Binûn

Neml — 4. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Masûn (İ'rab Tefsiri) · Semîn el-Halebî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قوله: {أَيَّانَ} هي هنا، بمعنى «متى» / وهي منصوبةٌ ب «يُبْعَثون» فتعلُّقُه ب «يَشْعُرون» فهي مع ما بعدها في محلِّ نصبٍ بإسقاطِ الباءِ أي: ما يَشْعرون بكذا. وقرأ السُّلميٌّ «إيَّان» بكسرِ الهمزةِ، وهي لغةُ قومِه بني سُلَيْم.

{أَيَّانَ} “Ne zaman” kelimesi: Burada «متى» (ne zaman) anlamındadır. «يُبْعَثون» ile mansubdur, dolayısıyla onun «يَشْعُرون» ile taalluku vardır; kendisinden sonraki ile birlikte bâ harf-i cerinin hazfiyle nasb mahallindedir, yani: 'Bunu hissetmezler / bilmezler' demektir. Sülemî hemzenin kesresiyle «إيَّان» şeklinde okumuştur ki bu, kendi kavmi olan Benî Süleym'in lehçesidir.

قوله: {ادارك} : قرأ ابنُ كثير وأبو عمرو ونافع «أَدْرَكَ» كأَكْرم. والباقون من السبعةِ «ادَّارك» بهمزةِ وَصْلٍ، وتشديدِ الدالِ المفتوحةِ، بعدها ألفٌ. والأصلُ: تَدارك وبه قرأ اُبَيٌّ، فأُريد إدغامُ التاءِ في الدالِ فأُبْدِلَتْ دالاً، وسُكِّنَتْ فتعذَّر الابتداءُ بها لسكونهِا، فاجْتُلِبَتْ همزةُ الوصلِ فصار ادَّارك كما ترى، وتحقيقُ هذه قد تقدَّم في رأسِ الحزبِ من البقرة: {فادارأتم فِيهَا} [البقرة: ٧٢] . وقراءةُ ابنِ كثير قيل: تَحْتمل أن يكونَ أَفْعَلُ فيها بمعنى تَفاعَلَ فتَتََّحِدَ القراءتان. وقيل: أَدْرَكَ بمعنى بَلَغَ وانتهى. وقرأ سليمان وعطاء ابنا يَسار «بلَ ادَّرَكَ» بفتحِ لامِ «بل» وتشديد الدالِ دونَ ألفٍ بعدَها. وتخريجُها: أنَّ الأصلَ ادَّرك على وزن افْتَعَل فأُبْدِلَتْ تاءُ الافتعالِ دالاً لوقوعِها بعد الدال. قال الشيخ: «فصار فيه قَلْبُ الثاني للأولِ كقولِهم: اثَّرَدَ، وأصلُه اثْتَرَدَ من الثَّرْدِ» . انتهى. قلت: ليس هذا مما قُلِب فيه الثاني للأولِ لأجلِ الإِدغام ك اثَّرَدَ في اثْتَرَدَ؛ لأنَّ تاءَ الافتعال تُبدَلُ دالاً بعد أحرفٍ منها الدالُ نحو: ادَّان في افْتَعَل من الدَّيْن فالإِبدالُ لأجلِ كونِ الدالِ

{ادارك} “Erişti / tükendi” kelimesi: İbn Kesîr, Ebû Amr ve Nâfi', «أَكْرَمَ» vezninde «أَدْرَكَ» şeklinde okumuşlardır. Yedi kıraat imamının geri kalanı ise vasıl hemzesi ve meftuh dâlın şeddesiyle, ardından bir elif gelerek «ادَّارك» şeklinde okumuştur. Aslı «تَدارك» olup Übeyy de böyle okumuştur; tâ harfinin dâl harfine idgam edilmesi istenmiş, bu yüzden dâl harfine dönüştürülmüş ve sakin kılınmıştır. Sakin olduğu için onunla başlamak mümkün olmayınca vasıl hemzesi getirilmiş ve gördüğün gibi «ادَّارك» haline gelmiştir. Bunun tahkiki Bakara suresindeki cüzün başında geçen {فادارأتم فِيهَا} “ve bu konuda birbirinizle çekişmiştiniz” [Bakara: 72] ayetinde daha önce geçmişti. İbn Kesîr'in kıraatinde «أَفْعَلَ» vezninin «تَفاعَلَ» manasında olma ihtimali bulunduğu, dolayısıyla iki kıraatin aynı anlama geldiği söylenmiştir. Bir diğer görüşe göre «أَدْرَكَ», ulaştı ve nihayete erdi anlamındadır. Yesâr'ın oğulları Süleyman ve Atâ, «بل» kelimesinin lâmının fethası ve dâlın şeddesiyle, ardından elif olmaksızın «بلَ ادَّرَكَ» şeklinde okumuşlardır. Bunun tahrîci şöyledir: Aslı «افْتَعَل» vezninde «ادَّرك» şeklindedir; dâl harfinden sonra geldiği için iftiâl bâbının tası dâla dönüştürülmüştür. Şeyh şöyle demiştir: «Tıpkı 'es-serd' kökünden aslı 'istasede' iken 'isserade' (tirit yaptı) demeleri gibi burada da ikinci [harf] birinciye kalbedilmiştir.» [Şeyh'in sözü] bitti. Derim ki: Bu, 'istasede'nin 'isserade'ye dönüşmesinde olduğu gibi idgam sebebiyle ikincinin birinciye kalbedildiği türden değildir; zira iftiâl bâbının tası, aralarında dâlın da bulunduğu bazı harflerden sonra dâla dönüştürülür; tıpkı 'ed-deyn' kökünden iftiâl vezninde «ادَّان» (borçlandı) denmesi gibi. Dolayısıyla bu dönüşüm dâlın fâü'l-fiil olmasından dolayıdır, idgam için değildir; dolayısıyla hiçbir yönden 'isserade' gibi değildir, bunu iyi düşün, zira bu güzel [bir tahlildir].

فاءً لا للإِدغام، فليس مثلَ اثَّرَدَ في شيءٍ فتأمَّلْه فإنه حَسَنٌ. فلمَّا أُدْغِمَت الدالُ في الدال أُدْخِلَتْ همزةُ الاستفهامِ فسقَطَتْ همزةُ الوصلِ فصار اللفظُ «أَدْرَكَ» بهمزةِ قطعٍ مفتوحةٍ، ثم نُقِلَتْ حركةُ هذه الهمزةِ إلى لامِ «بل» فصار اللفظ: «بَلَ دَّرَكَ» .

Dâl dâla idgam edilince istifham hemzesi dâhil edilmiş, vasıl hemzesi düşmüş ve lafız meftuh kat' hemzesiyle «أَدْرَكَ» haline gelmiştir. Ardından bu hemzenin harekesi «بل» kelimesinin lâmına nakledilmiş, böylece lafız «بَلَ دَّرَكَ» olmuştur.

وقرأ أبو رجاءٍ وشيبةٌ والأعمشُ والأعرجُ وابنُ عباس، وتروى عن عاصم كذلك، إلاَّ أنَّه بكسرِ لام «بل» على أصلِ التقاءِ الساكنين، فإنهم لم يَأْتوا بهمزةِ استفهامٍ.

Ebû Recâ, Şeybe, el-A'meş, el-A'rec ve İbn Abbâs -Âsım'dan da bu şekilde rivayet edilmiştir- istifham hemzesi getirmedikleri için iki sakinin birleşmesi kuralı gereğince «بل» lafzının lâmının kesresiyle okumuşlardır.

