٣٤٥٤ - يضيءُ سَناه، أو مصابيحُ راهِبٍ ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
3454 - Parıltısı aydınlatır, yahut bir rahibin kandilleri... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
والسَّنا بالمدِّ: الرِفْعَةُ. قال:
Med ile olan es-Senâ (السَّناء) ise yücelik demektir. [Şair] şöyle demiştir:
٣٤٥٥ - وسِنٍّ كسُنَّيْقٍ سَناءً وسُنَّماً ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
3455 - Yücelik ve hörgüç bakımından Sünneyk dağı gibi bir diş... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
وقرأ ابنُ وثَّاب «سَناءُ بُرَقِه» بالمدِّ، وبضمِّ الباء مِنْ «بُرَقِه» وفتح الراء. ورُوي عنه ضَمُّ الراءِ أيضاً. فأمَّا قراءةُ المدِّ فإنه شَبَّه المحسوسََ من البرقِ
İbn Vessâb med ile ve «بُرَقِه» kelimesinin bâ'sını zamme, râ'sını fetha ile «سَناءُ بُرَقِه» şeklinde okumuştur. Ondan râ'nın da zammeli okunduğu rivayet edilmiştir. Medli okuyuşa gelince; o, şimşekten hissedilen/maddi olan şeyi,
لارتفاعِه في الهواءِ بغير المحسوسِ من الإنسانِ. وأمَّا «بُرَقِه» فجمعُ بُرْقَة، وهي المقدارُ من البرقِ كقُرَب. وأمَّا ضمُّ الراءِ فإتباعٌ كظُلُمات بضمِّ اللام إتباعاً لضم الظاء. وإنْ كان أصلُها السكونَ.
havadaki yüksekliği sebebiyle insandaki gayr-i mahsûs (yücelik) vasfına benzetmiştir. «بُرَقِه» kelimesine gelince; «قُرَب» gibi, şimşek parçası/miktarı mânâsındaki «بُرْقَة» kelimesinin çoğuludur. Râ harfinin zammelenmesi ise, aslı sükûn olsa bile, zâ harfinin zammesine uyarak lâm'ın zammelenmesiyle okunan «ظُلُمات» kelimesinde olduğu gibi bir ittibâdır (uyumdur).
وقرأ العامَّة أيضاً «يَذْهَبُ» بفتح الياء والهاء. وأبو جعفر بضمِّ الياءِ وكسرِ الهاءِ مِنْ أَذْهَبَ. وقد خَطَّأ هذه القراءةَ الأخفشُ وأبو حاتم قالا: «لأنَّ الباءَ تُعاقِبُ الهمزة» .
Yine cumhur «يَذْهَبُ» kelimesini yâ ve he harflerinin fethasıyla okumuştur. Ebû Ca'fer ise «أَذْهَبَ» fiilinden hareketle yâ'nın zammesi ve he'nin kesresiyle [«يُذْهِبُ» şeklinde] okumuştur. el-Ahfeş ve Ebû Hâtim: «Çünkü bâ harfi [ta'diye] hemzesinin yerini tutar (birlikte gelmezler)» diyerek bu kıraati hatalı bulmuşlardır.
وليس رَدُّهما بصوابٍ؛ لأنها تَتَخَرَّج على ما خُرِّج ما قُرِىء به في المتواتر {تُنْبِتُ بالدهن} [المؤمنون: ٢٠] من أنَّ الباء مزيدةٌ، أو أنَّ المفعولَ محذوفٌ، والباءُ بمعنى «مِنْ» تقديرُه: يُذْهِبُ النُّورَ من الأَبْصارِ كقولِه:
Ancak onların bu reddi isabetli değildir; zira bu kıraat, mütevâtir kıraatte yer alan {تُنْبِتُ بالدهن} [el-Mü'minûn: 20] “yağ bitirir / yağ ile biter” ayetinin açıklandığı vecihlere göre açıklanır; yani bâ harfi zâiddir yahut mef'ûl hazfedilmiştir ve bâ harfi «مِنْ» mânâsındadır; takdiri: ‘Gözlerden nûru/ışığı giderir’ şeklindedir. Nitekim [şairin] şu sözünde de böyledir:
٣٤٥٦ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... شُرْبَ النَّزِيف بِبَرْدِ ماءِ الحَشْرَجِ
3456 - . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... Kanı akıtılmış sarhoşun, çakıl kuyusunun soğuk suyundan içişi gibi.
قوله: {مِّن مَّآءٍ} : فيها وجهان. أحدُهما: أنَّها متعلقةٌ ب «خَلَق» أي: خَلَقَ مِنْ ماءٍ كلَّ دابة. و «مِنْ» لابتداءِ الغايةِ. وعلى هذا فيُقال: وُجِدَ من الدوابِّ ما لم يُخْلَقْ مِنْ ماءٍ كآدمَ فإنه مِنْ تراب، وعيسى فإنَّه مِنْ رُوحٍ، والملائكةِ فإنَّهم مِنْ نُور، والجِنِّ فإنهم مِنْ نارٍ. وأُجيب بأنَّ الأمرَ الغالِبَ ذلك. وفيه نظرٌ فإنَّ الملائكةَ أَضعافُ الحيوان، والجنَّ أيضاً أضعافُهم. وقيل:
Cenâb-ı Hakk'ın: {مِّن مَّآءٍ} “sudan” kavlinde iki vecih vardır. Birincisi: «خَلَق» fiiline müteallik olmasıdır; yani: ‘Her canlıyı bir sudan yarattı’ demektir ve «مِنْ» ibtidâ-i gaye (başlangıç) içindir. Buna göre şöyle denilebilir: Canlılardan sudan yaratılmamış olanlar da vardır; nitekim Âdem topraktan, Îsâ bir ruhtan, melekler nurdan, cinler ise ateştendir. Buna cevaben ekseriyetin böyle olduğu söylenmiştir. Ancak bu cevapta tutarsızlık vardır; zira melekler [dünyadaki] hayvanların katbekatıdır, cinler de yine onların katbekatıdır. Şöyle de denilmiştir:
لأنَّ الحيوانَ لا يَعيش [إلاَّ] به، فجُعِل منه لذلك، وإن كان لنا من الحيوانِ ما لا يَحْتاج إلى الماءِ البتة، ومنه الضبُّ.
Hayvan ancak onunla (suyla) yaşadığı için bundan dolayı ondan [yaratılmış] sayılmıştır; gerçi hayvanlar arasında asla suya ihtiyaç duymayanlar da vardır ki keler (dabb) bunlardandır.
وقيل: جاء في التفسير: أنه كان خَلَق في الأولِ جوهرة فنظرَ إليها فذابَتْ ماء، فمنها خَلَق ذلك. والثاني: أنَّ «مِنْ» متعلقةٌ بمحذوفٍ على أنها صفةٌ ل «دابَّة» والمعنى: الإِخبارُ بأنه خَلَق كلَّ دابةٍ كائنةٍ من الماء، أي: كلُّ دابة من ماءٍ هي مخلوقةٌ للهِ تعالى. قاله القفَّال.
Şöyle de denilmiştir: Tefsirde rivayet edildiğine göre, Allah başlangıçta bir cevher yarattı, sonra ona baktı ve o eriyip su oldu; işte bunları da o sudan yarattı. İkinci vecih: «مِنْ» edatının «دابَّة» kelimesine sıfat olmak üzere mahzûf bir kelimeye müteallik olmasıdır. Mânâ ise: Sudan var olan her canlıyı yarattığını haber vermektir; yani: Sudan olan her canlı Allah Teâlâ'nın yaratığıdır. Bunu el-Kaffâl söylemiştir.
ونكَّر «ماء» وعَرَّفه في قوله: {مِنَ المآء كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ} [الأنبياء: ٣٠] لأنَّ المقصودَ هنا التنويعُ.
Burada «ماء» kelimesini nekre (belirsiz) yapmış, {مِنَ المآء كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ} [el-Enbiyâ: 30] “her canlı şeyi sudan” kavlinde ise marife (belirli) kılmıştır; çünkü burada kastedilen çeşitliliktir (tenvî).
قوله: {فَمِنْهُمْ مَّن يَمْشِي} إلى آخره. إنما أَطْلَقَ «مَنْ» على غيرِ العاقلِ لاختلاطِه بالعاقلِ في المفصَّل ب «مَنْ» وهو «كلَّ دابة» ، وكان التعبيرُ ب «مَنْ» أولى لِتَوافُقِ اللفظِ. وقيل: لمَّا وصفَهم بما يُوصف به العقلاء وهو المَشْيُ أَطْلق عليها «مَنْ» . وفيه نظرٌ؛ لأنَّ هذه الصفةَ ليسَتْ خاصةً بالعقلاء، بخلافِ قولِه تعالى: {أَفَمَن يَخْلُقُ كَمَن لاَّ يَخْلُقُ} [النحل: ١٧] . [وقوله:]
Cenâb-ı Hakk'ın: {فَمِنْهُمْ مَّن يَمْشِي} “onlardan kimi yürür” kavline gelince; akıl sahibi olmayan varlıklar için «مَنْ» lafzını kullanması, «مَنْ» ile tafsil edilen «كلَّ دابة» (her canlı) ifadesinde akıl sahipleriyle karışık bulunmasındandır. Lafızların uyumu açısından da «مَنْ» ile ifade edilmesi daha evlâ olmuştur. Şöyle de denilmiştir: Akıl sahiplerinin nitelendiği bir vasıfla, yani yürümekle nitelendirildikleri için onlar hakkında «مَنْ» lafzı kullanılmıştır. Fakat bu görüşte tutarsızlık vardır; çünkü bu sıfat yalnızca akıl sahiplerine mahsus değildir; Allah Teâlâ'nın: {أَفَمَن يَخْلُقُ كَمَن لاَّ يَخْلُقُ} [en-Nahl: 17] “Yaratan, yaratmayan gibi midir?” kavli ve [şairin şu sözü] ise bunun aksinedir:
٣٤٥٧ -. . . . . . . . . . . . . . هل مَنْ يُعِيْرُ جناحَه ... لَعَلِّي. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
3457 - . . . . . . . . . . . . . . Kanadını ödünç verecek kimse var mı, umulur ki ben... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
البيت. وقد تقدَّم خلافُ القُرَّاء في {خَلَقَ كُلَّ دَآبَّةٍ} في سورة إبراهيم. واستعير المَشْيُ للزَحْفِ على البطنِ، كما استُعير المِشْفَرُ للشَّّفَةِ وبالعكسِ.
beytidir. Kurrâ'nın {خَلَقَ كُلَّ دَآبَّةٍ} “her canlıyı yarattı” ibaresindeki ihtilafı İbrâhîm sûresinde geçmişti. Yürümek (el-meşy) kelimesi karın üstünde sürünmek için istiâre yoluyla kullanılmıştır; nitekim deve dudağı (el-mişfer) insan dudağı (eş-şefe) için ve bunun aksi için de istiâre yoluyla kullanılmıştır.
قوله: {لِيَحْكُمَ} : أفردَ الضميرَ وقد تقدَّمه اسمان وهما: اللهُ ورسوله، فهو كقولِه تعالى: {والله وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَن يُرْضُوهُ} [التوبة: ٦٢] [لأنَّ] حكمَ رسولِه هو حكمُه. قال الزمخشري: «كقولك:» أعجبني زيدٌ وكَرَمَهُ «أي: كرمُ زيدٍ/ ومنه:
Cenâb-ı Hakk'ın: {لِيَحْكُمَ} “hükmetsin diye” kavlinde; kendisinden önce Allah ve Rasûlü olmak üzere iki isim geçtiği halde zamir tekil getirilmiştir. Bu durum, Allah Teâlâ'nın: {والله وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَن يُرْضُوهُ} [et-Tevbe: 62] “Halbuki razı etmelerine Allah ve Rasûlü daha lâyıktır” kavli gibidir; [çünkü] Rasûlünün hükmü O'nun hükmüdür. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Tıpkı senin: ‘Zeyd ve onun cömertliği hoşuma gitti’ (أعجبني زيدٌ وكَرَمَهُ) yani: ‘Zeyd'in cömertliği [hoşuma gitti]’ demen gibidir. / Şu beyit de bu kabildendir:
٣٤٥٨ - ومَنْهَلٍ من الفَلا في أوسَطِهْ ... غَلَسْتُه قبل القَطا وفُرَّطِهْ
3458 - Çölün ortasındaki nice su kaynağına, bağırtlak kuşlarından ve onun öncülerinden önce alacakaranlıkta vardım.
أي: قبل فُرَّط القَطا، يعني قبل تقدُّمِ القطا.
Yani: Bağırtlak kuşunun öncülerinden önce, bağırtlak kuşunun öne geçmesinden önce demektir.
وقرأ أبو جعفرٍ» ليُحْكَمَ بينَهم «هنا والتي بعدَها مبنياً للمفعولِ، والظرفُ قائمٌ مقامَ الفاعل.
Ebû Ca'fer burada ve bundan sonraki ayette meçhul sîgasıyla «ليُحْكَمَ بينَهم» (aralarında hükmolunsun diye) şeklinde okumuştur; zarf ise nâib-i fâil makamına kâimdir.
