinin kesresi ve vâv harfinin fethasıyla okumuştur ki bu şazdır; bu da esreli «لِحْية» (sakal) kelimesinin çoğulunun ötreli «لحى» gelmesinin tam tersidir.
قوله: {فَلاَ أَنسَابَ} الأنسابُ: جمعُ نَسَب وهو القَرَابةُ مِنْ جهةِ الوِلادة، ويُعَبَّر به عن التواصلِ، وهو في الأصلِ مصدرٌ. قال الشاعر:
Cenâb-ı Hakk'ın: {فَلاَ أَنسَابَ} “Soy bağları kalmaz” sözü: Ensâb: 'Neseb' kelimesinin çoğuludur; o da doğum cihetiyle olan akrabalıktır ve bununla iletişim/bağ kurma da kastedilir. Aslında o bir masdardır. Şair şöyle demiştir:
٣٤٢٩ - لا نَسَبَ اليومَ ولا خُلَّةً ... اتَّسَعَ الخَرْقُ على الرَّاقِع
3429 - Bugün ne bir soy bağı ne de bir dostluk vardır; yırtık, yamayana göre artık çok büyümüştür.
قوله: {بَيْنَهُمْ} يجوزُ تَعَلُّقُه بنفسِ «أنساب» ، وكذلكَ «يومئذٍ» أي: فلا قرابةَ بينهم في ذلك اليوم. ويجوزُ أن يتعلَّقَ بمحذوفٍ على أنه صفةٌ ل «أَنْساب» . والتنوينُ في «يومئذٍ» عوضٌ من جملةٍ، تقديرهُ: يومَ إذ يُنْفخ في الصُّور.
Cenâb-ı Hakk'ın: {بَيْنَهُمْ} “Aralarında” sözü: Bizzat {أَنسَابَ} kelimesine müteallık olması caizdir; aynı şekilde {يَوْمَئِذٍ} “O gün” kelimesi de öyledir; yani: O gün aralarında hiçbir akrabalık bağı yoktur. {أَنسَابَ} kelimesinin sıfatı olmak üzere mahzuf bir kelimeye taalluk etmesi de caizdir. «يَوْمَئِذٍ» kelimesindeki tenvin ise bir cümlenin yerini tutan (ıvaz) tenvindir, takdiri: 'Sûra üflendiği gün' şeklindedir.
قوله: {فِي جَهَنَّمَ خَالِدُونَ} : يجوزُ أَنْ يكونَ «خالِدون» خبراً ثانياً ل «أولئك» وأَنْ يكونَ خبرَ مبتدأ مضمرٍ أي: هم خالدون، وقال الزمخشري: {فِي جَهَنَّمَ خَالِدُونَ} بدلٌ مِنْ «خَسِروا أنفسَهم» ، ولا محلَّ
Cenâb-ı Hakk'ın: {فِي جَهَنَّمَ خَالِدُونَ} “Cehennemde ebedî kalacaklardır” sözü: {خَالِدُونَ} kelimesinin {أولئك} “İşte onlar” mübtedasının ikinci haberi olması caiz olduğu gibi, takdiri 'onlar ebedî kalıcıdırlar' şeklinde olan mahzuf bir mübtedanın haberi olması da caizdir. ez-Zemahşerî ise şöyle demiştir: «{فِي جَهَنَّمَ خَالِدُونَ} “Cehennemde ebedî kalacaklardır” ifadesi {خَسِرُواْ أَنْفُسَهُمْ} “Kendilerini ziyana uğrattılar” ifadesinden bedeldir; bedelin de mübdelün minhin de iraptan
للبدلِ والمبدلِ منه؛ لأنَّ الصلة لا مَحَلَّ لها. قال الشيخ: «جَعَلَ» في جهنم «بدلاً مِنْ» خَسِروا «وهذا بدلٌ غريبٌ. وحقيقتُه أَنْ يكونَ البدلُ الفعلَ الذي تَعَلَّق به» في جهنم «أي: استقرُّوا في جهنم، وهو بدلُ شيءٍ مِنْ شيء؛ لأنَّ مَنْ خَسِر نفسَه استقرَّ في جهنَم» .
mahalli yoktur; çünkü sıla cümlesinin iraptan mahalli bulunmaz.» Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «{فِي جَهَنَّمَ} car ve mecrurunu {خَسِرُواْ} fiilinden bedel yapmıştır ki bu garip bir bedeldir. Bunun aslı, bedelin {فِي جَهَنَّمَ} ifadesinin taalluk ettiği fiil olmasıdır; yani: 'Cehenneme yerleştiler' demektir; bu da bir şeyin bir şeyden bedelidir, zira nefsini ziyana uğratan kimse cehenneme yerleşmiş demektir.»
قلت: فجعل الشيخُ الجارُّ والمجرورَ البدلَ دون «خالدون» والزمخشريُّ جعل جميع ذلك بدلاً، بدليلِ قولِه بعد ذلك: «أو خبرٌ بعد خبرٍ ل» أولئك «أو خبرُ مبتدأ محذوفٍ» . وهذان إنما يليقان ب «خالدون» ، وأمَّا «في جهنم» فمتعلِّقٌ به، فيحتاج كلامُ الزمخشريِّ إلى جوابٍ. وأيضاً فيصير «خالدون» مُفْلتاً. وجَوَّز أبو البقاء أن يكونَ الموصولُ نعتاً لاسمِ الإِشارة وفيه نظرٌ؛ إذ الظاهرُ كونُه خبراً له.
