Binûn

Nûr — 4. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Masûn (İ'rab Tefsiri) · Semîn el-Halebî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قوله: {لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ} تعليلٌ أي: لأجلِ بعضِ حاجتِهم. وأظهر العامَّةُ الضادَ عند الشينِ، وأدغَمها أبو عمرٍو فيها لِما بينهما من التقارُبِ؛ لأنَّ الضادَ من أقصى حافةِ اللسانِ، والشينَ مِنْ وسَطِه. وقد اسْتَضْعَفَ جماعةٌ من النَّحَويين هذه الروايةَ واسْتَبْعدوها عن أبي عمرٍو رأسِ الصناعةِ من حيث إن الضادَ أقوى من الشين، ولا يُدْغم الأقوى في الأضعف. وأساء الزمخشري على راويها السوسي.

Cenâb-ı Hakk'ın: {لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ} “kendi bazı işleri için” kavli illet bildirmektedir; yani: ‘Bazı ihtiyaçları sebebiyle’ demektir. Genel kıraat (cumhur), şîn harfinin yanında dâd harfini izhar ile okumuştur. Ebû Amr ise aralarındaki mahreç yakınlığından dolayı dâd'ı şîn'e idgam etmiştir; zira dâd dilin en uç yanından, şîn ise dilin ortasından çıkar. Bir grup nahivci, bu sanatın başı olan Ebû Amr'dan bu rivayeti zayıf bulmuş ve ona yakıştıramamıştır; çünkü dâd şîn'den daha kuvvetlidir ve kuvvetli olan harf daha zayıf olana idgam edilmez. Zemahşerî de bu rivayetin ravisi olan Sûsî'ye ağır sözler söylemiştir.

وقد أجاب الناس فقال: «وجهُ الإِدغامِ أن الشينَ أشدُّ استطالةً من الضادِ، وفيها نَفَسٌ ليس في الضادِ، فقد صارَتِ الضادُ أنقصَ منها، وإدغامُ الأنقصِ في الأَزْيد جائزٌ» . قال: «ويؤيِّد هذا أن سيبويه حكى عن بعضِ

Âlimler buna şöyle cevap vermişlerdir: «İdgamın gerekçesi şudur: Şîn harfi, dâd harfinden daha fazla istitâleye (uzamaya) sahiptir ve onda dâd'da bulunmayan bir nefes (hems) vardır; dolayısıyla dâd ona göre daha noksan kalmıştır, daha noksan olanın ise daha ziyade olana idgamı caizdir.» Devamla şöyle demiştir: «Sîbeveyh'in bazı

العرب» اطَّجَعَ «في» اضْطجع «، وإذا جاز إدغامُها في الطاءِ فإدغامُها في الشين أَوْلى» . والخَصْمُ لا يُسَلِّمُ جميعَ ما ذُكِرَ، وسَنَدُ المَنْعِ واضحٌ.

Araplardan 'ıdtacaa' (اضْطجع) kelimesi yerine 'ıttacaa' (اطَّجَعَ) dediklerini nakletmesi de bunu desteklemektedir. Dâd harfinin tâ harfine idgamı caiz olunca, şîn harfine idgamı evleviyetle caiz olur.» Karşı görüşte olanlar ise zikredilenlerin hiçbirini kabul etmemektedir; idgamı meneden gerekçe gayet açıktır.

قوله: {دُعَآءَ الرسول} : يجوزُ أَنْ يكونَ هذا المصدرُ مضافاً لمفعولِه أي: دعاءَكم الرسولَ بمعنى: أنَّكم لا تنادُوه باسمِه فتقولون: يا محمدُ، ولابكُنيته فتقولون: يا أبا القاسمِ، بل نادُوه وخاطِبوه بالتوقير: يا رسولَ الله يا نبيَّ الله. وعلى هذا جماعةٌ كثيرةٌ، وأَنْ يكونَ مضافاً للفاعل. واختلفت عباراتُ الناسِ في هذا المعنى فقيل: لا تَجْعَلوا دعاءَه إيَّاكم كدعاءِ بعضٍ لبعضٍ فتتباطَؤُون عنه، كما يتباطَأُ بعضُكم عن بعضٍ إذا دعاه لأمرٍ، بل يجبُ عليكم المبادرةُ لأمرِه. واختاره أبو العباس، ويؤيِّدُه قوله: {فَلْيَحْذَرِ الذين يُخَالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ} . وقيل: معناه لا تَجْعَلوا دعاءَ الرسولِ ربَّه مثلَ ما يَدْعو صغيرُكم كبيرَكم، وفقيرُكم غنيَّكم يَسْأله حاجةً، فرُبمَّا تُجابُ دعوتُه، ورُبَّما لا تُجاب. وإنْ دَعَواتِ الرسولِ ﵇ مسموعةٌ مستجابةٌ. . . في التخريجةِ الأخرى.

Cenâb-ı Hakk'ın: {دُعَآءَ الرسول} “Peygamberin çağırmasını” kavli: Bu masdarın mef'ûlüne muzaf olması caizdir; yani: 'Sizin Resûl'ü çağırmanız' manasındadır. Anlamı ise: 'Ona ismiyle hitap edip 'Ey Muhammed' veya künyesiyle hitap edip 'Ey Ebu'l-Kâsım' demeyin; aksine ona hürmetle 'Ey Allah'ın Resûlü', 'Ey Allah'ın Nebîsi' diye seslenin ve hitap edin' demektir. Büyük bir topluluk bu görüştedir. Ayrıca fâiline muzaf olması da caizdir. Bu anlam hakkında âlimlerin ifadeleri farklılık göstermiştir; nitekim şöyle denilmiştir: 'Onun sizi çağırmasını birbirinizi çağırmanız gibi kılmayın ki, biriniz diğerini bir iş için çağırdığında ağır davrandığı gibi ona karşı da ağır davranmayasınız; bilakis onun emrine koşmanız size vaciptir.' Ebu'l-Abbâs bunu tercih etmiştir ve Cenâb-ı Hakk'ın: {فَلْيَحْذَرِ الذين يُخَالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ} “O'nun emrine muhalefet edenler sakınsınlar” kavli de bunu desteklemektedir. Bir diğer görüşe göre anlamı şudur: 'Resûl'ün Rabbine olan duasını, küçüğünüzün büyüğünüze ya da fakirinizin zenginize bir hacet dilerken ettiği dua gibi kılmayın; zira böylesi bir dua bazen kabul edilir, bazen edilmez. Oysa Resûl'ün aleyhisselâm duaları işitilir ve icabet olunur...' Bu da diğer bir tevildir.

وقرأ الحسنُ «نَبِيِّكم» بتقديم النونِ على الباء المكسورةِ [بعدَها] ياءٌ مشدَّدةٌ مخفوضةٌ مكانَ «بينَكم» الظرفِ في قراءة العامَّة. وفيها ثلاثةُ أوجهٍ، أحدها: أنَّه بدلٌ من الرسول. الثاني: أنه عطفُ بيانٍ له لأنَّ النبيَّ [رسولٌ] ، بإضافتِه إلى المخاطبين صار أشهرَ من الرسول. الثالث: أنَّه نعتٌ. لا يُقال: إنَّه

Hasan [-ı Basrî], genel kıraatte zarf olan «بينَكم» yerine, kesreli bâ'dan önce gelen nûn harfi ve ardından kesreli şeddeli yâ ile «نَبِيِّكم» şeklinde okumuştur. Bu kıraatte üç vecih vardır: Birincisi: er-Resûl kelimesinden bedel olmasıdır. İkincisi: Onun için atf-ı beyân olmasıdır; çünkü Peygamber [bir resûldür] ve muhataplara izafe edilmesiyle er-Resûl kelimesinden daha meşhur / daha belirgin hâle gelmiştir. Üçüncüsü: Sıfat olmasıdır. Şöyle denilemez:

لا يجوزُ لأنَّ هذا كما قَرَّرْتُمْ أعرفُ، والنعتُ لا يكونُ أعرفَ مِنَ المنعوتِ. بل إمَّا أقلُّ أو مساوٍ؛ لأنَّ الرسولَ صار عَلَماً بالغَلَبةِ على محمدٍ ﷺ فقد تَسَاويا تعريفاً.

«Bu caiz değildir; zira takrir ettiğiniz üzere bu kelime daha marifedir ve sıfat, nitelenenden (mevsûftan) daha marife olamaz, bilakis ya daha az [marife] ya da denk olmalıdır»; çünkü er-Resûl kelimesi galebe yoluyla Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem için özel isim (alem) hâline gelmiştir, dolayısıyla marifelik bakımından eşit olmuşlardır.

قوله: {قَدْ يَعْلَمُ الله} قد تَدُلُّ على التقليلِ مع المضارع إلاَّ في أفعالِ اللهِ تعالى، فتدُلُّ على التحقيقِ كهذه الآيةِ. وقد رَدَّها بعضُهم إلى التقليلِ لكنْ إلى متعلِّقٍ العلمِ، يعني أنَّ الفاعِلين لذلك قليلٌ، فالتقليلُ ليس في العِلْمِ بل في متعلَّقِه.

Cenâb-ı Hakk'ın: {قَدْ يَعْلَمُ الله} “Allah muhakkak bilmektedir” kavli: «قَدْ» edatı, muzâri fiille birlikte azlık (taklîl) bildirir; ancak Allah Teâlâ'nın fiilleri müstesnadır, zira bu ayette olduğu gibi kesinlik ve tahkik bildirir. Bazı âlimler bunu yine azlığa (taklîle) irca etmişler; fakat bunu ilmin müteallakına (bilinen nesneye) hamletmişlerdir; yani: 'Bunu yapanlar pek azdır', dolayısıyla azlık ilimde değil, onun müteallakındadır.

قوله: {لِوَاذاً} فيه وجهان، أحدُهما: أنه منصوبٌ على المصدرِ من معنى الفعلِ الأولِ؛ إذ التقديرُ: يَتَسَلَّلُون منكم تَسَلُّلاً، أو يُلاوِذُون لِواذاً. والثاني: أنه مصدرٌ في موضعِ الحالِ أي مُلاوِذين. واللِّواذُ: مصدرُ لاوَذَ. وإنَّما صَحَّتِ الواوُ وإنْ انكسَرَ ما قبلها، ولم تُقْلَبْ ياءً كما قُلِبَتْ في قيام وصِيام؛ لأنها صَحَّتْ في الفعلِ نحو: لاوَذَ فلو أُعِلَّتْ في الفعلِ أُعِلَّتْ في المصدرِ نحو: القيام والصِّيام لقَلْبها ألفاً في قام وصام. فأمَّا مصدرُ لاذَ بكذا يَلُوْذُ بهِ/ فمعتلٌّ نحو: لاذَ لِياذاً، مثل: صام صِياماً وقام قِياماً. واللِّواذُ والمُلاوَذَةُ: التَّسَتُّرُ يُُقال: لاَوَذَ فلانٌ بكذا أي: اسْتَتَر به. واللَّوْذُ: ما يَطِيْفُ بالجبل. وقيل: اللِّواذُ: الرَّوَغانُ مِنْ شيءٍ إلى شيءٍ في خُفْيَةٍ. وفي التفسير: أنَّ المنافقين كانوا يَخْرُجون مُتَسَترين بالناسِ من غيرِ استئذانٍ حتى لا يُرَوا. والمفاعَلَةُ: لأنَّ كلاً منهم يَلُوْذُ بصاحبهِ فالمشاركةُ موجودةٌ.

Cenâb-ı Hakk'ın: {لِوَاذاً} “birbirinizi siper ederek / gizlice” kavlinde iki vecih vardır: Birincisi: Önceki fiilin anlamından [türeyen] bir masdar olarak mansub olmasıdır; zira takdir: 'Sizden süzülerek sıvışırlar' (يَتَسَلَّلُون منكم تَسَلُّلاً) veya 'birbirine sığınarak sıvışırlar' (يُلاوِذُون لِواذاً) şeklindedir. İkincisi: Hal mevkiinde bir masdar olmasıdır; yani: 'Birbirini siper ederek / sığınarak' (مُلاوِذين) demektir. el-Livâz (اللِّواذُ): 'Lâveze' (لاوَذَ) fiilinin masdarıdır. Öncesi kesreli olmasına rağmen vâv harfi sahih kalmış ve 'kıyâm' (قيام) ile 'sıyâm' (صِيام) kelimelerinde olduğu gibi yâ harfine dönüşmemiştir; çünkü 'lâveze' (لاوَذَ) örneğinde olduğu gibi fiilde sahih kalmıştır. Eğer fiilde illetli kılınsaydı, 'kâme' (قام) ve 'sâme' (صام) fiillerinde elife dönüştüğü için masdarda 'el-kıyâm' ve 'es-sıyâm' şeklinde illetli kılındığı gibi masdarda da illetli kılınırdı. 'Lâze bi-kezâ yelûzu bihî' (لاذَ بكذا يَلُوْذُ بهِ) fiilinin masdarına gelince / o illetlidir; 'lâze liyâzen' (لاذَ لِياذاً) gibi, tıpkı 'sâme sıyâmen' (صام صِياماً) ve 'kâme kıyâmen' (قام قِياماً) gibidir. el-Livâz (اللِّواذُ) ve el-mülâveze (المُلاوَذَةُ): Gizlenmek ve siper almak demektir. 'Fülânün kezâ ile sığındı/gizlendi' manasında 'Lâveze fülânün bi-kezâ' (لاَوَذَ فلانٌ بكذا) denir. el-Levz (اللَّوْذُ) ise: Dağın etrafını kuşatan şeydir. el-Livâz'ın (اللِّواذُ): Bir şeyden başka bir şeye gizlice kaçmak/sıvışmak olduğu da söylenmiştir. Tefsirde [şöyle] geçmektedir: Münafıklar, görülmemek için izin almaksızın insanları kendilerine siper ederek gizlice çıkıp giderlerdi. Mufâale (مفاعلة) vezninde gelmesi ise, her birinin arkadaşına sığınmasından dolayıdır; yani ortaklaşa yapılma (müşâreket) mevcuttur.

وقرأ يزيد بن قطيب «لَواذاً» بفتحِ اللامِ، وهي محتملةٌ لوجهين

Yezîd b. Kutayb, lâm'ın fethasıyla «لَواذاً» şeklinde okumuştur. Bu okuyuş iki veche muhtemeldir:

أحدُهما: أَنْ تكونَ مصدرَ «لاذ» ثلاثياً فتكون مثلَ: طافَ طَوافاً.

Birincisi: Sülâsî olan 'lâze' (لاذ) fiilinin masdarı olmasıdır; bu durumda 'tâfe tavâfen' (طافَ طَوافاً) gibi olur.

وصَلَحَتْ أَنْ تكونَ مصدرَ لاوَذَ، إلاَّ أنَّه فُتِحَتْ الفاءُ إتباعاً لفتحةِ العينِ وهو تعليلٌ ضعيفٌ يَصْلُحُ لمثلِ هذه القراءةِ.

Ayn harfinin fethasına tebean fâ harfinin fethalanması dışında 'lâveze' (لاوَذَ) fiilinin masdarı olması da uygundur; ancak bu, böyle bir kıraat için uygun düşen zayıf bir ta'lildir.

قوله: {فَلْيَحْذَرِ الذين} فيه وجهان، أشهرُهما: وهو الذي لا يَعْرِف النحاةُ غيرَه أنَّ الموصولَ هو الفاعلُ و «أن تصيبَهم» مفعولُه أي: فَلْيَحْذَرِ المخالفون عن أمرِه إصابتَهم فتنةٌ. والثاني: أنَّ فاعل «فَلْيَحْذَرْ» ضميرٌ مستترٌ، والموصولُ مفعولٌ به. وقد رُدَّ على هذا بوجوهٍ منها: أنَّ الإِضمارَ على خلافِ الأصلِ. وفيه نظرٌ؛ لأن هذا الإِضمارَ في قوةِ المنطوقِ به، فلا يُقال: هو خلافُ الأصلِ. ألا ترى أنَّ نحوَ: قُمْ ولْتقم فاعلُه مضمرٌ، ولا يُقال في شيءٍ منه: هو خلافُ الأصلِ، وإنما الإِضمارُ خلافُ الأصلِ فيما كان حَذْفاً نحو: {وَسْئَلِ القرية} [يوسف: ٨٢] .

Cenâb-ı Hakk'ın: {فَلْيَحْذَرِ الذين} “O kimseler sakınsınlar” kavlinde iki vecih vardır: En meşhur olanı ve nahivcilerin bundan başkasını tanımadığı vecih şudur: İsm-i mevsûl fâildir, {أَن تُصِيبَهُمْ} “başlarına gelmesinden” kavli ise onun mef'ûlüdür; yani: 'O'nun emrine muhalefet edenler, başlarına bir fitnenin gelmesinden sakınsınlar' demektir. İkincisi: «فَلْيَحْذَرْ» fiilinin fâilinin müstetir (gizli) bir zamir olması, ism-i mevsûlün ise mef'ûlün bih olmasıdır. Bu görüşe çeşitli açılardan itiraz edilmiştir; bunlardan biri: İzmârın (zamir olarak gizlemenin) aslın hilafına olmasıdır. Bunda ise tutarsızlık vardır; zira bu izmâr lafzen söylenmiş hükmündedir, dolayısıyla 'aslın hilafınadır' denilemez. Görmez misin ki 'kalk' (قُمْ) ve 'kalksın' (لْتقم) gibi fiillerin fâili zamirdir ve bunların hiçbiri için 'aslın hilafınadır' denmez. İzmâr ancak hazif durumunda aslın hilafına olur; {وَسْئَلِ القرية} “Köye sor” [Yûsuf 82] ayetinde olduğu gibi.

ومنها أنَّ هذا الضميرَ لا مَرْجعَ له أي: ليس له شيءٌ يعودُ عليه فَبَطَلَ أَنْ يكونَ الفاعلُ ضميراً مستتراً، وأُجيب: بأنَّ الذي يعودُ عليه الضميرُ هو الموصولُ الأولُ أي: فَلْيَحْذَرِ المُتَسَلِّلون المخالِفينَ عن أمرِه فيكونون قد أُمِرُوا بالحَذَرِ منهم أي: أُمِروا باجتنابهم كما يُؤْمَرُ باجتناب الفُسَّاقِ. وقد رَدُّوا هذا بوجهين، أحدُهما: أنَّ الضميرَ مفردٌ، والذي يعودُ عليه جمعٌ، فقاتَتِ المطابقةُ التي هي شرطٌ في تفسيرِ الضمائر. الثاني: أنَّ المُتَسَللين هم المخالِفُون، فلو أُمِروا بالحَذَرِ عن الذين يُخالِفُون لكانوا قد أُمِروا بالحَذَرِ من أنفسهم، وهو لا يجوز؛ لأنَّه لا يمكِنُ أَنْ يُؤْمَروا بالحَذَرِ من أنفسهم.

Bu itirazlardan bir diğeri: Bu zamirin bir merciinin bulunmaması, yani döneceği herhangi bir şeyin olmamasıdır; bu sebeple fâilin müstetir bir zamir olması bâtıl olmuştur. Buna şöyle cevap verilmiştir: Zamirin döndüğü yer birinci ism-i mevsûldür; yani: 'O gizlice sıvışanlar, O'nun emrine muhalefet edenlerden sakınsınlar' manasındadır. Böylece onlardan sakınmaları, tıpkı fâsıklardan sakınmanın emredildiği gibi kendilerine emredilmiş olur. Âlimler buna iki vecihle itiraz etmişlerdir: Birincisi: Zamir tekildir, döndüğü yer ise çoğuldur; bu durumda zamirlerin tefsirinde şart olan mutabakat (uyum) ortadan kalkmış olur. İkincisi: Gizlice sıvışanlar zaten bizzat muhalefet edenlerin kendileridir; eğer muhalefet eden kimselerden sakınmaları emredilmiş olsaydı, bizzat kendilerinden sakınmaları emredilmiş olurdu ki bu caiz değildir; zira insanların bizzat kendilerinden sakınmalarının emredilmesi mümkün değildir.

ويمكنُ أَنْ يُجابَ عن الأولِ: بأنَّ الضميرَ وإن كان مفرداً فإنما عاد على

Birinci itiraza şöyle cevap vermek mümkündür: Zamir tekil olsa bile çoğula dönmüştür;

جمعٍ باعتبارِ أنَّ المعنى: فليحذَرْ هو. أي: مِنْ ذِكْرِ مثلِ ذلك. وحكى سيبويه «ضرَبني وضربْتُ قومَك» أي: ضربني مَنْ ثَمَّ ومَنْ ذُكِر، وهي مسألةٌ معروفةٌ في النحوِ، أو يكونُ التقديرُ: فليحذَرْ كلُّ واحدٍ من المُتَسَلِّلين. وعن الثاني: بأنه يجوزُ أَنْ يُؤْمَرَ الإِنسانُ بالحَذَرِ عن نفسِه مجازاً. يعني أنَّه لا يطاوعُها على شهواتِها وما تُسَوِّلُه له من السوءِ. كأنه قيل: فَلْيحذرِ المخالفونَ أنفسَهم، فلا يُطِيْعوها في ما تَأْمُرُهُمْ به، ولهذا يُقال: أَمَر نفسَه ونهاها، وأَمَرَتْه نفسُه باعتبار المجازِ.

bu da mananın: 'O sakınsın', yani böyle bir şeyi anmaktan sakınsın şeklinde olması itibarıyladır. Sîbeveyh: «Kavmin bana vurdu ve ben vurdum» (ضرَبني وضربْتُ قومَك) sözünü nakletmiştir; yani 'Orada bulunan ve adı geçen kimse bana vurdu' demektir ki bu nahivde bilinen bir meseledir. Yahut takdir: 'Sıvışıp gidenlerin her biri sakınsın' şeklindedir. İkinci itiraza ise şöyle cevap verilir: İnsanın mecazen kendi nefsinden sakınmasının emredilmesi caizdir; yani onun şehvetlerine ve kendisine fısıldadığı kötülüklere boyun eğmesin demektir. Sanki şöyle denilmiştir: 'Muhalifler nefislerinden sakınsınlar da, kendilerine emrettiği şeylerde ona itaat etmesinler.' Bu sebepledir ki mecaz yoluyla: 'Nefsine emretti ve onu nehyetti' ve 'Nefsi ona emretti' denilir.

ومنها: أنَّه يَصيرُ قولُه: {أَن تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} مُفْلَتاً ضائِعاً؛ لأنَّ «يَحْذَرُ» يتعدَّى لواحدٍ، قد أَخَذَه على زَعْمِكم وهو «الذين يُخالفون» ، ولا يتعدى إلى اثنين حتى يَقُولوا: إنَّ «أنْ تصيبَهم فتنةٌ» في محلِّ مفعولِه الثاني فبقي ضائعاً. وفيه نظرٌ؛ لأنَّه لا يُسَلَّم ضَياعُه؛ لأنه مفعولٌ من أجله. واعتُرِضَ على هذا: بأنه لم يَسْتكمل شروطَ النصبِ لاختلافِ الفاعلِ؛ لأنَّ فاعلَ الحَذَرِ غيرُ فاعلِ الإِصابةِ وهو ضعيفٌ؛ لأنَّ حَذْفَ حرفِ الجرِّ يَطَّرِدُ مع أَنْ وأنَّ. فنقول: مُسَلَّمٌ شروطُ النصبِ غيرُ موجودة، وهو مجرورٌ باللامِ تقديراً، وإنما حُذِفَتْ مع «أَنْ» لطولِها بالصلة.

İtirazlardan bir diğeri: Bu takdirde Cenâb-ı Hakk'ın: {أَن تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} “başlarına bir fitnenin gelmesinden yahut kendilerine elem dolu bir azabın dokunmasından” kavlinin boşa çıkıp zayi olmasıdır; çünkü «يَحْذَرُ» fiili tek bir mef'ûl alır, iddialarına göre onu zaten almıştır ki o da «الذين يُخالفون» kavlidir. İki mef'ûle geçişli değildir ki «أنْ تصيبَهم فتنةٌ» kavlinin onun ikinci mef'ûlü mevkiinde olduğunu söylesinler; böylece bu kısım muallakta/zayi kalmış olur. Bunda tutarsızlık vardır; zira zayi olduğu kabul edilemez, çünkü o mef'ûlün lieclihdir. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Fâiller farklı olduğu için nasb şartlarını tamamlamamıştır; zira sakınmanın fâili ile isabet etmenin fâili birbirinden farklıdır. Bu itiraz zayıftır; zira harf-i cerrin hazfedilmesi 'en' (أَنْ) ve 'enne' (أنَّ) ile kıyâsî olarak yaygındır. Dolayısıyla şöyle deriz: Nasb şartlarının bulunmadığı kabul edilmektedir; o, takdiren lâm harfiyle mecrurdur, ancak sıla cümlesiyle uzadığı için «أَنْ» ile birlikte hazfedilmiştir.

و «يُخالِفُون» يتعدى بنفسِه نحو: خالَفْتُ أَمْرَ زيدٍ، و «إلى» نحو: خالَفْتُ إلى كذا، فكيف تعدى هذا بحرفِ المجاوزِة؟ وفيه أوجهٌ، أحدها: أنَّه ضُمِّن معنى صَدَّ وأَعْرَضَ أي: صدَّ عن أمرِه وأَعْرَضَ عنه مخالِفاً له. والثاني: قال ابن عطية: «معناه يَقَعُ خلافُهم بعدَ/ أَمْرِه، كما تقول: كان المطر عن ريحِ

«يُخالِفُون» fiili; 'Zeyd'in emrine muhalefet ettim' (خالَفْتُ أَمْرَ زيدٍ) örneğinde olduğu gibi bizzat geçişli olduğu ve 'Şuna muhalefet edip yöneldim' (خالَفْتُ إلى كذا) örneğinde olduğu gibi «إلى» ile geçişli kılındığı hâlde, burada nasıl mücâveze (uzaklaşma) bildiren harf [«عَنْ»] ile müteaddî olmuştur? Bunda vecihler vardır: Birincisi: Engel oldu ve yüz çevirdi (صَدَّ وأَعْرَضَ) anlamını tazammun etmesidir; yani: 'O'na muhalefet ederek emrinden yüz çevirdi ve vazgeçti' demektir. İkincisi: İbn Atıyye şöyle demiştir: «Bunun anlamı, onların muhalefetinin O'nun emrinden / sonra meydana gelmesidir; nitekim: 'Yağmur şu rüzgârdan sonra oldu' (كان المطر عن ريحِ كذا) dersin; zira «عَنْ» harfi bir şeyin gayrısı/sonrası içindir.» Üçüncüsü: Zâid olmasıdır; yani: 'O'nun emrine muhalefet ederler' (يخالفون أمرَه) demektir. Ahfeş ve Ebû Ubeyde bu görüşe meyletmiştir; ancak ziyadelik aslın hilafınadır.

كذا، وعَنْ لما عدا الشيءَ» . الثالث: أنها مزيدةٌ أي: يخالفون أمرَه، وإليه نحا الأخفش وأبو عبيدة، والزيادةُ خلافُ الأصلِ.

gibi, ve 'an' (عَنْ) edatı bir şeyin haricinde kalanlar içindir.» Üçüncüsü: Bu edatın zâid olmasıdır; yani: 'O'nun emrine muhalefet ederler' (يخالفون أمرَه) demektir. Ahfeş ve Ebû Ubeyde bu görüşe meyletmiştir; ancak ziyadelik aslın hilafınadır.

وقُرِىء «يُخَلِّفون» بالتشديد، ومَفْعولُه محذوفٌ أي: يُخَلِّفون أنفسَهم.

Şedde ile «يُخَلِّفون» şeklinde de okunmuştur; bu durumda mef'ûlü mahzûftur, yani: 'Kendilerini geride bırakırlar' (يُخَلِّفون أنفسَهم) demektir.

قوله: {قَدْ يَعْلَمُ مَآ أَنتُمْ عَلَيْهِ} : قال: الزمخشري: «أَدْخَلَ» قد «ليؤكِّد عِلْمَه بما هم عليه من المخالفةِ عن الدينِ والنفاق، ويرجع توكيدُ العلمِ إلى توكيدِ الوعيدِ: وذلك أنَّ» قد «إذا دَخَلَتْ على المضارعِ كانت بمعنى» رُبَّما «فوافَقَتْ» رُبَّما «في خروجِها إلى معنى التكثير في نحو قوله:

Cenâb-ı Hakk'ın: {قَدْ يَعْلَمُ مَآ أَنتُمْ عَلَيْهِ} “Üzerinde bulunduğunuz hâli muhakkak bilmektedir” kavli: Zemahşerî şöyle demiştir: «Dinden yüz çevirme ve nifaktan yana ne üzerinde bulunduklarını kesin olarak bildiğini tekit etmek için 'kad' (قد) edatını dâhil etmiştir; bilginin tekit edilmesi ise tehdidin tekit edilmesine racidir. Şöyle ki: 'Kad' (قد) edatı muzâri fiilin başına geldiğinde 'rubbemâ' (رُبَّما) anlamına gelir ve şu beyitte olduğu gibi çokluk (teksîr) manasına çıkmasında 'rubbemâ'ya benzer:

٣٤٦٩ - فإنْ تُمْسِ مهجورَ الفِناءِ فرُبَّما ... أقامَ به بعدَ الوُفودِ وُفودُ

3469 - Akşamı avlusu terk edilmiş olarak geçirsen de, belki de... oraya heyetlerin ardından nice heyetler konaklar.

ونحوٌ من ذلك قولُ زهير:

Züheyr'in şu sözü de buna benzerdir:

٣٤٧٠ - أَخي ثقةٍ لا تُهْلِكُ الخمرُ مالَه ... ولكنَّه قد يُهْلِكُ المالَ نائِلُهْ

3470 - O güvenilir bir kardeştir; şarap onun malını tüketmez, lakin onun cömertliği malını pek çok kez tüketebilir.

قال الشيخ:» وكونُ «قد» إذا دَخَلَت على المضارعِ أفادَتِ التكثير قولٌ

Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «'Kad' (قد) edatının muzâri fiilin başına geldiğinde çokluk (teksîr) ifade etmesi, bazı nahivcilerin görüşüdür.

لبعضِ النحاةِ. وليس بصحيحٍ، وإنما التكثيرُ مفهومٌ من السِّياق. والصحيحُ: أنَّ «رُبَّ» للتقليلِ للشيءِ، أو لتقليلِ نظيرِه. وإنْ فُهِم تكثيرٌ فمِنْ السِّياقِ لا منها «.

Fakat bu doğru değildir; çokluk ancak siyak ve sibaktan anlaşılır. Doğru olan şudur: 'Rubbe' (رُبَّ) edatı bir şeyin bizzat kendisinin veya benzerinin azlığı (taklîl) içindir. Şayet çokluk anlaşılıyorsa bu edatın kendisinden değil, siyak ve sibaktan kaynaklanmaktadır.»

{وَيَوْمَ يُرْجَعُونَ} في» يوم «وجهان أحدُهما: أنه مفعولٌ به لا ظرفٌ لعطفِه على قولِه: {مَآ أَنتُمْ عَلَيْهِ} أي: يعلمُ الذي أنتم عليه مِنْ جميعِ أحوالِكم، ويَعْلَمُ يومَ يُرْجَعُون كقولِه: {إِنَّ الله عِندَهُ عِلْمُ الساعة} {لاَ يُجَلِّيهَا لِوَقْتِهَآ إِلاَّ هُوَ} . والثاني: أنه ظرفٌ لشيءٍ محذوف. قال ابن عطية:» ويجوزُ أَنْ يكونَ التقديرُ: والعلمُ الظاهرُ لكم أو نحو هذا يومَ، فيكونُ النصبُ على الظرفِ «انتهى.

{وَيَوْمَ يُرْجَعُونَ} “Ve döndürülecekleri gün” kavlindeki «يوم» kelimesinde iki vecih vardır: Birincisi: Cenâb-ı Hakk'ın: {مَآ أَنتُمْ عَلَيْهِ} “üzerinde bulunduğunuz hâli” kavline matuf olduğu için zarf değil, mef'ûlün bih olmasıdır; yani: 'Bütün hallerinizden üzerinde bulunduğunuz şeyi bilmektedir ve döndürülecekleri günü de bilmektedir', tıpkı şu ayetlerde olduğu gibi: {إِنَّ الله عِندَهُ عِلْمُ الساعة} “Şüphesiz kıyametin bilgisi Allah'ın katındadır”, {لاَ يُجَلِّيهَا لِوَقْتِهَآ إِلاَّ هُوَ} “Onun vaktini ancak O açığa çıkarır”. İkincisi: Mahzûf bir şeyin zarfı olmasıdır. İbn Atıyye şöyle demiştir: «Takdirin: 'Size aşikâr olacak olan ilim şu günde olacaktır' veya buna benzer bir ifade olması caizdir; bu durumda nasbı zarfiyyet üzere olur.» Sözü burada bitti.

وقرأ العامَّةُ» يُرْجَعون «مبنياً للمفعول. وأبو عمرو في آخرين مبنياً للفاعلِ. وعلى كلتا القراءتين فيجوزُ وجهان، أحدهما: أَنْ يكونَ في الكلامِ التفاتٌ من الخطابِ في قولِه: {مَآ أَنتُمْ عَلَيْهِ} إلى الغَيْبة في قوله:» يُرْجَعون «. والثاني: أنَّ» ما أنتم عليه «خطابٌ عامٌّ لكلِّ أحدٍ. والضميرُ في» يُرْجَعُون «للمنافقين خاصةً، فلا التفاتَ حينئذٍ.

Genel kıraat (cumhur), meçhul (meful) sîgasıyla «يُرْجَعون» şeklinde okumuştur. Ebû Amr ve diğer bazıları ise malum (fail) sîgasıyla [«يَرْجِعُون» şeklinde] okumuşlardır. Her iki kıraate göre de iki vecih caizdir: Birincisi: Kelamda Cenâb-ı Hakk'ın: {مَآ أَنتُمْ عَلَيْهِ} “üzerinde bulunduğunuz hâli” kavlindeki hitaptan, «يُرْجَعون» “döndürülürler / dönerler” kavlindeki gaybete iltifat sanatı bulunmasıdır. İkincisi: «ما أنتم عليه» kavlinin herkese yönelik umumi bir hitap olması, «يُرْجَعُون» fiilindeki zamirin ise özellikle münafıklara ait olmasıdır; bu durumda iltifat söz konusu olmaz.