Binûn

Nûr — 2. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Masûn (İ'rab Tefsiri) · Semîn el-Halebî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وتقدَّمَ الخلافُ في «مُبَيّنات» كسراً وفتحاً.

«مُبَيِّنَاتٍ» kelimesindeki [ye harfinin] kesreli ve fethalı okunuşuna dair ihtilaf daha önce geçmişti.

قوله: {وَمَثَلاً} عطفٌ على «آيات» أي: وأَنْزَلْنا مثلاً مِنْ أمثال الذين قبلكم.

Cenâb-ı Hakk'ın: {وَمَثَلاً} “ve bir misal” kavli, «آيات» [kelimesi] üzerine matuftur; yani: “Sizden öncekilerin misallerinden bir misal de indirdik” demektir.

قوله: {الله نُورُ السماوات} : مبتدأٌ وخبرٌ: إمَّا على حَذْفِ مضافٍ أي: ذو نورٍ السماوات. والمرادُ بالنور عَدْلُه. ويؤْيِّد هذا قولُه {مَثَلُ نُورِهِ} . وأضاف النورَ لهذين الظرفين: إمَّا دَلالةً على سَعَةِ إشراقِه وفُشُوِّ إضاءته، حتى تضيءَ له السماواتُ والأرضُ، وإمَّا لإِرادةِ أهلِ السماوات والأرضِ، وأنَّهم يَسْتضيئون به. ويجوز أَنْ يبالَغَ في العبارةِ على سبيلِ المَدْحِ كقولهم: فلانٌ شمسُ البلاد وقمرُها، قال النابغة:

{الله نُورُ السماوات} “Allah, göklerin [ve yerin] nurudur” sözü mübteda (özne) ve haberdir (yüklem). Ya bir muzafın (tamlananın) hazfi üzere [gelmiştir]; yani “göklerin nurunun sahibidir” [demektir]. Nur ile kastedilen ise O'nun adaletidir. Bunu {مَثَلُ نُورِهِ} “O'nun nurunun misali...” sözü de teyit etmektedir. [Cenâb-ı Hak] nuru bu iki zarfa (göklere ve yere) izafe etmiştir: Ya aydınlatmasının genişliğine ve ışığının yaygınlığına -tâ ki gökler ve yer O'nunla aydınlansın- delalet etmek içindir ya da göklerin ve yerin ehlini ve onların O'nunla aydınlandıklarını kastetmek içindir. Övgü kabilinden ifadede mübalağa yapılmış olması da caizdir; nitekim [Arapların] “Falan kişi memleketin güneşi ve ayıdır” demeleri gibi. Nâbiğa şöyle demiştir:

٣٤٤٦ - فإنَّك شمسٌ والملوكُ كواكبٌ ... إذا ظهرَتْ لم يَبْدُ منهنَّ كوكبُ

3446 - Muhakkak ki sen bir güneşsin, diğer krallar ise yıldızlardır; o doğduğu vakit onlardan hiçbir yıldız görünmez.

وقال:

Şöyle de demiştir:

٣٤٤٧ - قَمَر القبائلِ خالدُ بن يزيد ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

3447 - Kabilelerin ayı Hâlid b. Yezîd'dir...

ويجوزُ أَنْ يكونَ المصدرُ واقِعاً موقعَ اسمِ الفاعلِ أي: مُنَّوِّرُ السماواتِ. ويؤيِّد هذا الوجهَ قراءةُ أميرِ المؤمنين وزيدِ بن علي وأبي جعفر وعبد العزيز المكي «نَوَّرَ» فعلاً ماضياً. وفاعلُه ضميرُ الباري تعالى، و «السماواتِ» مفعولُه فكَسْرُه نصبٌ. و «الأرضَ» بالنصبِ نَسَقٌ عليه. وفَسَّره الحسنُ فقال: الله مُنَوِّرُ السماوات.

Masdarın ism-i fâil makamında vaki olması da caizdir; yani: ‘Gökleri nurlandırandır’ (مُنَوِّرُ السماوات) demektir. Bu vechi, Mü'minlerin Emîri [Hz. Ali], Zeyd b. Ali, Ebû Ca'fer ve Abdülazîz el-Mekkî'nin mazi fiil olarak «نَوَّرَ» [nurlandırdı] şeklindeki kıraati destekler. Bunun fâili Bârî Teâlâ'ya ait zamirdir; «السماواتِ» ise onun mef'ûlüdür, dolayısıyla kesresi mansub olduğunu gösterir; «الأرضَ» kelimesi de fetha ile onun üzerine ma'tûftur. el-Hasan bunu tefsir ederek: ‘Allah gökleri nurlandırandır’ demiştir.

قوله: {مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكَاةٍ} مبتدأٌ وخبرٌ أيضاً. وهذه الجملةُ إيضاحٌ لِما قبلَها وتفسيرٌ فلا محلَّ لها. وثَمَّ مضافٌ محذوفٌ أي: كَمَثَلِ نورِ مشْكاة. قال

Cenâb-ı Hakk'ın: {مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكَاةٍ} “O'nun nurunun misali bir kandillik gibidir” kavli de aynı şekilde mübteda ve haberdir. Bu cümle kendisinden öncekini açıklayan ve izah eden [bir cümle] olduğundan iraptan mahalli yoktur. Burada hazfedilmiş bir muzâf vardır; yani: ‘Bir kandilliğin nurunun misali gibidir’ (كَمَثَلِ نورِ مشْكاة) demektir.

الزمخشري: «أي: صفةُ نورِه العجيبِ الشأنِ في الإِضاءةِ كَمِشْكاةٍ أي: كصفةِ مِشْكاة» .

ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Yani: O'nun aydınlatma hususunda şanı şaşılacak derecede olan nurunun vasfı, bir kandillik gibidir; yani bir kandilliğin vasfı gibidir.»

واختلفوا في الضمير في «نُوره» فقيل: هو للهِ تعالى، وهو الأولى، والمرادُ بالنورِ على هذا: الآياتُ المبيناتُ المتقدمةُ، أو الإِيمان، وقيل: إنه عائدٌ على المؤمنين أو المُؤْمنِ أو مَنْ آمن به. وقد قرأ أُبَيّ بهذه الألفاظِ كلِّها. وأعاد الضميرَ على ما قرأ به. وقيل: يعودُ على محمدٍ ﷺ ولم يتقدَّمْ لهذه الأشياءِ ذِكْرٌ. وأمَّا عَوْدُه على المؤمنين في قراءةِ أُبَيّ، ففيه إشكالٌ من حيث الإِفراد. / قال مكي: «يُوْقَفَ على» الأرض «في هذه الأقوالِ الثلاثةِ» .

«نُوره» kelimesindeki zamir hakkında ihtilaf etmişlerdir: Bunun Allah Teâlâ'ya ait olduğu söylenmiştir ki evla olan budur; bu takdirde nurdan maksat, daha önce geçen apaçık ayetler veya imandır. Zamirin müminlere, mümin kimseye yahut O'na iman eden kimseye ait olduğu da söylenmiştir. Nitekim Übeyy bu lafızların hepsiyle okumuş ve zamiri okuduğu lafza döndürmüştür. Zamirin Hz. Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem döndüğü de söylenmiştir; oysa bu şeylerin daha önce zikri geçmemiştir. Zamirin Übeyy kıraatinde müminlere dönmesine gelince, müfred oluşu yönünden bunda bir müşkillik vardır. Mekkî şöyle demiştir: «Bu üç görüşe göre «الأرض» kelimesi üzerinde vakıf yapılır.»

واختلفوا أيضاً في هذا التشبيهِ: أهو تشبيهٌ مركَّبٌ أي: قُصِدَ فيه تشبيهُ جملةٍ بجملةٍ، من غير نَظَرٍ إلى مقابلة جزءٍ بجزءٍ، بل قَصَدَ تشبيهَ هُداه وإتقانَ صنعتِه في كلِّ مخلوقٍ على الجُملة بهذه الجملةِ من النور الذي يَتَّخذونه. وهو أبلغُ صفاتِ النورِ عندكم؟ أو تشبيهٌ غيرُ مركبٍ أي: قُصِدَ مقابلةُ جزءٍ بجزءٍ؟ ويترتَّبُ الكلامُ فيه بحسَبِ الأقوال في الضمير في «نوره» .

Ayrıca bu teşbih hakkında da ihtilaf etmişlerdir: Acaba bu teşbih-i mürekkep midir, yani bir cüzün diğer bir cüze karşılık gelmesi gözetilmeksizin bir cümlenin toptan diğer bir cümleye benzetilmesi mi kastedilmiştir; bilakis O'nun hidayetini ve her bir yaratılmıştaki muhkem sanatını toptan, onların edindikleri ve yanlarında nurun en beliğ sıfatı olan bu nur topluluğuna benzetmeyi mi kastetmiştir? Yoksa teşbih-i gayr-i mürekkep midir, yani bir cüzün diğer cüze karşılık gelmesi mi kastedilmiştir? Bu konudaki açıklama, «نوره» kelimesindeki zamir hakkındaki görüşlere göre şekillenir.

والمِشْكاةُ: الكُوَّةُ غيرُ النافِذَةِ. وهل هي عربية أم حبشية مُعَرَّبة؟ خلافٌ. وقيل: هي الحديدةُ أو الرَّصاصة التي يوضع فيه الذُّبال وهو الفتيل، وتكون في جَوْفُ الزجاجة، وقيل: هي العمودُ الذي يوْضَعُ على رأسِه

el-Mişkât (المِشْكاة); arkası açık olmayan hücre/duvar kovuğu (küve) demektir. Bunun Arapça mı yoksa Arapçalaşmış Habeşçe bir kelime mi olduğu ihtilaflıdır. Bunun, fitil (zübâl) konulan ve sırçanın içinde bulunan demir veya kurşun kandil yuvası olduğu da söylenmiştir; baş tarafına

المصباحُ، وقيل: ما يُعَلَّقُ فيه القنديلُ من الحديدِ، وأمال «المِشْكاة» الدُّوري عن الكسائي لتقدُّمِ الكسرِ، وإنْ وُجِدَ فاصلٌ. ورُسِمَتْ بالواو كالزكاة والصلاة.

kandilin konulduğu sütun/direk olduğu da söylenmiştir. Kandilin asıldığı demir olduğu da söylenmiştir. ed-Dûrî, el-Kisâî'den nakille, araya bir fasıla girmiş olsa bile öncesindeki kesreden ötürü «المِشْكاة» kelimesinde imâle yapmıştır. Zekât ve Salât gibi vâv harfi ile yazılmıştır.

والمِصْباح: السِّراجُ الضخمُ. والزجاجةُ: واحدةٌ الزجاج، وهو جوهرٌ معروفٌ. وفيه ثلاثُ لغاتٍ: فالضم لغةُ الحجاز، وهو قراءةُ العامَّة، والكسرُ والفتحُ لغةُ قيس.

el-Misbâh (المِصْباح); büyük kandil/aydınlatıcı demektir. ez-Zücâce (الزجاجة); sırçanın (camın) tekilidir ve bilinen bir maddedir. Onda üç lügat vardır: Zammeli okunuş Hicaz lügatidir ve cumhûrun kıraatidir; kesreli ve fethalı okunuş ise Kays kabilesinin lügatidir.

وبالفتح قرأ ابن أبي عبلة ونصر بن عاصم في رواية ابنِ مجاهد. وبالكسر قرأ نصر بن عاصم في روايةٍ عنه، وأبو رجاء. وكذلك الخلافُ في قوله «الزجاجةُ» .

İbn Ebî Able ve İbn Mücâhid'in rivayetinde Nasr b. Âsım fetha ile okumuştur. Kendisinden gelen bir rivayette Nasr b. Âsım ve Ebû Recâ ise kesre ile okumuştur. Cenâb-ı Hakk'ın «الزجاجةُ» kavlindeki ihtilaf da böyledir.

والجملةُ مِنْ قوله: {فِيهَا مِصْبَاحٌ} صفةُ ل «مِشْكاة» . ويجوزُ أن يكونَ الجارُّ وحدَه هو الوصفَ، و «مصباحٌ» مرتفعٌ به فاعلاً.

Cenâb-ı Hakk'ın: {فِيهَا مِصْبَاحٌ} “içinde bir kandil bulunan” kavlinden oluşan cümle, «مِشْكاة» için bir sıfattır. Sadece câr ve mecrûrun sıfat olup «مصباحٌ» kelimesinin onunla fâil olarak merfû kılınmış olması da caizdir.