Derim ki: Şeyh [Ebû Hayyân] {خَالِدُونَ} kelimesini değil, sırf car ve mecruru bedel yapmıştır; Zemahşerî ise bundan sonraki 'yahut {أولئك} mübtedasının peş peşe gelen bir haberidir yahut mahzuf bir mübtedanın haberidir' sözünün delaletiyle bu ifadenin tamamını bedel kılmıştır. Bu iki ihtimal ise ancak {خَالِدُونَ} lafzına uygun düşer; {فِي جَهَنَّمَ} ifadesine gelince o {خَالِدُونَ} lafzına müteallıktır; bu sebeple Zemahşerî'nin sözünün bir cevaba ihtiyacı vardır. Ayrıca [Şeyh'in yaklaşımına göre] {خَالِدُونَ} kelimesi iraptan kopuk ve boşta kalır. Ebü'l-Bekâ ise ism-i mevsûlün işaret isminin sıfatı olmasını caiz görmüştür; ancak bu tartışmalıdır, zira zahir olan onun haber olmasıdır.
قوله: {تَلْفَحُ} : يجوزُ استئنافُه، ويجوز حاليَّتُه. ويجوز كونُه خبراً آخرَ ل «أولئك» ، واللَّفحُ: إصابةُ النارِ الشيءَ/ وكَلْحُها وإِحْراقُها له، وهو أشَدُّ من النَّفْخِ. وقد تقدَّم النفخ في الأنبياء.
Cenâb-ı Hakk'ın: {تَلْفَحُ} “Yalar, kavurur” sözü: İstinaf olması caiz olduğu gibi hâl olması da caizdir. {أولئك} mübtedasının bir başka haberi olması da caizdir. el-Lefh (اللَّفح): Ateşin bir şeye isabet edip onu büzüştürmesi ve yakıp kavurmasıdır; bu nefhten (üflemeden) daha şiddetlidir. Nefh kelimesi daha önce Enbiyâ Suresi'nde geçmişti.
قوله: {كَالِحُونَ} الكُلُوح: تَشْميرُ الشَّفَةِ العليا، واسترخاءُ السُّفْلى. وفي الترمذي: تَتَقَلَّصُ شَفَتُه العليا، حتى تبلغَ وسطَ رأسِه، وتَسْتَرْخي السفلى
Cenâb-ı Hakk'ın: {كَالِحُونَ} “Yüzleri buruşup dudakları sarkmış haldedirler” sözü: el-Kulûh (الكُلُوح): Üst dudağın toplanıp gerilmesi, alt dudağın ise sarkmasıdır. Tirmizî'deki [hadiste]: «Üst dudağı toplanıp çekilir, öyle ki başının ortasına kadar varır; alt dudağı ise sarkar,
حتى تَبْلُغَ سُرَّته «ومنه» كُلوحُ الأَسَدِ «أي: تكشيرُه عن أنيابِه. ودهرٌ كالِحٌ، وبردٌ كالحٌ أي: شديد. وقيل: الكُلُوْحُ هو: تَقْطيبُ الوجهِ وبُسُورُه. وكَلَح الرجلُ يَكْلَحُ كُلُوحاً وكِلاحاً.
öyle ki göbeğine kadar ulaşır» denilmiştir. 'Aslanın dişlerini göstermesi ve sırıtması' manasındaki «كُلوحُ الأَسَدِ» ifadesi de bundandır. 'Şiddetli ve çetin zaman' için «دهرٌ كالِحٌ», 'şiddetli soğuk' için de «بردٌ كالحٌ» denir. Kulûh'un yüzü asmak ve ekşitmek olduğu da söylenmiştir. Sülâsî olarak «كَلَح الرجلُ يَكْلَحُ كُلُوحاً وكِلاحاً» denir.
قوله: {شِقْوَتُنَا} : قرأ الأخَوان: «شَقاوتُنا» بفتح الشين وألفٍ بعد القاف. والباقون بكسرِ الشينِ وسكونِ القافِ وهما مصدران بمعنى واحدٍ، فالشَّقاوة كالقَساوة وهي لغةٌ فاشِيَةٌ، والشِّقْوةُ كالفِطْنَة والنِّعْمة. وأنشد الفراء:
Cenâb-ı Hakk'ın: {شِقْوَتُنَا} “Bedbahtlığımız” sözü: İki kardeş (Hamza ve Kisâî), şîn harfinin fethası ve kâf harfinden sonra bir elif ile «شَقاوتُنا» şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise şîn harfinin kesresi ve kâf harfinin sükûnu ile okumuşlardır; ikisi de aynı manada birer masdardır. 'Şekâvet' kelimesi 'kasâvet' gibi yaygın bir lehçedir; 'şıkve' ise 'fıtne' (anlayış) ve 'ni'me' (nimet) gibidir. el-Ferrâ şu beyti inşad etmiştir:
٣٤٣٠ - كُلِّفَ مِنْ عَنائِهِ وشِقْوَتِهْ ... بنتَ ثمانِيَْ عَشْرةٍ مِنْ حِجَّتِهْ
3430 - Çektiği zahmet ve bedbahtlığından ötürü on sekiz yaşındaki bir kıza mahkûm edildi.