وقرأ عبد الله وابن عباس والحسن وابن محيصن «أادْرَكَ» بهمزةٍ ثم ألفٍ بعدَها. وأصلُها همزتان أُبْدِلَتْ ثانيتُهما ألفاً تخفيفاً. وأنكرها أبو عمرٍو. قلت: وقد تقدَّم أولَ البقرةِ أنه قُرىءُ «أَانْذَرْتَهم» بألفٍ صريحةٍ فلهذه بها أسوةٌ. وقال أبو حاتم: «لا يجوزُ الاستفهامُ بعد» بل «لأنَّ» بل «إيجاب، والاستفهامُ في هذا الموضعِ إنكارٌ بمعنى: لم يكن، كقولِه تعالى {أَشَهِدُواْ خَلْقَهُمْ} [الزخرف: ١٩] أي: لَم يَشْهدوا، فلا يَصِحُّ وقوعُهما معاً للتنافي الذي بين الإِيجاب والإِنكارِ» . قلت: وفي منع هذا نظرٌ؛ لأنَّ «بل» لإِضرابِ الانتقالِ، فقد أضربَ عن الكلامِ الأولِ، وأَخَذَ في استفهامِ ثانٍ. وكيف يُنْكَرُ هذا والنَّحْويون يُقَدِّرون «أم» المنقطعةَ ب بل والهمزة؟ وعجِبْتُ من الشيخِ كيف قال هنا: «وقد أجاز بعضُ المتأخرين الاستفهامَ بعد» بل «وشبهه؟ يقول القائل:» أخبزاً أكلْتَ، بل أماءً شرِبْتَ «على تَرْكِ الكلامِ الأولِ والأَخْذِ في الثاني» .

Abdullah [b. Mes'ûd], İbn Abbâs, el-Hasan ve İbn Muhaysın, bir hemze ve ardından gelen bir elif ile «أادْرَكَ» şeklinde okumuşlardır. Aslı iki hemzedir; tahfif amacıyla ikincisi elife dönüştürülmüştür. Ebû Amr bu kıraati kabul etmemiştir. Derim ki: Bakara'nın başında sarih elif ile «أَانْذَرْتَهم» şeklinde okunduğu geçmişti, dolayısıyla bu da ona emsaldir. Ebû Hâtim şöyle demiştir: «'Bel' edatından sonra istifham caiz değildir; çünkü 'bel' olumlama (ispat) ifade eder, bu konumdaki istifham ise Allah Teâlâ'nın {أَشَهِدُواْ خَلْقَهُمْ} “Onların yaratılışına şahit mi oldular?” [Zuhruf: 19] yani 'şahit olmadılar' ayetinde olduğu gibi 'olmadı' anlamında bir inkârdır. Dolayısıyla ispat ile inkâr arasındaki zıtlıktan ötürü ikisinin birlikte bulunması sahih olmaz.» Derim ki: Bunu engellemek tartışmaya açıktır; zira «بل» intikal ibrabı içindir, yani önceki sözden vazgeçip ikinci bir istifhama başlamıştır. Nahivciler munkatı' olan «أم» edatını 'bel' ve hemze ile takdir ederken bu nasıl inkâr edilebilir? Şeyh'in burada şöyle demesine şaşırdım: «Müteahhirînden bazıları 'bel' ve benzerlerinden sonra istifhama cevaz vermiştir. Bir kimse ilk sözü bırakıp ikinciye yönelerek: 'Ekmek mi yedin, yoksa su mu içtin?' der.»

انتهى

[Şeyh'in sözü] bitti.

فتخصيصُه ببعضِ المتأخرين يُؤْذِنُ أن المتقدِّمينَ وبعضَ المتأخرين يمنعونه، وليس كذلك لِما حَكَيْتُ عنهم في «أم» المنقطعةِ.

Bunu müteahhirînden bazılarına tahsis etmesi, mütekaddimînin ve müteahhirînden bazılarının bunu yasakladığını düşündürür; oysa munkatı' «أم» hakkında kendilerinden naklettiğim şeyden dolayı durum böyle değildir.

وقرأ ابنُ مسعودٍ «بل أَأَدْرَكَ» بتحقيقِ الهمزتين. وقرأ ورش في رواية «بلَ ادْرَكَ» بالنقل. وقرأ ابنُ عباس أيضاً «بلى ادْرَك» بحرف الإِيجاب أختِ نَعَم. و «بَلى آأَدْرك» بألفٍ بين الهمزتين. وقرأ أُبَيٌّ ومجاهد «أم» بدلَ «بل» وهي مخالفةٌ للسَّواد.

İbn Mes'ûd iki hemzenin tahkikiyle «بل أَأَدْرَكَ» şeklinde okumuştur. Verş bir rivayette nakil ile «بلَ ادْرَكَ» şeklinde okumuştur. İbn Abbâs da «نَعَم» (evet) edatının dengi olan icap harfiyle «بلى ادْرَك» şeklinde ve iki hemze arasında bir elifle «بَلى آأَدْرك» şeklinde okumuştur. Übeyy ve Mücâhid «بل» yerine «أم» şeklinde okumuşlardır ki bu Mushaf hattına aykırıdır.

قوله: {فِي الآخرة} فيه وجهان، أحدُهما: أنَّ «في» على بابها و «أَدْرَك» وإن كان ماضياً لفظاً فهو مستقبلٌ معنىً؛ لأنه كائنٌ قطعاً كقوله: {أتى أَمْرُ الله} [النحل: ١] وعلى هذا ف «في» متعلقٌ ب «ادَّاركَ» . والثاني: أنَّ «في» بمعنى الباء أي بالآخرة. وعلى هذا فيتعلَّق بنفسِ عِلْمِهم كقولِك: «عِلْمي بزيدٍ كذا» . وأمَّا قراءةُ مَنْ قرأ «بلى» فقال الزمخشري: «لَمَّا جاء ب» بلى «بعد قولِه: {وَمَا يَشْعُرُونَ} كان مَعْناه:» بلى يَشْعْرون «ثم فَسَّر/ الشعورَ بقولِه {أَدْرَكَ عِلْمُهُمْ فِي الآخرة} على سبيلِ التهكمِ الذي معناه المبالغةُ في نَفْي العلمِ» ثم قال: و «أمَّا قراءةُ» بلى أَأَدْرك «على الاستفهامِ فمعناه: بلى يَشْعُرون متى يُبْعثون. ثم أنكر علمَهم بكونِها، وإذا أنكر علمَهم بكونِها لم يتحصَّلْ لهم شعورٌ بوقتِ كونِها؛ لأنَّ العلمَ بوقتِ الكائنِ تابعٌ للعلم بكونِ الكائنِ» ثم قال: «فإنْ قلتَ ما معنى هذه الإِضراباتِ الثلاثةِ؟ قتل: ما هي إلاَّ تنزيلٌ

{فِي الآخرة} “Âhiret hakkında / âhirette” ifadesinde iki vecih vardır: Birincisi: «في» harf-i cerinin kendi hakiki anlamında olmasıdır; «أَدْرَك» fiili lafzen mazi olsa da kesinlikle gerçekleşeceği için mana bakımından müstakbeldir, tıpkı {أتى أَمْرُ الله} “Allah'ın emri geldi” [Nahl: 1] ayetinde olduğu gibi. Buna göre «في», «ادَّاركَ» fiiline taalluk eder. İkincisi: «في» harf-i cerinin bâ anlamında olmasıdır, yani 'âhiretle ilgili' demektir. Buna göre tıpkı 'Zeyd hakkındaki bilgim şöyledir' sözünde olduğu gibi bizzat onların ilmine taalluk eder. «بلى» şeklinde okuyanın kıraatine gelince, Zemahşerî şöyle demiştir: «{وَمَا يَشْعُرُونَ} [sözünden] sonra 'belâ' getirilince anlamı 'Aksine bilirler' olur; ardından ilmin nefiy edilmesinde mübalağa manası taşıyan bir istihza yoluyla bu şuuru {أَدْرَكَ عِلْمُهُمْ فِي الآخرة} “onların ilmi âhiret hakkında kemale mi erdi?” sözüyle açıklamıştır.» Ardından şöyle demiştir: «İstifham üzere 'belâ e-edreke' okuyuşuna gelince, bunun manası: 'Aksine ne zaman diriltileceklerini bilirler' şeklindedir. Sonra onların âhiretin varlığına dair ilimlerini inkâr etmiştir; âhiretin varlığına dair ilimleri inkâr edilince onun vaktine dair de bir şuur elde edememiş olurlar; zira var olacak şeyin vaktine dair ilim, o şeyin varlığına dair ilme tabidir.» Ardından şöyle demiştir: «Eğer 'Bu üç ibrabın (vazgeçişin) anlamı nedir?' dersen, derim ki: Bunlar ancak onların hallerini kademe kademe açıklamaktır;

لأحوالِهم، وَصَفَهم أولاً بأنهم لا يَشْعُرون وقتَ البعثِ ثم بأنَّهم لا يعلمون أنَّ القيامةَ كائنةٌ ثم بأنَّهم يَخْبِطُون في شكٍّ ومِرْيَة» . انتهى.