قوله: {إِذَا فَرِيقٌ} » إذا «هي الفجائيةُ. وقد تقدَّم تحقيقُ القولِ فيها. وهي جوابُ» إذا «الشرطيةِ أولاً. وهذا أحدُ الأدلةِ على مَنْعِ أن يَعْمَلَ في» إذا «
Cenâb-ı Hakk'ın: {إِذَا فَرِيقٌ} “bir de bakarsın ki bir grup” kavlinde geçen «إِذَا» fücâiyye (sürpriz/ansızınlık) edatıdır. Buna dair tahkik daha önce geçmişti. Bu, baştaki şart bildiren «إِذَا» edatının cevabıdır. Bu da şart bildiren «إذا» üzerinde
الشرطيةِ جوابُها؛ فإنَّ ما بعدَ الفجائيةِ لا يَعْمَلُ فيما قبلها، كذا ذكره الشيخ، وقد تقدَّم تحريرُ هذا، وجوابُ الجمهور عنه.
cevabının amel etmesine engel olunduğunun delillerinden biridir; zira fücâiyye edatından sonra gelen kısım öncesinde amel edemez. Şeyh bunu böyle zikretmiştir; bunun tahkiki ve cumhurun buna verdiği cevap daha önce geçmişti.
قوله: {إِلَيْهِ} : يجوزُ تعلُّقُه ب «يَأْتُوا» لأنَّ أتى وجاء قد جاءا مُعَدَّيَيْنِ ب «إلى» . ويجوزُ أَنْ يَتَعَلَّقَ ب «مُذْعِنين» ؛ لأنه بمعنى مُسرِعين في الطاعة. وصَحَّحَه الزمخشري قال: «لِتقدُّم صلتِه ودلالتِه على الاختصاص» . و «مُذعِنين» حالٌ. والإِذْعان: الانقيادُ يُقال: أَذْعَنَ فلانٌ لفِلان أي: انقادَ له. وقال الزجاج: «الإِذعانُ الإِسْراعُ مع الطاعةِ» .
Cenâb-ı Hakk'ın: {إِلَيْهِ} “ona” kavline gelince; «يَأْتُوا» fiiline müteallik olması caizdir; çünkü «أتى» ve «جاء» fiilleri «إلى» ile müteaddi olarak gelmiştir. İtaate koşanlar mânâsında olduğu için «مُذْعِنين» kelimesine müteallik olması da caizdir. ez-Zemahşerî: «Sılasının öne geçmesi ve ihtisas ifade etmesi sebebiyle» diyerek bunu sahih görmüştür. «مُذعِنين» ise haldir. İz'ân (الإِذْعان): Boyun eğmek, itaat etmektir. ‘Filanca filancaya boyun eğdi’ mânâsında «أَذْعَنَ فلانٌ لفِلان» denilir. ez-Zeccâc ise: «İz'ân, itaatle birlikte acele etmektir/koşmaktır» demiştir.
قوله: {أَمِ ارتابوا أَمْ يَخَافُونَ} : «أَمْ» فيهما منقطعٌ، تتقدَّرُ عند الجمهورِ بحرفِ الإِضراب وهمزةِ الاستفهامِ. تقديرُه: بل ارْتابوا، بل أيخافون. ومعنى الاستفهام هنام التقريرُ والتوقيفُ، ويُبالَغُ به تارةً في الذمِّ كقوله:
Cenâb-ı Hakk'ın: {أَمِ ارتابوا أَمْ يَخَافُونَ} “yoksa şüpheye mi düştüler, yoksa korkuyorlar mı” kavlinde her iki «أَمْ» edatı da munkatıdır; cumhura göre idrâb harfi (bel) ve istifhâm hemzesi takdirindedir. Takdiri: ‘Bilakis şüpheye mi düştüler, bilakis korkuyorlar mı?’ şeklindedir. Buradaki istifhâmın mânâsı takrîr ve tevkîftir (muhatabı ikrar ettirmek ve yüzleştirmektir); bununla bazen [şairin] şu sözünde olduğu gibi yergide mübalağa yapılır:
٣٤٥٩ - ألَسْتَ من القومِ الذينَ تعاهَدُوْا ... على اللُّؤْمِ والفَحْشاءِ في سالفِ الدهر
3459 - Sen geçmiş zamanlarda alçaklık ve hayasızlık üzerine sözleşen o kavimden değil misin?
وتارةً في المدح كقولِ جرير:
Bazen de Cerîr'in şu sözünde olduğu gibi övgüde mübalağa yapılır:
٣٤٦٠ - أَلَسْتُمْ خيرَ مَنْ ركبَ المَطايا ... وأندى العالمينَ بُطونَ راحِ
3460 - Sizler binek hayvanlarına binenlerin en hayırlısı ve avuç içleri en cömert olanları değil misiniz?
و [قوله] : {أَن يَحِيفَ} مفعول الخوف. والحَيْفُ: المَيْلُ والجَوْرُ في القضاءِ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {أَن يَحِيفَ} “haksızlık etmesinden” kavli korku fiilinin mef'ûlüdür. Hayf (الحَيْف): Hükümde taraflı davranmak ve haksızlık yapmaktır.
يقال: حاف في قضائِه أي: مال.
Hükmünde meyletti, haksızlık etti mânâsında «حاف في قضائِه» denilir.
قوله: {إِنَّمَا كَانَ قَوْلَ المؤمنين} : العامَّةُ على نصبِه خبراً ل كان، والاسمُ «أنْ» المصدريةُ وما بعدَها. وقرأ أمير المؤمنين والحسنُ وابن أبي إسحاق برفعِه على أنه الاسمُ و «أَنْ» وما في حيِّزها الخبرُ. وهي عندهم مَرْجوحةٌ؛ لأنه متى اجتمع معرفتان فالأَوْلى جَعْلُ الأعرفِ الاسمَ، وإنْ كان سيبويه خَيَّر في ذلك بين كلِّ معرفتين، ولم يُفَرِّق هذه التفرقةَ. وقد تَقَدَّم تحقيقُ هذا في آل عمران.
Cenâb-ı Hakk'ın: {إِنَّمَا كَانَ قَوْلَ المؤمنين} “Müminlerin sözü ancak şu idi” kavlinde cumhur «قَوْلَ» kelimesini kâne'nin haberi olarak nasb ile okumuştur; kâne'nin ismi ise masdariyyeli «أنْ» ve sonrasıdır. Emîrü'l-Mü'minîn [Ali], el-Hasan ve İbn Ebî İshâk ise kâne'nin ismi olmak üzere ref ile okumuşlardır; «أَنْ» ve sılakısmı ise haberidir. Bu okuyuş onlara göre mercuhtur (zayıftır); çünkü iki marife bir araya geldiğinde marifelik derecesi daha kuvvetli olanı isim yapmak daha evlâdır; gerçi Sîbeveyh iki marife arasında bu konuda [hangisinin isim yapılacağı hususunda] muhayyerlik tanımış ve böyle bir tefrike gitmemiştir. Bunun tahkiki Âl-i İmrân sûresinde geçmişti.
قوله: {وَيَتَّقْهِ} : القُرَّاءُ فيه بالنسبةِ إلى القافِ على مرتبتين: الأُولى تسكينُ القافِ، ولم يَقْرأ بها إلاَّ حفصٌ، والباقون بكسرِها وأمَّا بالنسبةِ إلى هاءِ الكنايةِ فهي على خمسِ مراتبَ: الأولى تحريكُها مفصولة قولاً واحداً، وبها قرأ ورشٌ وابن ذكوان وخلف وابن كثير والكسائي. الثانيةُ: تسكينُها قولاً واحداً. وبها قرأ أبو عمروٍ وأبو بكر عن عاصم. الثالثةُ: إسكانُ الهاءِ أو وَصْلُها بياءٍ وبها قرأ خَلاَّدُ. الرابعةُ: تحريكها من غير صلةٍ. وبها قرأ قالون وحفص. الخامسةُ: تحريكُها موصولةً أو مقصورةً. وبها قرأ هشامٌ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَيَتَّقْهِ} “ve O'ndan sakınırsa” kavlinde kurrâ kâf harfi bakımından iki mertebededir: Birincisi kâf'ın sükûnudur ki bunu yalnız Hafs okumuştur; diğerleri ise kesre ile okumuşlardır. Hâ-i kinâyeye gelince beş mertebedir: Birincisi kesin olarak sılasız harekeli okunmasıdır; Verş, İbn Zekvân, Halef, İbn Kesîr ve el-Kisâî böyle okumuştur. İkincisi kesin olarak sükûn ile okunmasıdır; Ebû Amr ve Âsım'dan rivayetle Ebû Bekr böyle okumuştur. Üçüncüsü hâ'nın sükûnu yahut yâ ile sıla yapılmasıdır; Hallâd böyle okumuştur. Dördüncüsü sılasız harekeli okunmasıdır; Kâlûn ve Hafs böyle okumuştur. Beşincisi mevsûl (sıla ile) veya maksûr (sılasız) harekeli okunmasıdır; Hişâm böyle okumuştur.
فأمَّا إسكانُ الهاءِ وقَصْرُها وإشباعُها فقد مَرَّ تحقيقُها مستوفىً في مواضعَ
Hâ harfinin iskânı (sükûnu), kasrı (kısa tutulması) ve işbâı (uzatılması) bu eserin muhtelif yerlerinde
من هذا التصنيفِ. وأمَّا تسكينُ القافِ فإنهم حَمَلوا المنفصِلَ على المتصلِ: وذلك أنهم يُسَكِّنون عين فَعِل فيقولون: كَبْد وكَتْف وصَبْر في: كَبِد وكَتِف وصَبِر، لأنها كلمةٌ واحدة، ثم أُجْريَ ما أشبَه ذلك من المنفصل مجرى المتصل؛ فإنَّ «يَتَّقْهِ» صار منه «تَقِهِ» بمنزلة «كَتِف» فَسُكِّن كما تُسَكَّن. ومنه:
etraflıca tahkik edilerek geçmişti. Kâf harfinin sükûnuna gelince; onlar munfasılı muttasıla hamletmişlerdir: Şöyle ki, tek bir kelime olduğu için «فَعِل» vezninin aynü'l-fiilini sâkin kılarak «كَبِد», «كَتِف» ve «صَبِر» yerine «كَبْد», «كَتْف» ve «صَبْر» derler; sonra munfasıldan buna benzeyen şeyleri de muttasıl hükmünde tutmuşlardır; nitekim «يَتَّقْهِ» lafzından geriye kalan «تَقِهِ» kısmı «كَتِف» mesabesinde olmuş ve onun sâkin kılınması gibi sâkin kılınmıştır. [Şairin] şu sözü de bu kabildendir:
٣٤٦١ - قالَتْ سليمى اشْتَرْ لنا سَوِيقا ... بسكونِ الراءِ، كما سَكَّن الآخرُ:
3461 - Süleymâ: ‘Bize kavut satın al’ dedi... râ harfinin sükûnu ile [«اشْتَرْ» demiştir]. Nitekim diğer şair de şöyle sâkin kılmıştır:
٣٤٦٢ - فبات مُنْتَصْباً وما تَكَرْدَسا ... والآخر:
3462 - Dikilerek geceledi, büzülüp kalmadı... Ve bir diğeri:
٣٤٦٣ - عَجِبْتَ لمَوْلُودٍ وليسَ له أَبُ ... وذي وَلَدٍ لم يَلْدَهُ أبوان
3463 - Babası olmayan bir doğmuşa ve iki ebeveynin doğurmadığı bir çocuk sahibine şaştın...
يريد: مُنْتَصِباً، ولم يَلِدْه. وقد تَقَدَّم في أولِ البقرةِ تحريرُ هذا الضابطِ في قوله: {فَهِيَ كالحجارة} [الآية: ٧٤] ، وهي وهو ونحوها.
[Şairler] «مُنْتَصِباً» ve «لم يَلِدْه» demek istemişlerdir. Bu kuralın tahkiki Bakara sûresinin başında {فَهِيَ كالحجارة} [el-Bakara: 74] “o, taşlar gibidir” kavlinde, «هِيَ» ve «هُوَ» gibi kelimeler vesilesiyle geçmişti.