وهي لغةُ الحجاز. قرأ قتادة والحسن في روايةٍ كالأَخَوَيْن إلاَّ أنهما كَسَرا الشينَ. وشبلٌ في اختياره كالباقين، إلاَّ أنَّه فَتَح الشينَ.
Bu Hicaz lehçesidir. Katâde ve bir rivayette el-Hasan, şîn harfini esrelemeleri müstesna İki Kardeş gibi okumuşlardır. Şibl ise kendi tercihinde, şîn harfini fethalaması müstesna diğer kurrâlar gibi okumuştur.
قوله: {إِنَّهُ كَانَ} : العامَّةُ على كسرِ الهمزةِ استئنافاً. وأُبَيّ والعتكيُّ بفتحها أي: لأنه. والهاءُ ضميرُ الشأنِ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {إِنَّهُ كَانَ} “Şüphesiz ki vardı” sözü: Genel kurrâ istinaf olarak hemzenin kesresiyle okumuştur. Übey ve el-Atekî ise 'çünkü' manasında fetha ile okumuşlardır. He zamiri ise şe'n zamiridir.
قوله: {سِخْرِيَّاً} : مفعولٌ ثانٍ للاتخاذ. وقرأ
Cenâb-ı Hakk'ın: {سِخْرِيَّاً} “Alay konusu” sözü: İttihâz (edinme) fiilinin ikinci mef'ûlüdür. İki Kardeş
الأخَوان ونافعٌ هنا وفي ص بكسرِ السين. والباقون بضمِّها في المؤمنين. واختلف الناس في معناهما. فقيل: هما بمعنىً واحدٍ، وهو قولُ الخليلِ وسيبويه والكسائي وأبي زيد. وقال يونس: «إن أُرِيْدَ الخِدْمَةُ والسُّخْرة فالضمُّ لا غيرُ. وإنْ أريدَ الهُزْءُ فالضمُّ والكسر. ورجَّح أبو عليٍ وتبعه مكي قراءةَ الكسرِ قالا: لأنَّ ما بعدها أليقُ لها لقولِه: {وَكُنْتُمْ مِّنْهُمْ تَضْحَكُونَ} . قلت: ولا حجةَ فيه لأنَّهم جمعوا بين الأمرَيْن: سَخَّروهم في العمل، وسَخِروا منهم استهزاءً. والسُّخْرَة بالتاء: الاستخدام، و» سُخْرِيَّاً «بالضمِّ منها، والسُّخْرُ بدونها: الهزء، والمكسورُ منه. قال الأعشى:
(Hamza ve Kisâî) ile Nâfi' burada ve Sâd Suresi'nde sîn harfinin kesresi ile okumuşlardır. Diğerleri ise Mü'minûn Suresi'nde zamme ile okumuşlardır. İlim ehli bu iki kelimenin anlamı hakkında ihtilaf etmiştir: İkisinin aynı manada olduğu söylenmiştir ki bu el-Halîl, Sîbeveyh, el-Kisâî ve Ebû Zeyd'in görüşüdür. Yûnus şöyle demiştir: «Eğer hizmet ve boyun eğdirme (angarya) kastedilirse yalnızca zamme kullanılır. Eğer alay kastedilirse hem zamme hem de kesre caizdir.» Ebû Alî ile ona tabi olan Mekkî kesre kıraatini tercih etmiş ve şöyle demişlerdir: «Çünkü Cenâb-ı Hakk'ın: {وَكُنْتُمْ مِّنْهُمْ تَضْحَكُونَ} “Ve siz onlara gülüyordunuz” kavlinden ötürü kendisinden sonrası kesreye daha uygundur.» Derim ki: Bunda bir delil yoktur; zira onlar iki durumu da bir arada yapmışlardır: Hem onları işlerde çalıştırmışlar hem de alay ederek onlarla eğlenmişlerdir. Te ile olan 'es-suhra' (السُّخْرَة) boyun eğdirip çalıştırmaktır ve zamme ile gelen «سُخْرِيَّاً» bundandır; te olmaksızın 'es-suhr' (السُّخْر) ise alay etmektir ve kesreli olan da bundandır. el-A'şâ şöyle demiştir:
٣٤٣١ - إنِّي أتاني حديثٌ لا أُسَرُّ به ... مِنْ عَلْوَ لا كَذِبٌ فيه ولا سُخْرُ
3431 - Bana yukarıdan (yüksek bir mevkiden) sevinmeyeceğim bir haber geldi; onda ne bir yalan var ne de bir alay.