önce onların diriliş vaktini bilmediklerini, sonra kıyametin kopacağını bilmediklerini, sonra da şüphe ve tereddüt içinde bocaladıklarını nitelendirmiştir.» [Zemahşerî'nin sözü] bitti.

فإنْ قِيل: «عَمِيَ» يتعدى ب «عن» تقول: عَمِيَ فلانٌ عن كذا فلِمَ عُدِّيَ ب «مِنْ» في قولِه: «مِنْها عَمُوْن» ؟ فالجوابُ: أنه جَعَلَ الآخرةَ مَبْدأ عَماهم ومَنْشَأَه.

Eğer: «عَمِيَ» fiili «عن» ile geçişli olur; 'falan kimseden şu husus gizli kaldı/körleşti' (عَمِيَ فلانٌ عن كذا) denir. Peki neden «مِنْها عَمُوْن» sözünde «مِنْ» ile geçişli kılınmıştır?» denilirse, cevabı şudur: Âhireti onların körlüklerinin başlangıcı ve menşei kılmıştır.

قوله: {أَإِذَا} : قد تقدَّم الكلامُ في الاستفهامين إذا اجتمعا في سورةِ الرعدِ وتحقيقُه. والعاملُ في «إذا» محذوفٌ يَدُلُّ عليه «لَمُخْرَجُون» تقديره: نُبْعَثُ ونَخْرُجُ. ولا يجوزُ أَنْ يعملَ فيها «مُخْرَجُون» لثلاثةِ موانَع: الاستفهامِ، و «إنَّ» ، ولامِ الابتداءِ. وفي لامِ الابتداء في خبر «إنَّ» خلافٌ. وتكايَسَ الزمخشري هنا فعَبَّر بعبارةٍ حُلْوة فقال: لأنَّ بينَ يَدَيْ عَمَلِ اسمِ الفاعل فيه عِقاباً، وهي: همزةُ الاستفهام وإنَّ ولامُ الابتداء، وواحدةٌ منها كافيةٌ فكيف إذا اجتمَعْنَ؟ «. وقال أيضاً:» فإنْ قُلْتَ: قَدَّم في هذه الآيةِ «هذا» على {نَحْنُ وَآبَآؤُنَا} وفي آيةٍ أخرى قَدَّم {نَحْنُ وَآبَآؤُنَا} على «هذا» !! قلتُ: التقديمُ دليلٌ على أنَّ المُقَدَّمَ هو المَعْنِيُّ المعتمدُ بالذِّكْرِ، وأنَّ الكلامَ إنما سِيْق لأجلِه، ففي إحدى الآيتين دَلَّ على أنَّ إيجادَ البعثِ هو الذي تُعُمِّد بالكلام، وفي الأخرى على إيجاد المبعوث بذلك الصدد «.

{أَإِذَا} “...zaman mı?” kelimesi: İki istifham bir araya geldiğinde ne yapılacağı ve bunun tahkiki Ra'd suresinde geçmişti. «إذا» kelimesindeki âmil, «لَمُخْرَجُون» kelimesinin delalet ettiği mahzuf bir fiildir; takdiri: 'Diriltilip çıkarılacak mıyız?' şeklindedir. Üç engel sebebiyle «مُخْرَجُون» kelimesinin onda amel etmesi caiz değildir: İstifham, «إنَّ» ve ibtida lâmı. «إنَّ» nin haberindeki ibtida lâmı konusunda ise ihtilaf vardır. Zemahşerî burada zariflik gösterip tatlı bir ifadeyle şöyle demiştir: «Çünkü ism-i fâilin amel etmesinin önünde üç engel vardır; bunlar: İstifham hemzesi, inne ve ibtida lâmıdır. Bunlardan biri bile yeterliyken hepsi bir araya gelince nasıl [amel etsin]?» Yine şöyle demiştir: «Eğer 'Bu ayette 'bu' lafzını {نَحْنُ وَآبَآؤُنَا} [ifadesinden] önce getirmiş, başka bir ayette ise {نَحْنُ وَآبَآؤُنَا} ifadesini 'bu' lafzından önce getirmiştir?!' dersen, derim ki: Öne alma, öne geçirilenin asıl kastedilen ve zikrine itimat edilen şey olduğuna ve sözün sırf onun için sevk edildiğine delildir; dolayısıyla ayetlerin birinde sözle asıl kastedilenin dirilişin var edilmesi olduğuna delalet etmiş, diğerinde ise o vesileyle diriltilecek olanların var edilmesine delalet etmiştir.»

و» آباؤُها عطفٌ على اسمِ كان. وقام الفَصْلُ بالجرِّ مقامَ الفَصْلِ بالتوكيدِ.

«آباؤُها» lafzı, 'kâne'nin ismine matuftur. Cer ile yapılan fasıl (araya girme), tekit ile yapılan faslın yerine geçmiştir.

قوله: {رَدِفَ لَكُم} : فيه أوجهٌ، أظهرُها: أنَّ «رَدِفَ» ضُمِّن معنى فِعْلٍ يتعدَّى باللامِ. أي: دنا وقَرُب وأَزِفَ. وبهذا فسَّره ابنُ عباس و «بعضُ الذي» فاعِلٌ به وقد عُدِّي ب «مِنْ» أيضاً على تَضْمينِه معنى دَنا، قال:

{رَدِفَ لَكُم} “Ensenize binmiş / size yaklaşmıştır” ifadesinde birkaç vecih vardır: En açığı: «رَدِفَ» fiiline lâm ile müteaddi olan bir fiilin anlamı tazmin edilmiştir; yani: Yaklaştı, yaklaştı ve vakti geldi anlamındadır. İbn Abbâs da bunu böyle tefsir etmiştir. «بعضُ الذي» onun failidir. Fiil, yaklaşma anlamı tazmin edilerek «مِنْ» ile de geçişli kılınmıştır; şair şöyle demiştir:

٣٥٨٠ - فلمَّا رَدِفْنا مِنْ عُمَيْرٍ وصَحْبِه ... توَلَّوْا سِراعاً والمنيَّةُ تُعْنِقُ

3580 - Umeyr ve arkadaşlarının peşine takıldığımızda (yaklaştığımızda), onlar hızla yüz çevirdiler, ecel ise süratle yaklaşıyordu.

أي: دَنَوْنَا مِنْ عُمَيْر. والثاني: أنَّ مفعولَه محذوف، واللامُ للعلةِ أي: رَدِفَ الخَلْقُ لأَجْلكم ولِشُؤْمِكم. والثالث: أنَّ اللامَ مزيدةٌ في المفعولِ تأكيداً لزيادتِها في قولِه:

Yani: Umeyr'e yaklaştık [demektir]. İkincisi: Mef'ûlünün mahzuf olması, lâm harfinin ise illet için olmasıdır; yani: 'Yaratıklar sizin içinizden ve sizin uğursuzluğunuz sebebiyle peş peşe geldi' demektir. Üçüncüsü: Şairin şu sözünde olduğu gibi mef'ûle ziyade kılınan lâmın pekiştirme için fazladan gelmiş olmasıdır:

٣٥٨١ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... أَنَخْنا لِلكَلاكِلِ فارْتَمَيْنا

3581 - ... Göğüslerimizin üzerine çöktük ve birbirimize ok attık.