وقال مكي: «كان يجبُ على مَنْ أسكن القاف أَنْ يَضُمَّ الهاءَ؛ لأنَّ هاءَ الكنايةِ إذا سَكَن ما قبلها، ولم يكنْ الساكنُ ياءً ضُمَّتْ نحو: مِنْهُ وعَنْهُ. ولكن لمَّا كان سكونُ القافِ عارضاً لم يُعْتَدَّ به، وأبقى الهاءَ على كسرتِها التي كانت عليها مع كسرِ القافِ، ولم يَصِلْها بياءٍ، لأنَّ الياءَ المحذوفةَ قبل الهاءِ مقدرةٌ مَنْويَّةٌ، فبقي الحذفُ الذي في الياءِ قبل الهاءِ على أصلِه» . وقال الفارسي: «الكسرةُ في الهاءِ لالتقاءِ الساكنين، وليسَتْ/ الكسرةَ التي قبل الصلةِ؛ وذلك أنَّ هاءَ الكنايةِ ساكنةٌ في قراءتِه، ولمَّا أُجْرِيَ» تَقْهِ «مجرى» كَتْف «وسكَّن القافَ التقى ساكنان، ولَمَّا التَقَيا اضْطُرَّ إلى تحريكِ أحدِهما: فإمَّا أَنْ يُحَرِّكَ الأولَ أو الثاني. لا سبيلَ إلى تحريكِ الأولِ لأنه يعودُ إلى ما فَرَّ منه وهو ثِقَلُ فَعِل فحرَّك ثانيهما. وأصلُ التقاءِ الساكنين [الكسر] فلذلك كسرَ الهاءَ ويؤيِّدهُ قولُه:
Mekkî şöyle demiştir: «Kâf harfini sâkin kılan kimseye hâ harfini zammeli okumak vacip olurdu; çünkü hâ-i kinâyenin öncesi sâkin olduğunda şayet bu sâkin yâ değilse «مِنْهُ» ve «عَنْهُ» örneklerinde olduğu gibi zammelenir. Fakat kâf'ın sükûnu ârızî olduğu için buna itibar edilmemiş; hâ harfi, kâf'ın kesreli olduğu durumdaki kesresi üzere bırakılmış ve hâ'dan önceki hazfedilmiş yâ takdirî ve niyet edilmiş kabul edildiğinden yâ ile sıla yapılmamıştır; böylece hâ'dan önceki yâ'da bulunan hazif aslı üzere kalmıştır.» el-Fârisî ise şöyle demiştir: «Hâ'daki kesre iki sâkinin karşılaşmasından (iltikâ-i sâkineyn) ötürüdür; / sıladan önceki kesre değildir. Şöyle ki; onun kıraatinde hâ-i kinâye sâkindir; «تَقْهِ» ifadesi «كَتْف» mesabesinde kılınıp kâf sâkin yapılınca iki sâkin bir araya gelmiş oldu. İkisi bir araya gelince de birini harekelemeye mecbur kaldı: Ya birincisini ya da ikincisini harekeleyecekti. Birincisini harekelemeye imkân yoktur; çünkü bu durumda kaçtığı şeye, yani «فَعِل» vezninin ağırlığına geri dönmüş olurdu; bu yüzden ikincisini harekelemiştir. İltikâ-i sâkineynde asıl olan ise [kesredir]; işte bu sebeple hâ'yı kesrelemiştir. [Şairin] şu sözü de bunu teyit etmektedir:
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... . . . . . . . . . . . . . . . . . لم يَلْدَه أَبَوانِ
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... . . . . . . . . . . . . . . . . . İki ebeveynin doğurmadığı [çocuk]
وذلك أنَّ أصلَه» لَمْ يلِده «بكسرِ اللام وسكونِ الدال للجزمِ، ثم لَمَّا سَكَّن اللامَ التقى ساكنان، فلو حَرَّك الأولَ لعادَ إلى ما فَرَّ منه، فحَرَّك ثانيهما وهو الدالُ وحَرَّكَها بالفتحِ، وإنْ كان على خلافِ أصلِ التقاءِ الساكنين مراعاةً لفتحةِ الياءِ.
Şöyle ki; bunun aslı lâm'ın kesresi ve cezm sebebiyle dâl'ın sükûnu ile «لَمْ يَلِدْه» şeklindedir. Sonra lâm'ı sâkin kılınca iki sâkin bir araya gelmiş oldu; şayet birincisini harekelese kaçtığı şeye dönecekti, bu sebeple ikincisini yani dâl harfini harekelemiştir; gerçi iki sâkinin karşılaşmasındaki asıl kurala aykırı olsa da yâ harfinin fethasına riayet ederek onu fetha ile harekelemiştir.
وقد رَدَّ القاسم بن فيره قولَ الفارسي ويقول:» لا يَصِحُّ قولُه: إنه
el-Kâsım b. Fiyürruh, el-Fârisî'nin sözünü reddederek şöyle demektedir: «Onun:
كسر الهاءَ لالتقاءِ الساكنين؛ لأنَّ حفصاً يُسَكِّن الهاءَ في قراءتِه قط «.
‘Hâ harfini iltikâ-i sâkineynden ötürü kesreledi’ sözü sahih değildir; çünkü Hafs kendi kıraatinde hâ harfini asla sâkin kılmaz.»
وقد رَدَّ أبو عبد الله شارحُ قصيدتِه هذا الردَّ وقال: «وعجبتُ مِنْ نَفْيِه الإِسكانَ عنه مع ثبوتِه عنه في» أَرْجِهْ «و» فَأَلْقِهْ «وإذا قرأه في» أَرْجِهْ «و» فَأَلْقِهْ «احتمل أن يَكونَ» يَتَّقْهِ «عنده قبل سكون القاف كذلك، وربما تَرَجَّح ذلك بما ثَبَتَ عن عاصم مِنْ قراءته إياه بسكونِ الهاء مع كسرِ القاف» .
Kasidesinin şârihi Ebû Abdillâh ise bu reddi reddederek şöyle demiştir: ««أَرْجِهْ» ve «فَأَلْقِهْ» kelimelerinde Hafs'tan sükûn sabit olduğu halde onun Hafs'tan sükûnu nefyetmesine şaştım. O, «أَرْجِهْ» ve «فَأَلْقِهْ» kelimelerinde sükûn ile okuduğuna göre, kâf'ın sükûnundan önce «يَتَّقْهِ» kelimesinin de onun katında böyle olması muhtemeldir; nitekim Âsım'dan kâf'ın kesresi ile birlikte hâ'nın sükûnu ile okuduğunun sabit olması da bunu kuvvetlendirebilir.»
قلت: لم يَعْنِ الشاطبي بأنه لم يُسَكِّنِ الهاءَ قط، الهاء من حيث هي هي، وإنما عَنَى هاءَ «يَتَّقْهِ» بخصوصِها. وكان الشاطبيُّ أيضاً يعترض التوجيهَ الذي قدَّمْتُه عن مكيّ ويقولُ: «تعليلُه حَذْفَ الصلةِ: بأنَّ الياءَ المحذوفةَ قبل الهاء مقدرةٌ مَنْوِيَّةٌ فبقي في حَذْفِ الصلةِ بعد الهاءِ على أصلِه، غيرُ مستقيم مِنْ قِبَلِ أنه قرأ» يُؤَدِّهي «وشبهِه بالصلة، ولو كان يَعْتَبِرُ ما قاله من تقدير الياءِ قبل الهاءِ لم يَصِلْها. قال أبو عبد الله:» وهو وإنْ قَرَأ «يؤدِّهي» وشِبْهَه بالصلةِ فإنه قرأ «يَرْضَهُ» بغيرِ صلةٍ فألحقَ مكي «يَتَّقْهِ» ب «يَرْضَهُ» وجعله ممَّا خَرَجَ فيه عن نظائرِه لاتِّباع الأثَرِ والجمعِ بين اللغتين. وترجَّح ذلك عنده لأنَّ اللفظَ عليه. وَلَمَّا كانت القافُ في حكمِ المكسورةِ بدليلِ كسرِ القافِ بعدَها صار كأنه «يَتَّقِهِ» بكسرِ القافِ والهاء من غيرِ صلةٍ كقراءةِ قالون وهشام في أحدِ وجهَيْه، فَعَلَّله بما يُعَلِّلُ به قراءتَهما. والشاطبيُّ ترجَّح عنده حَمْلُه على الأكثرِ ممَّا قَرَأَ به، لا على ما قَلَّ ونَدَر، فاقتضى تعليلَه بما ذكَرَ.
Derim ki: eş-Şâtıbî ‘Hâ harfini asla sâkin kılmamıştır’ derken mutlak olarak hâ harfini değil, bilakis hususi olarak «يَتَّقْهِ» kelimesinin hâ'sını kastetmiştir. Ayrıca eş-Şâtıbî, Mekkî'den naklettiğim izaha da itiraz ediyor ve şöyle diyordu: «Sılanın hazfedilmesini, hâ'dan önceki hazfedilmiş yâ'nın takdirî ve niyet edilmiş olmasıyla ve dolayısıyla hâ'dan sonraki sılanın hazfinde aslı üzere kalmasıyla gerekçelendirmesi tutarlı değildir; zira Hafs «يُؤَدِّهِ» ve benzerlerini sıla ile okumuştur, şayet Mekkî'nin dediği gibi hâ'dan önceki yâ'nın takdirini dikkate alsaydı ona sıla yapmazdı.» Ebû Abdillâh ise şöyle demiştir: «Hafs her ne kadar «يُؤَدِّهِ» ve benzerlerini sıla ile okusa da «يَرْضَهُ» kelimesini sılasız okumuştur; bu yüzden Mekkî «يَتَّقْهِ» kelimesini «يَرْضَهُ» kelimesine ilhak etmiş ve rivayete uymak ile iki lügati birleştirmek adına bunu benzerlerinin dışına çıktığı yerlerden saymıştır. Lafız da buna uygun olduğu için bu görüş onun katında racih olmuştur. Kendisinden sonraki kâf'ın kesresi deliliyle kâf harfi kesreli hükmünde olunca, Kâlûn'un ve iki vechinden birinde Hişâm'ın kıraatinde olduğu gibi sılasız olarak kâf ve hâ'nın kesresiyle sanki «يَتَّقِهِ» gibi olmuş, böylece Mekkî de bunu onların kıraatini gerekçelendirdiği şeyle gerekçelendirmiştir. eş-Şâtıbî'nin katında ise bunu az ve nadir olana değil, okuduğu şeylerin ekserisine hamletmek racih olmuş, bu da onun zikrettiği şekilde gerekçelendirmesini iktiza etmiştir.»
قوله: {جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ} : فيه وجهان، أحدهما: أنه منصوبٌ على المصدرِ بدلاً من اللفظِ بفعلِه إذ أَصْلُ «أُقْسِمُ باللهِ جَهْدَ اليمين» : أُقْسِمُ بجَهْدِ اليمينِ جَهْداً، فَحُذِفَ الفعلُ وقُدِّمَ المصدرُ موضوعاً مَوْضِعَه مضافاً إلى المفعولِ ك {َضَرْبَ الرقاب} [محمد: ٤] ، قاله الزمخشري. والثاني أنه حالٌ تقديرُه: مجتهدين في أَيْمانِهم كقولِهم: أفعَلْ ذلك جَهْدَك وطاقَتَك. وقد خلَطَ الزمخشري الوجهين فجعلهما وجهاً واحداً فقال بعدَ ما قَدَّمْتُه عنه: «وحكمُ هذا المنصوبِ حكمُ الحالِ كأنه قيل: جاهدين أَيْمانَهم» . وقد تقدَّم الكلامُ على {جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ} [الآية: ٥٣] في المائدة.
Cenâb-ı Hakk'ın: {جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ} “var güçleriyle ettikleri yeminlerle” kavlinde iki vecih vardır. Birincisi: Fiilinin lafzı yerine geçen mef'ûl-i mutlak (masdar) olarak mansub olmasıdır; zira «أُقْسِمُ باللهِ جَهْدَ اليمين» ifadesinin aslı: «أُقْسِمُ بجَهْدِ اليمينِ جَهْداً» şeklindedir; fiil hazfedilmiş, masdar onun yerine konulup öne geçirilmiş ve {فَضَرْبَ الرقاب} [Muhammed: 4] “boyunlarını vurun” ayetinde olduğu gibi mef'ûlüne muzaf kılınmıştır. Bunu ez-Zemahşerî söylemiştir. İkincisi ise hal olmasıdır; takdiri: ‘Yeminlerinde var güçlerini ortaya koyarak’ şeklindedir; nitekim Arapların: ‘Bunu bütün gücün ve takatinle yap’ (افعل ذلك جَهْدَك وطاقَتَك) demeleri gibidir. ez-Zemahşerî iki vechi birbirine karıştırıp tek bir vecih kılmış ve kendisinden naklettiğim sözün ardından şöyle demiştir: «Bu mansubun hükmü hal hükmündedir; sanki: ‘Yeminlerinde var güçlerini sarf ederek’ (جاهدين أَيْمانَهم) denilmiş gibidir.» Mâide sûresinde {جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ} [el-Mâide: 53] “var güçleriyle ettikleri yeminlerle” kavline dair açıklama geçmişti.
قوله: {طَاعَةٌ مَّعْرُوفَةٌ} في رفعِها ثلاثةُ أوجهٍ. أحدُها: أنها خبرُ مبتدأ مضمرٍ تقديرُه: أمرُنا طاعةٌ أو المطلوبُ طاعةٌ. الثاني: أنها مبتدأٌ، والخبرُ محذوفٌ أي: أَمْثَلُ، أو أولى. وقد تقدَّمَ أنَّ الخبرَ متى كان في الأصلِ مصدراً بدلاً من اللفظِ بفعلِه وَجَبَ حَذْفُ مبتدئِه كقولِه: {صَبْرٌ جَمِيلٌ} [يوسف: ١٨] ولا يَبْرز إلاَّ اضطراراً كقوله:
Cenâb-ı Hakk'ın: {طَاعَةٌ مَّعْرُوفَةٌ} “bilinen bir itaattir / sizden beklenen güzelce bir itaattir” kavlinin merfû oluşunda üç vecih vardır. Birincisi: Gizli bir mübtedânın haberi olmasıdır; takdiri: ‘İşimiz itaattir’ (أمرُنا طاعةٌ) yahut ‘İstenen itaattir’ (المطلوبُ طاعةٌ) şeklindedir. İkincisi: Mübteda olmasıdır, haberi ise hazfedilmiştir; yani: ‘Daha uygundur’ (أَمْثَلُ) veya ‘Daha evlâdır’ (أولى) demektir. Haber aslen fiilinin lafzı yerine geçen bir masdar olduğunda {صَبْرٌ جَمِيلٌ} [Yûsuf: 18] “güzel bir sabır” kavlinde olduğu gibi mübtedâsının hazfedilmesinin vacip olduğu ve [şairin] şu sözünde olduğu gibi ancak zaruret halinde açıkça zikredilebileceği daha önce geçmişti:
٣٤٦٤ - فقالَتْ على اسمِ اللهِ أَمرُك طاعةٌ ... وإنْ كُنْتُ قد كُلِّفتُ ما لم أُعَوَّدِ
3464 - Dedi ki: ‘Allah'ın adıyla, emrin itaattir; alışkın olmadığım bir şeyle mükellef tutulmuş olsam da.’
على خلافٍ في ذلك. والثالث: أَنْ تكونَ فاعلةً بفعلٍ محذوفٍ أي: ولْتَكُنْ طاعةٌ ولْتُوْجَدْ طاعةٌ. واستُضْعِفَ ذلك: بأنَّ الفعلَ لا يُحْذَفُ إلاَّ إذا تَقَدَّم
Fakat bu konuda ihtilaf vardır. Üçüncüsü: Mahzûf bir fiilin fâili olmasıdır; yani: ‘Bir itaat olsun’ (ولْتَكُنْ طاعةٌ) ve ‘Bir itaat bulunsun/meydana gelsin’ (ولْتُوْجَدْ طاعةٌ) demektir. Şu gerekçeyle bu görüş zayıf sayılmıştır: Fiil ancak öncesinde
مُشْعِرٌ به كقوله: {يُسَبَّحُ لَهُ فِيهَا بالغدو والآصال رِجَالٌ} [النور: ٣٦] . / في قراءةِ مَنْ بناه للمفعولِ أي: يُسَبِّحه رجالٌ أو يُجاب به نَفْيٌ كقولِكَ: «بلى زيدٌ» لمَنْ قال: لم يقم أحدٌ، أو استفهامٌ كقوله:
kendisine delalet eden bir karine geçtiğinde hazfedilir; nitekim meçhul okuyanların kıraatinde {يُسَبَّحُ لَهُ فِيهَا بالغدو والآصال رِجَالٌ} [en-Nûr: 36] “O'nu orada sabah akşam adamlar tesbih eder” / kavlinde ‘O'nu adamlar tesbih eder’ (يُسَبِّحه رجالٌ) takdirinde olması böyledir; yahut ‘Hiç kimse kalkmadı’ diyene ‘Bilakis Zeyd [kalktı]’ (بلى زيدٌ) demen gibi bir nefye cevap olması veya [şairin] şu sözünde olduğu gibi bir istifhâma cevap olması durumunda hazfedilir:
٣٤٦٥ - ألا هَلْ أتى أمَّ الحُوَيْرِثِ مُرْسَلٌ ... بلى خالد إنْ لم تُعِقْه العَوائقُ
3465 - Ümmü'l-Hüveyris'e bir elçi geldi mi? Evet, engeller onu alıkoymadıysa Hâlid [geldi].
والعامَّةُ على رفعِ «طاعةٌ» على ما تقدَّم. وزيد بن علي واليزيديُّ على نَصبِها بفعلٍ مضمرٍ، وهو الأصلُ. قال أبو البقاء «ولو قُرِىء بالنصبِ لكانَ جائزاً في العربية، وذلك على المصدرِ أي: أَطِيْعوا طاعةً وقولوا قولاً. وقد دَلَّ عليه قولُه تعالى بعدَها {قُلْ أَطِيعُواْ الله} . قلت ما وَدَّ أن يُقرأَ به قد قُرِىء به كما تقدَّم نَقْلُه. وأمَّا قولُه: و {قُولُواْ قَوْلاً} فكأنه سَبَق لِسانُه إلى آية القتال وهي: {فأولى لَهُمْ طَاعَةٌ وَقَوْلٌ مَّعْرُوفٌ} [محمد: ٢١] ولكن النصبَ هناك ممتنعٌ أو بعيدٌ.
Genel kıraat (cumhur), daha önce geçtiği üzere «طاعةٌ» kelimesinin ref'i iledir. Zeyd b. Ali ve el-Yezîdî ise gizli bir fiille nasbı üzere okumuşlardır ki asıl olan da budur. Ebu'l-Bekâ şöyle demiştir: «Nasb ile okunmuş olsaydı Arapçada caiz olurdu; bu da masdar [olması] üzerinedir, yani: 'Bir itaatle itaat edin ve bir söz söyleyin' (أَطِيْعوا طاعةً وقولوا قولاً) demektir. Bundan sonra gelen Cenâb-ı Hakk'ın: {قُلْ أَطِيعُواْ الله} “De ki: Allah'a itaat edin” kavli de buna delalet etmiştir.» Derim ki: [Ebu'l-Bekâ'nın] okunmasını temenni ettiği vecihle, daha önce nakli geçtiği üzere zaten okunmuştur. Onun: «ve {قُولُواْ قَوْلاً} “bir söz söyleyin”» sözüne gelince, sanki dili Kıtal (Muhammed) sûresindeki {فأولى لَهُمْ طَاعَةٌ وَقَوْلٌ مَّعْرُوفٌ} [Muhammed: 21] “Onlara yaraşan, itaat ve güzel bir sözdür” ayetine kaymıştır; fakat orada nasb imkânsız veya uzaktır.
قوله: {فَإِن تَوَلَّوْاْ} : يجوزُ أَنْ يكونَ ماضياً، وتكون الواوُ ضميرَ الغائبين. ويكونُ في الكلام التفاتٌ من الخطاب إلى الغَيْبة. وحَسَّن الالتفاتَ هنا كونُه لم يواجِهْهم بالتَّوَلِّي والإِعراضِ، وأن يكونَ مضارعاً حُذِفَتْ إحدى تاءَيْه. والأصل: تَتَوَلَّوْا. ويُرَجَّحُ هذا قراءةُ البزيِّ بتشديدِ التاء: «فإنْ تَّوَلَّوْا» وإن كان بعضُهم يَسْتَضْعِفُها للجمعِ بينَ ساكنين على غيرِ حَدِّهما.
Cenâb-ı Hakk'ın: {فَإِن تَوَلَّوْاْ} “Eğer yüz çevirirlerse / çevirirseniz” kavli: Mâzi [fiil] olması caizdir; bu durumda vâv, gaiblerin zamiri olur ve sözde muhataptan gaibe iltifat bulunur. Burada iltifatı güzelleştiren husus, yüz çevirme ve sırt dönme eylemiyle onları doğrudan muhatap almamış olmasıdır. [İkinci ihtimal ise] iki tâ harfinden birinin hazfedildiği bir muzari fiil olmasıdır; aslı 'tetevvellev'dir (تَتَوَلَّوْا). el-Bezzî'nin tâ'nın şeddesiyle «فإنْ تَّوَلَّوْا» şeklindeki kıraati de bunu tercih ettirir; gerçi bazıları kural dışı iki sakini cemettiği gerekçesiyle bu kıraati zayıf saymıştır.
ويُرَجِّحه أيضاً الخطابُ في قولِه: {وَعَلَيْكُمْ مَّا حُمِّلْتُمْ وَإِن تُطِيعُوهُ تَهْتَدُواْ} . ودعوى الالتفاتِ من الغيبةِ إلى الخطابِ ثانياً بعيدٌ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَعَلَيْكُمْ مَّا حُمِّلْتُمْ وَإِن تُطِيعُوهُ تَهْتَدُواْ} “Size düşen de size yüklenen [görev]dir. Eğer ona itaat ederseniz doğru yolu bulursunuz” kavlindeki hitap da bunu (muzari oluşunu) tercih ettirir. Zira gaibden muhataba ikinci defa iltifat yapıldığını iddia etmek uzaktır.
قوله: {لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ} : فيه وجهان، أحدُهما: هو جوابُ قسمِ مضمرٍ أي: أُقْسِم لَيَسْتَخْلِفَنَّهم ويكونُ مفعولُ الوعدِ محذوفاً تقديرُه: وَعَدَهم الاستخلافَ لدلالةِ قوله: {لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ} عليه. والثاني: أَنْ يجريَ «وعد» مَجْرى القسمِ لتحقُّقِه، فلذلك أُجيب بما يُجاب به القَسَمُ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ} “onları mutlaka hükümran kılacaktır / halife kılacaktır” kavlinde iki vecih vardır. Birincisi: Gizli bir yeminin cevabıdır; yani: ‘Yemin ederim ki onları mutlaka hükümran kılacaktır’ (أُقْسِم لَيَسْتَخْلِفَنَّهم) takdirindedir; vaat fiilinin mefulü ise {لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ} “onları mutlaka hükümran kılacaktır” kavlinin delaleti sebebiyle hazfedilmiştir, takdiri: ‘Onlara hükümran kılmayı vaat etti’ (وَعَدَهم الاستخلافَ) şeklindedir. İkincisi: «Vaat etti» (وعد) fiilinin kesinliğinden dolayı yemin yerine geçmesidir; bu sebeple yemine verilen cevapla cevaplandırılmıştır.
قوله: {كَمَا استخلف} أي: استخلافاً كاستخلافهم. والعامَّةُ على بناء «اسْتَخْلَفَ» للفاعل. وأبو بكر بناه للمفعول. فالموصولُ منصوبٌ على الأول، ومرفوعٌ على الثاني.
Cenâb-ı Hakk'ın: {كَمَا استخلف} “hükümran kıldığı gibi” kavli: Yani ‘onları hükümran kıldığı gibi bir hükümran kılmakla’ (استخلافاً كاستخلافهم) demektir. Genel kıraat (cumhur), «اسْتَخْلَفَ» fiilinin mâlûm (etken) yapısıyla okunması yönündedir. Ebû Bekr ise meçhul (edilgen) okumuştur. Buna göre mevsûl (mâ/kema), birinci veche göre mansub, ikinci veche göre merfûdur.
قوله: {وَلَيُبَدِّلَنَّهُمْ} قرأ ابن كثير وأبو بكرٍ «ولَيُبْدِلَنَّهم» بسكونِ الباءِ وتخفيفِ الدال مِنْ «أَبْدَلَ» . وقد تقدَّم توجيهُها في الكهف في قولِه: {أَن يُبْدِلَهُمَا رَبُّهُمَا} [الكهف: ٨١] .
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَلَيُبَدِّلَنَّهُمْ} “ve onları mutlaka değiştirecektir / [korkularının ardından] güvene erdirecektir” kavlini İbn Kesîr ve Ebû Bekr, «أَبْدَلَ» fiilinden olmak üzere bâ'nın sükûnu ve dâl'ın tahfifiyle «ولَيُبْدِلَنَّهم» şeklinde okumuşlardır. Bunun nahiv yönü el-Kehf sûresinde Cenâb-ı Hakk'ın: {أَن يُبْدِلَهُمَا رَبُّهُمَا} [el-Kehf: 81] “Rablerinin onlara değiştirmesini / vermesini” kavlinde geçmişti.
قوله: {يَعْبُدُونَنِي} فيه سبعةُ أوجهٍ، أحدُها: أنه مستأنفٌ أي: جوابٌ لسؤالٍ مقدَّر كأنه قيل: ما بالُهم يُسْتَخْلَفون ويُؤَمَّنون؟ فقيل: يَعْبُدونني. الثاني: أنه خبرُ مبتدأ مضمرٍ أي: هم يعبدونني. والجملةُ أيضاً استئنافيةٌ تقتضي المدحَ. الثالث: أنه حالٌ مِنْ مفعولِ «وَعَدَ اللهُ» . الرابع: أنه حالٌ مِنْ مفعولُ «
Cenâb-ı Hakk'ın: {يَعْبُدُونَنِي} “Bana kulluk ederler / ibadet ederler” kavlinde yedi vecih vardır. Birincisi: Müste'nef (yeni bir başlangıç) olmasıdır; yani takdîrî bir sorunun cevabıdır, sanki şöyle denilmiştir: ‘Onlara ne oluyor da hükümran kılınıp güvenceye kavuşturuluyorlar?’ Bunun üzerine: ‘Bana kulluk ederler’ (يَعْبُدونني) denilmiştir. İkincisi: Gizli bir mübtedânın haberi olmasıdır; yani: ‘Onlar Bana kulluk ederler’ (هم يعبدونني) takdirindedir. Bu cümle de övgü ifade eden bir istînâfiyedir. Üçüncüsü: «وَعَدَ اللهُ» [ifadesinin] mefulünden hal olmasıdır. Dördüncüsü: «
لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ» . الخامس: أن يكونَ حالاً مِنْ فاعلِه. السادس: أَنْ يكونَ حالاً مِنْ مفعولِ «لَيُبَدِّلَنَّهُمْ» . السابع: أَنْ يكونَ حالاً مِنْ فاعلِه.
لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ» fiilinin mefulünden hal olmasıdır. Beşincisi: Onun fâilinden hal olmasıdır. Altıncısı: «لَيُبَدِّلَنَّهُمْ» fiilinin mefulünden hal olmasıdır. Yedincisi: Onun fâilinden hal olmasıdır.