ولم يَختلف السبعةُ في ضَمِّ ما في الزخرف؛ لأنَّ المرادَ الاستخدامُ وهو يُقَوِّي قولَ مَنْ فَرَّق بينهما. إلاَّ أنَّ ابنَ محيصن وابن مسلم وأصحابَ
Yedi kurrâ Zuhruf [Suresi'nde] olanı zamme ile okumada ihtilaf etmemiştir; çünkü kastedilen boyun eğdirip çalıştırmaktır (hizmettir). Bu da ikisi arasını ayıran kimsenin görüşünü güçlendirir. Ne var ki İbn Muhaysın, İbn Müslim ve ashâb-ı
عبدِ الله كسروه أيضاً، وهي مُقَوِّيَةٌ لقولِ مَنْ جعلهما بمعنى.
Abdillâh (İbn Mes'ûd'un talebeleri) orayı da kesre ile okumuşlardır. Bu da ikisini aynı manada kabul edenlerin görüşünü güçlendirmektedir.
والياءُ في» سِخريَّاً «و» سُخْريَّاً «للنسبِ زِيْدَتْ للدلالةِ على قوةِ الفعل، فالسُّخْرِيُّ أقوى من السُّخْر، كما قيل في الخصوص: خصوصيَّة، دلالةً على قوةِ ذلك، قال معناه الزمخشري.
«سِخريَّاً» ve «سُخْريَّاً» kelimelerindeki yâ nisbet içindir; fiilin kuvvetine delalet etmesi için ziyade kılınmıştır. Dolayısıyla 'es-suhriyy' (السُّخْرِيُّ), 'es-suhr'dan (السُّخْر) daha kuvvetlidir; nitekim bunun kuvvetine delalet etmesi için 'el-husûs' hakkında 'husûsiyyet' denildiği gibi. ez-Zemahşerî bu manayı ifade etmiştir.
قوله: {أَنَّهُمْ هُمُ الفآئزون} : قرأ الأخوان بكسرِ الهمزةِ استئنافاً. والباقون بالفتحِ، وفيه وجهان، أظهرُهما: أنه تعليلٌ وهي موافقةٌ للأولى فإنَّ الاستئنافَ يُعَلَّلُ به أيضاً. والثاني ولم يذكُرْ الزمخشري غيرَه أنَّه مفعولٌ ثانٍ لجَزَيْتُهم. أي: بأنهم أي: فَوزْهم. وعلى الأول يكونُ المفعولُ الثاني محذوفاً.
Cenâb-ı Hakk'ın: {أَنَّهُمْ هُمُ الفآئزون} “Gerçekten onlar muratlarına erenlerin ta kendileridir” sözü: İki Kardeş (Hamza ve Kisâî), istinaf olarak hemzenin kesresiyle [«إِنَّهُمْ» şeklinde] okumuşlardır. Diğerleri ise fetha ile okumuşlardır. Bunda iki vecih vardır: En zahir olanı, bunun ta'lîl (gerekçe bildirme) olmasıdır ki bu birinci [kıraat] ile uyumludur; zira istinaf ile de ta'lîl yapılır. İkincisi -ki ez-Zemahşerî bundan başkasını zikretmemiştir- «جَزَيْتُهُم» fiilinin ikinci mef'ûlü olmasıdır. Yani: «بأنهم» [onlara karşılık olarak], yani kurtuluşlarını [verdim] demektir. Birinci [veche] göre ise ikinci mef'ûl hazfedilmiştir.
قوله: {قَالَ كَمْ لَبِثْتُمْ} : قرأ الأخَوان «قل: كم لَبِثْتُمْ» . «قُلْ إنْ لبثتم» بالأمر في الموضعين، وابن كثير كالأخوين في الأول فقط، والباقون «قال» في الموضعين، على الإِخبار عن الله أو المَلَك. والفعلان مرسومان بغيرِ ألفٍ في مصاحفِ الكوفة، وبألفٍ في مصاحفِ مكةَ
Cenâb-ı Hakk'ın: {قَالَ كَمْ لَبِثْتُمْ} “[Allah] 'Ne kadar kaldınız?' dedi” sözü: İki Kardeş (Hamza ve Kisâî), her iki yerde de emir kipiyle «قل: كم لَبِثْتُمْ» ve «قُلْ إنْ لبثتم» şeklinde okumuşlardır. İbn Kesîr yalnızca birincisinde İki Kardeş gibidir. Diğerleri ise Allah'tan veya melekten bir haber olarak her iki yerde de «قال» şeklinde okumuşlardır. İki fiil de Kûfe mushaflarında elifsiz olarak [«قل» biçiminde], Mekke,
والمدينةِ والشامِ والبصرةِ، فحمزةُ والكسائيُّ وافقا مصاحفَ الكوفة وخالفها عاصمٌ، أو وافقها على تقديرِ حَذْفِ الألفِ من الرسم وإرادتها. وابن كثير وافق في الثاني مصاحفَ مكة، وفي الأولِ غيرَها، أو أتاها على تقديرِ حَذْفِ الألف وإرادتِها. وأمَّا الباقون فوافقوا مصاحفَهم في الأول والثاني.