وكزيادةِ الباء في قولِه تعالى: {وَلاَ تُلْقُواْ بِأَيْدِيكُمْ} [البقرة: ١٩٥] وعلى هذه الأوجهِ الوقفُ على «تَسْتَعجلون» . والرابع: أنَّ فاعل «رَدِفَ» ضميرُ الوعدِ أي: رَدِفَ الوعدُ أي: قَرُبَ ودَنا مُقْتضاه. و «لكم» خبرٌ مقدمٌ و «بعضُ» مبتدأ مؤخرٌ. والوقفُ على هذا على «رَدِفَ» وهذا فيه تفكيكُ للكلامِ. والخامس: أنَّ

Tıpkı Allah Teâlâ'nın: {وَلاَ تُلْقُواْ بِأَيْدِيكُمْ} “Kendi ellerinizle [kendinizi tehlikeye] atmayın” [Bakara: 195] ayetindeki bâ harfinin ziyade olması gibidir. Bu vecihlere göre vakıf «تَسْتَعجلون» kelimesindedir. Dördüncüsü: «رَدِفَ» fiilinin failinin vaat zamiri olmasıdır; yani vaat yaklaştı, onun gereği yaklaştı demektir. «لكم» öne geçmiş haber, «بعضُ» ise gecikmiş mübtedadır. Buna göre vakıf «رَدِفَ» kelimesindedir ve bunda sözün dağıtılması (anlam bütünlüğünün bozulması) vardır. Beşincisi ise:

الفعلَ محمولٌ على مصدرِه أي: الرَّدافةُ لكم، و «بعضُ» على تقديرِ: رَدافةِ بعضٍ، يعني حتى يتطابقَ الخبرُ والمخبرُ عنه. وهذا أضعفُ مِمَّا قبله.

Fiilin mastarına hamledilmesidir; yani: 'Takip etmek size aittir', «بعضُ» kelimesi de haber ile kendisinden haber verilenin birbirine mutabık olması için 'bir kısmının takibi' takdirindedir. Bu ise bir öncekinden daha zayıftır.

وقرأ الأعرج «رَدَفَ» بفتح الدال وهي لغةٌ، والكسر أشهرُ.

el-A'rec dâlın fethasıyla «رَدَفَ» şeklinde okumuştur ki bu bir lehçedir, kesreli okunuş ise daha meşhurdur.

قوله: {لاَ يَشْكُرُونَ} : يجوز أن يكونَ مفعولُه محذوفاً أي: لا يشكرون نِعَمَه. ويجوزُ أَنْ لا يُقَدَّرَ؛ بمعنى: لا يعترفون بنعمهِ، فعبَّر عن انتفاءِ مَعْرِفتِهم بالنعمةِ بانتفاءِ ما يترتَّبُ على معرفتِها وهو الشكرُ.

{لاَ يَشْكُرُونَ} “Şükretmezler” ifadesi: Mef'ûlünün mahzuf olması caizdir, yani: 'O'nun nimetlerine şükretmezler' demektir. Takdir edilmemesi de caizdir; yani: Nimetlerini itiraf etmezler demektir; böylece onların nimeti bilmeyişleri, onu bilmenin gereği olan şükrün yokluğuyla ifade edilmiştir.

قوله: {مَا تُكِنُّ} : العامَّةُ على ضمِّ تاءِ المضارعةِ، مِنْ أَكَنَّ. قال تعالى: {أَوْ أَكْنَنتُمْ} [البقرة: ٢٣٥] . وابن محيصن وابن السَّمَيْفع وحُمَيْد بتفحها وضمِّ الكاف. يقال: كَنَنْتُه وأكْنَنْتُه، بمعنى: أَخْفَيْتُ وسَتَرْتُ.

{مَا تُكِنُّ} “Gizlediği şeyleri” ifadesi: Genel kıraat, «أَكَنَّ» fiilinden muzâri harfinin zammesiyledir. Nitekim Allah Teâlâ: {أَوْ أَكْنَنتُمْ} “Yahut gizlediğiniz” [Bakara: 235] buyurmuştur. İbn Muhaysın, İbnu's-Semeyka' ve Humeyd ise fetha ve kâfın zammesiyle okumuşlardır. Gizledim ve örttüm anlamında «كَنَنْتُه» ve «أكْنَنْتُه» denir.

قوله: {وَمَا مِنْ غَآئِبَةٍ} : في هذه التاءِ قولان، أحدُهما: أنها للمبالغةِ كراوِيَة وعَلاَّمة. والثاني: أنها كالتاءِ الداخلةِ على المصادرِ نحو: العاقِبَة والعافِيَة. قال الزمخشري: «ونظيرُهما: الذَّبيحةُ والنَّطيحةُ والرَّمْيَةُ في أنها أسماءُ غيرُ صفاتٍ» .

{وَمَا مِنْ غَآئِبَةٍ} “Hiçbir gayb / gizli şey yoktur ki” ifadesi: Bu tâ harfi hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Tıpkı 'râviye' ve 'allâme' kelimelerindeki gibi mübalağa için olmasıdır. İkincisi: 'el-Âkıbe' ve 'el-Âfiye' gibi mastarlara dâhil olan tâ gibi olmasıdır. Zemahşerî şöyle demiştir: «Sıfat değil isim olmaları bakımından bunların benzerleri: 'ez-Zebîha', 'en-Natîha' ve 'er-Remye' kelimeleridir.»

قوله: {بِحُكْمِهِ} : العامَّةُ على ضمِّ الحاءِ وسكونِ الكاف. وجناح بن حبيش بكسرِها وفتحِ الكاف جمعَ «حِكْمة» .

{بِحُكْمِهِ} “Hükmüyle” kelimesi: Genel kıraat, hâ harfinin zammesi ve kâfın sükûnuyladır. Cenâh b. Hubeyş ise «حِكْمة» kelimesinin çoğulu olarak hâ'nın kesresi ve kâfın fethasıyla okumuştur.

قوله: {وَلاَ تُسْمِعُ الصم الدعآء} : تقدَّم تحريره في الأنبياء ﵈.

{وَلاَ تُسْمِعُ الصم الدعآء} “Sağırlara da daveti duyuramazsın” ayeti: Bunun tahriri Enbiyâ [sure-i celilesinde] aleyhimüsselâm geçmişti.

قوله: {بِهَادِي العمي} : العامَّةُ/ على «هادِيْ» مضافاً للعُمْي. وحمزة «يَهْدِي» فعلاً مضارعاً، و «العمُيَ» نصبٌ على المفعول به، وكذلك التي في الروم ويحيى بن الحارث وأبو حيوة «بهاد» منوَّناً «العُمْيَ» منصوب به، وهو الأصلُ.

{بِهَادِي العمي} “Körleri doğru yola iletici [değilsin]” ifadesi: Genel kıraat, «العُمْي» kelimesine muzaf olarak «هادِيْ» şeklindedir. Hamza muzâri fiil olarak «يَهْدِي» şeklinde, «العمُيَ» kelimesini de mef'ûlün bih olarak mansub okumuştur; Rûm suresindeki de böyledir. Yahyâ b. el-Hâris ve Ebû Hayve tenvinli olarak «بهاد» şeklinde okumuşlar, «العُمْيَ» kelimesi de onunla mansub olmuştur ki asıl olan da budur.