قوله: {لاَ يُشْرِكُونَ} يجوزُ أَنْ يكونَ مستأنفاً، وأن يكونَ حالاً مِنْ فاعلِ «يَعْبُدُونَنِي» أي: يَعْبُدونني مُوَحِّدين، وأن يكونَ بدلاً من الجملةِ التي قبلَه الواقعةِ حالاً وقد تَقَدَّم ما فيها.
Cenâb-ı Hakk'ın: {لاَ يُشْرِكُونَ} “hiçbir şeyi ortak koşmazlar” kavli: Müste'nef olması caiz olduğu gibi «يَعْبُدُونَنِي» fiilinin fâilinden hal olması da caizdir; yani: ‘Bana muvahhidler olarak kulluk ederler’ (يَعْبُدونني مُوَحِّدين) demektir. Ayrıca hal konumunda olan kendisinden önceki cümleden bedel olması da caizdir; o cümlenin durumları ise daha önce geçmişti.
قوله: {وَأَقِيمُواْ الصلاة} : فيه وجهان. أحدُهما: أنه معطوفٌ على {أَطِيعُواْ الله وَأَطِيعُواْ الرسول} [الآية: ٥٤] . وليس ببعيدٍ أن يقعَ بين المعطوفِ والمعطوفِ عليه فاصلٌ وإنْ طال؛ لأنَّ حَقَّ المعطوفِ أن يكونَ غيرَ المعطوفِ عليه. قاله الزمخشري. قلت: وقولُه: «لأنَّ حَقَّ المعطوفِ» إلى أخره لا يَظْهَرُ علةً للحكمِ الذي ادَّعاه. والثاني: أنَّ قولَه {وَأَقِيمُواْ} من بابِ الالتفاتِ من الغَيْبة إلى الخطابِ. وحَسَّنَهُ الخطابُ في قولِه قبل ذلك «منكم» .
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَأَقِيمُواْ الصلاة} “Namazı kılın” kavlinde iki vecih vardır. Birincisi: {أَطِيعُواْ الله وَأَطِيعُواْ الرسول} [en-Nûr: 54] “Allah'a itaat edin ve Resul'e itaat edin” kavline matuf olmasıdır. Matuf ile matufun aleyh arasına uzun olsa bile bir fasılanın girmesi uzak değildir; çünkü matufun hakkı matufun aleyhten gayrı olmasıdır. Bunu ez-Zemahşerî söylemiştir. Derim ki: Onun «çünkü matufun hakkı...» şeklindeki sözü, iddia ettiği hükmün gerekçesi olarak açık görünmemektedir. İkincisi: Cenâb-ı Hakk'ın {وَأَقِيمُواْ} “kılın” kavlinin gaibden muhataba iltifat kabilinden olmasıdır. Bundan önceki «sizden» (منكم) ifadesindeki hitap da bu iltifatı güzelleştirmiştir.
قوله: {لاَ تَحْسَبَنَّ} : قرأ العامَّة «لا تَحْسَبنَّ» بتاءِ الخطابِ. والفاعلُ ضميرُ المخاطبِ أي: لا تَحْسَبَنَّ أيها المخاطبُ. ويمتنعُ أو يَبْعُدُ جَعْلُه للرسولِ ﵇؛ لأنَّ/ مِثْلَ هذا الحُسْبانِ لا يُتَصوَّر منه حتى ينهى عنه. وقرأ حمزةُ وابن عامرٍ «لا يَحْسَبَنَّ» بياء الغَيْبة وهي قراءةُ حسنةٌ واضحة. فإنَّ الفاعلَ فيها مضمرٌ يعودُ على ما دَلَّ السِّياقُ عليه أي: لا يَحْسَبَنَّ حاسِبٌ أو أحدٌ وإمَّا على الرسولِ لتقدُّم ذِكْرِه. ولكنه ضعيفٌ للمعنى المتقدِّم خلافاً لِمَنْ لَحَّن قارىءَ هذه القراءةِ كأبي حاتم وأبي جعفر
Cenâb-ı Hakk'ın: {لاَ تَحْسَبَنَّ} “sakın sanma / sakın sanmasınlar” kavli: Genel kıraat (cumhur), hitap tâ'sı ile «لا تَحْسَبنَّ» şeklinde okumuştur. Fâil ise muhatabın zamiridir; yani: ‘Ey muhatap, sakın sanma!’ demektir. Bunun Resûlullâh'a (aleyhisselâm) raci kılınması imkânsız veya uzaktır; zira / böyle bir zannın ondan sâdır olması tasavvur edilemez ki bundan nehyedilsin. Hamza ve İbn Âmir ise gaybet yâ'sı ile «لا يَحْسَبَنَّ» şeklinde okumuşlardır ki bu, güzel ve açık bir kıraattir. Bu kıraatte fâil, bağlamın delalet ettiği şeye raci olan gizli bir zamirdir; yani: ‘Hiçbir sanan veya hiç kimse sanmasın’ yahut daha önce zikri geçtiği için Resul'e racidir. Ancak bu sonuncusu, az önce geçen anlam sebebiyle zayıftır. Ebû Hâtim, Ebû Ca'fer
والفراء. قال النحاس: «ما عَلِمْتُ أحداً مِنْ أهلِ العربية بَصْرياً ولا كوفياً إلاَّ وهو يُلَحِّنُ قراءةَ حمزةَ، فمنهم مَنْ يقولُ: هي لحنٌ لأنه لم يأتِ إلاَّ بمفعولٍ واحدٍ ل» يَحْسَبَنَّ «.
ve el-Ferrâ gibi bu kıraati okuyanı hatalı (lahn işleyen) sayanların hilafına bu kıraat geçerlidir. en-Nehhâs şöyle demiştir: «Arap dili ehlinden Basralı olsun Kûfeli olsun Hamza'nın kıraatini hatalı görmeyen hiç kimse bilmiyorum; onlardan kimi şöyle der: Bu bir lahndir, çünkü «يَحْسَبَنَّ» fiili için sadece tek bir meful getirmiştir.»
وقال الفراء:» هو ضعيفٌ «وأجازه على حَذْفِ المفعولِ الثاني. التقديرُ:» لا يَحْسَبَنَّ الذين كفروا أنفسَهم مُعْجِزين «قلت: وسببُ تَلْحينِهم هذه القراءةَ أنهم اعتقدوا أنَّ» الذين «فاعلٌ، ولم يكُنْ في اللفظِ إلاَّ مفعولٌ واحدٌ وهو» معجزين «، فلذلك قالوا ما قالوا. والجوابُ عن ذلك مِنْ وجوهٍ أحدُها: أنَّ الفاعلَ مضمرٌ يعودُ على ما تقدَّم، أو على ما يُفْهَمُ من السياق، كما سَبَقَ تحريرُه. الثاني: أنَّ المفعولَ الأولَ محذوفٌ تقديرُه: لا يَحْسَبَنَّ الذين كفروا أنفسَهم مُعْجزين. إلاَّ أنَّ حَذْفَ أحدِ المفعولَيْنِ ضعيفٌ عند البصريين. ومنه قولُ عنترةَ:
el-Ferrâ ise: «Bu zayıftır» demiş ve ikinci mefulün hazfi takdiriyle buna cevaz vermiştir; takdiri: «Kâfir olanlar kendilerini aciz bırakanlar sanmasınlar» (لا يَحْسَبَنَّ الذين كفروا أنفسَهم مُعْجِزين) şeklindedir. Derim ki: Onların bu kıraati hatalı saymalarının sebebi, «الَّذِينَ» kelimesini fâil zannetmeleri ve lafızda ise sadece tek bir meful olan «مُعْجِزِينَ» kelimesinin bulunmasıdır; bundan ötürü dediklerini demişlerdir. Buna birkaç vecihten cevap verilir: Birincisi: Fâil, daha önce açıklandığı üzere geçmişteki bir kavrama yahut bağlamdan anlaşılan şeye raci olan gizli bir zamirdir. İkincisi: Birinci meful hazfedilmiştir, takdiri: ‘Kâfir olanlar kendilerini aciz bırakanlar sanmasınlar’ (لا يَحْسَبَنَّ الذين كفروا أنفسَهم مُعْجزين) şeklindedir. Ne var ki iki mefulden birinin hazfedilmesi Basralılara göre zayıftır. Antara'nın şu sözü de bundandır:
٣٤٦٦ - ولَقَدْ نَزَلْتِ فلا تَظُنِّي غيرَه ... مني بمَنزِلَة المُحَبِّ المُكْرَمِ
3466 - Andolsun sen bende sevilen ve ikram olunan bir mertebeye kondun, sakın bundan başkasını sanma!
أي: لا تظني غيرَه واقعاً. ولمَّا نحا الزمخشريُّ إلى هذا الوجه قال:» وأن يكونَ الأصلُ: لا يَحْسَبَنَّهم الذين كفروا مُعْجِزين، ثم حُذِف الضميرُ الذي هو المفعولُ الأول. وكأنَّ الذي سَوَّغ ذلك أنَّ الفاعلَ والمفعولَيْن
Yani: ‘Başkasını vuku bulmuş sanma’ (لا تظني غيرَه واقعاً) demektir. ez-Zemahşerî bu veche yöneldiğinde şöyle demiştir: «Aslının: 'Kâfir olanlar onları aciz bırakanlar sanmasın' (لا يَحْسَبَنَّهم الذين كفروا مُعْجِزين) şeklinde olması, sonra da birinci meful olan zamirin hazfedilmiş olmasıdır. Sanki buna cevaz veren husus fâilin ve iki mefulün
لَمَّا كانَتْ لشيءٍ واحدٍ اقْتَنَعَ بذكرِ اثنين عن ذِكْر الثالث «فقَدَّرَ المفعولَ الأول ضميراً متصلاً. قال الشيخ:» وقد رَدَدْنا هذا التخريجَ في أواخرِ آلِ عمران في قولِه: {لاَ يَحْسَبَنَّ الذين يَفْرَحُونَ بِمَآ أَتَوْاْ} في قراءةِ مَنْ قرأه بالغَيْبة، وجَعَل الفاعلَ «الذين يَفْرحون» . وملخَّصُه: أن هذا ليس من الضمائر التي يُفَسِّرها ما بعدَها فلا يتقدَّر «لا يَحْسَبَنَّهم» إذ لا يجوزُ: «ظَنَّه زيدٌ قائماً» على رَفْعِ «زيدٌ» ب «ظنَّه» قلت: وقد تقدَّم في الموضعِ المذكورِ رَدُّ هذا الردِّ فعليك بالالتفاتِ إليه.
tek bir şeye ait olması sebebiyle üçüncüsünü zikretmek yerine ikisini zikretmekle yetinilmesidir.» Böylece ez-Zemahşerî birinci mefulü muttasıl bir zamir olarak takdir etmiştir. Şeyh [Ebû Hayyân] demiştir ki: «Âl-i İmrân'ın sonlarında {لاَ يَحْسَبَنَّ الذين يَفْرَحُونَ بِمَآ أَتَوْاْ} [Âl-i İmrân: 188] “Ettiklerine sevinenlerin sakın sanmasınlar...” kavlinde gaybetle okuyan ve fâili «الذين يَفْرحون» kılan kimsenin kıraatinde bu tevil ve tahrîci reddetmiştik. Bunun özeti şudur: Bu zamir, kendisinden sonrasının açıkladığı zamirlerden değildir; dolayısıyla 'lâ yahsebennehüm' (لا يَحْسَبَنَّهم) şeklinde takdir edilemez; zira 'Zeyd' kelimesini 'zannehû' ile ref etmek suretiyle: 'Zeyd onu ayakta zannetti' (ظَنَّه زيدٌ قائماً) denilmesi caiz değildir.» Derim ki: Zikredilen yerde bu reddiyenin reddi geçmişti, oraya müracaat etmelisin.
الثالث: أنَّ المفعولَيْنِ هما قولُه: {مُعْجِزِينَ فِي الأرض} قاله الكوفيون. ولمَّا نحا إليه الزمخشريُّ قال: «والمعنى: لا يَحْسَبَنَّ الذين كفروا أحداً يُعْجِزُ اللهَ في الأرض حتى يَطْمَعوا هم في مثلِ ذلك. وهذا معنىً قويٌّ جيد» .
Üçüncüsü: İki mefulün {مُعْجِزِينَ فِي الأرض} “yeryüzünde aciz bırakanlar” kavli olmasıdır; bunu Kûfeliler söylemiştir. ez-Zemahşerî buna yöneldiğinde şöyle demiştir: «Mana: 'Kâfirler, yeryüzünde Allah'ı aciz bırakacak bir kimse bulunduğunu sanmasınlar ki kendileri de böyle bir şeye tamah etsinler' şeklindedir. Bu, kuvvetli ve güzel bir manadır.»
قلت: قيل: هو خطأٌ؛ لأنَّ الظاهرَ تعلُّقُ في «الأرض» ب «مُعْجِزين» فجعله مفعولاً ثانياً كالتهيئةِ للعملِ والقطعِ عنه، وهو نظيرُ: «ظَنَنْتُ قائماً في الدار» .
Derim ki: Bunun hatalı olduğu söylenmiştir; çünkü zahir olan, {فِي الأرض} ifadesinin «مُعْجِزين» kelimesine müteallik olmasıdır; dolayısıyla onu ikinci meful kılmak amel etmeye hazırlayıp sonra amelden kesmek gibidir ve bu: «Evde ayakta zannettim» (ظَنَنْتُ قائماً في الدار) sözünün benzeridir.
قوله: {وَمَأْوَاهُمُ النار} فيه ثلاثةُ أوجهٍ. أحدُها: أنَّ هذه الجملةَ عطفٌ على جملةِ النهيِ قبلَها مِنْ غيرِ تأويلٍ ولا إضمارٍ، وهو مذهبُ سيبويهِ أعني عَطْفَ الجملِ بعضِها على بعض، وإن اختلفَتْ أنواعُها خبراً وطَلَباً وإنشاءً. وقد تقدَّم تحقيقُه في أولِ هذا الموضوعِ والدليلُ عليه. الثاني: أنَّها معطوفةٌ عليها، ولكن بتأويلِ جملةِ النهي بجملةٍ خبريةٍ. والتقدير: الذين كفروا لاَ يُفوتون اللهَ ومَأْواهم النار. قاله الزمخشري. كأنه يرى تناسُبَ الجملِ شرطاً في العطفِ. هذا ظاهرُ حالِه. الثالث: أنها معطوفةٌ على جملةٍ مقدرةٍ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَمَأْوَاهُمُ النار} “Onların varacağı yer ateştir” kavlinde üç vecih vardır. Birincisi: Bu cümlenin, hiçbir tevil ve gizleme (izmar) olmaksızın kendisinden önceki nehiy cümlesine matuf olmasıdır; bu da Sîbeveyh'in mezhebidir; yani haber, talep ve inşâ bakımından türleri farklı olsa bile cümlelerin birbirine atfedilmesidir. Bunun tahkiki ve delili bu konunun başında geçmişti. İkincisi: Ona matuf olması, ancak nehiy cümlesinin haber cümlesi olarak tevil edilmesidir; takdiri: ‘Kâfirler Allah'ı atlatamazlar ve onların varacağı yer ateştir’ (الذين كفروا لاَ يُفوتون اللهَ ومَأْواهم النار) şeklindedir. Bunu ez-Zemahşerî söylemiştir; sanki o, cümlelerin türdeş olmasını atıfta şart görmektedir, zahir hali budur. Üçüncüsü: Takdîrî bir cümleye matuf olmasıdır.
قال الجرجاني: «لا يُحتمل أَنْ يكونَ» ومَأْواهم «متصلاً بقولهِ:» لا تَحْسَبَنَّ ذاك «أي: وهذا إيجابٌ فهو إذن معطوفٌ بالواو على مضمرٍ قبلَه تقديرُه: لا تَحْسَبَنَّ الذين كفروا مُعْجِزين في الأرضِ بل هم مقهورون، ومَأْواهم النار» .
el-Cürcânî şöyle demiştir: ««ومَأْواهم» ifadesinin: 'Bunu sakın sanma' (لا تَحْسَبَنَّ ذاك) sözüne bitişik olması muhtemel değildir; yani bu bir olumluluktur (isbattır). Dolayısıyla o, vâv ile kendisinden önceki gizli bir cümleye matuftur; takdiri: 'Kâfir olanların yeryüzünde aciz bırakanlar olduğunu sakın sanma, bilakis onlar kahredilmişlerdir ve onların varacağı yer ateştir' (لا تَحْسَبَنَّ الذين كفروا مُعْجِزين في الأرضِ بل هم مقهورون، ومَأْواهم النار) şeklindedir.»
قوله: {ثَلاَثَ مَرَّاتٍ} : فيه وجهان، أحدهما: أنه منصوبٌ على الظرفِ الزماني أي: ثلاثةَ أوقاتٍ، ثم فَسَّر تلك الأوقاتَ بقوله: {مِّن قَبْلِ صلاوة الفجر وَحِينَ تَضَعُونَ} {وَمِن بَعْدِ صلاوة العشآء} . والثاني: أنه منصوبٌ على المصدريةِ أي ثلاثةَ استئذاناتٍ. ورجَّحَ الشيخُ هذا فقال/: «والظاهرُ مِنْ قوله» ثلاثَ مرات «. ثلاثةَ استئذاناتٍ لأنَّك إذا قلتَ: ضربْتُ ثلاثَ مراتٍ لا تفْهَمُ منه إلاَّ ثلاثَ ضَرَبات. ويؤيِّده قولُه ﵇:» الاستئذانُ ثلاث «قلت: مُسَلَّمٌ أنَّ الظاهرَ كذا، ولكنَّ الظاهرَ هذا متروكٌ للقرينةِ المذكورةِ وهي التفسيرُ بثلاثةِ الأوقاتِ المذكورةِ. وقرأ الحسن وأبو عمرٍو في رواية» الحُلْمَ «بسكونِ العينِ وهي تميميةٌ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {ثَلاَثَ مَرَّاتٍ} “üç defa / üç vakitte” kavlinde iki vecih vardır. Birincisi: Zaman zarfı olarak mansub olmasıdır, yani: ‘Üç vakit’ demektir; sonra Cenâb-ı Hak o vakitleri {مِّن قَبْلِ صلاوة الفجر} “sabah namazından önce”, {وَحِينَ تَضَعُونَ} “[elbiselerinizi] çıkardığınız vakit” ve {وَمِن بَعْدِ صلاوة العشآء} “yatsı namazından sonra” kavliyle tefsir etmiştir. İkincisi: Masdariyet üzere mansub olmasıdır, yani: ‘Üç defa izin isteme’ demektir. Şeyh [Ebû Hayyân] bunu tercih ederek şöyle demiştir: / ««ثلاثَ مرات» kavlinden zahir olan 'üç izin isteme'dir; zira sen: 'Üç defa vurdum' (ضربْتُ ثلاثَ مراتٍ) dediğinde bundan sadece 'üç vuruş' anlarsın. Peygamber (aleyhisselâm)'ın: «İzin isteme üçtür» sözü de bunu destekler.» Derim ki: Zahirin böyle olduğu kabul edilir; fakat bu zahir, zikredilen karine sebebiyle yani zikredilen üç vakitle tefsir edilmiş olması dolayısıyla terk edilmiştir. el-Hasen ve bir rivayette Ebû Amr «الحُلْمَ» kelimesini 'ayn'ın sükûnu ile okumuşlardır ki bu, Temîm kabilesinin lügatidir.
قوله: {مِّن قَبْلِ صلاوة} فيه ثلاثةُ أوجهٍ: أحدُها: أنه بدلٌ مِنْ قوله» ثلاث «فتكونُ في محلِّ نصبٍ. الثاني: أنه بدلٌ مِنْ» عورات «فيكونُ في محلِّ جر. الثالث: أنه خبرُ مبتدأ مضمرٍ أي: هي من قبلِ أي: تلك المراتُ فيكونُ في محلِّ رفعٍ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {مِّن قَبْلِ صلاوة} “namazdan önce” kavlinde üç vecih vardır: Birincisi: «ثلاث» kelimesinden bedel olmasıdır, buna göre nasb mahallindedir. İkincisi: «عورات» kelimesinden bedel olmasıdır, buna göre cer mahallindedir. Üçüncüsü: Gizli bir mübtedânın haberi olmasıdır; yani: ‘O [vakitler] öncedir’ (هي من قبلِ) yani ‘o defalar/vakitler [şunlardır]’ takdirindedir, buna göre ref mahallindedir.
قوله: {مِّنَ الظهيرة} فيه ثلاثةُ أوجهٍ أحدُهما: أنَّ» مِنْ «لبيانِ الجنس أي:
Cenâb-ı Hakk'ın: {مِّنَ الظهيرة} “öğle vaktinde” kavlinde üç vecih vardır: Birincisi: «مِنْ» edatının beyân-ı cins için olmasıdır; yani:
حين ذلك الذي هو الظهيرةُ. الثاني: أنها بمعنى» في «أي تَضَعُونها في الظهيرةِ. الثالث: أنَّها بمعنى اللام أي مِنْ أَجْلِ حَرِّ الظهيرةِ. وأمَّا قولُه: {وَحِينَ تَضَعُونَ} فعطفٌ على محلِّ {مِّن قَبْلِ صلاوة الفجر} ، وقوله: {وَمِن بَعْدِ صلاوة العشآء} عطفٌ على ما قبلَه، والظَّهيرةُ: شِدَّةُ الحَرِّ، وهو انتصافُ النهارِ.
‘Öğle vakti olan o vakit’ demektir. İkincisi: «في» (içinde) anlamında olmasıdır; yani ‘onları öğle vaktinde çıkarırsınız’ demektir. Üçüncüsü: Lâm harfi anlamında olmasıdır; yani ‘öğle sıcağı sebebiyle’ demektir. Cenâb-ı Hakk'ın: {وَحِينَ تَضَعُونَ} “çıkardığınız vakit” kavli ise {مِّن قَبْلِ صلاوة الفجر} “sabah namazından önce” kavlinin mahalline matuftur; {وَمِن بَعْدِ صلاوة العشآء} “yatsı namazından sonra” kavli de kendisinden öncekine matuftur. ez-Zahîra (الظهيرة): Sıcağın şiddetlenmesi olup gün ortasıdır.
قوله: {ثَلاَثُ عَوْرَاتٍ} قرأ الأخَوان وأبو بكر» ثلاثَ «نصباً. والباقون رفعاً. فالأولى تَحْتملُ ثلاثةَ أوجهٍ، أحدُها: وهو الظاهر أنَّها بدلٌ مِنْ قوله: {ثَلاَثَ مَرَّاتٍ} . قال ابن عطية:» إنما يَصِحُّ البدلُ بتقديرِ: أوقات ثلاثِ عَوْراتٍ، فَحُذِف المضافُ وأُقيم المضافُ إليه مُقامَه «، وكذا قَدَّره الحوفي والزمخشري وأبو البقاء. ويحتمل أَنَّه جَعَل نفسَ ثلاثِ المراتِ نفسَ ثلاثِ العوراتِ مبالغةً، فلا يُحتاج إلى حَذْفِ مضافٍ. وعلى هذا الوجهِ أعني وجهَ البدل لا يجوزُ الوقفُ على ما قبل {ثَلاَثُ عَوْرَاتٍ} لأنه بدلٌ منه وتابعٌ له، ولا يُوْقَفُ على المتبوعِ دونَ تابعِه.
Cenâb-ı Hakk'ın: {ثَلاَثُ عَوْرَاتٍ} “[sizin için] üç mahrem vakittir” kavlini el-Ahaveyn (Hamza ve el-Kisâî) ile Ebû Bekr, nasb ile «ثلاثَ» şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise ref ile okumuşlardır. Birinci kıraat (nasb) üç veçhe ihtimallidir; birincisi ve zahir olanı: Cenâb-ı Hakk'ın {ثَلاَثَ مَرَّاتٍ} “üç defa” kavlinden bedel olmasıdır. İbn Atıyye şöyle demiştir: «Bedel olması ancak: 'üç mahrem vakit' (أوقات ثلاثِ عَوْراتٍ) takdiriyle sahih olur; böylece muzâf hazfedilmiş ve muzâfun ileyh onun yerine geçirilmiştir.» el-Havfî, ez-Zemahşerî ve Ebu'l-Bekâ da böyle takdir etmiştir. Mübalağa kabilinden bizzat 'üç defayı' bizzat 'üç mahrem vakit' kılmış olması da muhtemeldir; bu takdirde bir muzâfın hazfine gerek kalmaz. Bu veche, yani bedel vechine göre {ثَلاَثُ عَوْرَاتٍ} kavlinden öncesinde vakıf yapmak caiz olmaz; çünkü o, ondan bir bedel ve ona tâbidir; tâbisi bırakılıp metbû üzerinde vakıf yapılmaz.
الثاني: أنَّ {ثَلاَثُ عَوْرَاتٍ} بدلٌ مِنَ الأوقاتِ المذكورةِِ قاله أبو البقاء. يعني قولَه: {مِّن قَبْلِ صلاوة الفجر} وما عُطِفَ عليه، ويكونُ بدلاً على المحلِّ؛ فلذلك نُصِبَ.
İkincisi: {ثَلاَثُ عَوْرَاتٍ} “üç mahrem vakit” kavlinin zikredilen vakitlerden bedel olmasıdır; bunu Ebu'l-Bekâ söylemiştir. Yani Cenâb-ı Hakk'ın: {مِّن قَبْلِ صلاوة الفجر} “sabah namazından önce” kavlini ve ona matuf olanları kastetmektedir; bu durumda mahalden bedel olur ve bu sebeple mansub kılınmıştır.
الثالث: أَنْ يَنْتَصِبَ بإضمارِ فِعْلٍ. فقَدَّره أبو البقاء أعني. وأَحْسَنُ من هذا التقديرِ» اتَّقوا «أو» احْذروا «ثلاثَ.
Üçüncüsü: Gizli bir fiille mansub olmasıdır. Ebu'l-Bekâ bunu 'a'nî' (أعني - yani demek istiyorum) şeklinde takdir etmiştir. Bu takdirden daha güzeli ise 'üç [vakte] dikkat edin / sakının' («اتَّقوا» veya «احْذروا») takdiridir.
وأمَّا الثانية ف» ثلاثُ «خبرُ مبتدأ محذوفٍ، تقديرُه: هنَّ ثلاثُ عَوْراتٍ. وقدَّره أبو البقاء مع حَذْفِ مضافٍ فقال:» أي: هي أوقاتُ ثلاثِ عوراتٍ، فحُذِف المبتدأُ والمضافُ «. قلت: وقد لا يُحتاج إليه على جَعْلِ العوراتِ نفسَ الأوقاتِ مبالغةً وهو المفهومُ من كلامِ الزمخشريِّ، وإن كان قد قَدَّره مضافاً كما قدَّمْتُه عنه.
İkinci kıraate (ref kıraatine) gelince: «ثلاثُ» kelimesi mahzûf bir mübtedânın haberidir, takdiri: ‘Bunlar üç mahrem vakittir’ (هنَّ ثلاثُ عَوْراتٍ) şeklindedir. Ebu'l-Bekâ bunu muzâfın hazfiyle birlikte takdir ederek şöyle demiştir: «Yani: 'Bunlar üç avret vaktidir' (هي أوقاتُ ثلاثِ عوراتٍ) demektir; böylece mübteda ve muzâf hazfedilmiştir.» Derim ki: Mübalağa yoluyla avretlerin bizzat vakitler kılınması durumunda buna ihtiyaç kalmayabilir; ez-Zemahşerî daha önce kendisinden naklettiğim üzere muzâf olarak takdir etmiş olsa bile onun sözünden anlaşılan da budur.
قال الزمخشري: «وسمى كلَّ واحدٍ من هذه الأحوالِ عورةً؛ لأنَّ الناسَ يَخْتَلُّ تَسَتُّرُهم وتَحَفُّظُهم فيها. والعَوْرَةُ: الخَلَلُ ومنه أَعْوَرَ الفارِسُ، وأَعْوَرَ المكانُ. والأَعْوَرُ: المختلُّ العينِ» فهذا منه يُؤْذِنُ بعدمِ تقديرِ أوقاتِ، مضافةً ل «عَوْراتٍ» بخلافِ كلامِه أولاً. فيُؤْخَذُ من مجموعِ كلامِه وجهان، وعلى قراءةِ الرفع وعلى الوجهين قبلها في تخريجِ قراءةِ النصبِ يُوقف على ما قبلَ {ثَلاَثَ عَوْرَاتٍ} لأنَّها ليسَتْ تابعةً لما قبلها.
ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Bu hallerin her birini avret (mahrem) olarak isimlendirmiştir; çünkü insanlar bunlarda örtünmelerinde ve korunmalarında gevşeklik gösterirler. Avret (العَوْرَةُ): Kusur ve gedik demektir; nitekim 'süvari açık verdi' (أَعْوَرَ الفارِسُ) ve 'yer gedikli oldu' (أَعْوَرَ المكانُ) denilmesi bundandır. el-A'ver (الأَعْوَرُ) ise gözü kusurlu olan kimsedir.» Onun bu ifadesi, ilk sözünün aksine «عَوْراتٍ» kelimesine muzâf kılınacak bir 'evkât' (أوقات) takdirinin bulunmadığını gösterir. Dolayısıyla onun sözlerinin toplamından iki vecih çıkarılır. Ref kıraatine göre ve nasb kıraatinin tahrîcindeki bundan önceki iki veche göre {ثَلاَثَ عَوْرَاتٍ} “üç mahrem vakit” kavlinden öncekinde vakıf yapılır; çünkü o, kendisinden öncekine tâbi değildir.
وقرأ الأعمش «عَوَرات» وهي لغةُ هُذَيْلٍ وبني تميم: يفتحون عينَ فَعَلات واواً أو ياءً وأُنشِدَ:
el-A'meş ise «عَوَرات» şeklinde okumuştur. Bu, Hüzeyl ve Benî Temîm'in lügatidir: Vâv veya yâ olan fe'alât (فَعَلات) vezninin aynü'l-fiilini fethalı okurlar. Şu beyit inşad edilmiştir:
٣٤٦٧ - أخو بَيَضاتٍ رائحٌ متأوِّبٌ ... رفيقٌ بمَسْحِ المَنْكِبينِ سَبُوْحُ
3467 - [Nice] yumurtaların sahibi, akşamlayıp dönen, omuzlarını sıvazlamakta mahir, hızlı yüzen [bir at].
قوله: {لَيْسَ عَلَيْكُمْ} هذه الجملةُ يجوزُ أَنْ يكونَ لها محلٌّ من الإِعرابِ وهو الرفعُ نعتاً لثلاث عَوْرات في قراءةِ مَنْ رفعها كأنه قيل: هُنَّ ثلاثُ عَوْراتٍ مخصوصةً بعدمِ الاستئذانِ، وأنْ لا يكونَ لها محلٌّ، بل هي كلامٌ مقرِّر للأمرِ بالاستئذانِ في تلك الأحوالِ خاصةً، وذلك في قراءةِ مَنْ نصب «ثلاثَ عَوْراتٍ» .
Cenâb-ı Hakk'ın: {لَيْسَ عَلَيْكُمْ} “Size yoktur” kavli: Bu cümlenin iraptan mahallinin olması caizdir ki o da onu merfû okuyanların kıraatinde «ثلاث عَوْرات» kelimesine sıfat olmak üzere ref mahallidir; sanki: ‘Bunlar, izin istememe durumuna tahsis edilmiş üç mahrem vakittir’ denilmiş gibidir. İraptan mahallinin olmaması da caizdir, bilakis «ثلاثَ عَوْراتٍ» kelimesini nasb ile okuyanların kıraatinde sadece o hallerde izin isteme emrini pekiştiren bir kelamdır.
قوله: {بَعْدَهُنَّ} قال أبو البقاء: «التقديرُ: بعد استئذانِهم فيهنَّ، ثم حَذَفَ حرفَ الجرِّ والفاعلَ، فبقي: بعد استئذانِهم، ثم حَذَفَ المصدرَ» يعني بالفاعل الضميرَ المضافَ إليه الاستئذانُ فإنه فاعلٌ معنويٌّ بالمصدر. وهذا غيرُ ظاهرٍ، بل الذي/ يَظْهَرُ أنَّ المعنى: ليس عليكم جناحٌ. ولا عليهم أي: العبيدِ والإِماءِ والصبيانِ، في عَدَمِ الاستئذانِ بعد هذه الأوقاتِ المذكورةِ، ولا حاجةَ إلى التقديرِ الذي ذكره.
Cenâb-ı Hakk'ın: {بَعْدَهُنَّ} “bunların ardından” kavli: Ebu'l-Bekâ şöyle demiştir: «Takdiri: 'Onların bunlarda izin istemelerinden sonra' şeklindedir; sonra harf-i cerri ve fâili hazfetti, geriye: 'onların izin istemelerinden sonra' kaldı; sonra da masdarı hazfetti.» Fâil ile, masdarın kendisine muzâf olduğu zamiri kastetmektedir; zira o, masdar ile manevi fâildir. Bu ise zahir değildir; bilakis zahir / olan mana şudur: Zikredilen bu vakitlerin ardından izin istememekte ne sizin üzerinize ne de onların yani kölelerin, cariyelerin ve çocukların üzerine bir günah yoktur; dolayısıyla onun zikrettiği takdire ihtiyaç yoktur.
قوله: {طوافون} خبرُ مبتدأ مضمرٍ تقديرُه: هم طَوَّافون، و «عليكم» متعلِّقٌ به.
Cenâb-ı Hakk'ın: {طوافون} “dolaşıp duranlardır” kavli: Gizli bir mübtedânın haberidir, takdiri: ‘Onlar dolaşıp duranlardır’ (هم طَوَّافون) şeklindedir ve «عليكم» ifadesi ona mütealliktir.
قوله: {بَعْضُكُمْ على بَعْضٍ} في «بعضُكم» ثلاثةُ أوجهٍ، أحدُها: أنه مبتدأٌ، و «على بعض» الخبرُ، فقدَّره أبو البقاء «يَطُوْفُ على بعض» . وتكونُ هذه الجملةُ بدلاً مِمَّا قبلها. ويجوز أن تكونَ مؤكدةً مُبَيِّنة. يعني: أنها أفادَتْ إفادَةَ الجملةِ التي قبلها فكانَتْ بدلاً، أو مؤكِّدةَ. ورَدَّ الشيخ هذا: بأنه كونٌ مخصوصٌ فلا يجوزُ حَذْفُه. والجوابُ عنه: أن الممتنعَ الحذفِ إذا لم يَدُلَّ عليه دليلٌ وقُصِد إقامةُ الجارِّ والمجرورِ مُقامَه، وهنا عليه دليلٌ ولم يُقْصَدْ إقامةُ
Cenâb-ı Hakk'ın: {بَعْضُكُمْ على بَعْضٍ} “birbirinizin yanına” kavlinde «بعضُكم» hakkında üç vecih vardır. Birincisi: Mübteda olması ve «على بعض» ifadesinin de haber olmasıdır; Ebu'l-Bekâ bunu «birbirinizin yanına dolaşır» (يَطُوْفُ على بعض) şeklinde takdir etmiştir. Bu cümle kendisinden öncekinin bedeli olur. Müekkid ve mübeyyin (açıklayıcı) olması da caizdir. Yani: Kendisinden önceki cümlenin ifade ettiğini ifade etmiştir ve böylece bedel veya müekkid olmuştur. Şeyh [Ebû Hayyân] bunu şu gerekçeyle reddetmiştir: Bu, hususi bir var oluştur (kevn-i mahsûs), dolayısıyla hazfi caiz değildir. Buna verilecek cevap şudur: Hazfi caiz olmayan husus, delil bulunmadığı ve câr-mecrûrun onun yerine ikame edilmesinin kastedildiği durumdur; burada ise ona delil vardır ve câr-mecrûrun
الجارِّ مُقامَه، ولذلك قال الزمخشري: «خبرُه» على بعض «، على معنى: طائف على بعض، وحُذِفَ لدلالةِ» طَوَّافون «عليه» .
onun yerine ikame edilmesi kastedilmemiştir. Bundan dolayı ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Haberi, 'birbirinin etrafında dolaşan' (طائف على بعض) manasında olmak üzere «على بعض» ifadesidir ve «طَوَّافون» kelimesinin ona delalet etmesi sebebiyle hazfedilmiştir.»
الثاني: أن يَرْتَفِعَ بدلاً مِنْ «طوَّافون» قاله ابن عطية. قال الشيخ: «ولا يَصِحُّ إنْ قُدِّر الضميرُ ضميرَ غَيْبةٍ لتقدير المبتدأ» هم «لأنَّه يصيرُ التقديرُ: هم يَطُوف بعضُكم على بعضٍ، وهو لا يَصِحُّ. فإنْ جَعَلْتَ التقدير: أنتم يَطُوف بعضُكم على بعضٍ، فيدفَعُه أنَّ قولَه» عليكم «يَدُلُّ على أنهم هم المَطُوفُ عليهم، و» أنتم طَوَّافون «يَدُلُّ على أنَّهم طائِفون فتعارضا» .
İkincisi: «طوَّافون» kelimesinden bedel olarak merfû olmasıdır; bunu İbn Atıyye söylemiştir. Şeyh [Ebû Hayyân] demiştir ki: «Mübtedânın 'hüm' (هم) takdiri sebebiyle zamir gaybet zamiri takdir edilirse bu sahih olmaz; çünkü takdir: 'Onlar birbirinizin yanına dolaşırlar' (هم يَطُوف بعضُكم على بعضٍ) şeklini alır ki bu sahih değildir. Şayet takdiri: 'Siz birbirinizin yanına dolaşırsınız' (أنتم يَطُوف بعضُكم على بعضٍ) kılarsan, O'nun «üzerinize» (عليكم) kavlinin etrafında dolaşılanların onlar olduğuna delalet etmesi, «siz dolaşanlarsınız» (أنتم طَوَّافون) takdirinin ise onların dolaşanlar olduğuna delalet etmesi bunu reddeder ve ikisi birbiriyle çelişir.»
قلت: نختار أنَّ التقديرَ: أنتم، ولا يلزَمُ محذورٌ. قوله: «فيدفعه إلى آخره» لا تعارُضَ فيه لأنَّ المعنى: كلٌّ منكم ومِنْ عبيدِكم طائفٌ على صاحبِه، وإن كان طوافُ أحدِ النوعين غيرَ طوافِ الآخَرِ؛ لأنَّ المرادَ الظهورُ على أحوالِ الشخصِ، ويكونُ «بعضُكم» بدلاً من «طَوَّافون» وقيل: «بعضُ» بدلٌ مِنْ «عليكم» بإعادة العاملِ فَأَبْدَلْتَ مرفوعاً مِنْ مرفوعٍ، ومجروراً من مجرور. ونظيرُه قولُ الشاعرِ:
Derim ki: Biz takdirin 'siz' (أنتم) olduğunu tercih ediyoruz ve hiçbir sakınca da gerekmez. Onun «bunu reddeder...» şeklindeki sözüne gelince; bunda bir çelişki yoktur, çünkü mana şudur: İki gruptan birinin dolaşması diğerinin dolaşmasından farklı olsa bile, sizden ve kölelerinizden her biri arkadaşının yanına dolaşandır; zira maksat şahsın hallerine muttali olmaktır. Böylece «بعضُكم» kelimesi «طَوَّافون» kelimesinden bedel olur. «بعضُ» kelimesinin amilin tekrarıyla «عليكم» ifadesinden bedel olduğu da söylenmiştir; böylece merfûyu merfûdan, mecrûru da mecrûrdan bedel kılmış olursun. Şairin şu sözü de bunun benzeridir:
٣٤٦٨ - فلمَّا قَرَعْنا النَّبْعَ بالنَّبْعِ بعضَه ... ببعضٍ أبَتْ عِيدانُه أَنْ تكَسَّرا
3468 - Neb' ağacını neb' ağacına, bir kısmını diğer bir kısmına vurduğumuz zaman, onun dalları kırılmaktan imtina etti.
ف «بعضُه» بدلُ من «النبعَ» المنصوب، و «ببعض» بدلٌ من المجرورِ بالباء.
Buradaki «بعضُه» kelimesi mansub olan «النبعَ» kelimesinden bedeldir, «ببعض» ifadesi ise bâ ile mecrûr olan kelimeden bedeldir.
الثالث: أنه مرفوعٌ بفعلٍ مقدَّر أي: يطوفُ بعضُكم على بعضٍ، حُذِفَ لدلالةِ «طَوَّافون» عليه. قاله الزمخشري.
Üçüncüsü: Takdîrî bir fiille merfû olmasıdır; yani: ‘Birbirinizin yanına dolaşır’ (يطوفُ بعضُكم على بعضٍ) demektir; «طَوَّافون» kelimesinin delaleti sebebiyle bu fiil hazfedilmiştir. Bunu ez-Zemahşerî söylemiştir.
وقرأ ابن أبي عبلة «طوَّافين» بالنصبِ على الحال من ضميرِ «عليهم» .
İbn Ebî Able ise «طوَّافين» şeklinde, «عليهم» ifadesindeki zamirden hal olmak üzere nasb ile okumuştur.
قوله: {والقواعد} : جمع «قاعِد» من غيرِ تاءِ تأنيثٍ. ومعناه: القواعدُ عن النكاحِ، أو عن الحيضِ، أو عن الاستمتاعِ، أو عن الحَبَل، أو عن الجميع. ولولا تَخَصُّصُهُنَّ بذلك لوَجَبَتِ التاءُ نَحو: ضارِبة وقاعِدة من القعود المعروف. وقوله: {مِنَ النسآء} وما بعدَه بيانٌ لهن و «القواعدُ» مبتدأٌ. و «من النساء» حالٌ و «اللاتي» صفةٌ للقواعد لا للنساء. وقوله: {فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ} الجملةُ خبرُ المبتدأ، وإنما دَخَلَتْ لأَنْ المبتدأَ موصوفٌ بموصول، لو كان ذلك الموصولُ مبتدأً لجاز دخولُها في خبرِه، ولذلك مَنَعْتُ أَنْ تكونَ «اللاتي» صفةً للنساء؛ إذ لا يبقى مسوِّغٌ لدخولِ الفاءِ في خبر المبتدأ. وقال أبو البقاء: «ودَخَلَتْ الفاءُ لِما في المبتدأ من معنى الشرطِ؛ لأنَّ الألفَ واللامَ بمعنى الذي» . وهذا مذهب الأخفش، وتقدم تحقيقُه في المائدة. ولكن هنا ما يُغْني عن ذلك: وهو ما ذَكَرْتُه من وصفِ المبتدأ بالموصولِ المذكورِ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {والقواعد} “Ve oturup kalmış [kadınlar] / evlenme çağı geçmiş kadınlar” kavli: Müenneslik tâ'sı olmaksızın «قاعِد» kelimesinin çoğuludur. Manası: Evlenmekten, hayızdan, faydalanılmaktan (istimtâ), hamile kalmaktan veya bunların hepsinden kesilip oturan kadınlar demektir. Onların bu duruma mahsus oluşları olmasaydı, bilinen oturma manasındaki 'dâribe' (ضاربة) ve 'kâide' (قاعدة) kelimelerinde olduğu gibi tâ harfinin bulunması vacip olurdu. Cenâb-ı Hakk'ın: {مِنَ النسآء} “kadınlardan” kavli ve sonrası onlar için bir beyandır. «القواعدُ» mübtedâdır; «من النساء» haldir; «اللاتي» ise kadınların değil, el-kavâid'in sıfatıdır. Cenâb-ı Hakk'ın: {فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ} “onlara [bir günah] yoktur” kavli olan cümle ise mübtedânın haberidir. [Habere] fâ harfinin dahil oluşu, mübtedânın bir mevsûlle nitelenmiş olması sebebiyledir; şayet o mevsûl mübteda olsaydı haberine fâ harfinin girmesi caiz olurdu. İşte bu yüzden «اللاتي» kelimesinin kadınların sıfatı olmasını menettim; zira o takdirde mübtedânın haberine fâ'nın girmesini gerektiren bir gerekçe kalmazdı. Ebu'l-Bekâ şöyle demiştir: «Mübtedâda şart anlamı bulunduğu için fâ girmiştir; zira elif-lâm 'ellezî' (الذي) manasındadır.» Bu, el-Ahfeş'in mezhebidir ve tahkiki el-Mâide sûresinde geçmişti. Fakat burada buna ihtiyaç bırakmayan bir durum vardır ki o da mübtedânın zikredilen mevsûlle nitelenmiş olması şeklinde zikrettiğim husustur.
و {غَيْرَ مُتَبَرِّجَاتِ} حالٌ مِنْ «عليهنَّ» . والتبرُّجُ: الظهورُ، مِن البُرْج: وهو البناءُ الظاهرُ. و «بزينةٍ» متعلقٌ به.
{غَيْرَ مُتَبَرِّجَاتِ} “süslerini açığa vurmaksızın / teberrüc etmeksizin” kavli «عليهنَّ» ifadesinden haldir. et-Teberrüc (التبرُّج): Ortaya çıkıp görünmek demektir; belirgin/görünen yapı demek olan burç (البُرْج) kelimesinden gelir. «بزينةٍ» ifadesi de ona mütealliktir.
قوله: {وَأَن يَسْتَعْفِفْنَ} مبتدأٌ بتأويل: استعفافُهن، و «خيرٌ» خبرُه.
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَأَن يَسْتَعْفِفْنَ} “İffetli davranmaları” kavli: ‘Onların iffetli davranmaları’ (استعفافُهن) teviliyle mübtedâdır, «خيرٌ» “daha hayırlıdır” ise onun haberidir.
قوله: {أَوْ مَا مَلَكْتُمْ مَّفَاتِحهُ} : العامةُ على فتح/ الميمِ، واللامُ مخففةٌ. وابن جبير «مُلِّكْتُم» بضمِ الميمِ وكسرِ اللامِ مشددةً أي: مَلَّككم غيرُكم. والعامَّةُ علكى «مفاتحَه» دونَ ياءٍ جمع مِفْتَح. وجَوَّز أبو البقاء أن يكون جمع «مِفْتَح» بالكسرِ وهو الآلةُ، وأن يكون جمعَ «مَفْتح» بالفتح وهو المصدر. بمعنى الفتح. وابن جبير «مفاتيحَه» بالياء بعد التاء جمع مِفْتاح. والأولُ أقيسُ. وقرأ أبو عمرو في روايةِ هارونَ عنه «مِفتْاحَه» بالإِفراد وهي قراءةُ قتادة.
Cenâb-ı Hakk'ın: {أَوْ مَا مَلَكْتُمْ مَّفَاتِحهُ} “yahut anahtarlarına mâlik olduğunuz [evlerden]” kavli: Genel kıraat (cumhur), mîm'in fethası / ve lâm'ın tahfifi ile [«مَلَكْتُمْ» şeklinde]dir. İbn Cübeyr ise mîm'in zammı ve lâm'ın şeddelenip kesrelenmesiyle «مُلِّكْتُم» şeklinde okumuştur; yani: ‘Başkası sizi mâlik kıldı’ demektir. Genel kıraat (cumhur), 'miftah'ın (مِفْتَح) çoğulu olmak üzere yâ harfi olmaksızın «مفاتحَه» şeklindedir. Ebu'l-Bekâ, bunun kesre ile alet ismi olan «مِفْتَح» kelimesinin çoğulu olabileceği gibi fetha ile fetih manasında masdar olan «مَفْتح» kelimesinin çoğulu olabileceğini de caiz görmüştür. İbn Cübeyr ise «مِفْتاح» kelimesinin çoğulu olmak üzere tâ'dan sonra yâ ile «مفاتيحَه» şeklinde okumuştur; birincisi kıyasa daha uygundur. Ebû Amr, Hârûn'un kendisinden rivayetinde müfred olarak «مِفْتاحَه» şeklinde okumuştur ki bu, Katâde'nin de kıraatidir.
قوله: {أوْ صَدِيقِكُمْ} العامَّةُ على فتحِ الصادِ. وحميد الخزاز روى كسرَها إتْباعاً لكسرةِ الدال. والصَّدِيْق يقع للواحِد والجمع كالخَليط والقَطِين وشِبْهِهما.
Cenâb-ı Hakk'ın: {أوْ صَدِيقِكُمْ} “yahut sadık dostunuzun [evlerinden]” kavli: Genel kıraat (cumhur), sâd harfinin fethası iledir. Humeyd el-Hazzâz ise dâl harfinin kesresine tebean sâd'ın kesresi ile rivayet etmiştir. es-Sadîk (الصَّدِيْق) kelimesi, el-halît (arkadaş/ortak) ve el-katîn (hizmetkâr/arkadaş) ve benzerleri gibi hem tekil hem de çoğul için kullanılır.
قوله: {جَمِيعاً} حالٌ من «تَأْكُلوا» ، و «أَشْتاتاً» عطفٌ عليه وهو جمعُ شَتّ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {جَمِيعاً} “hep birlikte” kavli «تَأْكُلوا» fiilinden haldir; {أَشْتاتاً} “ayrı ayrı” kavli ise ona matuftur ve 'şett' (شَتّ) kelimesinin çoğuludur.
قوله: {تَحِيَّةً} منصوبٌ على المصدرِ مِنْ معنى «فسَلِّموا» فهو من بابِ قَعَدْتُ جُلوساً. وقد تقدَّم وزن التحيَّة. و {مِّنْ عِندِ الله} يجوز أن يتعلَّقَ بمحذوفٍ صفةً ل «تحيةً» ، وأَنْ يتعلَّقَ بنفسِ «تحيِّة» أي: التحية صادرةً من
Cenâb-ı Hakk'ın: {تَحِيَّةً} “bir esenlik dileği / bir selamlama olarak” kavli: «فسَلِّموا» fiilinin anlamından [türeyen] bir masdar olarak mansubdur; dolayısıyla 'oturdum bir oturuşla' (قَعَدْتُ جُلوساً) kabilindendir. et-Tahiyye kelimesinin vezni daha önce geçmişti. Cenâb-ı Hakk'ın: {مِّنْ عِندِ الله} “Allah katından” kavli: «تحيةً» kelimesinin sıfatı olan mahzûf bir kelimeye müteallik olması caiz olduğu gibi bizzat «تحيِّة» kelimesine müteallik olması da caizdir; yani: Selamlama,
جهةِ الله. و «مِنْ» لابتداء الغايةِ مجازاً، إلاَّ أنه يُعَكِّر على الوصفِ تأخُّرُ الصفةِ الصريحةِ عن المُؤَولةِ. وقد تقدَّم ما فيه.
Allah cânibinden sâdır olmaktadır. «مِنْ» edatı mecazen ibtidâ-i gâye (başlangıç) içindir; ancak sarih sıfatın müevvel sıfattan sonraya kalması, sıfat olma ihtimalini zedelemektedir. Buna dair açıklama daha önce geçmişti.
قوله: {على أَمْرٍ جَامِعٍ} : «جامع» مِن الإِسنادِ المجازيِّ؛ لأنَّه لَمَّا كان سبباً في جَمْعِهم نُسِبَ الفعلُ إليه مجازاً. وقرأ اليمانيُّ «على أَمْرٍ جميعٍ» فيُحتمل أَنْ تكونَ صيغةَ مبالغةٍ بمعنى مُجَمِّع، وأَنْ لا تكونَ. والجملةُ الشرطيةُ مِنْ قولِه: {وَإِذَا كَانُواْ} وجوابِها عطفٌ على الصلةِ مِنْ قوله: «آمَنوا» .
Cenâb-ı Hakk'ın: {على أَمْرٍ جَامِعٍ} “toplu bir iş üzerinde” kavli: «جامع» (toplayıcı) kelimesi mecaz-ı aklî (isnadî mecaz) kabilindendir; zira o iş, insanların toplanmasına sebep olduğu için fiil mecazen ona isnad edilmiştir. Yemânî ise «على أَمْرٍ جميعٍ» şeklinde okumuştur. Bu kelimenin mücemmi' (toplayıcı) anlamında bir mübalağa sîgası olması muhtemel olduğu gibi, olmaması da muhtemeldir. Cenâb-ı Hakk'ın: {وَإِذَا كَانُواْ} “ve bulundukları vakit” kavlinden başlayan şart cümlesi ile cevabı, {آمَنوا} “iman etmişlerdir” kavlindeki sıla cümlesine matuftur.