Medine, Şam ve Basra mushaflarında ise elif ile [«قال» biçiminde] yazılmıştır. Hamza ve el-Kisâî Kûfe mushaflarına uymuş, Âsım ise onlara muhalefet etmiş yahut resimden (yazıdan) elifin hazfedilip [okuyuşta] murat edilmesi takdiriyle onlara uymuştur. İbn Kesîr ikincisinde Mekke mushaflarına, birincisinde ise diğer [mushaflara] uymuştur yahut elifin hazfedilip murat edilmesi takdiriyle gelmiştir. Diğer kurrâlara gelince, onlar hem birinci hem de ikinci yerde kendi mushaflarına uymuşlardır.
و «كم» في موضعِ نصبٍ على ظرفِ الزمانِ أي: كم سنة. و «عددَ» بدلٌ مِنْ «كم» قاله أبو البقاء: وقال غيره: إن «عد سنين» تمييز ل «كم» وهذا هو الصحيحُ.
«كم» kelimesi, 'kaç sene' anlamında zaman zarfı olarak nasb mahallindedir. «عددَ» kelimesi «كم»den bedeldir; bunu Ebü'l-Bekâ söylemiştir. Başkası ise «عدد سنين» ifadesinin «كم» için temyiz olduğunu söylemiştir ki doğru olan da budur.
وقرأ الأعمش والمفضل عن عاصم «عَدَداً» منوناً. وفيه أوجهٌ، أحدُها: أَنْ يكونَ «عدداً» مصدراً أُقيم مُقام الاسمِ، فهو نعتٌ تقدَّم على المنعوت. قاله صاحب «اللوامح» . يعني أن الأصل: «سنين عدداً» أي: معدودة، لكنه يُلتزم تقديمُ النعتِ على المنعوتِ، فصوابُه أن يقول: فانتصبَ حالاً. هذا مذهبُ البصريين. والثاني: أنَّ «لَبِثْتُم» بمعنى عَدَدْتُم. فيكون نصبُ «عدداً» على المصدر و «سنين» بدلٌ منه. وقال صاحب «اللوامح» أيضاً: «وفيه بُعْدٌ؛ لعدم دلالة اللُّبث على العدد» . والثالث: أنَّ «عدداً» تمييزٌ ل «كم» و «سنين» بدلٌ منه.
el-A'meş ve Âsım'dan rivayetle el-Mufaddal, tenvinli olarak «عَدَداً» şeklinde okumuşlardır. Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi, «عدداً» kelimesinin ismin yerine konulmuş bir masdar olmasıdır; buna göre men'ûtun önüne geçmiş bir sıfattır. Bunu *el-Levâmi'* sahibi söylemiştir. Yani aslı «سنين عدداً» [sayılı seneler] şeklindedir; ancak sıfatın men'ûtun önüne geçmesi zorunlu kılındığından, onun: «Böylece hal olarak mansub oldu» demesi daha doğru olurdu. Bu, Basralıların mezhebidir. İkincisi: «لَبِثْتُم» lafzının «عَدَدْتُم» (saydınız) manasında olmasıdır. Bu takdirde «عدداً» lafzının nasbı masdar (mef'ûl-i mutlak) oluşundandır, «سنين» ise ondan bedeldir. *el-Levâmi'* sahibi yine şöyle demiştir: «Kalışın (lübs) sayıya delalet etmemesi sebebiyle bunda bir uzaklık vardır.» Üçüncüsü ise «عدداً» lafzının «كم» için temyiz, «سنين» lafzının ise ondan bedel olmasıdır.
قوله: {العآدين} : جمعُ «عادٍّ» من العَدَد. وقرأ الحسن والكسائي في روايةٍ بتخفيفِ الدالِ جمعَ «عادٍ» اسم فاعل مِنْ عدا
Cenâb-ı Hakk'ın: {العآدين} “Sayanlara” sözü: Sayı (ad) kökünden gelen «عادٍّ» kelimesinin çoğuludur. el-Hasan ve bir rivayette el-Kisâî, 'adâ' (aşmak/haddi aşmak) fiilinin ism-i fâili olan «عادٍ» kelimesinin çoğulu olarak dâl harfinin tahfifiyle (şeddesiz) okumuşlardır;
أي/: الظَّلَمَة. وقال أبو البقاء: «وقُرىء بالتخفيفِ على معنى العادِيْن المتقدِّمين كقولك:» وهذه بِئْرٌ عادية «، أي: سَلْ من تقدَّمَنا. وحَذَفَ إحدى ياءَي النسَب كما قالوا الأشعرون وحَذَفَ الأخرى لالتقاء الساكنين» . قلت: المَحْذوفُ أولاً مِن الياء الثانية لأنها المتحركةُ، وبحذفِها يلتقي ساكنان. ويؤيِّد ما ذكره أبو البقاء ما ذكره الزمخشري فقال: «وقُرىء» العادِيِّين «أي: القدماء المُعَمَّرين فإنهم يستقصرونها فكيف بمن دونهم؟» . وقال ابن خالويه: «ولغةٌ أخرى» العاديِّين «يعني بياءٍ مشددة جمع عادِيَّة بمعنى القدماء» .