واتفق القُرَّاء على أَنْ يقفوا على «هاد» في هذه السورةِ بالياءِ؛ لأنَّها رُسِمَتْ في المصحفِ ثابتةً. واختلفوا في الروم. فوقف الأخوان عليها بالياءِ أيضاً كهذه. أمَّا حمزةُ فلأنه يقرَؤُها «يَهْدي» فعلاً مضارعاً مرفوعاً فياؤه ثابتة. قال الكسائيُّ: «مَنْ قرأ» يَهْدِي «لَزِمَه أَنْ يقفَ بالياء، وإنما لزمه ذلك؛ لأن الفعلَ لا يَدْخُلُه تنوينٌ في الوصلِ تُحذف له الياء فيكونُ في الوقفِ كذلك، كما يَدْخُلُ تنوينٌ على» هادٍ «ونحوهِ فتَذْهبُ الياءُ في الوصل، فيجري الوقفُ على ذلك كَمَنْ وقف بغير ياءٍ» . انتهى. ويَلْزَمُ على ذلك أَنْ يُوْقَفَ على {يَقْضِي بالحق} [غافر: ٢٠] {وَيَدْعُ الإنسان} [الإسراء: ١١] بإثباتِ الياءِ والواوِ. ولكنْ يَلْزَمُ حمزةَ مخالفَةُ الرسمِ دونَ

Kurrâ, Mushaf'ta sabit olarak yazıldığı için bu surede «هاد» kelimesinde yâ ile vakf etme konusunda ittifak etmişlerdir. Rûm suresinde ise ihtilaf etmişlerdir. İki Kardeş (Hamza ve Kisâî), tıpkı buradaki gibi orada da yâ ile vakf etmişlerdir. Hamza'ya gelince; o, merfû muzâri fiil olarak «يَهْدي» şeklinde okuduğu için onun yâ'sı sabittir. Kisâî şöyle demiştir: «'Yehdî' şeklinde okuyanın yâ ile vakf etmesi gerekir; zira fiile vasıl halinde tenvin dâhil olmaz ki onun için yâ hazfedilsin, dolayısıyla vakıf halinde de böyledir; tıpkı 'hâdin' ve benzerlerine tenvin dâhil olup vasılda yâ'nın gitmesi gibi, böylece yâ'sız vakfeden kimse gibi vakıf da buna göre cereyan eder.» [Kisâî'nin sözü] bitti. Buna göre {يَقْضِي بالحق} “Hak ile hükmeder” [Gâfir: 20] ve {وَيَدْعُ الإنسان} “İnsan dua eder” [İsrâ: 11] ayetlerinde yâ ve vâvın ispatı ile vakfedilmesi gerekir. Ancak Hamza'ya kıyasa değil Mushaf hattına muhalefet lâzım gelir.

القياسِ. وأمَّا الكسائيُّ فإنه يَقْرَأُ «بهادي» اسمَ فاعلٍ كالجماعةِ، فإثباتُه للياءِ بالحَمْلِ على «هادِي» في هذه السورةِ، وفيه مخالفَةٌ الرسمِ السلفيِّ.

Kisâî'ye gelince; o, cemaat gibi ism-i fâil olarak «بهادي» şeklinde okumaktadır; dolayısıyla yâ'yı ispat etmesi, bu suredeki «هادِي» lafzına hamledilmesiyledir ve bunda Selef'in Mushaf hattına muhalefet vardır.

قوله: {عَن ضَلالَتِهِمْ} فيه وجهان، أحدهما: أنه متعلق ب «يَهْدي» . وعُدِّي ب «عن» لتضمُّنِه معنى يَصْرِفهم. والثاني: أنه متعلقٌ بالعُمْي لأنَّك تقول: عَمِيَ عن كذا، ذكره أبو البقاء.

{عَن ضَلالَتِهِمْ} “Sapıklıklarından” ifadesinde iki vecih vardır: Birincisi: «يَهْدي» fiiline taalluk etmesidir; onları çevirir manasını tazmin ettiği için «عن» ile müteaddi kılınmıştır. İkincisi: «العُمْي» kelimesine taalluk etmesidir, çünkü 'şu hususta körleşti' (عَمِيَ عن كذا) denir; bunu Ebü'l-Bekâ zikretmiştir.

قوله: {وَإِذَا وَقَعَ القول} : أي: مضمونُ القول، أو أَطْلَقَ المصدرَ على المفعولِ أي: المَقُوْلُ.

{وَإِذَا وَقَعَ القول} “O söz gerçekleştiği zaman” ifadesi: Yani: Sözün muhtevası [gerçekleştiği zaman], yahut mef'ûl kastedilerek mastar ıtlak edilmiştir; yani söylenmiş olan şey [gerçekleştiği zaman].

قوله: {تُكَلِّمُهُمْ} العامَّةُ على التشديد. وفيه وجهان، الأظهر: أنه من الكلامِ والحديث، ويؤيِّده قراءةُ أُبَيٍّ «تُنَبِّئُهم» وقراءةُ يحيى بن سَلام «تُحَدِّثُهم» وهما تفسيران لها. والثاني: «تَجْرَحُهم» ويَدُلُّ عليه قراءةُ ابن عباس وابن جبير ومجاهد وأبي زُرْعَةَ والجحدري «تَكْلُمُهم» بفتحِ التاءِ وسكونِ الكافِ وضمِّ اللامِ من الكَلْمِ وهو الجُرْحُ. وقد قُرِىء «تَجْرَحُهم» وفي التفسير أنها تَسِمُ الكافَر.

{تُكَلِّمُهُمْ} “Onlarla konuşur / onları yaralar” kelimesi: Genel kıraat şeddeyledir. Bunda iki vecih vardır: En açığı: Kelamdan ve konuşmaktan olmasıdır; Übeyy'in «تُنَبِّئُهم» (onlara haber verir) ve Yahyâ b. Sellâm'ın «تُحَدِّثُهم» (onlarla konuşur) kıraatleri de bunu destekler ki bu ikisi onun tefsiridir. İkincisi: «Onları yaralar» manasında olmasıdır; İbn Abbâs, İbn Cübeyr, Mücâhid, Ebû Zür'a ve el-Cahderî'nin tâ'nın fethası, kâfın sükûnu ve lâmın zammesiyle yara anlamına gelen 'el-kelm'den «تَكْلُمُهم» şeklindeki okuyuşları buna delalet eder. Nitekim «تَجْرَحُهم» (onları yaralar) şeklinde de okunmuştur; tefsirde onun kâfiri damgalayacağı belirtilmiştir.

قوله: {أَنَّ الناس} قرأ الكوفيون بالفتح، والباقون بالكسرِ، فأمَّا الفتحُ فعلى تقديرِ الباءِ أي: بأنَّ الناسَ. ويدلُّ عليه التصريحُ بها في قراءةِ عبدِ الله «

{أَنَّ الناس} “İnsanların ... olduğuna dair / çünkü insanlar...” ifadesi: Kûfeliler fetha ile, diğerleri ise kesre ile okumuşlardır. Fetha ile okuyuşa gelince; bâ harf-i cerinin takdiri iledir, yani 'insanların olduğuna dair' demektir. Abdullah'ın kıraatinde bunun açıkça

بأنَّ الناسَ» . ثم هذه الباء تُحتملُ أَنْ تكونَ مُعَدِّيَةً، وأن تكونَ سببيةً، وعلى التقديرين: يجوزُ أَنْ يكونَ «تُكَلِّمهم» بمعنَيَيْه من الحديثِ والجَرْح أي: تُحَدِّثهم بأنَّ الناسَ أو بسببِ أنَّ الناسَ، أو تجرَحهم بأنَّ الناس أي: تَسِمُهم بهذا اللفظِ، أو تَسِمُهم بسبب انتفاءِ الإِيمانِ.

«بأنَّ الناسَ» şeklinde zikredilmesi de buna delalet eder. Sonra bu bâ harfinin müteaddî kılıcı (sıla) olması da sebebiyye olması da muhtemeldir. Her iki takdire göre «تُكَلِّمهم» fiilinin hem konuşma hem de yaralama anlamlarında olması caizdir; yani: Onlara insanların inanmadıklarını söyler yahut insanların inanmamış olmaları sebebiyle onlarla konuşur; ya da onlara bu sözü damgalayarak vurur yahut imanın yokluğu sebebiyle onları yaralar/damgalar.