قوله: {دُرِّيٌّ} ، قرأ أبو عمرو والكسائي بكسر الدال وياءٍ بعدها همزةٌ. وقرأ حمزة وأبو بكر عن عاصم بضم الدال وياءٍ بعدها همزةٌ. والباقون بضمِّ الدال وتشديد الياءِ من غيرِ همزةٍ، وهذه الثلاثةُ في السبع، وقرأ زيد بن علي والضحاكُ وقتادةُ بفتح الدال وتشديد الياء. وقرأ الزهريُّ بكسرِها وتشديد الياء. وقرأ أبان بن عثمان وابن المسيَّب وأبو رجاء وقتادة أيضاً «دَرِّيْء» بفتح الدال وتشديدِ الراء وياءٍ بعدها همزةٌ.

Cenâb-ı Hakk'ın: {دُرِّيٌّ} kavmini Ebû Amr ve el-Kisâî, dâlın kesresi ve sonrasında hemze bulunan bir yâ ile [«دِرِّيءٌ»]; Hamza ve Âsım'dan rivayetle Ebû Bekr, dâlın zammesi ve sonrasında hemze bulunan bir yâ ile [«دُرِّيءٌ»] okumuştur. Geri kalanlar ise dâlın zammesi ve hemzesiz olarak yâ harfinin şeddesi ile [«دُرِّيٌّ»] okumuşlardır; bu üçü yedi kıraat içindedir. Zeyd b. Ali, ed-Dahhâk ve Katâde dâlın fethası ve yâ harfinin şeddesi ile [«دَرِّيٌّ»] okumuştur. ez-Zührî dâlın kesresi ve yâ harfinin şeddesi ile [«دِرِّيٌّ»] okumuştur. Ebân b. Osmân, İbnü'l-Müseyyeb, Ebû Recâ ve yine Katâde dâlın fethası, râ harfinin şeddesi ve ardından hemze gelen bir yâ ile «دَرِّيْء» şeklinde okumuşlardır.

فأما الأولى فقراءةٌ واضحةٌ لأنه بناءٌ كثيرٌ يوجد في الأسماء نحو «سِكِّين» وفي الصفاتِ نحوِ «سِكِّير» .

Birinci kıraate gelince, bu açık bir kıraattir; çünkü «سِكِّين» (bıçak) gibi isimlerde ve «سِكِّير» (sarhoş) gibi sıfatlarda çokça bulunan bir vezindir.

وأمَّا القراءةُ الثانية فهي مِنْ الدِّرْءِ بمعنى الدَّفْع أي: يدفع بعضُها بعضاً أو يَدْفعُ ضوءُها خَفاءَها، قيل: ولم يوجد شيءٌ وزنُه فُعِّيل إلاَّ مُرِّيْقاً للعُصْفُر وسُرِّيَّة على قولنا: إنها من السرور، وإنه أُبْدل مِن إحدى المضعَّفاتِ ياءٌ، وأُدْغِمَتْ فيها ياءُ فُعِّيل، ومُرِّيخاً للذي في داخلِ القَرْنِ اليابس، ويقال بكسرِ الميمِ أيضاً، وعُلِّيَّة ودُرِّيْء في هذه القراءة، وذُرِّيَّة أيضاً في قولٍ. وقال بعضهم: «وزن دُرِّيْء في هذه القراءةِ فُعُّول كسُبُّوح قُدُّوْس، فاستُثْقِل توالي الضمِّ فنُقِل إلى الكسرِ، وهذا منقولٌ أيضاً في سُرِّية وذُرِّيَّة.

İkinci kıraat ise ‘defetmek/uzaklaştırmak’ anlamındaki der' (الدِّرْء) kökündendir; yani [yıldızların] birbirini defetmesi veya ışığının karanlığını defetmesi demektir. Haspir çiçeği için kullanılan مُرِّيْق (mürrîk) kelimesi ile -sürûrdan geldiğini, şeddeli harflerden birinin yâ harfine dönüştüğünü ve fû'îl veznindeki yâ harfinin buna idğam edildiğini söyleyen görüşümüze göre- سُرِّيَّة (sürriyye) kelimesi, kurumuş boynuzun içindeki kısım için kullanılan مُرِّيخ (mürrîh) kelimesi -ki mîmin kesresiyle de söylenir-, عُلِّيَّة (ılliyye) kelimesi, bu kıraatteki دُرِّيْء (dürrî') kelimesi ve bir görüşe göre ذُرِّيَّة (zürriyye) kelimesi müstesna olmak üzere فُعِّيل (fu'îl) vezninde hiçbir kelimenin bulunmadığı söylenmiştir. Bazıları şöyle demiştir: «Bu kıraatte دُرِّيْء kelimesinin vezni, سُبُّوح ve قُدُّوْس gibi فُعُّول (fu'ûl) kalıbındadır; zammelerin peş peşe gelmesi ağır bulunduğu için kesreye nakledilmiştir. Bu durum سُرِّية ve ذُرِّيَّة kelimelerinde de nakledilmiştir.»

وأمَّا القراءة الثالثة فتحتمل وجهين، أحدُهما: أَنْ يكونَ أصلُها الهمزَ كقراءةِ حمزةَ، إلاَّ أنه أَبْدَلَ مِنَ الهمزةِ ياءً، وأَدْغم، فَيَتَّحدُ معنى القراءتين، ويُحتمل أَنْ يكونَ نسبةً إلى الدُّر لصفائها وظهورِ إشراقِها.

Üçüncü kıraat ise iki ihtimal taşır. Birincisi: Aslının Hamza'nın kıraatindeki gibi hemzeli olması, ancak hemzeyi yâ harfine çevirip idğam yapmış olmasıdır ki bu durumda iki kıraatin anlamı birleşir. İkincisi: Saflığı ve parlaklığının belirginliği sebebiyle inciye (ed-dürr) nispet edilmiş olması da muhtemeldir.

وأمَّا قراءةُ تشديدِ الياءِ مع فتحِ الدالِ وكسرِها، فالذي يظهرُ أنه منسوبٌ إلى الدُّر. والفتحُ والكسرُ في الدالِ من بابِ تغييراتِ النَّسَبِ.

Dâl harfinin fethası ve kesresiyle birlikte yâ harfinin şeddeli okunduğu kıraate gelince, zâhir olan bunun dürr (inci) kelimesine mensup olduğudur. Dâl harfindeki fetha ve kesre ise nispet değişiklikleri kabilindendir.

وأمَّا فتحُ الدالِ مع المدِّ والهمز ففيها إشكالٌ. قال أبو الفتح:» وهو بناءٌ عزيزٌ لم يُحْفَظْ منه إلاَّ السَّكِّينة بفتح الفاء وتشديد العين «. قلت: وقد حكى الأخفشُ:» فَعَلَيْه السَّكِّينة والوَقار «و» كوكَبٌ دَرِّيْءٌ «مِنْ» دَرَاْتُه «.

Dâl harfinin fethası ile birlikte med ve hemzeli okunuşuna gelince, bunda bir müşkillik vardır. Ebû'l-Feth [İbn Cinnî] şöyle demiştir: «Bu, nâdir bir kalıptır; fânın fethası ve aynın şeddesi ile olan السَّكِّينة (sekîne) kelimesinden başkası hıfzedilmemiştir.» Derim ki: el-Ahfeş: «فَعَلَيْه السَّكِّينة والوَقار» [Onun üzerinde vakar ve sükûnet olsun] ve «دَرَاْتُه» [onu defettim] kökünden «كوكَبٌ دَرِّيْءٌ» kullanımını nakletmiştir.

قولِه: {يُوقَدُ} قرأ ابنُ كثير وأبو عمرٍو» تَوَقَّدَ «بزنة تَفَعَّلَ فعلاً ماضياً فيه ضميرُ فاعِله يعودُ على المصباح، ولا يعودُ على» كوكب «لفسادِ المعنى. والأخوان وأبو بكر» تُوْقَدُ «بضم التاءِ مِنْ فوقُ وفتح القافِ، مضارعَ أَوْقَدَ. وهو مبنيٌّ للمفعولِ. والقائمُ مَقامَ الفاعلِ ضميرٌ يعودُ على» زجاجة «فاسْتَتَرَ في الفعل. وباقي السبعةِ كذلك إلاَّ أنَّه بالياءِ من تحتُ.

Cenâb-ı Hakk'ın: {يُوقَدُ} kavmini İbn Kesîr ve Ebû Amr, تَفَعَّلَ vezninde mazi fiil olarak «تَوَقَّدَ» [tutuşturuldu/yandı] şeklinde okumuşlardır; bundaki fâil zamiri kandile (el-misbâh) döner, anlamın bozulmaması için «كوكب» kelimesine dönmez. İki kardeş [Hamza ve el-Kisâî] ile Ebû Bekr, üstten tâ'nın zammesi ve kāf'ın fethasıyla meçhul muzari fiil olarak «تُوْقَدُ» [yakılır/tutuşturulur] şeklinde okumuşlardır. Nâib-i fâil olan zamir «زجاجة» kelimesine dönüp fiilde gizlenmiştir. Yedi kıraat imamının geri kalanı da aynı şekilde okumuş, ancak alttan yâ ile [«يُوقَدُ» şeklinde] okumuşlardır.

والضميرُ المستترُ يعودُ على المصباح.

[Bu son kıraatteki] müstetir zamir kandile (el-misbâh) dönmektedir.

وقرأ الحسن والسلمي وابن محيصن، ورُوِيَتْ عن عاصم من طريقِ المفضِّلِ كذلك، إلاَّ أنَّه ضَمَّ الدال، جعله مضارع «تَوَقَّدَ» ، والأصلُ: تَتَوَقَّد بتاءَيْن، فحُذِفَ إحداهما ك «تَذَكَّرُ» . والضميرُ أيضاً للزُّجاجة.

el-Hasan, es-Sülemî ve İbn Muhaysın —ayrıca el-Mufaddal tarikiyle Âsım'dan da bu şekilde rivayet edilmiştir— dâl harfini zammeli okumak suretiyle bunu «تَوَقَّدَ» fiilinin muzarisi kılmışlardır. Aslı iki tâ ile تَتَوَقَّدُ şeklindedir; tıpkı «تَذَكَّرُ» kelimesinde olduğu gibi tâ harflerinden biri hazfedilmiştir. Zamir yine sırçaya (ez-zücâce) aittir.

وقرأ عبد الله «وَقَّدَ» فعلاً ماضياً بزنةِ قَتَّلَ مشدداً، أي: المصباح. وقرأ الحسنُ وسَلاَّم أيضاً «يَوَقَّدُ» بالياء مِنْ تحتُ، وضَمِّ الدال، مضارعَ تَوَقَّدَ. والأصلُ يَتَوَقَّدُ بياءٍ من تحتُ، وتاءٍ مِنْ فوقُ، فَحُذِفَتْ التاءُ مِنْ فوقُ. هذا شاذٌ

Abdullah [b. Mes'ûd] قَتَّلَ vezninde şeddeli mazi fiil olarak «وَقَّدَ» şeklinde okumuştur; yani kandil [yandı] demektir. el-Hasan ve Sellâm da alttan yâ ve dâlın zammesi ile تَوَقَّدَ fiilinin muzarisi olarak «يَوَقَّدُ» şeklinde okumuşlardır. Aslı alttan yâ ve üstten tâ ile يَتَوَقَّدُ şeklindedir; üstten olan tâ hazfedilmiştir. Bu şâzz bir okuyuştur;

إذ لم يتوالَ مِثْلان، ولم يَبْقَ في اللفظِ ما يَدُلُّ على المحذوف، بخلافِ «تَنَزَّلُ» و «تَذَكَّرُ» وبابِه؛ فإنَّ فيه تاءَيْن، والباقي يَدُلُّ على ما فُقِد. / وقد يُتَمَحَّلُ لصحتِه وجهٌ من القياس وهو: أنهم قد حَمَلوا أَعِدُ وتَعِدُ ونَعِدُ على يَعِدُ في حَذْفٍ الواوِ لوقوعِها بين ياءٍ وكسرةٍ فكذلك حَمَلوا يَتَوَقَّد بالياء والتاء على تَتَوَقَّد بتاءين، وإنْ لم يكنْ الاستثقالُ موجوداً في الياء والتاء.