Yani zalimler demektir. Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «Tahfif ile 'öncekiler' manasındaki 'el-Âdiyyîn' anlamına da okunmuştur; nitekim 'Bu, eski bir kuyudur' (وهذه بِئْرٌ عادية) denir; yani bizden öncekilere sor. Tıpkı 'el-Eş'arûn' dedikleri gibi nisbet yâ'larından birini hazfetmiş, diğerini de iki sâkinin karşılaşması sebebiyle hazfetmiştir.» Derim ki: İlk hazfedilen ikinci yâ'dır, çünkü harekeli olan odur ve onun hazfiyle iki sâkin karşılaşır. Ebü'l-Bekâ'nın zikrettiği hususu ez-Zemahşerî'nin şu sözü de teyit etmektedir: ««العادِيِّين» şeklinde de okunmuştur; yani uzun ömürlü eskiler [demektir]. Çünkü onlar bile [dünya hayatını] kısa bulurlar, peki onlardan sonrakiler nasıl bulmasın?» İbn Hâleveyh de şöyle demiştir: «Diğer bir lehçede ise şeddeli yâ ile «العاديِّين» şeklindedir; yani kadimler/eskiler anlamındaki 'âdiyye'nin çoğuludur.»
قوله: {لَّوْ أَنَّكُمْ} : جوابُها محذوفٌ، تقديرُه: لو كنتم تعلمونَ مقدارَ لُبْثِكم من الطول لَمَا أَجَبْتُم بهذه المدة. وانتصب «قليلاً» على النعتِ لزمنٍ محذوفٍ أو لمصدرٍ محذوف أي: إلاَّ زمناً قليلاً أو إلاَّ لُبْثاً قليلاً.
Cenâb-ı Hakk'ın: {لَّوْ أَنَّكُمْ} “Keşke siz...” sözü: [Lev edatının] cevabı mahzuftur; takdiri şöyledir: 'Kaldığınız sürenin uzunluğunu bilseydiniz bu müddetle cevap vermezdiniz.' «قليلاً» kelimesi ise mahzuf bir zamanın yahut mahzuf bir masdarın sıfatı olarak nasb edilmiştir; yani: 'ancak az bir zaman' veya 'ancak az bir kalış' demektir.
قوله: {عَبَثاً} : في نصبه وجهان، أحدهما: أنه مصدرٌ واقعٌ موقعَ الحالِ أي: عابثين. الثاني: أنه مفعولٌ مِنْ أجله أي: لأجل العَبَثِ. والعَبَثُ: اللَّعِبُ وما لا فائدةَ فيه وكلُّ ما ليس له غَرَضٌ صحيحٌ. يقال: عَبَثَ يَعْبَثُ عَبَثاً إذا خَلَط عَمَلَه بلَعِبٍ. وأصله من قولِهم: عَبَثْتُ الأَقِطَ أي: خَلَطْتُه. والعَبِيْثُ طعام مخلوط بشيء، ومنه العَوْبَثَانِيُّ لتمر وسَوِيْقٍ وسمن مختلط.
Cenâb-ı Hakk'ın: {عَبَثاً} “Boş yere” sözü: Nasb edilmesinde iki vecih vardır: Birincisi, hal makamına geçmiş bir masdar olmasıdır; yani 'boş ve anlamsız iş yapanlar olarak' (âbisîn) demektir. İkincisi, mef'ûlün lieclih olmasıdır; yani 'boş ve amaçsızlık olsun diye' demektir. 'Abes' (العَبَث); oyun, faydası olmayan ve sahih/meşru bir gayesi bulunmayan her şeydir. Bir kimse işini oyunla karıştırdığı zaman «عَبَثَ يَعْبَثُ عَبَثاً» denir. Kelimenin aslı Arapların «عَبَثْتُ الأَقِطَ» (kuru yoğurdu karıştırdım) sözünden gelir. 'Abîs' (العَبِيْث) bir şeyle karıştırılmış yemektir; hurma, kavut ve yağın birbiriyle karıştırılması için kullanılan 'el-avbesânî' (العَوْبَثَانِيُّ) kelimesi de bundandır.
قوله: {وَأَنَّكُمْ} يجوز أَنْ يكونَ معطوفاتً على {أَنَّمَا خَلَقْنَاكُمْ} فيكونُ
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَأَنَّكُمْ} “Ve sizin gerçekten...” sözü: {أَنَّمَا خَلَقْنَاكُمْ} “Sizi yarattığımızı” kavline matuf olması caizdir; bu takdirde
الحُسْبانُ منسحباً عليه، وأن يكون معطوفاً على «عبثاً» إذا كان مفعولاً مِنْ أجله. قال الزمخشري: «ويجوزُ أَنْ يكونَ معطوفاً على» عبثاً «أي: للعبث ولتَرْكِكِم غيرَ مرجوعين» . وقدَّم «إلينا» على «تُرْجَعون» لأجل الفواصلِ.
'sanma' (husbân) eylemi buna da şâmil olur. Mef'ûlün lieclih kabul edildiğinde «عبثاً» kelimesine matuf olması da caizdir. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: ««عبثاً» lafzına matuf olması da caizdir; yani: 'abes olsun diye ve geri döndürülmeyeceğiniz şekilde bırakılmanız için' demektir.» Fasıla (ayet sonu uyumu) sebebiyle «إلينا» ifadesi «تُرْجَعون» fiilinin önüne geçirilmiştir.
