قوله: {هَوْناً} : إمَّا نعتُ مصدرٍ أي: مَشْياً هَوْناً، وإمَّا حالٌ أي: هَيِّنِيْن. والهَوْن: اللِّيْنُ والرِّفْقُ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {هَوْناً} “mütevazıce” kavli: Ya bir masdarın sıfatıdır, yani: «مَشْياً هَوْناً» (mütevazıce bir yürüyüşle) demektir; ya da hâldir, yani: «هَيِّنِيْن» (ağırbaşlı ve mütevazı kimseler olarak) demektir. el-Hevn (الهَوْن) ise yumuşaklık ve nezaket/sükûnet anlamına gelir.
قوله: {سَلاَماً} : يجوز أن ينتصبَ على المصدرِ بفعلٍ مقدرٍ أي: نُسَلِّم سَلاماً، أو نُسَلِّمُ تَسْليماً منكم لا نُجاهِلكم، فأُقيم السِّلام مُقامَ التسليمِ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {سَلاَماً} “selametle” kavli: Mukadder bir fiille masdar olarak mansub olması caizdir, yani: «نُسَلِّم سَلاماً» (selamet dileriz) yahut «نُسَلِّمُ تَسْليماً منكم لا نُجاهِلكم» (size cahillik yapmayız, sizden yana selamette kalmayı dileriz) takdirindedir; böylece 'es-selâm' lafzı 'et-teslîm' yerine ikame edilmiştir.
ويجوزُ أَنْ ينتصِبَ على المفعول به أي: قالُوا هذا اللفظَ. قال الزمخشري: أي قالوا سَداداً مِنَ القولِ يَسْلَمُوْن فيه من الأذى. والمرادُ سَلامُهم من السَّفَهِ كقوله:
Mef'ûlün bih olarak mansub olması da caizdir, yani: «Bu sözü söylediler» takdirindedir. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Yani içinde eziyetten salim kalacakları doğru ve dürüst bir söz söylediler.» Kastedilen ise şairin şu sözünde olduğu gibi onların cahillikten salim olmalarıdır:
٣٤٩٥ - ألا لا يَجْهَلَنْ أحدٌ علينا ... فنجهلَ فوقَ جَهْلِ الجاهِلينا
3495 - Sakın ha, kimse bize karşı cahillik etmesin... Yoksa cahillerin cahilliğinin de üstünde cahillik ederiz!
ورَجَّح سيبويه أنَّ المرادَ بالسَّلام السَّلامةُ لا التسليمُ؛ لأنَّ المؤمنين لم يُؤْمَروا قَطُّ بالتسليم على الكفرة، وإنما أُمِروا بالمُسالَمَةِ، ثم نُسِخَ ذلك، ولم يَذْكُرْ سيبويهِ في كتابِه نَسْخاً إلاَّ في هذه الآيةِ.
Sîbeveyh ise 'es-selâm' ile kastedilenin 'teslim' (selam verme) değil 'selamet' (esenlik/güvenlik) olduğunu tercih etmiştir; zira müminler kâfirlere selam vermekle asla emredilmemişler, yalnızca barışçıl davranmakla emrolunmuşlar, sonra da bu hüküm neshedilmiştir. Sîbeveyh ise Kitâb'ında bu ayet müstesna hiçbir nesih zikretmemiştir.
قوله: {سُجَّداً} : خبرُ «يَبِيْتُون» ويَضْعُفُ أَنْ تكونَ تامةَ. أي: دَخَلوا في البَيات. و «سُجَّداً» حال. و «لربِّهم» متعلقٌ بسُجَّداً وقَدَّمَ السجودَ على القيام، وإن كان بعدَه في الفعلِ لاتفاق الفواصل. وسُجَّداً جمعُ ساجِد كضُرِّب في ضارِب. وقرأ أبو البرهسم «سُجوداً» بزنة قُعُود. و «يَبِيْتُ» هي اللغةُ الفاشيةُ، وأَزْدُ السَّراة وبُجَيْلَة يقولون: يَباتُ وهي لغةُ العوامِّ اليوم.
Cenâb-ı Hakk'ın: {سُجَّداً} “secde ederek” kavli: «يَبِيْتُون» fiilinin haberidir; fiilin tam fiil olması ise zayıf bir görüştür, yani: [bu takdirde] geceye girdiler demek olup «سُجَّداً» da hâl olur. {لربِّهم} “Rableri için” ise «سُجَّداً» lafzına müteallıktır. Amelde sonra olmasına rağmen fâsıla (ayet sonu) uyumu için secde, kıyamdan öne geçirilmiştir. «سُجَّداً», 'dârib'in çoğulu 'durrab' gibi 'sâcid'in çoğuludur. Ebü'l-Berhesm 'kuûd' vezninde «سُجوداً» şeklinde okumuştur. «يَبِيْتُ» yaygın lehçedir; Ezdü's-Serât ve Büceyle kabileleri ise «يَباتُ» derler ki bu da günümüz halkının (avamın) lehçesidir.
قوله: {غَرَاماً} : أي: لازمِاً دائماً. وعن الحسن: كلُّ غَريمٍ يفارِقُ غَريمه إلاَّ غريمَ جهنَّمَ. وأنشدُوا قولَ بشر بن أبي خازم:
Cenâb-ı Hakk'ın: {غَرَاماً} “sürekli bir azap” kavli: Yani yakayı bırakmayan, daimî demektir. Hasan[-ı Basrî]'den şöyle rivayet edilmiştir: Her alacaklı borçlusundan ayrılır, cehennemin alacaklısı (azabı) müstesna. Bişr b. Ebî Hâzim'in şu beytini inşad etmişlerdir:
٣٤٩٦ - ويومُ النِّسَارِ ويومُ الجِفا ... رِ كانا عَذاباً وكانا غَراما
3496 - Nisâr günü de Cifâr günü de... Birer azap ve yakayı bırakmayan birer felaket idi.
وقال الأعشى:
el-A'şâ da şöyle demiştir:
٣٤٩٧ - إن يُعاقِبْ يكُنْ غَراماً وإنْ يُع ... طِ جَزِيلاً فإنَّه لا يُبالي
3497 - Eğer cezalandırırsa [bu] yakayı bırakmaz, şayet bolca verirse... [verdiğine] hiç aldırmaz bile!
ف «غراماً» بمعنى لازم.
Buna göre «غراماً», ayrılmaz/yakayı bırakmaz anlamındadır.
قوله: {سَآءَتْ} : يجوزُ أَنْ تكونَ بمعنى أَخْزَنَتْ فتكونَ متصرفةً، ناصبةً المفعولَ به، وهو هنا محذوفٌ أي: إنها أي: جهنَم أَحْزَنَتْ أصحابَها وداخليها. ومُسْتقراً: يجوزُ أن يكونَ تمييزاً، وأَنْ يكونَ حالاً. ويجوز أَنْ تكونَ «ساءَتْ» بمعنى بِئْسَتْ فتعطى حكمَها. ويكونُ المخصوصُ محذوفاً. وفي ساءَتْ ضميرٌ مبهمٌ. و «مُسْتَقَراً» يتعيَّنُ أنْ يكونَ تمييزاً أي: ساءَتْ هي. ف «هي» مخصوصٌ. وهو الرابطُ بين هذه الجملةِ وبين ما وَقَعَتْ خبراً عنه، وهو «إنَّها» ، وكذا قَدَّره الشيخ. وقال أبو البقاء: «ومُسْتَقَرَّاً تمييزٌ. وساءَتْ بمعنى بِئْسَ» . فإن قيلَ: يَلْزَمُ من هذا إشكالٌ، وذلك أنه يَلْزَمُ تأنيثُ فعلِ الفاعلِ المذكَّرِ مِنْ غيرِ مُسَوِّغٍ لذلك، فإنَّ الفاعلَ في «ساءَتْ»
Cenâb-ı Hakk'ın: {سَآءَتْ} “ne kötüdür” kavli: «أَحْزَنَتْ» (kederlendirdi/üzdü) anlamında olması caizdir; bu durumda mutasarrıf (çekimli) bir fiil olup mef'ûlün bihi nasbeder, o da burada mahzuftur, yani: Muhakkak ki o -yani cehennem- ehlini ve içine girenleri kederlendirmiştir. {مُسْتَقَرّاً} “karargâh olarak” lafzının temyiz olması da hâl olması da caizdir. «سَآءَتْ» fiilinin «بِئْسَتْ» anlamında olması da caizdir; bu takdirde onun hükmünü alır ve mahsus [bi'z-zem] mahzuf olur. «سَآءَتْ» fiilinde müphem bir zamir vardır ve «مُسْتَقَراً» lafzının temyiz olması zorunlu hale gelir; yani «ساءَتْ هي» (o ne kötüdür) takdirindedir. Buradaki «هي» mahsustur. Bu cümle ile haber olduğu {إِنَّهَا} arasındaki irtibatı sağlayan râbıt da odur; Şeyh [İbn Hişâm] de bu şekilde takdir etmiştir. Ebü'l-Bekâ ise şöyle demiştir: ««مُسْتَقَرّاً» temyizdir, «ساءَتْ» ise «بِئْسَ» anlamındadır.» Şayet: Bundan bir müşkülat doğar, zira bu durumda müzekker olan fâilin fiilinin hiçbir meşru gerekçe olmaksızın müennes kılınması gerekir; çünkü «ساءَتْ» fiilindeki fâil,
على هذا يكون ضميراً عائداً على ما بعدَه، وهو «مُسْتقراً ومُقاماً» ، وهما مذكَّران فمِنْ أين جاء التأنيثُ؟ والجوابُ: أن المستقرَّ عبارةٌ عن جهنَّمَ فلِذلك جاز تأنيثُ فِعْلِه. ومثلُه قولُه:
bu görüşe göre kendisinden sonra gelen «مُسْتقراً ومُقاماً» lafızlarına dönen bir zamir olur, o ikisi ise müzekkerdir; öyleyse bu müenneslik nereden gelmiştir? denilirse, Cevap şudur: Müstakar cehennemden ibarettir; işte bu sebeple fiilinin müennes kılınması caiz olmuştur. Şairin şu sözü de bunun gibidir:
٣٤٩٨ - أَوْ حُرَّةٌ عَيْطَلٌ ثَبْجاءُ مُجْفَرَةٌ ... دعائمُ الزَّوْرِ نعْمَتْ زَوْرَقُ البلدِ
3498 - Yahut boylu poslu, iri cüsseli, karnı geniş, göğüs kemikleri sağlam bir dişi deve ki; ne güzel bir çöl gemisidir!
ومُسْتقراً ومُقاماً: قيل: مُترادفان، وعُطِفَ أحدُهما على الآخر لاختلافِ لَفْظَيْهما. وقيل: بل هما مختلفا المعنى، فالمستقرُّ: للعُصاةِ فإنهم يَخْرُجون. والمُقام: للكفَّارِ فإنَّهم يَخْلُدون.
«مُسْتقراً ومُقاماً» lafızlarının eş anlamlı olduğu ve lafızları farklı olduğu için birinin diğerine atfedildiği söylenmiştir. Anlamlarının farklı olduğu da söylenmiştir; zira müstakar (geçici kalınacak yer) günahkârlar içindir, çünkü onlar oradan çıkacaklardır. Mukam (devamlı kalınacak yer) ise kâfirler içindir, çünkü onlar orada ebedî kalacaklardır.
وقرأت فرقةُ «مَقاماً» بفتح الميم أي: مكانَ قيامِ. وقراءةُ العامَّةِ هي المطابِقَةُ للمعنى أي: مكانَ إقامةٍ وثُوِيّ وقوله: {إِنَّهَا سَآءَتْ مُسْتَقَرّاً} يُحتمل أَنْ يكونَ مِنْ كلامِهم، فتكونَ منصوبةً المحلِّ بالقول، وأَنْ تكونَ مِنْ كلامِ اللهَ تعالى.
Bir grup mîm'in fethasıyla mekan-ı kıyam (durulacak yer) manasında «مَقاماً» şeklinde okumuştur. Cumhurun kıraati ise manaya mutabık olanıdır, yani mekan-ı ikamet ve kalış yeri demektir. Cenâb-ı Hakk'ın: {إِنَّهَا سَآءَتْ مُسْتَقَرّاً} “Gerçekten orası karargâh olarak ne kötüdür” kavlinin onların sözünden olması ve 'kavl' fiiliyle irab mahalli nasb olması da Allah Teâlâ'nın sözünden olması da muhtemeldir.
قوله: {وَلَمْ يَقْتُرُواْ} : قرأ الكوفيون بفتح الياء وضم التاء وابن كثير وأبو عمرٍو بالفتحِ والكسرِ. ونافع وابن عامر بالضم والكسر مِنْ
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَلَمْ يَقْتُرُواْ} “ve kısmayanlar” kavli: Kûfeliler yâ'nın fethası ve tâ'nın dammesiyle [«يَقْتُرُوا»], İbn Kesîr ve Ebû Amr fetha ve kesre ile [«يَقْتِرُوا»], Nâfi' ve İbn Âmir ise «أَقْتَرَ» fiilinden hareketle damme ve kesre ile [«يُقْتِرُوا»] okumuşlardır.
أَقْتَرَ. وعليه {وَعَلَى المقتر قَدَرُهُ} [البقرة: ٢٣٦] . وأنكر أبو حاتم/ «أقتر» وقال: «لا يُناسِب هنا فإنَّ أَقْتَرَ بمعنى افتقر، ومنه {وَعَلَى المقتر قَدَرُهُ} . ورُدَّ عليه: بأن الأصمعيَّ وغيرَه حَكَوْا أَقْتَرَ بمعنى ضَيَّق.
{وَعَلَى المقتر قَدَرُهُ} “eli dar olanın da gücüne göre” [Bakara 236] ayeti de buna göredir. Ebû Hâtim / «أَقْتَرَ» kıraatini inkâr etmiş ve şöyle demiştir: «Buraya uygun düşmez; zira «أَقْتَرَ» fakirleşti demektir, {وَعَلَى المقتر قَدَرُهُ} ayeti de bundandır.» Ona şöyle cevap verilmiştir: el-Asmaî ve başkaları «أَقْتَرَ» fiilinin 'kıstı/daralttı' anlamına geldiğini de nakletmişlerdir.
وقرأ العلاء بن سيابة واليزيدي بضم الياء وفتح القاف وكسرِ التاء المشددةِ في قَتَّر بمعنى ضَيَّق.
el-Alâ b. Seyyâbe ve el-Yezîdî, 'daralttı/kıstı' manasında şeddeli te'nin kesresi, kāf'ın fethası ve yâ'nın dammesiyle «قَتَّرَ» fiilinden [«يُقَتِّرُوا»] şeklinde okumuşlardır.
قوله: {وَكَانَ بَيْنَ ذَلِكَ قَوَاماً} في اسم كان وجهان، أشهرهما: أنه ضميرٌ يعودُ على الإِنفاقِ المفهومِ مِنْ قوله:» أَنْفَقُوا «أي: وكان إنفاقُهم مُسْتوياً قَصْداً لا إسرافاً ولا تَقْتيراً. وفي خبرِها وجهان. أحدُهما: هو قَواماً و» بينَ ذلك «: إمَّا معمولٌ له، وإمَّا ل» كان «عند مَنْ يرى إعمالَها في الظرف، وإمَّا لمحذوفٍ على أنه حالٌ مِنْ» قَواما «. ويجوزُ أَنْ يكونَ» بين ذلك قواماً «خبرَيْن ل» كان «عند مَنْ يرى ذلك، وهم الجمهور خلافاً لابن دُرُسْتَوَيْه. الثاني: أن الخبرَ» بين ذلك «و» قَواماً «حالٌ مؤكدةٌ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَكَانَ بَيْنَ ذَلِكَ قَوَاماً} “Bu ikisi arasında dengeli olandır” kavlinde «كان» fiilinin isminde iki vecih vardır. Bunların en meşhuru: {أَنْفَقُوا} “harcadıkları zaman” kavlinden anlaşılan harcamaya (el-infâk) dönen bir zamir olmasıdır; yani onların harcaması israf da cimrilik de olmaksızın mutedil, dengeli olmuştur. Haberinde ise iki vecih vardır. Birincisi: Haberin «قَواماً» olmasıdır; «بينَ ذلك» ise ya onun ma'mûlüdür ya kâne'nin zarfta amel edebileceğini savunanlara göre «كان» fiilinin ma'mûlüdür ya da «قَواماً» lafzından hâl olmak üzere mahzuf bir lafza müteallıktır. İbn Dürüstüveyh'in hilafına, bunu caiz gören cumhura göre «بين ذلك قواماً» ifadesinin «كان» fiilinin iki haberi olması da caizdir. İkincisi: Haberin «بين ذلك» olup «قَواماً» lafzının müekkid bir hâl olmasıdır.
والثاني: من الوجهين الأَوَّلين: أَنْ يكونَ اسمُها» بين ذلك «وبُني لإضافتِه إلى غيرِ متمكِّنٍ، و» قواماً «خبرُها. قاله الفراء. قال الزمخشري:» وهو من جهةِ الإِعرابِ لا بأسَ به، ولكنه من جهةِ المعنى ليس بقويٍ، لأنَّ ما بينَ الإِسْرافِ والتَّقْتيرِ قَوامٌ لا مَحالةَ، فليس في الخبر الذي هو معتمدُ الفائدةِ فائدةٌ «. قلت: هو يُشْبِهُ قولَك» كان سيدُ الجارية مالكَها «.
İlk iki vecihten ikincisi ise: «بين ذلك» terkibinin mütemekkin olmayan (mebni) bir kelimeye izafe edildiği için mebni kılınarak kâne'nin ismi, «قواماً» lafzının da haberi olmasıdır. Bunu el-Ferrâ söylemiştir. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Bu, irab yönünden sakıncasızdır; ancak anlam yönünden güçlü değildir. Çünkü israf ile cimriliğin arası şüphesiz dengedir (kavâm); bu durumda faydanın asıl dayanağı olan haberde yeni bir fayda bulunmamış olur.» Derim ki: Bu durum senin «Cariyenin efendisi onun sahibidir» demene benzer.
وقرأ حسان بن عبد الرحمن» قِواما «بالكسرِ فقيل: هما بمعنىً. وقيل:
Hassân b. Abdirrahmân kesre ile «قِواماً» şeklinde okumuştur. Bu iki kıraatin aynı anlamda olduğu söylenmiştir. Şöyle de denilmiştir:
بالكسرِ اسمُ ما يُقام به الشيءُ. وقيل: بمعنى سَداداً ومِلاكاً.
Kesre ile olduğunda bir şeyin kendisiyle ayakta durduğu şeyin adıdır. 'Doğruluk/orta yol' ve 'bir şeyin esası' manasında olduğu da söylenmiştir.
قوله: {إِلاَّ بالحق} : يَجُوزُ أَنْ تتعلَّقَ الباءُ بنفسِ «يَقْتُلون» أي: لا يَقْتُلونها بسببٍ من الأسبابِ إلاَّ بسببِ الحق، وأَنْ تتعلَّقَ بمحذوفٍ على أنها صفةٌ للمصدرِ أي: قَتْلاً ملتبساً بالحقِّ، أو على أنها حالٌ أي: إلاَّ مُلْتَبِسين بالحقِّ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {إِلاَّ بالحق} “ancak hak ile olması müstesna” kavli: Bâ harf-i cerrinin doğrudan «يَقْتُلون» fiiline taalluk etmesi caizdir, yani: Hiçbir sebeple onu öldürmezler, hak sebebiyle olması müstesna demektir; masdarın sıfatı olarak mahzuf bir lafza taalluk etmesi de caizdir, yani: Hakka mukarin bir öldürüşle demektir; yahut hâl olarak taalluk etmesi caizdir, yani: Hakka mütebessis olmaları müstesna demektir.
قوله: «ذلك» إشارةٌ إلى جميعِ ما تقدَّم لأنه بمعنى: ما ذُكِر، فلذلك وُحِّدَ. والعامَّةُ على «يَلْقَ» مجزوماً على جزاءِ الشرط بحذفِ الألِف. وعبد الله وأبو رجاء «يلقى» بإثباتها كقوله: {فَلاَ تنسى} [الأعلى: ٦] على أحدِ القولين، وكقراءةِ: {لاَّ تَخَفْ دَرَكاً وَلاَ تخشى} [طه: ٧٧] في أحدِ القولين أيضاً، وذلك بأَنْ نُقَدِّرَ علامةَ الجزمِ حَذْفَ الضمة المقدِرة.
Cenâb-ı Hakk'ın: «ذلك» kavli: Daha önce geçenlerin tamamına bir işarettir; zira 'zikredilen şeyler' anlamındadır, bu yüzden tekil kılınmıştır. Cumhur şartın cevabı olarak elifin hazfiyle mezmûm şekilde «يَلْقَ» okumuştur. Abdullah [b. Mes'ûd] ve Ebû Recâ ise iki görüşten birine göre {فَلاَ تنسى} “artık unutmayacaksın” [A'lâ 6] ayetinde ve yine iki görüşten birine göre {لاَّ تَخَفْ دَرَكاً وَلاَ تخشى} “yetişilmekten korkmazsın ve endişe de etmezsin” [Tâhâ 77] kıraatinde olduğu gibi elifin sübûtuyla «يلقى» şeklinde okumuşlardır; bu da cezm alametinin mukadder dammenin hazfi olduğunu takdir etmemizle mümkündür.
وقرأ بعضُهم «يُلَقَّ» بضمِّ الياءِ وفتحِ اللامِ وتشديدِ القاف مِنْ لَقَّاه كذا. والأَثام مفعولٌ على قراءةِ الجمهورِ، ومفعولٌ ثانٍ على قراءةِ هؤلاء. والأَثام: العقوبةُ. قال الشاعر:
Bazıları ise «لَقَّاه كذا» (ona şunu tattırdı/karşılaştırdı) fiilinden hareketle yâ'nın dammesi, lâm'ın fethası ve kāf'ın şeddesiyle «يُلَقَّ» okumuşlardır. el-Esâm (الأَثام) cumhurun kıraatine göre mef'ûl, bu kıraate göre ise ikinci mef'ûldür. el-Esâm (الأَثام) ise ceza/ukubet demektir. Şair şöyle demiştir:
٣٤٩٩ - جزى اللهُ ابنَ عُرْوَةَ حيث أمسى ... عَقوقاً والعُقوقُ له أَثامُ
3499 - Nerede akşamladıysa Allah İbn Urve'nin cezasını versin, o ana babaya asidir; asiliğin ise onun için bir cezası (esâm) vardır.
أي: عقوبةٌ. وقيل: هو الإِثمُ نفسُه. والمعنى: يَلْقَ جزاءَ إثمِ، فأطلقَ
Yani: Bir cezası vardır demektir. Bizzat günahın kendisi olduğu da söylenmiştir. Mana ise: Günahının cezasını bulur demektir; böylece
اسمَ الشيءِ على جزائِه. وقال الحسن: «الأَثامُ اسمٌ مِنْ أسماءِ جهنَّم. وقيل: بئرٌ فيها. وقيل: وادٍ. وعبد الله» أيَّاماً «جمعُ» يوم «يعنى شدائدَ، والعرب تُعَبِّر عن ذلك بالأيام.
bir şeyin ismi onun cezasına ıtlak olunmuştur. el-Hasan şöyle demiştir: «el-Esâm cehennemin isimlerinden bir isimdir. Orada bir kuyu olduğu da söylenmiştir. Bir vadi olduğu da söylenmiştir.» Abdullah [b. Mes'ûd] ise «يوم» lafzının çoğulu olarak «أيَّاماً» şeklinde okumuştur; bununla şiddet ve felaketleri kastetmektedir, zira Araplar bu tür durumları 'eyyâm' (günler) lafzıyla ifade ederler.
قوله: {يُضَاعَفْ} : قرأ ابن عامر وأبو بكر برفع «يُضاعَفُ» و «يَخْلُدُ» على أحدِ وجهين: إمَّا الحالِ، وإمَّا على الاستئنافِ. والباقون بالجزمِ فيها، بدلاً من الجزاء بدلَ اشتمال. ومثلُه قولُه:
Cenâb-ı Hakk'ın: {يُضَاعَفْ} “kat kat artırılır” kavli: İbn Âmir ve Ebû Bekr iki vecihten birine binaen -ya hâl ya da istînâf olarak- «يُضاعَفُ» ve «يَخْلُدُ» fiillerini ref' ile okumuşlardır. Diğer kurrâ ise ceza cümlesinden bedel-i iştimal olmak üzere her iki fiili cezm ile okumuşlardır. Şairin şu sözü de bunun gibidir:
٣٥٠٠ - متى تأتِنا تُلْمِمْ بنا في ديارِنا ... تَجِدْ حَطَباً جَزْلاً وناراً تَأَجَّجا
3500 - Ne zaman bize gelir, yurtlarımızda bize konuk olursan... Bol odun ve alev alev yanan bir ateş bulursun.
فأبدلَ من الشرطِ كما أبدل هنا مِنَ الجزاءِ. وابنُ كثير وابنُ عامرٍ على ما تقدَّم لهما في البقرةِ من القَصْر والتضعيفِ في العين، ولم يذكرِ الشيخُ ابنَ عامرٍ مع ابنِ كثير، وذكرَه مع الجماعة في قراءتهم.
Burada cezadan bedel yapıldığı gibi [bu beyitte de] şarttan bedel yapılmıştır. İbn Kesîr ve İbn Âmir, Bakara suresinde kendileri için geçtiği üzere elifsiz (kasr) ve ayn harfinin şeddelenmesi [«يُضَعَّفْ»] kuralı üzeredirler; Şeyh [Ebû Hayyân] İbn Âmir'i İbn Kesîr ile birlikte zikretmemiş, onu kıraatlerinde cemaat ile birlikte zikretmiştir.
وقرأ أبو جعفر وشيبة «نُضَعِّفْ» بالنون مضمومة وتشديدِ العين، «العذابَ» نصباً على المفعول به. وطلحة «يُضاعِف» مبنياً للفاعل أي اللَّهُ، «العذابَ» نصباً. وطلحة بن سليمان و «تَخْلُدْ» بتاءِ الخطابِ على الالتفاتِ. وأبو حيوةَ «وُيخَلِّد» مشدداً مبنياً للمفعولِ. ورُوِي عن أبي عمروٍ كذلك، إلاَّ أنه بالتخفيف.
Ebû Ca'fer ve Şeybe, nûn'un dammesi ve ayn'ın şeddesiyle «نُضَعِّفْ», mef'ûlün bih olarak da nasb ile «العذابَ» şeklinde okumuşlardır. Talha ma'lûm (etken) sîgada -yani faili Allah olmak üzere- «يُضاعِف» ve nasb ile «العذابَ» okumuştur. Talha b. Süleyman iltifat yoluyla muhatap te'si ile «تَخْلُدْ» okumuştur. Ebû Hayve meçhûl sîgada şeddeli olarak «وُيخَلَّد» okumuştur. Ebû Amr'dan da bu şekilde rivayet edilmiş, ancak şeddesiz (tahfif ile) olduğu belirtilmiştir.
قوله: {مُهَاناً} حالٌ. وهو اسمُ مفعولٍ. مِنْ أَهانه يُهِيْنُه أي: أذلَّه وأَذاقه الهوان.
Cenâb-ı Hakk'ın: {مُهَاناً} “alçaltılmış olarak” kavli: Hâldir. İsm-i mef'ûldür. «أَهانه يُهِيْنُه» (onu zelil kıldı, ona zilleti tattırdı) fiilinden gelir.
قوله: {إِلاَّ مَن تَابَ} : فيه وجهان، أحدُهما: وهو الذي لم يَعْرف الناسُ غيرَه أنَّه استثناءٌ متصلٌ لأنَّه من الجنسِ. الثاني: أنه منقطع. قال الشيخ: «ولا يَظْهَرْ يعني الاتصال لأنَّ المستثنى منه مَحْكومٌ عليه بأنَّه يُضاعَفُ له العذابُ، فيصيرُ التقديرُ: إلاَّ مَنْ تابَ وآمَنَ وعَمِلَ صالحاً فلا يُضاعَفُ له. ولا يَلزَمُ من انتفاءِ التضعيفِ انتفاءُ العذابِ غيرِ المضعَّفِ، فالأولى عندي أَنْ يكونَ استثناءً منقطعاً أي: لكن مَنْ/ تابَ وآمنَ وعَمِل عملاً صالحاً فأولئك يُبَدِّل اللهُ سيئاتِهم حسناتٍ. وإذا كان كذلك فلا يَلْقَى عذاباً البتةَ» . قلت: والظاهرُ قولُ الجمهورِ. وأمَّا ما قاله فلا يَلْزَمُ؛ إذ المقصودُ الإِخبارُ بأنَّ مَنْ فعل كذا فإنه يَحُلُّ به ما ذَكَرَ، إلاَّ أَنْ يتوبَ. وأمَّا إصابةُ أصلِ العذابِ وعدمُها فلا تَعرُّضَ في الآية له.
Cenâb-ı Hakk'ın: {إِلاَّ مَن تَابَ} “Tevbe eden müstesna” kavlinde iki vecih vardır. Birincisi: -ki insanların bundan başkasını bilmediği vecihtir- Cinsten olduğu için muttasıl istisna olmasıdır. İkincisi: Munkatı' istisna olmasıdır. Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Muttasıl olması açık değildir; çünkü müstesnâ minh azabın kendisine kat kat verileceğine hükmedilmiş kimsedir. Bu takdirde mana: 'Tevbe edip iman eden ve salih amel işleyen kimse müstesna, ona kat kat verilmez' şeklini alır. Kat kat verilmenin nefyedilmesinden ise kat kat olmayan azabın nefyedilmesi gerekmez. Bu sebeple bana göre en uygun olanı munkatı' istisna olmasıdır; yani: 'Lakin kim / tevbe eder, iman eder ve salih bir amel işlerse, işte Allah onların kötülüklerini iyiliklere tebdil eder' demektir. Böyle olunca da o kimse asla hiçbir azapla karşılaşmaz.» Derim ki: Zahir olan cumhurun görüşüdür. Şeyh'in söylediği ise zorunlu değildir; zira asıl maksat, kim böyle yaparsa tevbe etmesi müstesna zikredilen akıbete uğrayacağını bildirmektir. Azabın aslına uğrayıp uğramamasına gelince, ayette buna değinilmemiştir.
قوله: {سَيِّئَاتِهِمْ} هو المفعولُ الثاني للتبديلِ، وهو المقيَّدُ بحرفِ الجر، وإنما حُذِفَ لفهم المعنى وحَسَنات هو الأولُ المُسَرَّح وهو المأخوذُ، والمجرورُ بالباءِ هو المتروكُ. وقد صَرَّح بهذا في قولِه تعالى: {بَدَّلْنَاهُمْ بِجَنَّتَيْهِمْ جَنَّتَيْنِ} [سبأ: ١٦] . وقال الراجز:
Cenâb-ı Hakk'ın: {سَيِّئَاتِهِمْ} “kötülüklerini” kavli: Tebdil fiilinin ikinci mef'ûlüdür; harf-i cer ile mukayyet olan da odur, ancak mananın anlaşılması sebebiyle [bâ harfi] hazfedilmiştir. {حَسَناتٍ} “iyiliklere” ise birinci serbest mef'ûldür ve alınan şeydir; bâ harfiyle mecrur olan ise terk edilen şeydir. Allah Teâlâ'nın şu kavlinde bu durum açıkça ifade edilmiştir: {بَدَّلْنَاهُمْ بِجَنَّتَيْهِمْ جَنَّتَيْنِ} “Onlara o iki bahçeleri yerine iki [yeni] bahçe verdik” [Sebe 16]. Recez şairi de şöyle demiştir:
٣٥٠١ - تَضْحَكُ منِّي أختُ ذاتِ النِّحْيَيْنْ ... أَبْدلكِ اللهُ بلونٍ لَوْنَيْنْ
3501 - İki yağ tulumu sahibesinin kız kardeşi bana gülüyor... Allah sana tek bir renk yerine iki renk versin:
سوادَ وجهٍ وبياضَ عَيْنَيْنُ ... وقد تقدم تحقيقُ هذا في البقرةِ عند قولِه: {وَمَن يُبَدِّلْ نِعْمَةَ الله} [البقرة: ٢١١] .
Yüz karalığı ve iki göz aklığı!... Bunun tahkiki Bakara suresinde Cenâb-ı Hakk'ın: {وَمَن يُبَدِّلْ نِعْمَةَ الله} “Kim Allah'ın nimetini değiştirirse” [Bakara 211] kavlinin tefsirinde daha önce geçmişti.
قوله: {الزُّورَ} : فيه وجهان، أحدهما: أنه مفعولٌ به أي: لا يَحْضُرون الزُّوْرَ. وفُسِّر بالصنمِ واللهوِ. الثاني: أنه مصدرٌ، والمرادُ شهادةُ الزُّوْرِ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {الزُّورَ} “yalana/batıla” kavlinde iki vecih vardır. Birincisi: Mef'ûlün bih olmasıdır, yani: Batıl meclislerinde bulunmazlar demektir. Put ve boş eğlence olarak da tefsir edilmiştir. İkincisi: Masdar olmasıdır; kastedilen ise yalan şahitliktir.
قوله: {بِاللَّغْوِ} أي بأهِله.
Cenâb-ı Hakk'ın: {بِاللَّغْوِ} “boş söze” kavli: Yani boş söz ehlinin yanına [uğradıklarında] demektir.
قوله: {لَمْ يَخِرُّواْ عَلَيْهَا صُمّاً} : النفيُ مُتَسَلِّطٌ على القيدِ، وهو الصَّمَمُ والعمى أي: إنهم يَخِرُّون عليها، لكنْ لا على هاتين الصفتين. وفيه تعريضٌ بالمنافقين.
Cenâb-ı Hakk'ın: {لَمْ يَخِرُّواْ عَلَيْهَا صُمّاً} “onlara karşı sağırlar olarak kapanmazlar” kavli: Nefiy (olumsuzluk) kayda yöneliktir; o da sağırlık ve körlüktür. Yani onlar o ayetler karşısında secdeye/yere kapanırlar, fakat bu iki sıfat üzere (sağır ve körcesine) değil. Bunda münafıklara üstü kapalı bir dokundurma (tariz) vardır.
قوله: {مِنْ أَزْوَاجِنَا} : يجوزُ أَنْ تكونَ «مِنْ» لابتداءِ الغايةِ، وأنْ تكونَ للبيانِ. قاله الزمخشري، وجعله من التجريدِ، أي: هَبْ لنا قُرّةَ أَعْيُنٍ من أزواجِنا كقولِك: «رأيت منك أسداً» وقرأ أبو عمرٍو والأخَوان وأبو بكر «ذُرِّيَّتِنا» بالتوحيدِ، والباقون بالجمعِ سلامةً. وقرأ أبو هريرة وأبو الدرداء وابن مسعود «قُرَّاتِ» بالجمعِ. وقال الزمخشري: «أتى هنا ب» أَعْيُن «صيغةِ القلةِ، دون» عيون «صيغةٍ الكثرة، إيذاناً بأنَّ عيونَ المتقين
Cenâb-ı Hakk'ın: {مِنْ أَزْوَاجِنَا} “eşlerimizden” kavli: «مِنْ» edatının ibtidâ-i gaye (başlangıç) için olması da beyan için olması da caizdir. Bunu ez-Zemahşerî söylemiş ve onu tecrid kabilinden kılmıştır; yani: Senin «Senden bir aslan gördüm» sözün gibi «Bize eşlerimizden göz aydınlığı lütfet» demektir. Ebû Amr, el-Aheveyn (Hamza ve Kisâî) ve Ebû Bekr tekil olarak «ذُرِّيَّتِنا» şeklinde; diğer kurrâ ise cemi-i müzekker sâlim olarak [«ذُرِّيَّاتِنا»] okumuşlardır. Ebû Hureyre, Ebü'd-Derdâ ve İbn Mes'ûd çoğul olarak «قُرَّاتِ» şeklinde okumuşlardır. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Burada çokluk sîgası olan «عيون» yerine azlık sîgası olan «أَعْيُن» lafzını getirmiştir; bu da takva sahiplerinin gözlerinin
قليلةٌ بالنسبةِ إلى عُيون غيرهم» . ورَدَّه الشيخُ بأنَّ أَعْيُناً يُطْلَقُ على العشرة فما دونَها، وعيونَ المتقين كثيرةٌ فوق العَشرة «، وهذا تَحَمُّل عليه؛ لأنه إنما أراد القلةَ بالنسبة إلى كثرةِ غيرِهم، ولم يُرِدْ قَدْراً مخصوصاً.
başkalarının gözlerine nispetle az olduğunu hissettirmek içindir.» Şeyh [Ebû Hayyân] ise buna karşı çıkarak «'A'yün' lafzı ona ve ondan aşağısına ıtlak olunur; oysa takva sahiplerinin gözleri ondan çok daha fazladır» demiştir. Ancak bu, ez-Zemahşerî'ye karşı haksız bir yüklenmedir; zira o bununla sadece başkalarının çokluğuna nispetle azlığı kastetmiştir, belirli bir miktarı kastetmemiştir.
قوله: {إِمَاماً} فيه وجهان، أَحدُهما: أنَّه مفردٌ، وجاء به مفرداً إرادةً للجنس، وحَسَّنَه كونُه رأسَ فاصلةٍ. أو المراد: اجعَلْ كلَّ واحدٍ منا إماماً، وإمَّا لاتِّحادِهم واتفاقِ كلمتِهم، وإمَّا لأنَّه مصدرٌ في الأصلِ كصِيام وقِيام. والثاني: أنه جمعُ آمّ كحالٍّ وحِلال، أو جمعُ إِمامة كقِلادة وقِلاد.
Cenâb-ı Hakk'ın: {إِمَاماً} “önder” kavlinde iki vecih vardır. Birincisi: Tekil olmasıdır; cins kastedildiği için tekil getirilmiştir ve fâsıla başı olması da bunu güzelleştirmiştir. Yahut mana: 'Her birimizi birer imam kıl' demektir; ya birliktelikleri ve söz birliği içinde olmaları sebebiyledir ya da 'sıyam' ve 'kıyam' gibi aslında masdar olduğu içindir. İkincisi: 'Hâll'in çoğulu 'hilâl' gibi 'âmm' (yönelen) kelimesinin çoğulu olması yahut 'kılâde'nin çoğulu 'kılâd' gibi 'imâme' kelimesinin çoğulu olmasıdır.
قوله: {الغرفة} : مفعولٌ ثانٍ ل «يُجْزَوْن» . والغُرْفَةُ ما ارتفعَ من البناءِ، والجمعُ غُرَفٌ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {الغرفة} “yüksek köşk” kavli: {يُجْزَوْن} fiilinin ikinci mef'ûlüdür. el-Gurfe (الغُرْفَة), binanın yüksek kısmına denir; çoğulu 'guref'tir (غُرَف).
قوله: {بِمَا صَبَرُواْ} أي: «بصَبْرِهم» أي: بسببِه أو بسببِ الذي صبروه. والأصلُ: صبروا عليه، ثم حُذِفَ بالتدريج. والباءُ للسببية كما تقدَّم. وقيل: للبدلِ كقوله:
Cenâb-ı Hakk'ın: {بِمَا صَبَرُواْ} “sabretmelerine karşılık” kavli: Yani: «بصَبْرِهم» (sabırları sebebiyle) demektir; yani onun sebebiyle yahut sabrettikleri şey sebebiyle demektir. Aslı: «صبروا عليه» (ona sabrettiler) şeklindedir, sonra harf-i cer tedricen hazfedilmiştir. Bâ harfi daha önce geçtiği üzere sebebiyet içindir. Şairin şu sözünde olduğu gibi bedel (karşılık) için olduğu da söylenmiştir:
٣٥٠٢ - فليت لي بهُم قَوْماً. . . . . . . . . ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
3502 - Keşke onların yerine benim öyle bir kavmim olsaydı ki...
البيت. ولا حاجةَ إلى ذلك.
beyti. Fakat buna ihtiyaç yoktur.
قوله: {وَيُلَقَّوْنَ} قرأ الأَخَوان وأبو بكر بفتح الياء، وسكونِ اللام، مِنْ لَقِيَ يلقى. الباقون بضمِّها وفتحِها وتشديدِ القافِ على بنائِه للمفعول.
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَيُلَقَّوْنَ} “ve karşılanırlar” kavli: el-Aheveyn (Hamza ve Kisâî) ile Ebû Bekr, «لَقِيَ يلقى» fiilinden hareketle yâ'nın fethası ve lâm'ın sükûnuyla [«وَيَلْقَوْنَ»] okumuşlardır. Diğer kurrâ ise meçhûl sîgada yâ'nın dammesi, fethası ve kāf'ın şeddesiyle [«وَيُلَقَّوْنَ»] okumuşlardır.
قوله: {لَوْلاَ دُعَآؤُكُمْ} : جوابُها محذوفٌ لدلالةِ ما تقدَّم. أي: لولا دعاؤُكم ما عَنَى بكم ولا اكترَثَ. و «ما» يجوزُ أَنْ تكونَ نافيةً. وهو الظاهرُ. وقيل: استفهاميةٌ بمعنى النفي، ولا حاجةَ إلى التجوُّزِ في شيءٍ يَصِحُّ أَنْ يكونَ حقيقةً بنفسه. و «دعاؤُكم» : يجوز أن يكونَ مضافَاً للفاعلِ أي: لولا تَضَرُّعُكم إليه. ويجوزُ أَنْ يكونَ مضافاً للمفعول أي: لولا دعاؤُه إيَّاكم إلى الهدى. ويقال: ما عَبَأْتُ بك أي: ما اهتَمَمْتُ ولا اكتَرَثْتُ. ويقال: عَبَأْتُ الجيشَ وعَبَّأته أي: هَيَّأْتُه وأَعْدَدْتُه، والعِبْء: الثِّقَلُ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {لَوْلاَ دُعَآؤُكُمْ} “duanız olmasa” kavli: [Levlâ'nın] cevabı, daha önce geçenlerin delaleti sebebiyle mahzuftur. Yani: Eğer sizin duanız olmasaydı size hiç değer vermez ve aldırmazdı demektir. {مَا} edatının nâfiye (olumsuzluk) olması caizdir ki zahir olan da budur. Nefiy anlamında istifhamiyye olduğu da söylenmiştir; oysa bizzat hakikat olması sahih olan bir şeyde mecaza gitmeye gerek yoktur. {دُعَآؤُكُمْ} kavli: Fâile izafe edilmiş olması caizdir, yani: Sizin O'na yalvarıp yakarmanız olmasaydı demektir. Mef'ûle izafe edilmiş olması da caizdir, yani: O'nun sizi hidayete davet etmesi olmasaydı demektir. «ما عَبَأْتُ بك» (Sana hiç aldırmadım ve önemsemedim) denir. «عَبَأْتُ الجيشَ وعَبَّأته» (Orduyu düzenleyip hazırladım) denir; 'el-I'b' (العِبْء) ise ağırlık/yük demektir.
قوله: {لِزَاماً} خبرُ «يكون» واسمُها مضمرٌ أي: يكون العذابُ ذا لِزام. واللِّزام: بالكسرِ مصدرٌ كقوله:
Cenâb-ı Hakk'ın: {لِزَاماً} “kaçınılmaz [bir azap]” kavli: «يكون» fiilinin haberidir; ismi ise muzmerdir (gizlidir). Yani: Azap, yakayı bırakmayan [ayrılmaz] olacaktır demektir. el-Lızâm (اللِّزام), [lâm'ın] kesrasıyla masdardır; [şairin] şu sözünde olduğu gibi:
٣٥٠٣ - فإمَّا يَنْجُوَا مِنْ حَتْفِ أرضٍ ... فقد لَقِيا حُتوفَهما لِزاما
3503 - Eğer o ikisi bir yerin ölümünden kurtulsalar da, muhakkak ki ölümleriyle yakalarını bırakmayacak şekilde karşılaşmışlardır.
وقرأ المنهال وأبان بن تغلب وأبو السمَّال «لَزاماً» بفتح اللامِ. وهو مصدرٌ أيضاً نحو: البَيات. وقرأ أبو السمَّالَ أيضاً «لَزامِ» بكسر الميم كأنه جَعَله مصدراً معدولاً نحو: «بَدادِ» فبَناه على لغةِ الحجاز فهو معدولٌ عن اللزَمةِ كفَجارِ عن الفَجْرة قال:
el-Minhâl, Ebân b. Tağlib ve Ebü's-Semmâl lâm'ın fethasıyla «لَزاماً» şeklinde okumuşlardır. Bu da 'el-beyât' (البَيات) gibi bir masdardır. Ebü's-Semmâl ayrıca mîm'in kesrasıyla «لَزامِ» şeklinde de okumuştur; sanki onu «بَدادِ» gibi ma'dûl (aslından dönüştürülmüş) bir masdar kılmış ve Hicaz lehçesi üzere mebnî yapmıştır. Nitekim 'el-fecrah'tan dönüştürülen 'fecâri' gibi, bu da 'el-lezmeh'ten dönüştürülmüştür. [Şair] şöyle demiştir:
٣٥٠٤ - إنَّا اقْتَسَمْنا خُطَّتَيْنا بينَنا ... فَحَمَلْتُ بَرَّةَ واحْتَمَلْتَ فَجارِ
3504 - Biz iki tutumu aramızda paylaştık; ben iyiliği yüklendim, sen ise günah ve kötülüğü yüklendin.