çünkü iki benzer harf peş peşe gelmemiştir ve lafızda hazfedileni gösteren bir şey kalmamıştır; oysa «تَنَزَّلُ» ve «تَذَكَّرُ» ile bu baptan olanlarda durum farklıdır, zira onlarda iki tâ vardır ve geride kalan [tâ], kaybolana delalet eder. Bunun sıhhati için kıyastan bir vecih şöyle zorlanabilir: Onlar yâ harfi ile kesre arasında vaki olması sebebiyle vâv harfinin hazfinde أَعِدُ, تَعِدُ ve نَعِدُ kelimelerini يَعِدُ kelimesine hamletmişlerdir; aynı şekilde yâ ve tâ harfinde ağırlık bulunmasa dahi yâ ve tâ ile olan يَتَوَقَّدُ fiilini iki tâ ile olan تَتَوَقَّدُ fiiline hamletmişlerdir.

قوله: {مِن شَجَرَةٍ} «مِنْ» لابتداءِ الغايةِ، وثَمَّ مضافٌ محذوفٌ أي: مِنْ زيتِ شجرةٍ. وزَيْتونة فيها قولان أشهرُهما: أنَّها بدلٌ مِنْ «شجرةٍ» . الثاني: أنها عطفٌ بيان، وهذا مذهبُ الكوفيين وتَبِعهم أبو عليّ. وقد تقدَّم هذا في قوله {مِن مَّآءٍ صَدِيدٍ} [إبراهيم: ١٦] .

Cenâb-ı Hakk'ın: {مِن شَجَرَةٍ} “bir ağaçtan” kavlindeki «مِنْ» ibtidâ-i gāye (başlangıç) içindir. Burada hazfedilmiş bir muzâf vardır; yani: ‘Bir ağacın yağından’ (مِنْ زيتِ شجرةٍ) demektir. «زَيْتونة» kelimesi hakkında iki görüş vardır; bunların en meşhuru: «شجرةٍ» kelimesinden bedel olmasıdır. İkincisi: Atf-ı beyân olmasıdır; bu Kûfelilerin mezhebidir ve Ebû Ali de onlara uymuştur. Bu durum Cenâb-ı Hakk'ın: {مِن مَّآءٍ صَدِيدٍ} “irinli bir sudan” kavlinde daha önce geçmişti.

قوله: {لاَّ شَرْقِيَّةٍ} صفةٌ ل «شَجَرة» ودَخَلَتْ لتفيدَ النفيَ. وقرأ الضحَّاك بالرفعِ على إضمارِ مبتدأ أي: لا هي شرقيةٌ. والجملةُ أيضاً في محل جَرٍّ نعتاً ل «شَجَرة» .

Cenâb-ı Hakk'ın: {لاَّ شَرْقِيَّةٍ} “ne doğuya ait olan” kavli, «شَجَرة» için bir sıfattır ve olumsuzluk bildirmek üzere girmiştir. ed-Dahhâk, gizli bir mübtedaya binaen ref ile okumuştur; yani: ‘O doğuya ait değildir’ (لا هي شرقيةٌ) demektir. Bu cümle de irap bakımından cerr mahallinde olup «شَجَرة» kelimesinin sıfatıdır.

قوله: {يَكَادُ} هذه الجملةُ أيضاً نعتُ ل «شجرةٍ» .

Cenâb-ı Hakk'ın: {يَكَادُ} “neredeyse” kavlinden oluşan bu cümle de «شجرةٍ» için bir sıfattır.

قوله: {وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ} جوابُها محذوفٌ أي: لأضاءَتْ لدلالةِ ما تقدَّمَ عليه، والجملةُ حاليةٌ. وقد تقدَّم تحريرُ هذا في قولِه «رُدُّوا السَّائلَ ولو جاءَ على فَرَس» وأنها لاستقصاءِ الأحوالِ: حتى في هذه الحال. وقرأ

Cenâb-ı Hakk'ın: {وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ} “kendisine bir ateş dokunmasa bile” kavlinin cevabı hazfedilmiştir; yani önceki ifadenin delaleti sebebiyle: ‘Elbette aydınlatırdı’ (لأضاءَتْ) demektir; cümle ise hâl cümlesidir. Bunun tahkiki: ‘İsteyeni, at üzerinde gelse bile geri çeviriniz’ (رُدُّوا السَّائلَ ولو جاءَ على فَرَس) sözünde geçmişti; zira bu ifade durumların en uç noktasını bildirmek içindir: Yani bu durumda bile [ışık verir].

ابن عباس والحسن «يَمْسَسْه» بالياءِ لأنَّ المؤنَّثَ مجازيٌّ، ولأنه قد فُصِلَ بالمفعولِ أيضاً.

İbn Abbâs ve el-Hasan, müenneslik mecazî olduğu ve mef'ûl ile araya fasıla girdiği için yâ ile «يَمْسَسْه» şeklinde okumuşlardır.

قوله: {نُّورٌ على نُورٍ} خبرُ مبتدأ مضمرٍ أي: ذلك نورٌ. و «على نورٍ» صفةٌ ل «نور» .

Cenâb-ı Hakk'ın: {نُّورٌ على نُورٍ} “nur üstüne nurdur” kavli, gizli bir mübtedanın haberidir; yani: ‘İşte bu bir nurdur’ (ذلك نورٌ) demektir. «على نورٍ» ise «نور» için sıfattır.

قوله: {فِي بُيُوتٍ} : فيها ستةُ أوجهٍ. أحدُها: أنها صفةٌ ل «مِشْكاةٍ» أي: كمِشْكاةٍ في بيوتٍ أي: في بيتٍ من بيوتِ الله. الثاني: أنه صفةٌ لمصباح. الثالث: أنه صفةٌ ل «زجاجة» . الرابع: أنه متعلقٌّ ب «تُوْقَدُ» . وعلى هذه الأقوالِ لا يُوقف على «عليم» . الخامس: أنه متعلِّقٌ بمحذوفٍ كقولِه {فِي تِسْعِ آيَاتٍ} [النمل: ١٢] أي: يُسَبِّحونه في بيوت. السادس: أَنْ يتعلَّقَ ب «يُسَبِّحُ» أي: يُسَبِّحُ رجالٌ في بيوت. وفيها تكريرٌ للتوكيدِ كقولِه: {فَفِي الجنة خَالِدِينَ فِيهَا} [هود: ١٠٨] . وعلى هذه القولَيْن فيُوْقَفُ على «عليم» . وقال الشيخ: «وعلى هذه الأقوالِ الثلاثةِ» ولم يُذْكر سوى قولين.

Cenâb-ı Hakk'ın: {فِي بُيُوتٍ} “evlerde” kavlinde altı vecih vardır. Birincisi: «مِشْكاةٍ» için sıfat olmasıdır; yani: ‘Evlerde -yani Allah'ın evlerinden bir evde- bulunan bir kandillik gibi’ demektir. İkincisi: «مصباح» için sıfat olmasıdır. Üçüncüsü: «زجاجة» için sıfat olmasıdır. Dördüncüsü: «تُوْقَدُ» fiiline taalluk etmesidir. Bu görüşlere göre «عليم» kelimesi üzerinde vakıf yapılmaz. Beşincisi: Cenâb-ı Hakk'ın {فِي تِسْعِ آيَاتٍ} “dokuz mucize içinde” kavlinde olduğu gibi mahzuf bir kelimeye taalluk etmesidir; yani: ‘Evlerde O'nu tesbih ederler’ demektir. Altıncısı: «يُسَبِّحُ» fiiline taalluk etmesidir; yani: ‘Evlerde bir kısım adamlar tesbih ederler’ demektir. Cenâb-ı Hakk'ın: {فَفِي الجنة خَالِدِينَ فِيهَا} “artık cennettedirler, orada ebedî kalacaklardır” kavlinde olduğu gibi burada da tekit için bir tekrar vardır. Bu iki görüşe göre ise «عليم» üzerinde vakıf yapılır. Şeyh [Ebû Hayyân]: «Bu üç görüşe göre» demiş, fakat yalnızca iki görüş zikretmiştir.

قوله: {أَذِنَ الله} في محلِّ جرٍّ صفةً ل «بيوتٍ» ، و «أن تُرفع» على حَذْفِ الجارِّ أي: في أَنْ تُرْفَعَ. ولا يجوزُ تَعَلُّقُ «في بيوت» بقوله: «ويُذْكَرُ» لأنه عطفٌ على ما في حَيِّز «أَنْ» ، وما بعد «أَنْ» لا يتقدَّم عليها.

Cenâb-ı Hakk'ın: {أَذِنَ الله} “Allah'ın izin verdiği” kavli cerr mahallinde olup «بيوتٍ» kelimesinin sıfatıdır; «أن تُرفع» ise harf-i cerrin hazfiyle [mansubdur], yani: ‘Yükseltilmesine [izin verdiği]’ (في أَنْ تُرْفَعَ) demektir. «في بيوت» ibaresinin «ويُذْكَرُ» kavline taalluk etmesi caiz değildir; çünkü bu, «أَنْ» harfinin etki alanında (sılasında) olan bir şeye matuftur ve «أَنْ» edatından sonra gelen şey onun önüne geçemez.

قوله: {يُسَبِّحُ} قرأ ابنُ عامرٍ وأبو بكر بفتح الباء مبنياً للمفعولِ.

Cenâb-ı Hakk'ın: {يُسَبِّحُ} “tesbih eder” kavmini İbn Âmir ve Ebû Bekr, bâ harfinin fethasıyla meçhul olarak [«يُسَبَّحُ»] okumuşlardır.

والقائمُ مَقامَ الفاعلِ أحدُ المجروراتِ الثلاثة. والأولى منها بذلك الأولُ لاحتياجِ العاملِ إلى مرفوعِه، والذي يليه أولى. و «رجالٌ» على هذه القراءةِ مرفوعٌ على أحدِ وجهين: إمَّا بفعلٍ مقدرٍ لِتَعَذُّرِ إسنادُ الفعلِ إليه، وكأنه جوابُ سؤالٍ مقدَّرٍ، كأنه قيل: مَنْ يُسَبِّحه؟ فقيل: يُسَبِّحُه رجالٌ. وعليه في أحدِ الوجهين قولُ الشاعر:

Nâib-i fâil ise üç mecrûrdan biridir. Fiil merfûuna ihtiyaç duyduğu için bunlardan nâib-i fâil olmaya en layık olanı birincisidir; ondan sonra gelen de buna daha uygundur. «رجالٌ» kelimesi bu kıraate göre iki vecihten biriyle merfûdur: Ya fiilin doğrudan ona isnat edilmesinin imkânsızlığından ötürü takdirî bir fiil iledir; bu sanki takdirî bir sorunun cevabı gibidir, adeta: ‘O'nu kim tesbih eder?’ denilmiş, buna karşılık: ‘O'nu birtakım adamlar tesbih eder’ (يُسَبِّحُه رجالٌ) denilmiştir. Şairin şu sözü de iki vecihten birine göre bu kabildendir:

٣٤٤٨ - لِيُبْكَ يََزِيْدُ ضارعٌ لخُصُومَةٍ ... ومُخْتَبِطٌ مِمَّا تُطيحُ الطَّوائحُ

3448 - Husumet için boyun eğen ve felaketlerin yıktığı şeylerden ötürü perişan olan kişi Yezîd'e ağlasın!

كأنه قيل: مَنْ يبكيه؟ فقيل: يَبْكيه ضارعٌ. إلاَّ أنَّ في اقتياس هذا خلافاً، منهم مَنْ جَوَّزَه، ومنهم مَنْ مَنعه. والوجهُ الثاني في البيت: أنَّ «يَزيدُ» منادى حُذِف منه حرفُ النداءِ أي: يا يزيد، وهو ضعيف جداً.

Sanki: ‘Ona kim ağlasın?’ denilmiş, buna karşılık: ‘Ona boyun eğen biri ağlasın’ denilmiştir. Ancak bunun kıyas alınması hususunda ihtilaf vardır; onlardan bunu caiz görenler de menedenler de olmuştur. Beyitteki ikinci vecih ise: «يَزيدُ» kelimesinin kendisinden nida harfi hazfedilmiş bir münada olmasıdır; yani: ‘Ey Yezîd!’ (يا يزيد) demektir ki bu son derece zayıftır.

والثاني: أنَّ رجالاً خبرُ مبتدأ محذوفٍ أي: المُسَبِّحه رجالٌ. وعلى هذه القراءةِ يُوْقفُ على الآصال.