قوله: {لاَ تُرْجَعُونَ} هو خبر «أنَّكم» . وقرأ الأخوان «تَرْجِعُون» مبنياً للفاعل. والباقون مبنياً للمفعول. وقد تقدَّم أنَّ «رَجَعَ» يكون لازماً ومتعدياً. وقيل: لا يكون إلاَّ متعدِّياً والمفعولُ محذوفٌ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {لاَ تُرْجَعُونَ} “Döndürülmeyeceğinizi” sözü: «أنَّكم» ifadesinin haberidir. İki Kardeş (Hamza ve Kisâî), etken (mebniyyün li'l-fâil) olarak «تَرْجِعُون» şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise edilgen (mebniyyün li'l-mef'ûl) olarak okumuşlardır. «رَجَعَ» fiilinin hem lâzım hem de müteaddî olduğu daha önce geçmişti. Sadece müteaddî olduğu ve mef'ûlün hazfedildiği de söylenmiştir.
قوله: {الكريم} : قرأه العامَّةُ مجروراً نعتاً للعرش وُصِفَ بذلك لتَنَزُّل الخيراتِ منه أو لنسبتِه إلى أكرمِ الأكرمين. وقرأ أبو جعفر وابن محيصن وإسماعيل عن ابن كثير وأبان بن تغلب مرفوعاً. وفيه وجهان، أحدُهما: أنه نعتٌ للعرش أيضاً. ولكنه قُطِع عن إعرابه لأجلِ المدحِ على خبر مبتدأ مضمر. وهذا جيدٌ لتَوافُقِ القراءتين في المعنى. الثاني: أنه نعتٌ ل «رب» .
Cenâb-ı Hakk'ın: {الكريم} “Kerîm olan [Arş]” sözü: Genel kurrâ arşın sıfatı olarak mecrur okumuştur. Ondan hayırların inmesi yahut Ekremü'l-Ekremîn'e (en cömert ve yüce olana) nisbet edilmesi sebebiyle arş bu şekilde nitelenmiştir. Ebû Ca'fer, İbn Muhaysın, İbn Kesîr'den rivayetle İsmâîl ve Ebân b. Tağlib ise merfû olarak okumuşlardır. Bunda iki vecih vardır: Birincisi, yine arşın sıfatı olmasıdır; ancak gizli bir mübtedânın haberi yapılarak övgü (medih) amacıyla irabından koparılmıştır (kat' edilmiştir). İki kıraatin anlamca uyuşması bakımından bu güzel bir izahtır. İkincisi ise «رب» lafzının sıfatı olmasıdır.
قوله: {وَمَن يَدْعُ} : شرطٌ. وفي جوابِه وجهان أصحُّهما: أنه قوله «فإنما حِسابُه» وعلى هذا ففي الجملة المتقدمة وهي قولُه: {لاَ بُرْهَانَ لَهُ بِهِ} وجهان، أحدُهما: أنها صفةٌ ل «إلهاً» وهو صفةٌ لازمةٌ. أي: لا يكون الإِلَهُ المَدْعُوُّ من دون اللهِ إلاَّ كذا، فليس لها مفهومٌ لفسادِ المعنى. ومثلُه {وَلاَ طَائِرٍ يَطِيرُ بِجَنَاحَيْهِ} [الأنعام: ٣٨] لا يُفْهم أنَّ ثَمَّ إلَهاً آخرَ مَدْعُوَّاً من دونِ اللهِ له برهان، وأن ثَمَّ طائراً يطير بغير جناحيه. الثاني: أنها جملةٌ اعتراضٍ بين الشرطِ وجوابِه. وإلى الوجهين أشار الزمخشري بقولِه: «وهي صفةٌ لازمةٌ كقوله:»
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَمَن يَدْعُ} “Kim dua ederse / taparsa” sözü: Şarttır. Cevabında iki vecih vardır: En sahih olanı, Cenâb-ı Hakk'ın «فإنما حِسابُه» kavli olmasıdır. Buna göre daha önceki {لاَ بُرْهَانَ لَهُ بِهِ} “Hakkında hiçbir delili olmayan” cümlesinde iki vecih bulunur: Birincisi, «إلهاً» lafzının sıfatı olmasıdır ve bu lâzım (ayrılmaz) bir sıfattır. Yani Allah'tan başka tapılan ilah ancak bu vasıfta olur; anlamın bozulmaması için bunun mefhûmu (zıt anlamı) geçerli değildir. Cenâb-ı Hakk'ın: {وَلاَ طَائِرٍ يَطِيرُ بِجَنَاحَيْهِ} [En'âm: 38] “İki kanadıyla uçan hiçbir kuş yoktur ki” ayeti de böyledir; buradan Allah'tan başka tapılan ve hakkında delil bulunan başka bir ilahın olduğu yahut iki kanadı olmaksızın uçan bir kuşun bulunduğu anlaşılmaz. İkincisi ise şart ile cevabı arasında bir itiraz (ara) cümlesi olmasıdır. ez-Zemahşerî şu sözüyle bu iki veche işaret etmiştir: «Bu, Cenâb-ı Hakk'ın:»
يَطير بجناحيه «، جيء بها للتوكيد لا أَنْ يكونَ في الآلهة ما يجوز أَنْ يقومَ عليه بُرْهانٌ. ويجوز أَنْ يكونَ اعتراضاً بين الشرطِ والجزاءِ كقولك:» مَنْ أحسن إلى زيدٍ لا أحقَّ بالإِحسان منه فاللهُ مُثيبُه «.