وأمَّا الكسرُ فعلى الاستئناف. ثم هو محتمِلٌ لأَنْ يكونَ من كلامِ اللهِ تعالى وهو الظاهرُ، وأَنْ يكونَ من كلامِ الدابَّةِ، فيُعَكِّرَ عليه «بآياتنا» . ويُجاب عنه: إمَّا باختصاصِها، صَحَّ إضافةُ الآياتِ إليها، كقولِ أتباعِ الملوكِ: دوابُّنا وخَيْلُنا، وهي لِمَلِكهم، وإمَّا على حَذْفِ مضافٍ أي: بآيات ربِّنا. وتُكَلِّمهم إنْ كان من الحديثِ فيجوزُ أَنْ يكونَ: إمَّا لإجراءِ «تُكَلِّمُهم» مجرى تقولُ لهم، وإمَّا على إضمارِ القولِ أي: فتقول كذا. وهذا القولُ تفسيرٌ ل «تُكَلِّمُهم» .

Kesreye gelince; istînâf (yeni bir cümle) iledir. Sonra bunun Allah Teâlâ'nın kelamı olması muhtemeldir ki zahir olan da budur; Dâbbetü'l-arz'ın sözü olması da muhtemeldir; ancak buna {بآياتنا} “Ayetlerimize” ifadesi engel teşkil eder. Buna iki şekilde cevap verilir: Ya ayetlerin ona tahsis edilmesinden dolayı -tıpkı kralların tebaasının, krallarına ait olduğu halde 'bineklerimiz ve atlarımız' demesi gibi- ayetlerin ona izafesi sahih olmuştur; ya da muzafın hazfiyledir, yani 'Rabbimizin ayetlerine' demektir. «تُكَلِّمهم» şayet konuşmaktan ise: Ya «تُكَلِّمُهم» fiilinin 'onlara der ki' yerine geçirilmesiyle ya da 'şöyle der' şeklinde 'kavl'in takdir edilmesiyle caiz olur. Bu söz ise «تُكَلِّمُهم» fiilinin bir tefsiridir.

قوله: {مِن كُلِّ أُمَّةٍ} : يجوزُ أَنْ يكونَ متعلِّقاً بالحشر، و «مِنْ» لابتداءِ الغاية، وأَنْ يتعلَّقَ بمحذوفٍ على أنه حالٌ مِنْ «فَوْجاً» ؛ لأن يجوزُ أن يكونَ صفةً له في الأصل. والفَوْجُ: الجماعة كالقوم، وقيَّدهم الراغبُ فقال: الجماعةُ المارَّةُ المسرعةُ «وكأنَّ هذا هو الأصلُ ثم أُطْلِقَ، وإنْ لم يكُن مرورٌ ولا إسراعٌ. والجمعُ: أفواجٌ وفُؤُوج. و» مِمَّنْ يُكَذِّبُ «صفةٌ له. و» ِمنْ «في» مِنْ كلِّ «تبعيضيةٌ، وفي» مِمَّن يُكَّذِّبُ «تَبْيينيَّة.

{مِن كُلِّ أُمَّةٍ} “Her ümmetten” ifadesi: Haşr fiiline taalluk etmesi ve «مِنْ» edatının ibtida-i gaye (başlangıç) için olması caizdir; aslen ona sıfat olması caiz olduğu için «فَوْجاً» kelimesinden hal olarak mahzuf bir âmile taalluk etmesi de caizdir. 'el-Fevc': Tıpkı 'kavim' gibi topluluk demektir; Râgıb bunu sınırlandırarak: «Geçip giden, süratli topluluk» demiştir. Sanki asıl olan budur da sonra geçiş ve sürat olmasa bile mutlak olarak kullanılmıştır. Çoğulu 'efvâc' ve 'füûc'dur. «مِمَّنْ يُكَذِّبُ» ifadesi onun sıfatıdır. «مِنْ كلِّ» ifadesindeki «مِنْ» teb'îz (kısım bildirme) için, «مِمَّن يُكَّذِّبُ» ifadesindeki ise tebyîn (açıklama) içindir.

والواو في «ولم تُحِيْطُوا» يجوزُ أَنْ تكونَ العاطفةَ، وأن تكونَ الحاليَّةَ. و «عِلْماً» تمييزُ.

«ولم تُحِيْطُوا» ifadesindeki vâv harfinin atıf olması da hâl olması da caizdir. «عِلْماً» kelimesi temyizdir.

قوله: «أَمْ ماذا» «أم» هنا منقطعةٌ. وتقدَّم حكمُها و «ماذا» يجوز أَنْ يكونَ برُمَّتِه استفهاماً منصوباً ب «تَعْمَلون» الواقعِ خبراً عن «كنتم» ، وأَنْ تكونَ «ما» استفهاميةً مبتدأً، و «ذا» موصولٌ خبرُه، والصلةُ «كنتمُ تعملون» ، وعائدُه محذوفٌ أي: أيَّ شيءٍ الذي كنتم تَعْملونه.

«أَمْ ماذا» ifadesi: Buradaki «أم» munkatı'dır. Hükmü daha önce geçmişti. «ماذا» kelimesinin tamamının «كنتم» fiilinin haberi konumundaki «تَعْمَلون» fiiliyle mansub bir istifham olması caiz olduğu gibi; «ما» lafzının istifhamiye olarak mübteda, «ذا» lafzının mevsûl olarak onun haberi, sılasının «كنتمُ تعملون» ve aid zamirinin mahzuf olması da caizdir; yani: 'Yapmakta olduğunuz şey neydi?' demektir.

وقرأ أبو حيوةَ «أَمَا» بتخفيفِ الميمِ، جَعَلَ همزةَ الاستفهامِ داخلةً على اسمِه تأكيداً كقولِه:

Ebû Hayve, şairin şu sözünde olduğu gibi istifham hemzesini pekiştirme amacıyla isminin üzerine dâhil ederek mîm harfinin tahfifiyle «أَمَا» şeklinde okumuştur:

٣٥٨٢ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... أهَلْ رَأَوْنا بوادي القُفِّ ذي الأَكَمِ

3582 - Acaba bizi tepelikli el-Kuff vadisinde gördüler mi?

قوله: {بِمَا ظَلَمُواْ} : أي: بسببِ ظُلْمِهم. ويَضْعُفُ جَعْلُ «ما» بمعنى الذي.

{بِمَا ظَلَمُواْ} “Zulmetmeleri sebebiyle” ifadesi: Yani: Zulümleri sebebiyle demektir. «ما» harfinin 'ellezî' (ismi mevsul) anlamında kılınması ise zayıftır.

قوله: {لِيَسْكُنُواْ فِيهِ} : قيل: قد حُذِفَ من الأولِ ما أُثْبت نظيرُه في الثاني، ومن الثاني ما أُثبتْ نظيرهُ في الأولِ؛ إذ التقديرُ: جَعَلْنا الليلَ مُظْلماً/ لِيَسْكنوا فيه، والنهارَ مُبْصِراً ليَتَصَرَّفوا فيه. فحذف «مُظْلِماً» لدلالةِ «مُبْصِراً» ، و «لِيتصَرَّفوا» لدلالة «لَيَسْكُنُوا» . وقولُه «مُبْصِراً» كقولِه: {آيَةَ النهار مُبْصِرَةً} [الإسراء: ١٢] وتقدَّمَ تحقيقه في الإِسراء. قال الزمخشري: «فإنْ قلتَ: ما للتقابلِ لم يُراعَ في قولِه:» لِيَسْكُنوا «و» مُبْصِراً «حيث كان أحدُهما علةَ والآخرُ حالاً؟ قلت: هو مُراعَى من حيث المعنى، وهكذا النظمُ المطبوعُ غيرُ المتكلَّفِ» .