İkincisi: «رجال» kelimesinin mahzuf bir mübtedanın haberi olmasıdır; yani: ‘O'nu tesbih edenler birtakım adamlardır’ (المُسَبِّحه رجالٌ) demektir. Bu kıraate göre «الآصال» kelimesi üzerinde vakıf yapılır.

وباقي السبعةِ بكسرِ الباءِ مبنياً للفاعل. والفاعلُ «رجال» فلا يُوْقَفُ على الآصال.

Yedi kıraat imamının geri kalanı ise bâ harfinin kesresiyle mâlûm fiil olarak [«يُسَبِّحُ» şeklinde] okumuşlardır. Fâil ise «رجال» kelimesidir; dolayısıyla «الآصال» üzerinde vakıf yapılmaz.

وقرأ ابن وثاب وأبو حيوة «تُسَبِّح» بالتاءِ مِنْ فوقُ وكسرِ الباء؛ لأنََّ جَمْعَ التكسيرِ يُعامَلُ مُعامَلَةَ المؤنثِ في بعض الأحكامِ وهذا منها. وقرأ أبو جعفر كذلك إلاَّ أنَّه فَتَح الباءَ. وخَرَّجها الزمخشري على إسنادِ الفعل إلى الغُدُوّ والآصال على زيادة الباء، كقولهم: «صِيْد عليه يومان» أي: وَحْشُها.

İbn Vessâb ve Ebû Hayve, üstten tâ ve bâ harfinin kesresi ile «تُسَبِّح» şeklinde okumuşlardır; zira cemi teksîr (kuralsız çoğul) bazı hükümlerde müennes muamelesi görür, bu da onlardandır. Ebû Ca'fer de aynı şekilde okumuş, ancak bâ harfini fethalamıştır [«تُسَبَّح»]. ez-Zemahşerî bunu: ‘ صِيْد عليه يومان ’ [Av hayvanı iki gün boyunca avlandı] sözlerinde olduğu gibi, bâ harfinin zâid oluşuna binaen fiilin «الغُدُوّ» ve «الآصال» kelimelerine isnat edilmesi şeklinde tevil etmiştir.

وخَرَّّجها غيرُه على أنَّ القائمَ مَقامَ الفاعلِ ضميرُ التسبيحة أي: تُسَبَّح التسبيحةُ، على المجازِ المُسَوَّغ لإِسنادِه إلى الوقتين، كما خَرَّجوا قراءةَ أَبي جعفرٍ أيضاً {ليجزى قَوْماً بِمَا كَانُواْ يَكْسِبُونَ} [الجاثية: ١٤] أي: ليجزى الجزاءُ قوماً، بل هذا أَوْلى مِنْ آيةِ الجاثية؛ إذ ليس هنا مفعولٌ صريح.

Başkası ise bunu, Cenâb-ı Hakk'ın: {ليجزى قَوْماً بِمَا كَانُواْ يَكْسِبُونَ} “kazandıklarından ötürü bir topluluğu cezalandırması için” ayetindeki Ebû Ca'fer kıraatini ‘ceza bir topluluğa verilsin’ (ليجزى الجزاءُ قوماً) şeklinde tevil ettikleri gibi, iki vakte isnadı caiz kılan bir mecaza binaen nâib-i fâilin tesbih masdarına ait zamir olması şeklinde tevil etmiştir; yani: ‘Tesbih edilen tesbih edilsin’ (تُسَبَّح التسبيحةُ) demektir; hatta bu, Câsiye Sûresi'ndeki ayetten daha evladır; zira burada sarih bir mef'ûl bulunmamaktadır.

قوله: {لاَّ تُلْهِيهِمْ} : في محلِّ رفعٍ صفةً ل «رجالٌ» .

Cenâb-ı Hakk'ın: {لاَّ تُلْهِيهِمْ} “onları alıkoymaz” kavli, ref mahallinde olup «رجالٌ» kelimesinin sıfatıdır.

قوله: {يَخَافُونَ} يجوزُ أَنْ تكونَ نعتاً ثانياً لرجال، وأَنْ تكونَ حالاً مِنْ مفعول «تُلْهِيْهم» ، و «يوماً» مفعولٌ به لا ظرفٌ على الأظهر. و «يتقلَّبُ» صفةٌ ل يوماً.

Cenâb-ı Hakk'ın: {يَخَافُونَ} “korkarlar” kavlinin «رجال» kelimesine ikinci bir sıfat olması da «تُلْهِيْهم» fiilinin mef'ûlünden hâl olması da caizdir; «يوماً» kelimesi en zâhir görüşe göre zarf değil mef'ûlün bihtir. «يتقلبُ» cümlesi ise «يوماً» kelimesinin sıfatıdır.

قوله: {لِيَجْزِيَهُمُ} : يجوز تعلُّقُه ب «يُسَبِّح» أي: يُسَبِّحون لأجل الجزاء. ويجوزُ تعلُّقُه بمحذوفٍ أي: فعلوا ذلك ليَجْزيهم. وظاهرُ كلامِ الزمخشري أنه من بابِ الإِعمال فإنه قال: «والمعنى: يُسَبِّحونَ، ويَخافون ليجزِيَهم، ويكونُ على إعمالِ الثاني للحذف من الأول.

Cenâb-ı Hakk'ın: {لِيَجْزِيَهُمُ} “onları mükâfatlandırması için” kavlinin «يُسَبِّح» fiiline taalluk etmesi caizdir; yani: ‘Mükâfat için tesbih ederler’ demektir. Mahzuf bir fiile taalluk etmesi de caizdir; yani: ‘[Allah] kendilerini mükâfatlandırsın diye böyle yaptılar’ demektir. ez-Zemahşerî'nin sözünün zâhiri bunun i'mâl babından olduğunu göstermektedir; zira o şöyle demiştir: «Anlam şudur: [Allah] onları mükâfatlandırsın diye tesbih ederler ve korkarlar; bu da birincisinden hazfedilip ikincisinin amel ettirilmesi kabilindendir.»

قوله: {أَحْسَنَ مَا عَمِلُواْ} أي ثوابَ أحسنِ، أو أحسنَ جزاءِ ما عملوا. و» ما «مصدريةٌ أو بمعنى الذي أنكرة.

Cenâb-ı Hakk'ın: {أَحْسَنَ مَا عَمِلُواْ} “yaptıklarının en güzeliyle” kavli, ‘en güzelin sevabıyla’ yahut ‘yaptıklarının en güzel karşılığıyla’ demektir. «ما» edatı masdariyyedir yahut nekra olan ellezî (الذي) anlamındadır.

قوله: {بِقِيعَةٍ} : فيه وجهان، أحدُهما: أنَّه متعلقٌ بمحذوفٍ على أنه صفةٌ لسراب. والثاني: أنَّه ظرفٌ. والعاملُ فيه الاستقرارُ العاملُ في كاف التشبيه. والسَّرابُ: ما يتراءى للإِنسانِ في القَفْرِ في شِدةِ الحرِّ مِمَّا يُشْبِه الماءَ. وقيل: ما يتكاثَفُ في قُعُوْر القِيْعان. قال الشاعر:

Cenâb-ı Hakk'ın: {بِقِيعَةٍ} “düzlükteki” kavlinde iki vecih vardır. Birincisi: Serâb (سَراب) kelimesine sıfat olmak üzere mahzuf bir kelimeye müteallık olmasıdır. İkincisi: Zarf olmasıdır; bundaki âmil ise teşbih kâf'ında amel eden istikrar (hükmü)dür. Serâb (السَّراب); şiddetli sıcakta çölde insana su gibi görünen şeydir. Düzlüklerin dibinde yoğunlaşan şey olduğu da söylenmiştir. Şair şöyle demiştir:

٣٤٤٩ - فلَّما كَفَفَتُ الحربَ كانَتْ عهودُكُمْ ... كَلَمْعِ سَرابٍ في الفَلا مُتَأَلِّقِ

3449 - Savaşa son verdiğimde, ahitleriniz çölde parıldayan bir serabın ışıltısı gibi oluverdi.

يُضرب به المَثَلُ لِمَنْ يَظُنُّ بشيءٍ خيراً فَيَخْلُفُ. / وقيل: هو الشُّعاع الذي يَرْمي به نصفُ النهار في شدَّةِ الحَرِّ، يُخَيَّل للناظرِ أنه الماءُ السارِبُ أي الجاري. والقِيْعَةُ: بمعنى القاعِ. وهو المُنبَسِطُ من الأرضِ. وقد تقدَّم في طه. وقيل: بل هي جمعُه كجارٍ وجِيْزَة.

Bir şey hakkında hayır zannedip de zannı boşa çıkan kimse için bununla darbımesel getirilir. / Şiddetli sıcakta gün ortasında yayılan ve bakan kişiye sârib yani akıcı bir su gibi görünen ışık olduğu da söylenmiştir. Kî'ah (القِيعَةُ) ise kâ' (القاعِ) anlamındadır; o da yerin düz ve geniş olanıdır. Bu husus Tâhâ Sûresi'nde geçmişti. [Kî'ah kelimesinin], câr (جار) ve cîze (جِيزَة) gibi onun çoğulu olduğu da söylenmiştir.

وَقرأ مسلمة بن محارب بتاء ممطوطة. وروي عنه بتاءٍ شَكْلِ الهاء، ويَقف عليها بالهاء. وفيها أوجهٌ، أحدها: أَنْ تكونَ بمعنى قِيْعَة كالعامَّةِ، وإنما أَشْبع الفتحةَ فتولَّد منها ألِفٌ كقولِه: «مُخْرَنْبِقٌ ليَنْباعَ» قاله صاحب «اللوامح» . والثاني: أنه جمع قِيْعَة، وإنما وَقَف عليها بالهاء ذهاباً به مَذْهَبَ لغةِ طيِّىء في قولهم: «الإِخْوةُ والأخواهْ، ودَفْنُ البناهُ مِنْ المَكْرُماهُ» أي: والأخوات، والبنات، والمَكْرُمات. وهذه القراءةُ تؤيِّدُ أنَّ قِيْعَة جمع قاع. الثالث قال الزمخشري: «وقولُ بعضِهم: بقيعاة بتاء مُدَوَّرَة كرجلٍ عِزْهاة» فظاهرُ هذا أنه جعل هذا بناءً مستقلاً ليس جمعاً ولا اتِّساعاً.

Mesleme b. Muhârib açık tâ (تاء ممطوطة) ile [بقيعاتٍ şeklinde] okumuştur. Ondan he şeklindeki tâ (تاءٍ شَكْلِ الهاء) ile de rivayet edilmiş olup üzerinde he (هـ) ile vakfetmektedir. Bu kıraatte birkaç vecih vardır. Birincisi: Cumhûrun kıraatindeki gibi kî'ah (قِيْعَة) anlamında olmasıdır; fethayı işbâ' yapmış (uzatmış), böylece: «مُخْرَنْبِقٌ ليَنْباعَ» sözünde olduğu gibi ondan bir elif türemiştir. Bunu el-Levâmih sahibi söylemiştir. İkincisi: Kî'ah kelimesinin çoğulu olmasıdır; Tayy kabilesinin: «الإِخْوةُ والأخواهْ، ودَفْنُ البناهُ مِنْ المَكْرُماهُ» yani ‘kız kardeşler (الأخوات), kız çocukları (البنات) ve güzel hasletler (المَكْرُمات)’ sözlerindeki lehçelerine uyarak üzerinde he ile vakfetmiştir. Bu kıraat, kî'ah kelimesinin kâ' (قاع) kelimesinin çoğulu olduğunu destekler. Üçüncüsü: ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Bazılarının, [müenneslik he'si almış erkek ismi olan] 'ızhâh (عِزْهاة) gibi yuvarlak tâ ile bekî'âh (بقيعاة) şeklinde okumasıdır.» Bu ifadenin zâhiri, onun bunu çoğul veya genişletme (ittisâ') değil, müstakil bir kalıp kabul ettiğini göstermektedir.

وقوله: {يَحْسَبُهُ الظمآن} جملةٌ في محل الجرِّ صفةً لسَراب أيضاً. وحَسُن ذلك لتقدُّمِ الجارِّ على الجملةِ. هذا إنْ جَعَلْنا الجارَّ صفةً. والضمائرُ المرفوعةُ في «جاءَه» وفي «لم يَجِدْه» وفي «وَجَد» ، والضمائرُ في «عنده» وفي «وَفَّاه» وفي «حسابه» كلُّها تَرْجِع إلى الظمآن؛ لأنَّ المرادَ به الكافرُ المذكورُ أولاً. وهذا قول الزمخشري وهو حَسَنٌ. وقيل: بل الضميران في «جاءه» و «وجد» عائدان على الظمآن، والباقيةُ عائدةٌ على الكافر، وإنما أُفْرِدَ الضميرُ على هذا وإنْ تَقَدَّمه جمعُ وهو قولُه: {والذين كفروا} حَمْلاً على المعنى، إذِ المعنى: كلُّ واحدٍ من الكفار. والأولُ أَوْلى لاتساقِ الضمائرِ.