««يَطير بجناحيه» [İki kanadıyla uçar] sözü gibi lâzım bir sıfattır; ilahlar arasında aleyhine delil ikame edilmesi caiz olabilecek bir ilah bulunduğundan değil, tekit için getirilmiştir. Şart ile ceza arasında: 'Zeyd'e -ki kendisinden daha çok iyiliğe layık kimse yoktur- kim iyilik yaparsa, Allah onu ödüllendirecektir' sözündeki gibi bir itiraz (ara cümle) olması da caizdir.»
الثاني: من الوجهين الأولين: أنَّ جوابَ الشرطِ» قولُه لا بُرْهانَ له به «كأنه فَرَّ مِنْ مفهومِ الصفةِ لِما يلزمُ مِنْ فسادِه فَوَقَعَ في شيءٍ لا يجوزُ إلاَّ في ضرورةِ شعرٍ، وهو حَذْفُ فاءِ الجزاءِ من الجملةِ الاسميةِ، كقوله:
İlk iki vecihten ikincisi: Şartın cevabının «لا بُرْهانَ له به» sözü olmasıdır. [Bu görüş sahibi] sıfatın mefhûmundan (zıt anlamından), doğuracağı fesattan ötürü kaçmış; ancak yalnızca şiir zaruretinde caiz olan bir duruma düşmüştür ki o da isim cümlesinden ceza fâ'sının hazfedilmesidir; şairin şu sözünde olduğu gibi:
٣٤٣٢ - مَنْ يَفْعَلِ الحسناتِ اللهُ يَشْكُرُها ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
3432 - Kim iyilikler yaparsa, Allah ona karşılığını verir...
البيت. وقد تقدَّم تخريجُ كونِ» لا برهانَ له «على الصفةِ. ولا إشكال؛ لأنها صفةٌ لازمةٌ، أو على أنها جملةٌ اعتراضٍ.
...beyit. «لا برهانَ له» ifadesinin sıfat oluşuna dair tahlil daha önce geçmişti; bunda bir müşkilat yoktur, çünkü o lâzım bir sıfattır yahut bir itiraz cümlesidir.
قوله: {إِنَّهُ لاَ يُفْلِحُ} الجمهور على كسرِ الهمزةِ على الاستئنافِ المُفيد للعلمِ. وقرأ الحسنُ وقتادةُ» أنه «بالفتح. وخَرَّجَه الزمخشري على أَنْ يكنَ خبر» حِسابُه «قال: ومعناه: حسابُه عدمُ الفلاحِ. والأصلُ: حسابُه أنه لا يُفلح هو، فوضع» الكافرون «في موضع الضمير، لأن مَنْ يَدْعُ في معنى الجمع وكذلك» حِسابُه أنه لا يُفلح «في معنى: حسابهم أنهم لا يُفْلحون» انتهى. ويجوزُ أَنْ يكونَ ذلك على حَذْفِ حرفِ العلةِ أي [ل] أنَّه لا يُفْلح. وقرأ الحسن «لا يَفْلح» بفتح الياءِ واللام، مضارعَ فَلَح بمعنى أفلح، فَعَل وأَفْعَل فيه بمعنىً. والله أعلم، وهو يقول الحقَّ ويَهْدي السبيلَ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {إِنَّهُ لاَ يُفْلِحُ} “Gerçek şu ki felaha ermez” sözü: Cumhur, ta'lîl (gerekçe) ifade eden bir istinaf olarak hemzenin kesresiyle okumuştur. el-Hasan ve Katâde ise fetha ile «أَنَّهُ» şeklinde okumuşlardır. ez-Zemahşerî bunu «حِسابُه» lafzının haberi olarak açıklamış ve şöyle demiştir: «Anlamı şudur: Onun hesabı felaha ermemektir. Aslı ise: 'Onun hesabı, kendisinin felaha ermemesidir' şeklindedir; 'kim dua ederse' ifadesi çoğul anlamında olduğu için zamir yerine «الكافرون» lafzı konulmuştur. Aynı şekilde 'onun hesabı felaha ermemesidir' ifadesi de 'onların hesabı felaha ermemeleridir' manasındadır.» [Zemahşerî'nin sözü] bitti. Bunun cer harfinin (illet harfinin) hazfiyle [«لأنَّه» takdirinde] olması da caizdir; yani 'felaha ermeyeceği için' demektir. el-Hasan, «أَفْلَحَ» manasındaki «فَلَحَ» fiilinin muzarisi olarak yâ ve lâm harflerinin fethasıyla «لا يَفْلَحُ» şeklinde okumuştur; 'fa'ale' ve 'ef'ale' kalıpları burada aynı manadadır. Doğrusunu Allah bilir; O hakkı söyler ve doğru yola iletir.