{لِيَسْكُنُواْ فِيهِ} “Onda sükûnet bulsunlar diye” ifadesi: Birinciden ikincide benzeri sabit olan şeyin, ikinciden de birincide benzeri sabit olan şeyin hazfedildiği söylenmiştir; zira takdir şöyledir: 'İçinde sükûnet bulsunlar diye geceyi karanlık, içinde tasarrufta bulunsunlar / çalışsınlar diye gündüzü aydınlık kıldık.' «مُبْصِراً» kelimesinin delaletinden dolayı «مُظْلِماً» kelimesi, «لَيَسْكُنُوا» kelimesinin delaletinden dolayı da «لِيتصَرَّفوا» kelimesi hazfedilmiştir. Ayetteki «مُبْصِراً» kelimesi, Allah Teâlâ'nın: {آيَةَ النهار مُبْصِرَةً} “Gündüz ayetini aydınlatıcı [kıldık]” [İsrâ: 12] ayeti gibidir ve bunun tahkiki İsrâ suresinde geçmişti. Zemahşerî şöyle demiştir: «Eğer 'Biri illet diğeri hâl olduğu halde 'onda sükûnet bulsunlar diye' ve 'aydınlık olarak' ifadelerinde karşılıklılık (tenasüp) niçin gözetilmemiştir?' dersen, derim ki: Mana bakımından gözetilmiştir; külfetsiz, fıtrî nazım işte böyledir.»

قوله: {فَفَزِعَ} : دونَ فَيَفْزعُ؛ لتحقُّقِه كقوله: {رُّبَمَا يَوَدُّ الذين} [الحجر: ٢] و {أتى أَمْرُ الله} [النحل: ١] .

{فَفَزِعَ} “...korkuya kapılmıştır” kelimesi: Gerçekleşmesi kesin olduğu için «فَيَفْزعُ» şeklinde değil mazi olarak gelmiştir; tıpkı Allah Teâlâ'nın: {رُّبَمَا يَوَدُّ الذين} “O inkâr edenler çok arzu edeceklerdir” [Hicr: 2] ve {أتى أَمْرُ الله} “Allah'ın emri geldi” [Nahl: 1] buyruklarında olduğu gibi.

قوله: {أَتَوْهُ} قرأ حمزة وحفص «أَتَوْه» فعلاً ماضياً. ومفعولُه الهاءُ. والباقون «آتُوْه» اسمَ فاعلٍ مضافاً للهاءِ. وهذا حَمْلٌ على معنى «كُل» وهي مضافةٌ تقديراً أي: وكلَّهم. وقرأ قتادةُ «أتاه» مُسْنداً لضميرِ «كُل» على اللفظِ، ثم حُمِلَ على معناها فقرأ «داخِرين» . والحسن والأعرج «دَخِرين» بغير ألفٍ.

{أَتَوْهُ} “O'na gelmişlerdir” ifadesi: Hamza ve Hafs mazi fiil olarak «أَتَوْه» şeklinde okumuşlardır; mef'ûlü ise he zamiridir. Diğerleri ise he zamirine muzaf bir ism-i fâil olarak «آتُوْه» şeklinde okumuşlardır. Bu, takdiren muzaf olan «كُل» kelimesinin manasına hamledilmesiyledir; yani: 'Hepsi O'na gelicidirler' demektir. Katâde, lafza itibar ederek «كُل» kelimesinin zamirine isnatla «أتاه» şeklinde okumuş, ardından manasına hamlederek «داخِرين» şeklinde okumuştur. el-Hasan ve el-A'rec elifsiz olarak «دَخِرين» şeklinde okumuşlardır.

قوله: {تَحْسَبُهَا جَامِدَةً} : هذه الجملةُ حاليةٌ مِنْ فاعلِ «ترى» ، أو مِنْ مفعولهِ؛ لأنَّ الرؤيةَ بَصَريةٌ.

{تَحْسَبُهَا جَامِدَةً} “Onları hareketsiz sanırsın” ifadesi: Bu cümle, görme eylemi gözle görme olduğu için «ترى» fiilinin failinden ya da mef'ûlünden hâldir.

قوله: {وَهِيَ تَمُرُّ} الجملةُ حاليةٌ أيضاً. وهكذا الأجرامُ العظيمةٌ تراها واقفةً وهي مارَّة. قال النابغةُ الجعديُّ يصف جيشاً كثيفاً:

{وَهِيَ تَمُرُّ} “Oysa onlar geçer giderler” ifadesi: Bu cümle de hâldir. Nitekim büyük cisimleri hareket halinde oldukları halde duruyor gibi görürsün. en-Nâbiğa el-Ca'dî kalabalık bir orduyu nitelerken şöyle demiştir:

٣٥٨٣ - بأَرْعَنَ مثلِ الطَّوْدِ تَحْسَبُ أنَّهم ... وُقوفٌ لِحاجٍ والرِّكابُ تُهَمْلِجُ

3583 - Dağ gibi heybetli bir orduyla ki binekler rahvan yürürken sen onları bir ihtiyaç için durmuş sanırsın.

و «مرَّ السَّحابِ» مصدرٌ تشبيهيٌّ.

«مرَّ السَّحابِ» [ifadesi] teşbih bildiren bir mastardır (mef'ûlü mutlaktır).

قوله: {صُنْعَ الله} مصدرٌ مؤكِّدٌ لمضمونِ الجملةِ السابقةِ. عاملُه مضمرٌ.

{صُنْعَ الله} “Allah'ın sanatıdır / yaratmasıdır” ifadesi: Önceki cümlenin muhtevasını pekiştiren bir mastardır. Âmili muzmerdir (gizlidir).

أي: صَنَعَ اللهُ ذلك صُنْعاً، ثم أُضِيف بعد حَذْفِ عامِله. وجعلَه الزمخشريُّ مؤكِّداً للعاملِ في {يَوْمَ يُنفَخُ فِي الصور} [النمل: ٨٧] وقَدَّره «ويومَ يُنْفَخُ» وكان كيتَ وكيتَ أثابَ اللهُ المحسنين، وعاقَبَ المسيئين، في كلامٍ طويلٍ حَوْماً على مذهبه. وقيل: منصوبٌ على الإِغراء أي: انظروا صُنْعَ اللهِ وعليكم به.

Yani: 'Allah bunu sağlam bir yaratılışla yarattı' demektir, ardından âmili hazfedildikten sonra [Allah lafzına] izafe edilmiştir. Zemahşerî ise bunu kendi mezhebine meyletmek amacıyla uzun uzadıya konuşarak {يَوْمَ يُنفَخُ فِي الصور} “Sûra üfürüldüğü gün” [Naml: 87] ayetindeki âmili pekiştirici kılmış ve 'Sûra üfürüldüğü ve şöyle şöyle olduğu gün Allah iyilik yapanları mükâfatlandırdı, kötülük yapanları cezalandırdı' şeklinde takdir etmiştir. İğrâ (teşvik) üzere mansub olduğu da söylenmiştir; yani: 'Allah'ın sanatına/yaratmasına bakın ve ona sarılın' demektir.

والإِتْقانُ: الإِتيانُ بالشيءِ على أكملِ حالاتِه. وهو مِنْ قولِهم «تَقَّن أَرْضَه» إذا ساقَ إليها الماءَ الخاثِرَ بالطينِ لتَصْلُحَ لِلزراعة. وأرضٌ تَقْنَةٌ. والتَّقْنُ: فِعْلُ ذلك بها، والتَّقْنُ أيضاً: ما رُمِيَ به في الغدير من ذلك أو الأرض.

İtkân (sağlam/kusursuz yapmak): Bir şeyi en mükemmel hâli üzere ortaya koymaktır. Bu, Arapların tarıma elverişli olsun diye tarlaya çamurla koyulaşmış suyu sevk ettiğinde söyledikleri «تَقَّن أَرْضَه» (arazisini ıslah etti/sağlamlaştırdı) sözündendir. «أرضٌ تَقْنَةٌ» (ıslah edilmiş/sağlam arazi) de buradan gelir. «التَّقْنُ» (et-takn), ona bu işlemi yapmaktır. «التَّقْنُ» aynı zamanda bu işlemden ötürü ya da araziden gölete atılan şeydir.

قوله: {بِمَا تَفْعَلُونَ} قرأ ابنُ كثير وأبو عمرٍو وهشام بالغَيْبة جرْياً على قولِه: «وكلٌّ أَتَوْهُ» . والباقون بالخطاب جَرْياً على قولِه: «وتَرى» لأنَّ المرادَ النبيُّ ﷺ وأمَّتُه.

{بِمَا تَفْعَلُونَ} “yaptıklarınızdan” ifadesi: İbn Kesîr, Ebû Amr ve Hişâm, «وكلٌّ أَتَوْهُ» buyruğunun akışına uyarak [üçüncü şahıs] gaib sığasıyla [«بما يفعلون» şeklinde] okumuşlardır. Diğerleri ise «وتَرى» buyruğunun akışına uyarak [ikinci şahıs] muhatap sığasıyla okumuşlardır; çünkü kastedilen Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve ümmetidir.

قوله: {فَلَهُ خَيْرٌ مِّنْهَا} : في «خيرٌ» وجهان، أحدُهما: أنها للتفضيلِ باعتبارِ زَعْمهم، أو على حَذْفِ مضافٍ أي: خيرٌ مِنْ قَدْرِها واستحقاقِها ف «مِنْها» في محلِّ نصبٍ، وأَنْ لا تكونَ للتفضيلِ. فيكونَ «منها» في موضعِ رفعٍ صفةً لها.

{فَلَهُ خَيْرٌ مِّنْهَا} “onun için ondan daha hayırlısı vardır” ifadesi: «خيرٌ» kelimesinde iki vecih vardır. Birincisi: Onların iddiası dikkate alınarak veya bir muzafın hazfiyle tafdîl (üstünlük) bildirmesidir; yani: 'onun miktarından ve hak edişinden daha hayırlıdır' demektir; bu durumda «مِنْها» nasb mahallindedir. [İkincisi ise] tafdîl için olmamasıdır; bu durumda «منها» ref mahallinde onun sıfatı olur.

قوله: {مِّن فَزَعٍ يَوْمَئِذٍ} قد تقدَّم في هود فتحُ «يوم» وجَرُّه، و «إذ» مضافةٌ لجملةٍ حُذِفَتْ وعُوِّض عنها التنوينُ. والأحسنُ أَنْ تُقَدَّرَ: يومَ إذ جاءَ

{مِّن فَزَعٍ يَوْمَئِذٍ} “o günün korkusundan” ifadesi: Hûd sûresinde «يوم» kelimesinin fethalı ve mecrûr okunması geçmişti. «إذ» ise hazfedilip yerine tenvin getirilen bir cümleye muzaftır. En uygunu takdirin şöyle olmasıdır: 'İyilikle geldiği

بالحسنةِ. وقيل: يومَ إذ ترى الجبالَ. وقيل: يومَ إذ يُنْفَخُ في الصُّور. والأولُ أَوْلى لقُرْب ما قُدِّر منه.

gün'. 'Dağları gördüğün gün' veya 'Sûra üfürüldüğü gün' şeklinde olduğu da söylenmiştir. Birincisi, kendisinden takdir yapılan şeye yakınlığı sebebiyle daha uygundur.

قوله: {هَلْ تُجْزَوْنَ} : على إضمار قولٍ، وهذا القولُ حالٌ مِمَّا قبله أي: كُبَّتْ وجوهُهم مقولاً لهم ذلك القولُ.

{هَلْ تُجْزَوْنَ} “Cezalandırılıyor musunuz [ancak yaptıklarınızla]?” ifadesi: Gizli bir «قَوْل» (söz) takdirindedir ve bu söz öncesinden hâldir; yani: 'yüzleri, kendilerine bu söz söylenir halde [ateşe] yıkılmıştır' demektir.

قوله: {الذي حَرَّمَهَا} : هذه قراءةُ الجمهورِ صفةً للرَّب. وابن مسعودٍ وابن عباس «التي» صفةً للبَلْدة، والسياقُ إنما هو للربِّ لا للبلدة، فلذلك كانتِ العامَّةُ واضحةً.

{الذي حَرَّمَهَا} “orayı hürmetli kılan [Rabbime]” ifadesi: Bu, cumhûrun kıraati olup Rab lafzının sıfatıdır. İbn Mes'ûd ve İbn Abbâs ise beldenin sıfatı olarak «التي» şeklinde okumuşlardır. Oysa bağlam beldeye değil Rabbe aittir; bu sebeple cumhurun kıraati (el-âmme) açıktır.

قوله: {وَأَنْ أَتْلُوَ القرآن} : العامَّةُ على إثباتِ الواوِ بعد اللام. وفيها تأويلان، أحدُهما وهو الظاهر أنَّه من التلاوةِ وهي القراءةُ، وما بعدَه يُلائمه. والثاني: من التُّلُوِّ وهو الاتِّباعُ كقولِه: {واتبع مَا يوحى إِلَيْكَ} [يونس: ١٠٩] . وقرأ عبد الله «أنْ اتْلُ» أمراً له ﵇، ف «أن» يجوز أَنْ تكونَ المفسِّرة، وأَنْ تكونَ المصدريةَ وُصِلَتْ بالأمر. وقد تقدَّم ما فيه.

{وَأَنْ أَتْلُوَ القرآن} “Ve Kur'an okumakla [emrolundum]” ifadesi: Cumhûr (el-âmme), lâm harfinden sonraki vâv'ın ispatı (yazılması ve okunması) üzeredir. Bunda iki tevil vardır: Birincisi ve zâhir olanı, bunun okumak anlamına gelen tilâvetten olmasıdır; nitekim sonrası da buna uygundur. İkincisi ise Allah Teâlâ'nın: {واتبع مَا يوحى إِلَيْكَ} “Sana vahyolunana uy” [Yûnus: 109] buyruğunda olduğu gibi uymak/tâbi olmak anlamına gelen tülüvv'den olmasıdır. Abdullah [İbn Mes'ûd] ise ona [Peygamber] aleyhisselâm'a bir emir olarak «أنْ اتْلُ» şeklinde okumuştur. Bu durumda «أن» tefsîriyye de olabilir, emir kipine bitişmiş masdariyye de olabilir. Bununla ilgili açıklama daha önce geçmişti.

قوله: {وَمَن ضَلَّ} يجوز أَنْ يكونَ الجوابُ قولَه: {فَقُلْ إِنَّمَآ} . ولا بُدَّ مِنْ حَذْفِ عائدٍ على اسمِ الشرط. اي: مِنَ المنذِرين له؛ لِما تَقَدَّم في البقرة. وأَنْ يكونَ الجوابُ محذوفاً، أي: فوبالُ ضلالهِ عليه.

{وَمَن ضَلَّ} “Kim de saparsa” ifadesi: Şartın cevabının {فَقُلْ إِنَّمَآ} “de ki: Ben ancak...” buyruğu olması caizdir. Bu durumda Bakara sûresinde geçtiği üzere şart ismine dönen bir aid [zamirin] hazfedilmiş olması gerekir; yani: 'onun için uyarıcılardanım' takdirindedir. Cevabın hazfedilmiş olması da caizdir; yani: 'sapmasının vebali kendisinedir' demektir.

قوله: {عَمَّا تَعْمَلُونَ} : قد تقدَّمَ أنه قُرِىء بالياءِ والتاءِ في آخرِ هود.

{عَمَّا تَعْمَلُونَ} “yaptıklarınızdan” ifadesi: Bunun Hûd sûresinin sonunda yâ ve tâ harfleriyle [«يعملون» ve «تعملون» şeklinde] okunduğu daha önce geçmişti.