Cenâb-ı Hakk'ın: {يَحْسَبُهُ الظمآن} “susayanın sandığı” kavli, cer mahallinde olup yine serâb (سَراب) kelimesinin sıfatı olan bir cümledir. Câr ve mecrûrun cümlenin önüne geçmesi sebebiyle bu caiz ve güzel olmuştur. Bu, câr ve mecrûru sıfat kabul etmemiz durumundadır. «جاءَه» , «لم يَجِدْه» ve «وَجَد» fiillerindeki merfû zamirler ile «عنده» , «وَفَّاه» ve «حسابه» kelimelerindeki zamirlerin hepsi susayana (الظمآن) racidir; zira bundan maksat, başta zikredilen kâfirdir. Bu ez-Zemahşerî'nin görüşü olup güzeldir. «جاءه» ve «وجد» fiillerindeki iki zamirin susayana, diğerlerinin ise kâfire raci olduğu da söylenmiştir. Bu görüşe göre, kendisinden önce: {والذين كفروا} “inkâr edenler” kavli şeklinde çoğul geçmiş olmasına rağmen zamirin müfred getirilmesi mânâya hamledilmesindendir; zira mânâ: ‘Kâfirlerin her biri’ demektir. Zamirlerin birbiriyle uyumu açısından birinci görüş daha evladır.

وقرأ أَبو جعفر ورُوِيَتْ عن نافع «الظَّمان» بإلقاءِ حركةِ الهمزةِ على الميمِ.

Ebû Ca'fer -Nâfi'den de rivayet edildiği üzere- hemzenin harekesini mîm harfine naklederek [hemzesiz olarak] «الظَّمان» şeklinde okumuştur.

قوله: {أَوْ كَظُلُمَاتٍ} : فيه: أوجهٌ، أحدها: أنه نَسَقٌ على «كسَراب» ، على حَذْفِ مضافٍ واحدٍ تقديرُه: أو كذي ظُلُمات. ودَلَّ على هذا المضافِ قولُه: {إِذَآ أَخْرَجَ يَدَهُ لَمْ يَكَدْ يَرَاهَا} فالكنايةُ تعودُ إلى المضافِ المحذوفِ وهو قولُ أبي عليّ. الثاني: أنه على حَذْفِ مضافين تقديرُهما: أو كأعمال ذي ظلمات، فتُقَدِّر «ذي» ليصِحَّ عَوْدُ الضميرِ إليه في قوله: {إِذَآ أَخْرَجَ يَدَهُ} ، وتُقَدِّر «أعمال» ليَصِحَّ تشبيهُ أعمالِ الكفارِ بأعمالِ صاحبِ الظُلْمَةِ، إذ لا معنى لتشبيهِ العملِ بصاحبِ الظُّلْمةِ. الثالث: أنه لا حاجةَ

Cenâb-ı Hakk'ın: {أَوْ كَظُلُمَاتٍ} “yahut karanlıklar gibidir” kavlinde birkaç vecih vardır. Birincisi: Bir muzâfın hazfiyle «كسَراب» üzerine atıf olmasıdır; takdiri: ‘Yahut karanlıklar sahibi [bir kimse] gibi’ (أو كذي ظُلُمات) şeklindedir. Bu muzâfa Cenâb-ı Hakk'ın: {إِذَآ أَخْرَجَ يَدَهُ لَمْ يَكَدْ يَرَاهَا} “elini çıkardığı zaman neredeyse onu bile göremez” kavli delalet etmektedir; zira zamir mahzuf olan muzâfa dönmektedir. Bu, Ebû Ali'nin görüşüdür. İkincisi: İki muzâfın hazfi üzere olmasıdır; takdirleri: ‘Yahut karanlıklar sahibinin amelleri gibi’ (أو كأعمال ذي ظلمات) şeklindedir. Cenâb-ı Hakk'ın: {إِذَآ أَخْرَجَ يَدَهُ} “elini çıkardığı zaman” kavlindeki zamirin ona dönmesinin sahih olması için «ذي» kelimesini takdir edersin; kâfirlerin amellerinin karanlık sahibinin amellerine benzetilmesinin sahih olması için de «أعمال» kelimesini takdir edersin; zira ameli karanlık sahibine benzetmenin bir anlamı yoktur. Üçüncüsü: Hiçbir hazfe ihtiyaç

إلى حَذْفٍ البتة. والمعنى: أنه شَبَّه أعمالَ الكفارَ في حَيْلولَتِها بين القلبِ وما يَهْتدي به بالظُّلْمة. وأمَّا الضميران في «أَخْرج يَده» فيعودان على محذوفٍ دَلَّ عليه المعنى أي: إذا أخرج يَدَه مَنْ فيها.

olmamasıdır. Mânâ şudur: [Allah], kâfirlerin amellerini, kalp ile kalbin hidayet bulacağı şey arasına girmesi bakımından karanlığa benzetmiştir. «أَخْرج يَده» ibaresindeki iki zamir ise mânânın delalet ettiği mahzuf bir isme dönmektedir; yani: ‘O karanlıkların içindeki kimse elini çıkardığı zaman’ demektir.

و «أو» هنا للتنويعِ لا للشَّكِّ. وقيل: بل هي للتخييرِ أي: شَبَّهوا أعمالَهم بهذا أو بهذا.

Buradaki «أو» edatı şüphe için değil, çeşitlendirme (tenvî') içindir. Muhayyerlik (tahyîr) için olduğu da söylenmiştir; yani: ‘Amellerini şuna veya buna benzetiniz’ demektir.

وقرأ سفيان بن حسين «أوَ كظٌلُمات» بفتح الواو، جَعَلها عاطفةً دَخَلَتْ عليها همزةُ الاستفهام الذي معناه التقريرُ. وقد تَقدَّم ذلك في قولِه: {أَوَ أَمِنَ أَهْلُ القرى} [الأعراف: ٩٨] .

Süfyân b. Hüseyn vâv'ın fethasıyla «أوَ كظٌلُمات» şeklinde okumuştur; vâv harfini atıf harfi kılmış, başına da takrir anlamı taşıyan istifham hemzesi girmiştir. Bu husus daha önce Cenâb-ı Hakk'ın: {أَوَ أَمِنَ أَهْلُ القرى} “Yoksa o kentlerin halkı güvende mi hissetti?” [el-A'râf: 98] kavlinde geçmişti.

قوله: {فِي بَحْرٍ لُّجِّيٍّ} : «في بحرٍ» صفةٌ لظلمات فيتعلَّقُ بمحذوفٍ. واللُّجِّيُّ منسوبٌ إلى اللُّجِّ وهو معظمُ البحرِ. كذا قال الزمخشري. وقال غيرُه: منسوبٌ إلى اللُجَّة بالتاء وهي أيضاً مُعْظمه، فاللجِّيُّ هو العميقُ الكثيرُ الماءِ.

Cenâb-ı Hakk'ın: {فِي بَحْرٍ لُّجِّيٍّ} “engin bir denizdeki” kavlindeki «في بحرٍ» ibaresi «ظلمات» kelimesinin sıfatıdır ve mahzuf bir kelimeye müteallıktır. Lüccî (اللُّجِّيُّ) kelimesi, denizin büyük kısmı/derinliği anlamına gelen lücc (اللُّجِّ) kelimesine mensuptur. ez-Zemahşerî böyle demiştir. Başkası ise şöyle demiştir: Tâ ile lücce (اللُجَّة) kelimesine mensuptur; o da denizin büyük kısmıdır. Buna göre lüccî; derin ve suyu çok olan [deniz] demektir.

قوله: {يَغْشَاهُ مَوْجٌ} صفةٌ أخرى ل «بَحْرٍ» هذا إذا أَعَدْنا الضميرَ في «يَغْشاه» على «بحرٍ» وهو الظاهر. وإنْ قدَّرنا مضافاً محذوفاً أي: أو كذي ظُلُمات كما فَعَل بعضُهم كان الضمير في «يَغْشاه» عائداً عليه، وكانت الجملةُ حالاً منه لتخصُّصِه بالإِضافة، أو صفةً له.

Cenâb-ı Hakk'ın: {يَغْشَاهُ مَوْجٌ} “onu bir dalganın bürüdüğü” kavli, «بَحْرٍ» kelimesinin diğer bir sıfatıdır; bu, «يَغْشاه» fiilindeki zamiri zâhir olan görüş üzere «بحرٍ» kelimesine döndürdüğümüz takdirdedir. Şayet bazılarının yaptığı gibi mahzuf bir muzâf takdir edersek -yani: ‘Yahut karanlıklar sahibi gibi’ dersek- «يَغْشاه» fiilindeki zamir ona raci olur; bu durumda cümle, izâfetle tahsis kazandığı için ondan hâl yahut onun sıfatı olur.

قوله: {مِّن فَوْقِهِ مَوْجٌ} يجوزُ أَنْ تكونَ هذه جملةً مِنْ مبتدأ وخبر، صفةً ل «موجٌ» الأول. ويجوزُ أن يُجْعَلَ الوصفُ الجارَّ والمجرورَ فقط و «مَوْجٌ» فاعلٌ به لاعتمادهِ على الموصوفِ.

Cenâb-ı Hakk'ın: {مِّن فَوْقِهِ مَوْجٌ} “onun üstünde bir dalga [daha]” kavlinin, mübteda ve haberden oluşan ve birinci «موجٌ» kelimesinin sıfatı olan bir cümle olması caizdir. Sıfatın sadece câr ve mecrûr kılınması, «مَوْجٌ» kelimesinin ise mevsûfa dayanması sebebiyle onun fâili kılınması da caizdir.

قوله: {مِّن فَوْقِهِ سَحَابٌ} فيه الوجهان المذكوران قبلَه: من كونِ الجملةِ صفةً ل «موج» الثاني، أو الجارِّ فقط.

Cenâb-ı Hakk'ın: {مِّن فَوْقِهِ سَحَابٌ} “onun da üstünde bir bulut” kavlinde, bundan önce zikredilen iki vecih geçerlidir: Cümlenin ikinci «موج» kelimesine sıfat olması yahut [sıfatın] yalnızca câr ve mecrûr olması vecihleri.

قوله: {ظُلُمَاتٌ} قرأ العامَّةُ بالرفع وفيه وجهان، أجودُهما: أن يكونَ خبرَ مبتدأ مضمرٍ تقديرُه: هذه، أو تلك ظلمات. الثاني: أَنْ يكونَ «ظُلُمات» مبتدأً. والجملةُ من قولِه «بعضُها فوقَ بعض» خبرُه. ذكره الحوفي. وفيه نظرٌ لأنَّه لا مُسَوِّغ للابتداء بهذه النكرةِ، اللَّهم إلاَّ أَنْ يُقالَ: إنها موصوفةً تقديراً، أي: ظلماتٌ كثيرةٌ متكاثفةٌ كقولهم: «السَّمْنُ مَنَوَانِ بدرهم» .

Cenâb-ı Hakk'ın: {ظُلُمَاتٌ} “[üst üste] karanlıklar” kavlini cumhûr ref ile okumuştur; bunda iki vecih vardır. En kuvvetli olanı: Takdiri ‘Bunlar karanlıklardır’ (هذه، أو تلك ظلمات) şeklinde olan gizli bir mübtedanın haberi olmasıdır. İkincisi: «ظُلُمات» kelimesinin mübteda olmasıdır. Cenâb-ı Hakk'ın: «بعضُها فوقَ بعض» kavlinden oluşan cümle ise onun haberidir. Bunu el-Hûfî zikretmiştir. Ancak bu görüşte tutarsızlık vardır; zira bu nekra kelime ile ibtidâ yapmayı (başlamayı) caiz kılacak bir sebep (müsevvığ) yoktur; meğerki takdiren mevsûf olduğu söylensin; yani: Arapların: «السَّمْنُ مَنَوَانِ بدرهم» (Yağ[ın] iki menn'i bir dirhemedir) sözünde olduğu gibi ‘birbiri üstüne yığılmış pek çok karanlıklar’ takdirinde olsun.

وقرأ ابن كثير «ظلماتٍ» بالجرِّ إلاَّ أنَّ البزيَّ روى عنه حينئذٍ حَذْفَ التنوينِ من «سَحاب» ، فقرأ البزي عنه «سحابُ ظلماتٍ» بإضافة «سَحابُ» ل «ظلمات» .

İbn Kesîr cer ile «ظلماتٍ» şeklinde okumuştur. Ancak el-Bezzî, bu durumda «سَحاب» kelimesinden tenvinin hazfedildiğini ondan rivayet etmiş ve el-Bezzî ondan «سَحابُ» kelimesinin «ظلمات» kelimesine izâfetiyle «سحابُ ظلماتٍ» şeklinde nakletmiştir.

وروى قنبل عنه التنوينَ في «سَحابٌ» كالجماعة مع جرِّه ل «ظُلُماتٍ» . فأمَّا روايةُ البزي فقال أبو البقاء: / «جَعَلَ الموجَ المتراكمَ بمنزلةِ السحابِ» ، وأمَّا روايةُ قنبل فإنه جَعَلَ «ظلماتٍ» بدلاً مِنْ «ظلماتٍ» الأولى.

Kunbul ise «ظُلُماتٍ» kelimesini cer etmekle birlikte «سَحابٌ» kelimesini cemaat gibi tenvinli olarak ondan rivayet etmiştir. el-Bezzî'nin rivayetine gelince, Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: / «Üst üste yığılmış dalgayı bulut mesabesinde kılmıştır.» Kunbul'un rivayetine gelince, o «ظلماتٍ» kelimesini birinci «ظلماتٍ» kelimesinden bedel kılmıştır.

قوله: {بَعْضُهَا فَوْقَ بَعْضٍ} جملةٌ مِنْ مبتدأ وخبرٍ في موضعِ رفعٍ أو خبرٍ على حَسَبِ القراءتين في «ظلمات» قبلَها لأنها صفةٌ لها. وجَوَّز الحوفيُّ على قراءةِ رفع «ظلماتٌ» في «بعضُها» أن يكونَ بدلاً من «ظلمات» . ورُدَّ عليه من حيث المعنى؛ إذ المعنى على الإِخبارِ بأنها ظلماتٌ، وأنَّ بعضَ تلك الظلماتِ

Cenâb-ı Hakk'ın: {بَعْضُهَا فَوْقَ بَعْضٍ} “bir kısmı bir kısmının üstündedir” kavli, kendisinden önceki «ظلمات» kelimesindeki iki kıraate göre sıfatı olduğu için ref mahallinde bir mübteda ve haber cümlesidir. el-Hûfî, «ظلماتٌ» kelimesinin ref ile okunuşuna göre «بعضُها» kelimesinin «ظلمات» kelimesinden bedel olmasını caiz görmüştür. Ancak anlam bakımından buna itiraz edilmiştir; zira mânâ, bunların karanlıklar olduğunu ve bu karanlıkların bir kısmının

فوق بعضٍ وصفاً لها بالتراكم، لا أنَّ المعنى: أن بعضَ تلك الظلماتِ فوقَ بعضٍ، من غيرِ إخبارٍ بأن تلك الظلماتِ السابقةَ ظلماتٌ متراكمةٌ. وفيه نظرٌ؛ إذ لا فرقَ بين قولِك «بعضُ الظلماتِ فوقَ بعض» ، وبين قولك «الظلماتُ بعضُها فوقَ بعضٍ» وإنْ تُخُيِّل ذلك في بادِىءِ الرَّأْيِ.

birbiri üstüne yığılmış olduğunu niteleyerek haber vermek üzerinedir; yoksa önceki karanlıkların üst üste yığılmış karanlıklar olduğunu haber vermeksizin mânâ: ‘O karanlıkların bir kısmı diğerinin üstündedir’ demek değildir. Ancak bu itirazda tutarsızlık vardır; zira ilk bakışta öyle zannedilse bile senin: «بعضُ الظلماتِ فوقَ بعض» (Karanlıkların bir kısmı diğerinin üstündedir) sözün ile «الظلماتُ بعضُها فوقَ بعضٍ» (Karanlıklar, bir kısmı diğerinin üstündedir) sözün arasında bir fark yoktur.

وقد تقدَّم الكلامُ في «كاد» ، وأن بعضَهم زَعَم أنَّ نَفْيَها إثباتٌ وإثباتَها نفيٌ. وتَقَدَّمَتْ أدلةُ ذلك في البقرة فَأَغْنى عن إعادتِه. وقال الزمخشري هنا: «لم يَكْدَ يَراها مبالغةٌ في لم يرها أي: لم يَقْرُبُ أَنْ يَراها فضلاً أنْ يَراها. ومنه قولُ ذي الرمة:

Kâde (كاد) fiili hakkındaki açıklamalar ve bazılarının, onun nefyinin ispat, ispatının ise nefiy olduğunu iddia ettikleri hususu daha önce geçmişti. Bunun delilleri Bakara Sûresi'nde geçtiğinden burada tekrara hacet kalmamıştır. ez-Zemahşerî burada şöyle demiştir: «{لم يَكْدَ يَراها} ifadesi, ‘onu görmedi’ (لم يرها) mânâsında mübalağadır; yani: Onu görmesi şöyle dursun, neredeyse görmeye bile yaklaşamadı demektir. Zü'r-Rimme'nin şu sözü de bu kabildendir:

٣٤٥٠ - إذا غَيَّر النَّأْيُ المُحِبِّيْنَ لم يَكَدْ ... رَسِيْسُ الهوى مِنْ حُبِّ مَيَّةَ يَبْرَحُ

3450 - Uzaklık sevenleri değiştirdiğinde, Meyye'nin aşkından kaynaklanan gizli sevda neredeyse hiç zail olmuyor,

أي: لم يَقْرُبْ مِنْ البَراح فما بالُه يَبْرَحُ» . وقال أبوة البقاء: «أختلف الناسُ في تأويلِ هذا الكلامِ. ومَنْشَأُ الاختلافِ فيه: أنَّ موضوعَ» كاد «إذا نُفِيَتْ: وقوعُ الفعلِ. وأكثرُ المفسِّرين على أن المعنى: أنَّه لا يرى يدَه، فعلى هذا: في التقديرِ ثلاثةُ أوجهٍ، أحدُها: أنَّ التقديرَ: لم يَرَها ولم يَكَدْ، ذَكرَه جماعةٌ من النحويين. وهذا خطأٌ؛ لأنَّ قولَه» لم يَرَها «جزمٌ بنفيِ الرؤيةِ وقوله:» لم يَكَدْ «إذا أخرجها على مقتضى البابِ كان التقديرُ: ولم يكَدْ يَراها كما هو مُصَرَّحٌ به في الآية. فإنْ أراد هذا القائلُ أنَّه لم يَكَدْ يراها، وأنه رآها بعد جُهْدٍ، تناقَضَ؛ لأنه نفى الرؤية ثم أَثْبَتها، وإنْ كان معنى» لم يكَدْ يَراها «: لم يَرَها البتةَ

yani: Yok olmaya yaklaşmadı bile; öyleyse nasıl zail olsun ki!» Ebü'l-Bekâ ise şöyle demiştir: «İnsanlar bu ifadenin tevilinde ihtilaf etmişlerdir. Bu ihtilafın kaynağı şudur: 'Kâde' (كاد) fiilinin vaz'ı nefyedildiği zaman eylemin vuku bulmasıdır. Müfessirlerin çoğuna göre anlam: ‘O, elini göremez’ şeklindedir. Buna göre takdirde üç vecih vardır. Birincisi: Takdirin: ‘Onu görmedi ve neredeyse [görecek de] değildi’ (لم يَرَها ولم يَكَدْ) şeklinde olmasıdır; bunu bir grup nahivci zikretmiştir. Bu ise yanlıştır; zira ‘Onu görmedi’ (لم يَرَها) sözü görmenin kesin olarak nefyedilmesidir. ‘Neredeyse [görecek de] değildi’ (لم يَكَدْ) sözü ise bu babın kuralına göre çıkarıldığında takdir: Âyette açıkça ifade edildiği gibi ‘Neredeyse onu görmeyecekti’ (ولم يكَدْ يَراها) şeklinde olur. Şayet bu sözü söyleyen kimse, ‘Onu neredeyse görmeyecekti, fakat büyük bir çabadan sonra gördü’ anlamını kastetmişse tenakuza düşmüş olur; çünkü önce görmeyi nefyetmiş, sonra da ispat etmiştir. Şayet ‘Neredeyse onu görmeyecekti’ (لم يكَدْ يَراها) ifadesinin anlamı, bu babdaki ekseriyetin hilafına ‘Onu kesinlikle görmedi’ (لم يَرَها البتةَ)

على خلافِ الأكثرِ في هذا الباب، فينبغي أَنْ يُحْمَلَ عليه مِنْ غير أَنْ يُقَدِّرَ لم يَرَها. والوجه الثاني: أنَّ» كاد «زائدةٌ وهو بعيدٌ. والثالث: أنَّ» كاد «أُخْرِجَتْ ههنا على معنى» قارب «والمعنى: لم يقارِبْ رؤيتَها، وإذا لم يقارِبْها باعَدَها.

demek ise, ‘Onu görmedi’ (لم يَرَها) şeklinde bir takdir yapmaksızın bu mânâya hamledilmesi gerekir. İkinci vecih: ‘Kâde’ (كاد) fiilinin zâid olmasıdır; bu ise uzak bir ihtimaldir. Üçüncüsü: ‘Kâde’ fiilinin burada ‘yaklaştı’ (قارب) mânâsında kullanılmış olmasıdır. Anlam: ‘Onu görmeye yaklaşamadı; yaklaşamayınca da ondan tamamen uzak kaldı’ demektir.

وعليه جاء قولُ ذي الرمة:

Zü'r-Rimme'nin şu sözü de bu kurala göre gelmiştir:

إذا غَيَّر النَّأْيُ. . . . . . . . . . . . . . ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Uzaklık değiştirdiğinde... [şeklindeki beytin tamamı.]

البيت. أي: لم يقارِبِ البَراحَ. ومِنْ هنا حُكي عن ذي الرمة أنه لَمَّا رُوْجِع في هذا البيت قال: لم أجِدْ بدل «لم يَكَدْ» . والمعنى الثاني: أنَّه رآها بعد جُهْدٍ. والتشبيهُ على هذا صحيحٌ لأنَّه مع شدَّة الظُّلْمة إذا أَحَدَّ نظرَه إلى يدِه وقرَّبها مِنْ عَيْنِه رآها «انتهى.

Yani: Zail olmaya yaklaşmadı bile. İşte bundan dolayı Zü'r-Rimme'ye bu beyit hakkında itiraz edildiğinde: ‘«لم يَكَدْ» yerine başka kelime bulamadım’ dediği rivayet edilmiştir. İkinci mânâ ise: ‘Zorlu bir çabadan sonra onu gördü’ şeklindedir. Teşbih bu mânâya göre de sahihtir; zira kişi karanlığın şiddetine rağmen gözünü eline dikip onu gözüne yaklaştırırsa onu görür.» [Ebü'l-Bekâ'nın sözü] bitti.

أمَّا الوجهُ الأولُ وهو ما ذكره أنه قولُ الأكثرِ: مِنْ أنَّه يكونَ إثباتاً، فقد تقدَّم أنه غيرُ صحيحٍ وليس هو قولَ الأكثرِ، وإنما غَرَّهم في ذلك آيةُ البقرة. وما أَنْشَدْناه عن بعضِهم لُغْزاً وهو:

Birinci veche -yani onun çoğunluğun görüşü olarak zikrettiği, [nefyin] ispat olması durumuna- gelince; bunun sahih olmadığı ve çoğunluğun görüşü de olmadığı daha önce geçmişti; onları bu konuda yanıltan şey ancak Bakara Sûresi'ndeki ayettir. Bazılarından bir muamma (bulmaca) olarak naklettiğimiz şu beyitler de bu kabildendir:

٣٤٥١ - أَنْحْوِيَّ هذا العصرِ ماهي لفظَةٌ ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

3451 - Ey bu asrın nahivcisi! Nedir o kelime ki...

البيتين. وأمَّا [ما] ذكره مِنْ زيادةِ» كاد «فهو قولُ أبي بكرٍ وغيرِه، ولكنه مردودٌ عندَهم. وأمَّا ما ذكره من المعنى الثاني: وهو أنه رآها بعد جُهْدٍ فهو

[şeklindeki] iki beyit. ‘Kâde’ (كاد) fiilinin zâid oluşuna dair zikrettiği hususa gelince; bu, Ebû Bekir ve başkalarının görüşüdür; fakat nahivciler nezdinde merduttur. İkinci mânâ olarak zikrettiği -yani zorlu bir çabadan sonra onu gördüğü- hususuna gelince;

مذهبُ الفراء والمبرد. والعجبُ كيف يَعْدِلُ عن المعنى الذي أشار إليه الزمخشريُّ وهو المبالغةُ في نفي الرؤية؟

bu, el-Ferrâ ve el-Müberred'in mezhebidir. Şaşılacak şeydir ki ez-Zemahşerî'nin işaret ettiği, görmeyi nefyetmedeki mübalağa anlamından nasıl yüz çevrilmiştir?

وقال ابنُ عطية ما معناه:» إذا كان الفعلُ بعد «كاد» منفياً دَلَّ على ثبوتِه نحو: كاد زيدٌ لا يقوم، أو مُثْبَتاً دَلَّ على نفيه نحو: «كاد زيد يقوم» وإذا تقدَّم النفيُ على «كاد» احتمل أن يكونَ مُوْجَباً، وأَنْ يكونَ منفياً. تقول: «المفلوج لا يَكاد يَسْكُن» فهذا يتضمَّن نَفْيَ السكونِ. وتقول: رجل منصرف لا يكاد يَسْكُن، فهذا تضمَّن إيجابَ السكونِ بعد جُهْد «.

İbn Atiyye özetle şöyle demiştir: «‘Kâde’ fiilinden sonraki fiil menfî olduğunda: ‘Zeyd neredeyse kalkmayacaktı’ (كاد زيدٌ لا يقوم) örneğinde olduğu gibi fiilin sübûtuna (gerçekleştiğine) delalet eder; müspet olduğunda ise: ‘Zeyd neredeyse kalkacaktı’ (كاد زيد يقوم) örneğinde olduğu gibi fiilin nefyine delalet eder. Nefiy ‘kâde’ fiilinin önüne geçtiğinde ise cümlenin hem müspet hem de menfî olma ihtimali vardır. ‘Felçli neredeyse hiç hareketsiz durmaz’ (المفلوج لا يَكاد يَسْكُن) dersin; bu ifade sükûnun nefyini içerir. ‘Dönüp duran adam neredeyse hiç durmaz’ dersin; bu da güçlükle sükûn bulmanın ispatını içerir.»

قوله: {والطير} : قرأ العامَّةُ «والطيرُ» رفعاً. «صافاتٍ» نصباً: فالرفعُ عطفٌ على «مَنْ» والنصبُ على الحال. وقرأ الأعرج «والطيرَ» نصباً على المفعولِ معه و «صافَّاتٍ» حالٌ أيضاً. وقرأ الحسن وخارجة عن نافع «والطيرُ صافَّاتٌ» برفعِهما على الابتداءِ والخبر. ومفعولُ «صافَّاتٌ» محذوفٌ أي: أجنحَتَها.

Cenâb-ı Hakk'ın: {والطير} “ve kuşların da” kavlinde, cumhûr «والطيرُ» kelimesini ref ile, «صافاتٍ» kelimesini de nasb ile okumuştur: Ref hali «مَنْ» lafzına atıftır, nasb hali ise hâldir. el-A'rec «والطيرَ» kelimesini mef'ûlün meah olarak nasb ile, «صافَّاتٍ» kelimesini de yine hâl olarak okumuştur. el-Hasan ve Nâfi'den rivayetle Hârice, mübteda ve haber olmak üzere her ikisinin ref'iyle «والطيرُ صافَّاتٌ» şeklinde okumuşlardır. «صافَّاتٌ» kelimesinin mef'ûlü mahzuftur; yani: Kanatlarını [sıra sıra açarak süzülen] (أجنحَتَها) demektir.

قوله: {كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاَتَهُ} في هذه الضمائرِ أقوالٌ، أحدُها: أنَّها كلَّها

Cenâb-ı Hakk'ın: {كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاَتَهُ} “Her biri kendi namazını/duasını [ve tesbihini] bilmiştir” kavlindeki zamirler hakkında görüşler vardır. Birincisi: Bunların hepsinin

عائدةٌ على «كل» أي: كلٌّ قد عَلِمَ هو صلاةَ نفسِه وتسبيحَها. وهذا/ أولى لتوافُقِ الضمائر. والثاني: أنَّ الضميرَ في «عَلِمَ» عائدٌ على اللهِ تعالى، وفي «صلاتَه وتسبيحَه» عائدٌ على «كل» . الثالث: بالعكس أي: عَلِمَ كلٌ صلاةَ الله وتسبيحَه أي: أَمَرَ بهما، وبأن يُفْعَلا كإضافةِ الخَلْقِ إلى الخالق.

«كل» kelimesine dönmesidir; yani: ‘Her biri bizzat kendi namazını ve tesbihini bilmiştir’ demektir. / Zamirlerin birbiriyle uyumlu olması açısından bu daha evladır. İkincisi: «عَلِمَ» fiilindeki zamirin Cenâb-ı Hakk'a, «صلاتَه وتسبيحَه» kelimelerindeki zamirin ise «كل» kelimesine dönmesidir. Üçüncüsü: Bunun tam tersidir; yani: ‘Her biri Allah'ın namazını ve tesbihini bilmiştir’; yani yaratılışın Yaratıcı'ya izâfe edilmesi gibi Allah'ın emrettiği ve yapılmasını istediği [namaz ve tesbihi bilmiştir] demektir.

ورَجَّحَ أبو البقاء أن يكونَ الفاعلُ ضميرَ «كل» قال: «لأنَّ القراءة برفع» كلٌّ «على الابتداء، فَيَرْجِعُ ضميرُ الفاعلِ إليه، ولو كان فيه ضميرُ اسمِ اللهِ لكان الأوْلى نَصْبَ» كل «لأنَّ الفعلَ الذي بعدها قد نَصَبَ ما هو مِنْ سببِها، فيَصيرُ كقولك:» زيداً ضربَ عمروٌ غلامَه «فتنصِبُ» زيداً «بفعلٍ دَلَّ عليه ما بعده، وهو أقوى من الرفع، والآخر جائز» . قلت: وليس كما ذكر مِنْ ترجيحِ النصب على الرفعِ في هذه الصورةِ، ولا في هذه السورة، بل نصَّ النحويون على أن مثلَ هذه الصورةِ يُرَجَّحُ رفعُها بالابتداء على نصبها على الاشتغال؛ لأنه لم يكُنْ ثَمَّ قَرينةٌ من القرائنِ التي جعلوها مُرَجِّحةً للنصب، والنصب يُحْوِجُ إلى إضمارٍ، والرفعُ لا يُحْوج إليه، فكانَ أرجحَ.

Ebü'l-Bekâ, fâilin «كل» kelimesine ait zamir olmasını tercih etmiş ve şöyle demiştir: «Çünkü kıraat, mübteda olarak «كلٌّ» kelimesinin ref'iyledir; dolayısıyla fâil zamiri ona döner. Eğer onda Allah'ın ismine ait bir zamir bulunsaydı, «كل» kelimesini nasb etmek daha evla olurdu; çünkü kendisinden sonraki fiil, onun sebebine bağlı bir şeyi nasb etmiştir; bu durum: ‘Zeyd'in kölesini Amr dövdü’ (زيداً ضربَ عمروٌ غلامَه) sözün gibi olur; bu takdirde ‘Zeyd’ kelimesini kendisinden sonrakinin delalet ettiği bir fiille nasb edersin ki bu ref'ten daha kuvvetlidir, diğeri ise caizdir.» Ben derim ki: Bu durumda ve bu sûrede nasbın ref'e tercih edilmesi onun zikrettiği gibi değildir; bilakis nahivciler, bu kabil yapılarda iştigâl üzere nasb etmektense ibtidâ ile ref edilmesinin tercih edileceğini açıkça belirtmişlerdir; çünkü orada nasbı gerektirecek karinelerden hiçbir karine yoktur; nasb [takdîrî bir fiil] gizlemeyi gerektirir, ref ise buna muhtaç kılmaz; dolayısıyla [ref] daha tercihe şayandır.

قوله: {بَيْنَهُ} : إنما دخلَتْ «بينَ» على مفردٍ وهي إنما تَدْخُلُ على المثَّنى فما فوقَه لأنه: إمَّا أَنْ يُرادَ بالسحاب الجنسُ فعاد الضميرُ عليه على حكمِه، وإمَّا أَنْ يُرادَ حَذْفُ مضافٍ أي: بين قِطَعِه، فإنَّ كلَّ قطعةٍ سَحابةٌ.

Cenâb-ı Hakk'ın: {بَيْنَهُ} “arasından” kavlinde, «بينَ» edatı sadece tesniye ve daha fazlasının üzerine dahil olduğu halde burada müfrede dahil olmuştur; çünkü: Ya bulut (سحاب) kelimesiyle cins kastedilmiştir ve zamir onun bu hükmüne göre dönmüştür, ya da mahzuf bir muzâf kastedilmiştir; yani: ‘Onun parçalarının arasından’ (بين قِطَعِه) demektir; nitekim her bir parça bir buluttur.

قوله: {يَخْرُجُ مِنْ خِلاَلِهِ} تقدَّم الخلافُ في «خِلال» هل هو مفرد

Cenâb-ı Hakk'ın: {يَخْرُجُ مِنْ خِلاَلِهِ} “onun arasından çıktığını” kavlinde, hılâl (خِلال) kelimesinin hicâb (حِجاب) gibi müfred mi

كحِجاب أم جمعٌ كجِبال جمع جَبَل؟ ويؤيِّد الأولَ قراءةُ ابنِ مسعودٍ والضحاكِ، ويروى عن أبي عمروٍ أيضاً «مِنْ خَلَلِه» بالإِفرادِ.

yoksa cebel (جَبَل) kelimesinin çoğulu olan cibâl (جِبال) gibi çoğul mu olduğu konusundaki ihtilaf daha önce geçmişti. İbn Mes'ûd ve ed-Dahhâk'ın kıraati -Ebû Amr'dan da rivayet edildiği üzere- müfred olarak «مِنْ خَلَلِه» şeklindeki okunuşuyla birinci görüşü desteklemektedir.

والوَدْقُ قيلأ: هو المطرُ ضعيفاً كان أوشديداً. قال:

Vedk (الوَدْقُ) kelimesinin, hafif olsun şiddetli olsun yağmur olduğu söylenmiştir. Şair şöyle demiştir:

٣٤٥٢ - فلا مُزْنَةٌ وَدَقَتْ وَدْقَها ... ولا أرضَ أَبْقَلَ إبْقالَها

3452 - Ne bir bulut kendi yağmurunu yağdırdı, ne de bir toprak kendi yeşilliğini bitirdi.

وقيل: هو البَرْقُ. وأَنْشد:

Onun şimşek olduğu da söylenmiştir. Şair şöyle inşâd etmiştir:

٣٤٥٣ - أَثَرْنَ عَجاجةً وخَرَجْنَ منها ... خُروج الوَدْقِ مِنْ خَلَلِ السَّحابِ

3453 - Bir toz bulutu kopardılar ve oradan, şimşeğin bulutların arasından çıkışı gibi çıktılar.

والوَدْقُ في الأصل: مصدرٌ يقال: وَدَقَ السحابُ يَدِقُ وَدْقاً و «يَخْرجُ» حالٌ لأنها بَصَرية.

Vedk (الوَدْقُ) aslen masdardır; «وَدَقَ السحابُ يَدِقُ وَدْقاً» (Bulut yağmur yağdırdı) denilir. «يَخْرجُ» cümlesi ise hâldir; çünkü [görme fiili] basarîdir (gözle görmektir).

قوله: {مِنَ السمآء مِن جِبَالٍ فِيهَا مِن بَرَدٍ} «مِن» الأولى لابتداء الغايةِ اتفاقاً. وأمَّا الثانيةُ ففيها ثلاثةُ أوجهٍ، أحدها: أنها لابتداءِ الغايةِ أيضاً فهي ومجرورُها بدلٌ من الأولى بإعادة العامِل. والتقدير: ويُنَزِّلُ من جبالِ السماءِ أي: من جبالٍ فيها، فهو بدل اشتمالٍ. الثاني: أنها للتبعيض، قاله الزمخشري وابنُ عطية. فعلى هذا هي ومجرُورها في موضعِ مفعولِ

Cenâb-ı Hakk'ın: {مِنَ السمآء مِن جِبَالٍ فِيهَا مِن بَرَدٍ} “gökten, oradaki dağlar gibi [bulutlar]dan dolu” kavlinde, birinci «مِن» edatı ittifakla ibtidâ-i gâye (başlangıç) içindir. İkincisine gelince, bunda üç vecih vardır. Birincisi: Onun da ibtidâ-i gâye için olmasıdır; dolayısıyla o ve mecrûru, âmilin tekrarıyla birincisinden bedeldir. Takdiri: ‘Göklerin dağlarından -yani oradaki dağlardan- indirir’ şeklindedir; bu takdirde bedel-i iştimaldir. İkincisi: Teb'îz (kısmîlik) için olmasıdır; bunu ez-Zemahşerî ve İbn Atiyye söylemiştir. Buna göre o ve mecrûru indirme (inzâl) fiilinin mef'ûlü

الإِنزالِ كأنه قال: ويُنَزِّل بعضَ جبالٍ. الثالثَ: أنها زائدة أي: يُنَزِّل من السماءِ جبالاً. وقال الحوفيُّ: «مِنْ جبال بدلٌ مِن الأُولى» . ثم قال: «وهي للتبعيضِ» .

konumundadır; sanki Cenâb-ı Hak: ‘Dağların bir kısmını indirir’ demiştir. Üçüncüsü: Zâid olmasıdır; yani: ‘Gökten dağlar indirir’ demektir. el-Hûfî: ««مِنْ جبال» ibaresi birincisinden bedeldir» demiş, ardından da: «O teb'îz içindir» demiştir.

ورَدَّه الشيخُ: بأنه لا تَسْتَقيم البدليَّةُ إلا بترافقهما معنىً. لو قلت: «خَرَجْتُ من بغدادَ من الكَرْخِ» لم تكنِ الأولى والثانية إلاَّ لابتداءِ الغاية.

Şeyh [Ebû Hayyân] buna şöyle itiraz etmiştir: Bedel olma durumu ancak mânâca birbirine uymalarıyla sahih olur. ‘Bağdat'tan, Kerh'ten çıktım’ (خَرَجْتُ من بغدادَ من الكَرْخِ) desen, birincisi de ikincisi de ancak ibtidâ-i gâye için olur.

وأمَّا الثالثة ففيها أربعةُ أوجهٍ: الثلاثةُ المتقدمةُ. والرابع: أنها لبيانِ الجنسِ. قاله الحوفي والزمخشري، فيكون التقديرُ على قولِهما: ويُنَزِّل من السماء بعضَ جبالٍ التي هي البَرَدُ، فالمُنَزَّل بَرَدٌ لأنَّ بعضَ البَرَدِ بَرَدٌ. ومفعولُ «يُنَزِّلُ» هو «مِنْ جبال» كما تقدَّمَ تقريرُه. وقال الزمخشري: «أو الأَوْلَيان للابتداء، والثالثةُ للتبعيض» قلت: يعني أن الثانيةَ بدلٌ من الأولى كما تقدَّم تقريرُه، وحنيئذ يكون مفعول «يُنَزِّل» هو الثالثةَ مع مجرورها تقديرُه: ويُنَزِّلُ بعضَ بردٍ من السماء مِنْ جبالِها. وإذا قيل: بأنَّ الثانيةَ والثالثةَ زائدتان فهل مجرورُهما في محلِّ نصبٍ، والثاني بدلٌ من الأول، والتقدير: ويُنَزِّلُ من السماء جبالاً بَرَداً، وهو بدلُ كلٍ مِنْ كلٍ، أو بعضٍ مِنْ كلٍ، أو الثاني في محلِّ نصبٍ مفعولاً ل «يُنَزِّل» ، والثالثُ في محل رفعٍ على الابتداء، وخبرُه

Üçüncü «مِن» edatına gelince, bunda dört vecih vardır: Önceki üç vecih ve dördüncüsü: Cins beyanı için olmasıdır. Bunu el-Hûfî ve ez-Zemahşerî söylemiştir; bu durumda ikisinin sözüne göre takdir: ‘Gökten, dolu olan dağların bir kısmını indirir’ şeklinde olur; zira indirilen şey doludur, çünkü dolunun bir kısmı da doludur. «يُنَزِّلُ» fiilinin mef'ûlü ise daha önce açıklandığı üzere «مِنْ جبال» ibaresidir. ez-Zemahşerî: «Yahut ilk ikisi ibtidâ için, üçüncüsü ise teb'îz içindir» demiştir. Derim ki: Yani ikincisi daha önce açıklandığı üzere birincisinden bedeldir; bu takdirde «يُنَزِّل» fiilinin mef'ûlü mecrûruyla birlikte üçüncü [min] olur; takdiri: ‘Gökten, onun dağlarından bir miktar dolu indirir’ şeklindedir. İkinci ve üçüncünün zâid olduğu söylendiğinde ise mecrûrları nasb mahallinde olup ikincisi birincisinden bedel midir -ki takdiri: ‘Gökten dağlar gibi dolu indirir’ şeklinde olup bedel-i kül veya bedel-i ba'z olur- yoksa ikincisi nasb mahallinde «يُنَزِّل» fiilinin mef'ûlü olup üçüncüsü ibtidâ üzere ref mahallinde ve haberi de

الجارُّ قبلَه؟ خلافٌ. الأولُ قولُ الأخفشِ، والثاني قولُ الفراءِ. وتكون الجملةُ على قولِ الفراءِ صفةً ل «جبال» ، فيُحْكَمُ على موضعِها بالجرِّ اعتباراً باللفظِ، أو بالنصبِ اعتباراً بالمَحَلِّ.

kendisinden önceki câr [ve mecrûr] mudur? Bu konuda ihtilaf vardır. Birincisi el-Ahfeş'in, ikincisi ise el-Ferrâ'nın görüşüdür. el-Ferrâ'nın görüşüne göre cümle «جبال» kelimesinin sıfatı olur; lafzına itibar edilerek cer mahallinde olduğuna, yahut mahalline itibar edilerek nasb mahallinde olduğuna hükmedilir.

ويجوزُ أن يكونَ «فيها» وحدَه هو الوصفَ، ويكون «مِنْ بَرَدٍ» فاعلاً به؛ لاعتمادِه أي: استقرَّ فيها.

Yalnızca «فيها» ibaresinin sıfat olması, «مِنْ بَرَدٍ» ifadesinin de [sıfata] dayanması sebebiyle onun fâili olması caizdir; yani: ‘Orada istikrar bulmuştur’ demektir.

وقال الزَّجاج: «معناه: ويُنَزِّلُ مِن السماءِ مِنْ جبالِ بَرَدٍ فيها كما تقولُ:» هذا خاتمٌ في يدي من حديدٍ «أي: خاتم حديدٍ في يدي. وإنما جِئْتَ في هذا وفي الآية ب» مِنْ «لمَّا فرَّقْتَ، ولأنَّك إذا قلت: هذا خاتمٌ مِنْ حديدٍ وخاتمٌ حديدٍ كان المعنى واحداً» انتهى. فيكونُ «مِنْ بَرَدٍ» في موضعِ جَرٍّ صفةً/ ل «جبال» ، كما كان «من حديد» صفةً ل «خاتم» ، ويكونُ مفعولُ «يُنَزِّل» «من جبال» . ويَلْزَمُ مِنْ كونِ الجبال برداً أَنْ يكونَ المُنَزَّلُ بَرَداً.

ez-Zeccâc şöyle demiştir: «Mânâsı: ‘Elimde demirden bir yüzük var’ (هذا خاتمٌ في يدي من حديدٍ) yani: ‘Elimde demir bir yüzük var’ dediğin gibi ‘Gökten, oradaki dolu dağlarından indirir’ demektir. Sen bu cümlede ve ayette «مِنْ» edatını ancak kelimeleri ayırdığın için getirdin; zira ‘Bu demirden bir yüzüktür’ (هذا خاتمٌ مِنْ حديدٍ) desen de ‘Bu demir bir yüzüktür’ (خاتمٌ حديدٍ) desen de mânâ birdir.» [ez-Zeccâc'ın sözü] bitti. Buna göre / «من حديد» ifadesinin «خاتم» kelimesine sıfat olduğu gibi «مِنْ بَرَدٍ» ifadesi de cer mahallinde «جبال» kelimesinin sıfatı olur; «يُنَزِّل» fiilinin mef'ûlü ise «من جبال» ibaresi olur. Dağların dolu olmasından, indirilen şeyin de dolu olması lazım gelir.

وقال أبو البقاء: «والوجه الثاني: أنَّ التقدير: شيئاً من جبالٍ، فحُذِفَ الموصوفُ واكتُفِي بالصفةِ. وهذا الوجهُ هو الصحيحُ؛ لأنَّ قولَه {فِيهَا مِن بَرَدٍ} يُحْوِجُك إلى مفعولٍ يعودُ الضميرُ إليه، فيكونُ تقديرُه: ويُنَزِّلُ مِنْ جبالِ السماء جبالاً فيها بَرَدٌ. وفي ذلك زيادَةُ حَذْفٍ، وتقديرٌ مُسْتغنى عنه» . وفي كلامه نظرٌ؛ لأنَّ الضميرَ له شيءٌ يعودُ عليه وهو السماء، فلا حاجةَ إلى تقديرِ شيءٍ آخرَ؛ لأنَّه مُسْتغنى عنه، وليسَ ثَمَّ مانعٌ يمنعُ مِنْ عَوْدِه على السماء. وقوله آخراً: «

Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «İkinci vecih: Takdirin: ‘Dağlardan bir şey’ (شيئاً من جبالٍ) şeklinde olmasıdır; böylece mevsûf hazfedilmiş ve sıfatla yetinilmiştir. Doğru olan vecih de budur; çünkü Cenâb-ı Hakk'ın: {فِيهَا مِن بَرَدٍ} “oradaki dolu” kavli, seni kendisine zamirin döneceği bir mef'ûle muhtaç kılmaktadır; bu takdirde takdiri: ‘Göğün dağlarından, içinde dolu bulunan dağlar indirir’ şeklinde olur. Bunda ise fazladan bir hazif ve ihtiyaç duyulmayan bir takdir vardır.» Ancak onun sözünde tutarsızlık vardır; zira zamirin kendisine döneceği bir merci vardır ki o da göktür (semâ); dolayısıyla ihtiyaç duyulmadığı halde başka bir şey takdir etmeye gerek yoktur; zira zamirin göğe dönmesine engel olacak hiçbir mâni bulunmamaktadır. Son olarak söylediği: «

وتَقْديرٌ مستغنى عنه» ، وينافي قولَه: «وهذا الوجه هو الصحيح» . والضميرُ في «به» يجوزُ أن يعودَ على البَرد وهو الظاهرُ، ويجوزُ أَنْ يعودَ على الوَدْق والبَرَد معاً، جرياً بالضمير مَجْرى اسمِ الإِشارةِ. كأنه قيل: فَيُصيب بذلك، وقد تقدَّم نظيرُه في مواضعَ.

Ve ihtiyaç duyulmayan bir takdir vardır» sözü, ‘Doğru olan vecih de budur’ sözüyle çelişmektedir. «به» ibaresindeki zamirin zâhir olan görüş üzere doluya (el-bered) dönmesi de zamiri işaret ismi mesabesinde kılarak hem yağmura (el-vedk) hem de doluya birlikte dönmesi de caizdir; sanki: ‘Bununla isabet ettirir’ denilmiş gibidir; nitekim bunun benzeri pek çok yerde geçmişti.

قوله: {سَنَا بَرْقِهِ} العامَّةُ على قَصْر «سَنا» وهو الضَّوْءُ، وهو مِنْ ذواتِ الواوِ، يُقال: سَنا يَسْنُو سَناً. أي: أضاءَ يُضيْءُ. قال امرؤُ القيس:

Cenâb-ı Hakk'ın: {سَنَا بَرْقِهِ} “şimşeğinin parıltısı” kavlinde cumhur «سَنا» kelimesini kasr ile (kısa elifle) okumuştur; bu ise ışık (ziya) demektir ve vâvî asıllıdır. Nitekim «سَنا يَسْنُو سَناً» (parıldadı/parıldar) denilir, yani: Parladı, aydınlattı demektir. İmruü'l-Kays şöyle demiştir: