وقال المبرد: «وقد عَلِم أنه لا عُدْوانَ عليه في أتَمِّهما، ولكنْ جَمَعَهما ليجعلَ الأولَ كالأَتَمِّ في الوفاء» .
Müberred ise şöyle demiştir: “O, iki süreden daha tam olanında kendisine bir haksızlık/düşmanlık olmadığını bilmiştir; ancak [sözleşmeyi] yerine getirmede birincisini de en tam olanı gibi kılmak için ikisini bir arada zikretmiştir.”
قوله: {أَوْ جَذْوَةٍ} : قرأ حمزة بضم الجيم. وعاصم بالفتح. والباقون بالكسرِ. وهي لغاتٌ في العُود الذي في رأسِه نارٌ، هذا هو المشهورُ. قال السُّلمي:
{أَوْ جَذْوَةٍ} “veya bir kor parçası” ifadesi: Hamza cîm harfinin zammesiyle [cüzve], Âsım fethasıyla [cezve], diğerleri ise kesresiyle [cizve] okumuşlardır. Bunlar, ucunda ateş bulunan odun parçası hakkında lehçelerdir; meşhur olan budur. Sülemî şöyle demiştir:
٣٦٠١ - حمى حُبِّ هذي النارِ حُبُّ خليلتي ... وحُبُّ الغواني فهو دونَ الحُباحُبِ
3601 - Şu ateşin sevgisi, sevgilimin sevgisini korudu ... Ve güzel kadınların sevgisini; oysa o [ateş böceğinin ışığı olan] Hubâhıb'dan daha azdır.
وبُدِّلْتُ بعد المِسْكِ والبانِ شِقْوةً ... دخانَ الجُذا في رأسِ أشمطَ شاحبِ
Ve misk ile bân ağacından sonra bedbahtlıkla değiştirildim ... Kır saçlı, solgun birinin başındaki kor parçalarının (el-Cüzâ) dumanına.
وقيَّده بعضُهم فقال: في رأسِه نارٌ مِنْ غيرِ لَهَبٍ. قال ابن مقبل:
Bazıları bunu kayıtlayarak: 'Ucunda alev olmaksızın ateş bulunan [odun]' demiştir. İbn Mukbil şöyle demiştir:
٣٦٠٢ - باتَتْ حواطِبُ ليلى يَلْتَمِسْنَ لها ... جَزْلَ الجُذا غَيرَ خَوَّارٍ ولا دَعِرِ
3602 - Leyla'nın oduncuları geceyi onun için ... İri kor parçaları (el-Cüzâ) arayarak geçirdiler; ne çıtırdar ne de alevlidir.
الخَوَّارُ: الذي يتقصَّفُ. والدَّعِرُ: الذي فيه لَهَبٌ، وقد وَرَدَ ما يقتضي وجودَ اللهبِ فيه. قال الشاعر:
el-Havvâr (الخَوَّارُ): Çabuk kırılan/çatırdayandır. ed-Da'ır (الدَّعِرُ) ise: İçinde alev bulunandır. Ancak onda alevin varlığını gerektiren [kullanımlar] da gelmiştir. Şair şöyle demiştir:
٣٦٠٣ - وأَلْقَى على قَبْسٍ من النارِ جَذْوةً ... شديداً عليها حَمْيُها والتهابُها
3603 - Ve ateşten bir kor üzerine bir meşale/dal (cezve) attı ... Sıcaklığı ve alevi ona karşı pek şiddetli olan.
وقيل: الجَذْوَة: العُوْدُ الغليظُ سواءً كان في رأسه نارٌ أم لم يكنْ، وليس المرادُ هنا إلاَّ ما في رأسِه نارٌ.
Şöyle de denilmiştir: Cezve (الجَذْوَة); ister ucunda ateş olsun ister olmasın kalın odundur. Ancak burada kastedilen yalnızca ucunda ateş olandır.
قوله: {مِّنَ النار} صفةٌ ل جَذْوَةٍ، ولا يجوزُ تَعَلُّقها ب «آتِيْكُمْ» كما تَعَلَّق به «منها» ؛ لأنَّ هذه النارَ ليسَتْ النارَ المذكورةَ، والعربُ إذا تقدَّمَتْ نكرةٌ وأرادَتْ إعادَتَها أعادَتْها مضمرةً، أو معرَّفَةً ب أل العهديةِ، وقد جُمِع الأمران هنا.
{مِّنَ النار} “ateşten” ifadesi: «جَذْوَةٍ» kelimesinin sıfatıdır. «منها» ifadesinin «آتِيْكُمْ» fiiline taalluk ettiği gibi bunun taalluk etmesi caiz değildir; çünkü bu ateş, zikredilen [ilk] ateş değildir. Araplar nekre bir kelime öne geçtiğinde onu tekrar etmek istediklerinde, ya zamir olarak ya da ahd belirten lâm-ı tarif (el takısı) ile marife olarak tekrar ederler. Burada ise her iki durum bir arada toplanmıştır.
قوله: {مِن شَاطِىءِ} : «مِنْ» لابتداءِ الغايةِ. والأَيْمن صفةٌ للشاطىء أو للوادي. والأَيمن من اليُمْن وهو البركة أو من اليمين المعادِلِ لليسار من العُضْوَيْن. ومعناه على هذا بالنسبة إلى موسى أي: الذي يَلي يمينَكَ دونَ يسارِك. والشاطىء ضفَّةُ الوادي والنهر أي حافَّتُه وطرفُه، وكذلك الشَّطُّ والسِّيْفُ والساحلُ كلُّها بمعنى. وجَمْعُ الشاطىء/ أشْطَاء قاله الراغب. وشاطَأْتُ فلاناً: ماشَيْتُه على الشاطىء.
{مِن شَاطِىءِ} “kıyısından” ifadesinde: «مِنْ» ibtidâ-i gâye (başlangıç) içindir. «الأَيْمن» kelimesi, kıyının veya vadinin sıfatıdır. Eymen (الأَيمن); ya bereket anlamındaki yümn (اليُمْن) kökünden ya da iki organdan solun karşıtı olan sağ (اليمين) anlamındandır. Buna göre Mûsâ'ya nispetle manası: 'Solunun değil, sağ tarafına bitişik olan' demektir. Şâtı' (الشاطىء); vadinin ve nehrin kıyısı, yani kenarı ve ucudur. Aynı şekilde şatt (الشَّطُّ), sîf (السِّيْفُ) ve sâhil (الساحل) kelimelerinin hepsi aynı manadadır. Râgıb'ın belirttiğine göre şâtı' kelimesinin çoğulu eştiâ'dır (أشْطَاء). «شاطَأْتُ فلاناً» ise: 'Falan kimseyle kıyıda birlikte yürüdüm' demektir.
قوله: {فِي البقعة} متعلقٌ ب «نُوْدِيَ» أو بمحذوفٍ على أنها حالٌ من
{فِي البقعة} “o kutlu yerde/bölgede” ifadesi: «نُوْدِيَ» fiiline veya [şundan] hâl olmak üzere mahzuf bir lafza müteallıktır:
الشاطىء. وقرأ العامَّةُ بضم الباء وهي اللغةُ العاليةُ. وقرأ مَسْلَمَةُ والأشهبُ العُقيلي بفتحها. وهي لغةٌ حكاها أبو زيدٍ. قال: «سَمِعْتُهم يقولون: هذه بَقْعَةٌ طيِّبةٌ» .
«الشاطىء» kelimesinden [hâldir]. Genel kıraat [bâ harfinin] zammesiyle «بُقْعَة» şeklindedir ki fasih/yaygın lehçe budur. Mesleme ve el-Eşheb el-Ukaylî ise bâ'nın fethasıyla «بَقْعَة» şeklinde okumuşlardır. Bu, Ebû Zeyd'in naklettiği bir lehçedir; o şöyle demiştir: “Onların 'Bu güzel/temiz bir yerdir (hâzihî bak'atün tayyibetün)' dediklerini işittim.”
قوله: {مِنَ الشجرة} هذا بدلٌ مِنْ «شاطىء» بإعادةِ العاملِ، وهو بدلُ اشتمال.
{مِنَ الشجرة} “ağaçtan” ifadesi: Âmilin tekrar edilmesiyle «شاطىء» kelimesinden bedeldir ve bu bir bedel-i iştimaldir.
قوله: {أَن ياموسى} «أنْ» هي المفسِّرةُ. وجُوِّز فيها أَنْ تكونَ المخففةَ. واسمُها ضميرُ الشأنِ. وجملةُ النداءِ مفسِّرةٌ له. وفيه بُعدٌ.
{أَن ياموسى} “Ey Mûsâ diye” ifadesinde: «أنْ» tefsîriyyedir. [«أنّ» edatından] muhaffefe olması da caiz görülmüştür. Bu takdirde ismi zamîr-i şândır; nidâ cümlesi de onu açıklamaktadır. Ancak bunda bir uzaklık (zayıflık) vardır.
قوله: {إني أَنَا الله} العامَّةُ على الكسرِ على إضمار القولِ، أو على تضمينِ النداءِ معناه. وقُرِىء بالفتح. وفيه إشكالٌ؛ لأنه إنْ جُعِلَتْ «أَنْ» تفسيريةً وَجَبَ كسرُ «إِنِّي» للاستئنافِ المفسِّر للنداء بماذا كان؟ وإنْ جَعلْتَها مخففةً لَزِم تقديرُ «أَنِّي» بمصدرٍ، والمصدرُ مفردٌ، وضميرُ الشأن لا يُفَسَّرُ بمفردٍ. والذي ينبغي أَنْ تُخَرَّج عليه هذه القراءةُ أَنْ تكون «أَنْ» تفسيريةً و «أني» معمولةٌ لفعلٍ مضمرٍ، تقديرُه: أنْ يا موسى اعلَمْ أنِّي أنا الله.
{إني أَنَا الله} “Şüphesiz ben Allah'ım” ifadesi: Genel kıraatte, kavil (söz) fiilinin takdiriyle veya nidânın onun manasını tazammun etmesi sebebiyle hemzenin kesresiyle okunmuştur. Fetha ile [«أنّي» şeklinde] de okunmuştur. Ancak bunda bir müşkillik vardır; zira şayet «أَنْ» tefsîriyye kabul edilirse, nidânın ne olduğunu açıklayan bir istînâf olduğu için «إِنِّي» hemzesinin kesreli olması vacip olur. Şayet onu muhaffefe kabul edersen, «أَنِّي» lafzının masdar olarak takdir edilmesi gerekir; oysa masdar müfreddir ve zamîr-i şân müfred bir lafızla tefsir edilemez. Bu kıraatin üzerine hamledilmesi gereken en uygun izah; «أَنْ» edatının tefsîriyye, «أني» ifadesinin ise takdiri: 'Ey Mûsâ! Şüphesiz benim Allah olduğumu bil' şeklinde olan gizli bir fiilin mamulü olmasıdır.
قوله: {مِنَ الرهب} : متعلِّقٌ بأحدِ أربعةِ أشياء: إمَّا ب «ولى» ، وإمَّا ب «مُدْبِراً» ، وإمَّا ب «اضْمُمْ» ويظهر هذا الثالث إذا فَسَّرنا الرَّهْبَ بالكُمِّ، وإمَّا بمحذوفٍ أي: [تَسْكُن] من الرَّهْب. وقرأ حفصٌ بفتح الراءِ
{مِنَ الرهب} “korkudan” ifadesi: Dört şeyden birine müteallıktır: Ya «ولى» fiiline, ya «مُدْبِراً» kelimesine, ya «اضْمُمْ» fiiline -ki bu üçüncü ihtimal rahb kelimesini 'yen/kol' ile tefsir ettiğimizde belirginleşir- ya da mahzuf bir fiile; yani 'korkudan [dolayı teskin olasın]' [takdirindedir]. Hafs, râ harfinin fethası...
وإسكانِ الهاء. والأخَوان وابنُ عامرٍ وأبو بكرٍ بالضمِّ والإِسكان. والباقون بفتحتين. والحسن وعيسى والجحدريُّ وقتادة بضمتين. وكلُّها لغاتٌ بمعنى الخَوْفِ. وقيل: هو بفتحتين الكُمُّ بلغةِ حِمْير وحنيفة. قال الزمخشري: «هو مِنْ بِدَع التفاسير» قال: «وليت شعري كيف صِحَّتُه في اللغةِ، وهل سُمِع من الثقاتِ الأثباتِ الذين تُرْتَضَى عربيتُهم؟ ثم ليت شعري كيف موقعُه في الآيةِ وكيف تطبيقُه المفصَّلُ كسائرِ كلماتِ التنزيل. على أنَّ موسى صلوات الله عليه ليلةَ المُناجاة ما كان عليه إلاَّ رُزْمانِقَةٌ من صوف لا كُمَّيْ لها» الرُّزْمانِقَةُ: المِدْرَعَة.
...ve he harfinin sükûnuyla [er-rahb] okumuştur. İki Kardeş (Hamza ve Kisâî), İbn Âmir ve Ebû Bekr zamme ve sükûnla [er-ruhb], diğerleri ise iki fetha ile [er-raheb] okumuşlardır. Hasan, Îsâ, Cahderî ve Katâde ise iki zamme ile [er-ruhub] okumuşlardır. Bunların hepsi korku anlamında lehçelerdir. İki fetha ile olduğunda Himyer ve Hanîfe kabilesinin lehçesinde 'yen/kol' manasına geldiği de söylenmiştir. Zemahşerî şöyle demiştir: “Bu, tefsirlerin bidatlerindendir. Keşke bilseydim; dildeki sıhhati nasıldır ve Arapçaları makbul olan güvenilir ve sağlam ravilerden işitilmiş midir? Sonra keşke bilseydim; ayetteki konumu nasıldır ve vahyin diğer kelimeleri gibi ayrıntılı tatbiki nasıl yapılır? Kaldı ki Mûsâ -Allah'ın salâtı üzerine olsun- münâcât gecesinde üzerinde yenleri olmayan yünden bir ruzmânikadan başka bir şey yoktu.” Ruzmânika (الرُّزْمانِقَةُ): Cübbedir (midraadır).
قال الشيخ: «هذا مرويٌّ عن الأصمعي، وهو ثقةٌ سمعهم يقولون: أَعْطِني ما رَهْبِك أي: كُمِّك. وأمَّا قولُه كيف موقعُه؟ فقالوا: معناه أخرِجْ يدَك مِنْ كُمِّك» قلت: كيف يَسْتقيم هذا التفسير؟ يُفَسِّرون اضْمُمْ بمعنى أَخْرِجْ.
Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: “Bu, Asmaî'den rivayet edilmiştir; o güvenilir biridir ve onların: 'Yenindekini bana ver' yani «أَعْطِني ما رَهْبِك» dediklerini işitmiştir. Onun: 'Ayetteki konumu nasıldır?' sözüne gelince; onlar: 'Bunun anlamı, elini yeninden çıkar' demektir demişlerdir.” Ben de derim ki: Bu tefsir nasıl doğru olabilir? «اضْمُمْ» (topla/kendine çek) kelimesini «أَخْرِجْ» (çıkar) manasıyla tefsir ediyorlar!
وقال الزمخشري: «فإنْ قلتَ: قد جُعِل الجناحُ وهو اليدُ في أحد الموضعين مضموماً، وفي الآخر مضموماً إليه، وذلك قوله: {واضمم إِلَيْكَ جَنَاحَكَ} وقوله {واضمم يَدَكَ إلى جَنَاحِكَ} فما التوفيقُ بينهما؟ قلت: المرادُ بالجناحِ المضمومِ [هو] اليدُ اليمنى، وبالجناح المضمومِ إليه هو اليدُ اليسرى، وكلُّ واحدةٍ مِنْ يُمْنى اليدين ويُسْراهما جناح» .
Zemahşerî şöyle demiştir: “Şayet: 'El manasındaki cenâh (kanat/kol), iki yerin birinde kendine çekilen/katlanan (mazmûm), diğerinde ise kendisine doğru katlanılan (mazmûmun ileyh) kılınmıştır; nitekim O'nun: {واضمم إِلَيْكَ جَنَاحَكَ} “kolunu kendine çek” ayeti ile {واضمم يَدَكَ إلى جَنَاحِكَ} “elini koltuğunun altına sok” ayetleri böyledir. O halde bu ikisinin arası nasıl uzlaştırılır?' dersen, derim ki: Kendine çekilen cenâhtan kasıt sağ el, kendisine doğru çekilen cenâhtan kasıt ise sol eldir; sağ ve sol ellerin her biri birer kanattır (cenâhtır).”
قوله: {فَذَانِكَ} قد تقدَّمَ قراءةُ التخفيفِ والتثقيلِ في سورة النساء وقرأ ابن مسعود وعيسى وشبل وأبو نوفل بياءٍ بعد نونٍ مكسورةٍ، وهي لغةُ هُذَيْلٍ. وقيل: تميمٌ. وروى شبل عن ابن كثير بياءٍ بعد نونٍ مفتوحةٍ. وهذا على لغةِ مَنْ يفتح نونَ التثنيةِ، كقوله:
{فَذَانِكَ} “İşte bu ikisi” ifadesi: Şeddeli ve şeddesiz okunması daha önce Nisâ Suresi'nde geçmişti. İbn Mes'ûd, Îsâ, Şibl ve Ebû Nevfel kesreli bir nûndan sonra yâ ile [«فَذَانِّيكَ» şeklinde] okumuşlardır ki bu Hüzeyl lehçesidir; Temîm lehçesi olduğu da söylenmiştir. Şibl'in İbn Kesîr'den rivayetine göre ise meftuh bir nûndan sonra yâ iledir. Bu da şairin şu sözünde olduğu gibi tesniye nûnunu meftuh kılanların lehçesine göredir:
٣٦٠٤ - على أَحْوَذِيَّيْنَ اسْتَقلَّتْ عَشِيَّةً ... فما هي إلاَّ لَمْحَةٌ وتَغيبُ
3604 - Akşam vakti iki çevik [kanadı] üzerinde yükseldi ... Göz açıp kapayıncaya kadar kaybolup gitti.
والياءُ بدلٌ من إحدى النونين ك «تَظَنَّيْت» . وقرأ عبد الله بتشديدِ النون وياءٍ بعدها. ونُسِبَتْ لهُذَيْل. قال المهدوي: بل لغتُهم تخفيفُها. ولا أظنُّ الكسرةَ هنا إلاَّ إشباعاً كقراءةِ هشام {أَفْئِيدَةً مِّنَ الناس} [إبراهيم: ٣٧] .
Buradaki yâ harfi, «تَظَنَّيْت» lafzında olduğu gibi iki nûndan birinden bedeldir. Abdullah [b. Mes'ûd] nûnun teşdidi ve ardından bir yâ ile okumuştur; bu da Hüzeyl kabilesine nispet edilmiştir. Mehdevî ise şöyle demiştir: 'Aksine onların lehçesi tahfif (şeddesiz) iledir.' Buradaki kesrenin, Hişâm'ın {أَفْئِيدَةً مِّنَ الناس} “insanlardan bir kısmının gönüllerini” [İbrâhim 37] kıraatinde olduğu gibi işbâ'dan (uzatmadan) ibaret olduğunu düşünüyorum.
و «ذانِكَ» إشارةٌ إلى العصا واليد وهما مؤنثتان، وإنما ذُكِّر ما أُشير به إليهما لتذكيرِ خبرِهما وهو برهانان، كما أنه قد يُؤَنَّثُ لتأنيثِ خبرِه كقراءةِ {ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتَهُمْ إِلاَّ أَن قَالُواْ} [الأنعام: ٢٣] فيمَنْ أََنَّثَ، ونَصَبَ «فِتْنَتَهم» ، وكذا قولُ
«ذانِكَ» ifadesi, müennes olan asâ ve ele işarettir. Kendileriyle işaret edilen şeyin müzekker kılınması, haberleri olan «برهانان» kelimesinin müzekker olmasından dolayıdır; nitekim haberinin müennes olmasından ötürü bazen müennes de kılınabilir; {ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتَهُمْ إِلاَّ أَن قَالُواْ} “Sonra onların mazeretleri/fitneleri şundan başka bir şey olmadı: dediler ki” [En'âm 23] ayetinde [fiili] müennes kılıp «فِتْنَتَهم» kelimesini mansub okuyan kimsenin kıraatinde ve şairin şu sözünde olduğu gibi:
الشاعر:
Şairin [sözünde olduğu gibi]:
٣٦٠٥ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... فقد خابَ مَنْ كانَتْ سَرِيْرَتَه الغَدْرُ
3605 - ........................................ ... Gizli hali hıyanet olan kimse muhakkak hüsrana uğramıştır.
وتقدَّم إيضاحُ هذا في الأنعام. والبُرْهان تقدَّم اشتقاقُه.
Bunun açıklaması En'âm Suresi'nde geçmişti. Bürhan kelimesinin iştikakı da daha önce geçmişti.
وقال الزمخشري هنا: «فإنْ قلتَ: لِمَ سُمِّيَتِ الحُجَّةُ بُرْهاناً؟ قلت: لبياضِها وإنارتِها، مِنْ قولِهم للمرأةِ البيضاء» بَرَهْرَهَةُ «بتكريرِ العين واللام. والدليلُ على زيادةِ النون قولهم: أَبْرَهَ الرجلُ إذا جاء بالبُرْهان. ونظيرُه تسميتُهم إياها سُلْطاناً، من السَّليطِ وهو الزيتُ لإِنارتِها» .
Zemahşerî burada şöyle demiştir: “Şayet: 'Hüccet niçin bürhan olarak isimlendirilmiştir?' dersen, derim ki: Ayn ve lâm harflerinin tekrarıyla beyaz tenli kadına «بَرَهْرَهَةُ» (berehrehe) demelerinden hareketle, beyazlığı ve aydınlatıcılığı sebebiyledir. Nûn harfinin zâid olduğunun delili, bir kimse bürhan (kesin delil) getirdiğinde «أَبْرَهَ الرجلُ» (ebrehe'r-racül) demeleridir. Bunun bir benzeri de aydınlatmasından ötürü, zeytinyağı manasındaki selît (السَّليط) kelimesinden alınarak hüccete sultân (سُلْطان) adını vermeleridir.”
قوله: {إلى فِرْعَوْنَ} متعلقٌ بمحذوفٍ فقدَّره أبو البقاء «مُرْسَلاً إلى فرعونَ» وغيرُه: اذهَبْ إلى فرعون. وهذا المقدَّرُ ينبغي أن يكونَ حالاً مِنْ «برهانان» أي: مُرْسَلاً بهما إلى فرعونَ. والعاملُ في هذه الحالِ ما في اسمِ الإِشارةِ.
{إلى فِرْعَوْنَ} “Firavun'a” ifadesi mahzuf bir lafza müteallıktır; Ebu'l-Bekâ bunu «مُرْسَلاً إلى فرعونَ» (Firavun'a gönderilmiş olarak) şeklinde, başkaları ise «اذهَبْ إلى فرعون» (Firavun'a git) şeklinde takdir etmiştir. Bu takdir edilen lafzın «برهانان» kelimesinden hâl olması gerekir; yani 'onlarla Firavun'a gönderilmiş olarak' demektir. Bu hâldeki âmil ise işaret isminde bulunan [işaret] manasıdır.
قوله: {هُوَ أَفْصَحُ} : الفَصاحَةُ لغةً: الخُلوصُ. ومِنْه فَصُحَ اللبنُ وأَفْصَحَ فهو مُفْصِحٌ وفَصيح أي: خَلَصَ من الرَّغْوَة. ورُوِي/ قولُهم:
{هُوَ أَفْصَحُ} “o daha fasih / daha düzgün konuşur” ifadesi: Fasahat (الفَصاحَةُ) sözlükte: arılık/duruluk (hulûs) demektir. Sütten köpük ayrışıp durulduğunda «فَصُحَ اللبنُ وأَفْصَحَ فهو مُفْصِحٌ وفَصيح» denilmesi bundandır. Onların şu sözü de rivayet edilmiştir:
٣٦٠٦ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ...
3606 - ........................................
وتحتَ الرَّغْوَةِ اللبنُ الفَصيحُ
...ve köpüğün altında duru/tertemiz süt vardır.
ومنه فَصُحَ الرجل: جادَتْ لغُته. وأَفْصَحَ: تكلَّم بالعربية. وقيل: بالعكس. وقيل: الفصيح الذي يَنْطِقُ. والأعجمُ: الذي لا ينطقُ. وعن هذا اسْتُعير أَفْصَح الصبحُ أي: بدا ضَوْءُه. وأفصح النصرانيُّ: دنا فِصْحُه بكسرِ الفاءِ وهو عيدٌ لهم. وأمَّا في اصطلاحِ أهل البيانِ فهي خُلُوصُ الكلمة من تنافرِ الحروفِ كقوله: «ترعى الهِعْخِع» . ومن الغرابةِ. كقوله:
Kişinin dili güzelleştiğinde «فَصُحَ الرجل» denmesi de bundandır. «أَفْصَحَ» ise: Arapça konuştu demektir; bunun tersi olduğu da söylenmiştir. Fasih (الفصيح) konuşabilen, a'cem (الأعجم) ise konuşamayan kimsedir de denilmiştir. Bundan istiare yoluyla sabahın aydınlığı belirdiğinde «أَفْصَح الصبحُ» denmiştir. Hristiyanların bayramı olan fısh (Paskalya) vakti yaklaştığında «أفصح النصرانيُّ» denir ki fâ harfinin kesresiyledir. Beyân ehlinin ıstılahında ise fasahat; kelimenin, «ترعى الهِعْخِع» sözünde olduğu gibi harf tenâfüründen (uyumsuzluğundan) ve şairin şu sözünde olduğu gibi garâbetten arınmış olmasıdır:
٣٦٠٧ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . ومَرْسِناً مُسَرَّجاً ... ومِنْ مخالفةِ القياس اللغوي كقوله:
3607 - ................... ve kandil gibi parıldayan bir burun ... ve şairin şu sözünde olduğu gibi dilbilgisi kuralına (kıyâs-ı lüğavîye) aykırılıktan [arınmış olmasıdır]:
٣٦٠٨ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
3608 - ........................................
العَليِّ الأَجْلَل ... وخُلوصُ الكلام من ضعفِ التأليف كقوله:
...yüce ve en ulu olanın ... Kelamın ise şairin şu sözünde olduğu gibi zayıf teliften (za'f-ı te'lîften) arınmış olmasıdır:
٣٦٠٩ - جزى ربُّه عني عَدِيَّ بنَ حاتمٍ ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
3609 - Rabbi benden yana Adiy b. Hâtim'i mükâfatlandırsın ... ........................................
ومن تنافرِ الكلماتِ كقولهِ:
Ve şairin şu sözünde olduğu gibi kelime tenâfüründen [arınmış olmasıdır]:
٣٦١٠ - وقبرُ حربٍ بمكانٍ قَفْرِ ... وليسَ قربَ قبرِ حَرْبٍ قبرُ
3610 - Harb'in kabri ıssız bir yerdedir ... Ve Harb'in kabrinin yakınında hiçbir kabir yoktur.
ومن التعقيدِ وهو: إمَّا إخلالُ نظمِ الكلامِ فلا يدرى كيفُ يُتوصَّلُ إلى معناه؟ كقوله:
Ve ta'kîdden (karmaşıklıktan) [arınmış olmasıdır]; bu da ya sözün dizilişinin bozulması sebebiyle manasına nasıl ulaşılacağının bilinememesidir; şairin şu sözünde olduğu gibi:
٣٦١١ - وما مثلُه في الناسِ إلاَّ مُمَلَّكاً ... أبو أمِّه حيٌّ أبوه يُقارِبُهْ
3611 - İnsanlar içinde onun gibisi yoktur; ancak öyle bir hükümdar müstesna ki ... Annesinin babası olan kabile reisi, onun babasıyla yakın akrabadır.
وإمَّا عَدَمُ انتقالِ الذهنِ من المعنى الأول إلى المعنى الثاني، الذي هو لازِمه والمرادُ به، ظاهراً كقوله:
Ya da zihnin açıkça ilk anlamdan onun gereği ve asıl murat olan ikinci anlama intikal edememesidir; şairin şu sözünde olduğu gibi:
٣٦١٢ - سأطلبُ بُعْدَ الدارِ عنكم لِتَقْرَبُوا ... وَتَسْكُبُ عينايَ الدموعَ لتَجْمُدا
3612 - Yakınlaşasınız diye sizden yurdun uzaklaşmasını isteyeceğim ... Ve gözlerim donsun (sevinsin) diye yaş dökecektir.
وخُلوصُ المتكلم من النطقِ بجميع ذلك فصارتِ الفصاحةُ يوصف بها ثلاثةُ أشياءَ: الكلمةُ والكلامُ والمتكلمُ بخلاف البلاغةِ فإنه لا يُوْصَفُ بها إلاَّ الأخيران. وهذا له موضوعٌ يُوَضَّحُ فيه، وإنما ذكَرْتُ لك ما ينبِّهُك على أصلِه.
Mütekellimin (konuşanın) ise bütün bunlarla konuşmaktan berî/uzak olmasıdır. Böylece fasahat üç şeyin vasfı olmuştur: Kelime, kelam ve mütekellim. Belâgat ise bunun aksine sadece son ikisinin (kelam ve mütekellim) vasfı olur. Bunun ayrıntılı açıklandığı bir yeri vardır; ben sana sadece onun aslına dikkat çekecek kadarını zikrettim.
و [قوله] : «لِساناً» تمييز.
Ve [O'nun] {لِساناً} “dil bakımından” [sözü] temyizdir.
قوله: «رِدْءاً» منصوبٌ على الحال. والرِّدْءُ: العَوْنُ وهو فِعْلٌ بمعنى مَفْعول كالدِّفْءِ بمعنى المَدْفوء به. ورَدَأْتُه على عَدُوِّه أَعَنْتُه عليه. ورَدَأْتُ الحائط: دَعَمْتُه بخشَبَة كيلا يَسْقُطَ. وقال النحاس: «يقال:» رَدَأْته وأَرْدَأْته «.
{رِدْءاً} “bir yardımcı olarak” ifadesi: Hâl olarak mansubdur. Rid' (الرِّدْءُ): Yardım demektir ve medfû'un bih (kendisiyle ısınılan şey) anlamındaki dif' (الدِّفْءُ) gibi mef'ûl manasında fı'l (فِعْلٌ) veznindedir. «رَدَأْتُه على عَدُوِّه» ifadesi: 'Ona düşmanına karşı yardım ettim' demektir. «رَدَأْتُ الحائط» ise: 'Yıkılmasın diye duvarı bir tahtayla destekledim' anlamına gelir. Nehhas şöyle demiştir: “«رَدَأْته وأَرْدَأْته» [hem sülâsî hem if'âl kalıbında] denir.”
وقال سلامة بن جندل:
Selâme b. Cendel şöyle demiştir:
٣٦١٣ - ورِدْئي كلُّ أبيضَ مَشْرَفيٍّ ... شَحيذِ الحَدِّ أبيضَ ذي فُلولِ
3613 - Ve yardımcım (rid'î), Meşrefiyye yapımı beyaz her bir kılıçtır ... Ağzı bilenmiş, beyaz ve çentikli.
وقال آخر:
Bir başkası da şöyle demiştir:
٣٦١٤ - ألم تَرَ أنَّ أَصْرَمَ كان رِدْئي ... وخيرَ الناسِ في قُلٍّ ومالِ
3614 - Görmedin mi ki Asram benim yardımcım (rid'î) idi ... Ve darlıkta da bollukta da insanların en hayırlısıydı.
وقرأ نافع» رِدا «بالنقل، وأبو جعفر كذلك إلاَّ أنه لم يُنَوِّنْه كأنه أجرى الوصلَ مجرى الوقفِ. ونافعٌ ليس من قاعدتِه النقلُ في كلمةٍ إلاَّ هنا. وقيل: ليس فيه نَقْلٌ وإنما هو مِنْ أردى على كذا. أي: زاد. قال الشاعر:
Nâfi', nakil ile «رِدا» şeklinde okumuştur. Ebû Ca'fer de böyledir; ancak o, sanki vasl (geçiş) halini vakıf (durma) hali gibi kabul ederek kelimeyi tenvinlememiştir. Nâfi'in kuralında, burası müstesna, tek bir kelimede nakil yapmak yoktur. Şöyle de denilmiştir: Burada nakil yoktur; bilakis bu, 'falan şey üzerine ziyade etti, arttı' anlamındaki 'erdâ alâ kezâ' (أردى على كذا) fiilindendir. Şair şöyle demiştir:
٣٦١٥ - وأسمرَ خَطِّيّاً كأنَّ كُعُوبَه ... نوى القَسْبِ قد أردى ذِراعاً على العَشْرِ
3615 - Ve Hattî yapımı esmer [bir mızrak ki], sanki boğumları ... Sert hurma çekirdeği gibidir; on [arşın] üzerine bir arşın daha fazlalaşmıştır (erdâ).
أي: زاد [وأنشده الجوهريُّ: قد أربى، وهو بمعناه] .
Yani: Ziyade etti, fazlalaştı. [Cevherî bu beyti aynı manaya gelen «قد أربى» (erbâ) şeklinde nakletmiştir].
قوله: {يُصَدِّقُنِي} قرأ حمزةُ وعاصمٌ بالرفع على الاستئناف أو الصفةِ ل» رِدْءاً «أو الحالِ من هاء» أَرْسِلْه «، أو من الضميرِ في» رِدْءاً «. والباقون بالجزمِ جواباً للأمرِ. وزيد بن علي واُبَيٌّ» يُصَدِّقوني «ِأي: فرعونُ ومَلَؤُه. قال ابن خالويه:» وهذا شاهدٌ لِمَنْ جَزَم؛ لأنه لو كان رفعاً لقال «يُصَدِّقونَني» يعني بنونين «.
{يُصَدِّقُنِي} “beni doğrulasın” ifadesi: Hamza ve Âsım, isti'nâf (yeni başlangıç) olarak yahut {رِدْءاً} “bir yardımcı” kelimesinin sıfatı, veya {أَرْسِلْه} “onu gönder”deki ه (hâ) zamirinden hâl yahut {رِدْءاً} kelimesindeki zamirden hâl olmak üzere merfû [«يُصَدِّقُنِي»] okumuştur. Diğerleri ise emir fiilinin cevabı olarak meczûm [«يُصَدِّقْنِي»] okumuştur. Zeyd b. Ali ve Übey ise 'yani Firavun ve ileri gelenleri beni doğrulasınlar' anlamında «يُصَدِّقوني» şeklinde okumuşlardır. İbn Hâleveyh şöyle demiştir: “Bu, meczûm okuyanlar için bir delildir; çünkü merfû olsaydı iki nûn ile «يُصَدِّقونَني» derdi.”
وهذا سهوٌ من ابن خالويه؛ لأنه متى اجتمعَتْ نونُ الرفعِ من نون الوقايةِ جازَتْ أوجهٌ، أحدها: الحذفُ، فهذا يجوزُ أن يكونَ مرفوعاً، وحَذْفُ نونِه لما ذكرْتُ لك. وقد تقدم تحقيقُ هذا في الأنعام وغيرِها. وحكاه الشيخُ عن ابنِ خالَويه ولم يُعْقِبْه بنَكير.
Bu, İbn Hâleveyh'in bir zellesidir; zira ref' nûnu ile vikaye nûnu bir araya geldiğinde çeşitli vecihler caiz olur, bunlardan biri de haziftir. Dolayısıyla bunun merfû olması ve nûnunun sana zikrettiğim sebepten dolayı hazfedilmiş olması caizdir. Bunun tahkiki el-En'âm ve başka surelerde geçmişti. Şeyh [Ebû Hayyân] bunu İbn Hâleveyh'ten nakletmiş ve ardından bir itirazda bulunmamıştır.
قوله: {عَضُدَكَ} : العامَّةُ على فتحِ العينِ وضمِّ الضادِ. والحسن وزيد بن علي بضمِّهما. وعن الحسن بضمةٍ وسكونٍ وعيسى بفتحِهما، وبعضُهم بفتحِ العينِ وكسرِ الضادِ. وفيه لغةٌ سادسةٌ: فتح العينِ وسكونُ الضادِ. ولا أعلمُها قراءةً. وهذا كنايةٌ عن التقوِيَةِ له بأخيه.
{عَضُدَكَ} “senin pazunu” ifadesi: Genel kıraat (cumhûr) ayın harfinin fethası ve dâd harfinin dammesi iledir [عَضُدَكَ]. el-Hasen ve Zeyd b. Ali her ikisinin dammesiyle [عُضُدَكَ]; el-Hasen'den [diğer bir rivayette] damme ve sükûn ile [عُضْدَكَ]; Îsâ ise her ikisinin fethasıyla [عَضَدَكَ] okumuştur. Bazıları da ayın harfinin fethası ve dâd harfinin kesresiyle [عَضِدَكَ] okumuştur. Bu kelimede altıncı bir lügat daha vardır ki o da ayın harfinin fethası ve dâd harfinin sükûnudur [عَضْدَكَ]; ancak bunun bir kıraat olduğunu bilmiyorum. Bu ifade, kardeşiyle ona güç kuvvet verilmesinden kinayedir.
قوله: {بِآيَاتِنَآ} يجوزُ فيه أوجهٌ: أَنْ يتعلَّقَ ب «نَجْعَلُ» أو ب «يَصِلُوْن» ، أو بمحذوفٍ أي: اذْهبا، أو على البيان، فيتعلَّقُ بمحذوفٍ أيضاً، أو ب «الغالبون» ، على أنَّ أل ليست موصولةً، أو موصولةٌ واتُّسِعَ فيه ما لا يُتَّسَعُ في غيرِه، أو قَسَمٌ وجوابُه متقدِّمٌ وهو «فلا يَصِلُون» ، أو مِنْ لَغْوِ القسمِ. قالهما الزمخشري. ورَدَّ عليه الشيخُ بأنَّ جوابَ القسمِ لا تدخُلُه الفاءُ عند الجمهور. ويريدُ بلَغْوِ القسمِ أنَّ جوابَه محذوفٌ أي: وحَقِّ آياتِنَا لتَغْلُبُنَّ.
{بِآيَاتِنَآ} “ayetlerimizle” ifadesi: Bunda birkaç vecih caizdir: {نَجْعَلُ} “kılacağız” fiiline taalluk etmesi, {يَصِلُوْن} “erişemezler” fiiline taalluk etmesi, mahzuf bir fiile taalluk etmesi ki takdiri “ikiniz gidin” demektir, beyan üzere olup yine mahzuf bir fiile taalluk etmesi yahut ال (el) takısının ism-i mevsûl olmadığı veya mevsûl olup başka yerde caiz olmayan genişliğin burada caiz görüldüğü kabulüne göre {الغالبون} “üstün gelenler” kelimesine taalluk etmesidir. Ya da bu bir kasemdir ve cevabı öne geçmiştir ki o da {فلا يَصِلُون} “artık erişemezler” ifadesidir yahut lağv-ı kasemdendir (yemin lafzının pekiştirme amaçlı ara söz olması). Bu son ikisini Zemahşerî söylemiştir. Şeyh [Ebû Hayyân] ise cumhûra göre kasemin cevabının başına fâ harfinin dâhil olamayacağını belirterek ona itiraz etmiştir. Zemahşerî lağv-ı kasem ile cevabının mahzuf olduğunu kastetmektedir; yani 'Ayetlerimiz hakkı için siz mutlaka galip geleceksiniz' takdirindedir.
قوله: {وَقَالَ موسى} : هذه قراءةُ العامَّة بإثباتِ واوِ العطفِ. وابنُ كثيرٍ حَذَفَها، وكلٌ وافقَ مصحفَه؛ فإنها ثابتةٌ في المصاحفِ غيرَ مصحفِ مكةَ. وإثباتُها وحَذْفُها واضحان، وهو الذي يسميِّه أهلُ البيان الوصلَ والفصلَ.
{وَقَالَ موسى} “Ve Mûsâ dedi ki” ifadesi: Bu, atıf vavının sübûtuyla (yazılmasıyla) cumhûrun kıraatidir. İbn Kesîr ise vavı hazfetmiştir [«قَالَ مُوسَى»]. Her biri kendi mushafına uymuştur; zira bu vav, Mekke mushafı dışındaki mushaflarda sabittir. Vavın sübûtu da hazfi de açıktır; bu, belâgat ehlinin vasl ve fasl diye isimlendirdiği durumdur.
قوله: {وَمَن تَكُونُ} قرأ العامَّةُ «تكون» بالتأنيث و «له» خبرُها «وعاقبةُ» اسمُها. ويجوزُ أَنْ يكونَ اسمُها ضميرَ القصةِ، والتأنيثُ لأجلِ ذلك، و {لَهُ عَاقِبَةُ الدار} جملةٌ في موضع الخبرِ. وقرىء بالياء مِنْ تحتُ، على أَنْ تكونَ «
{وَمَن تَكُونُ} “ve kimin olacağını” ifadesi: Cumhûr «تكون» fiilini müennes olarak okumuştur; {لَهُ} onun haberi, {عَاقِبَةُ} ise ismidir. İsminin zamîru'l-kıssa olması, müennesliğin de bundan ötürü bulunması ve {لَهُ عَاقِبَةُ الدار} “yurdun sonunun kendisinin olacağını” cümlesinin haber konumunda bulunması da caizdir. Alttan iki noktalı yâ ile [«يَكُونُ»] şeklinde de okunmuştur; buna göre
عاقبةٌ» اسمَها والتذكيرُ للفصلِ؛ لأنه تأنيثٌ مجازيٌّ. ويجوزُ أن يكون اسمُها ضميرَ الشأنِ. والجملةُ خبرٌ كما تقدم. ويجوزُ أَنْ تكونَ تامةً، وفيها ضميرٌ يرجِعُ إلى «مَنْ» ، والجملةُ في موضعِ الحالِ. ويجوز أن تكونَ ناقصةً، واسمُها ضميرُ «مَنْ» /، والجملةُ خبرُها.
«عاقبةٌ» kelimesi onun ismidir ve müzekkerlik fasıla (araya giren kelime) sebebiyledir; çünkü bu mecazî müennestir. İsminin zamîru'ş-şe'n olması ve cümlenin daha önce geçtiği üzere haber olması da caizdir. Fiilin tam (tâmme) olması, içinde {مَنْ} kelimesine dönen bir zamir barındırması ve cümlenin hâl konumunda bulunması da caizdir. Nâkıs fiil olması, isminin {مَنْ} zamiri olması ve cümlenin de onun haberi olması da caizdir.
قوله: {بِغَيْرِ الحق} : حالٌ أي: استكبروا مُلتبسينَ بغيرِ الحقِّ.
{بِغَيْرِ الحق} “haksız yere” ifadesi: Hâldir; yani hakka dayanmaksızın büyüklük tasladılar.
قوله: {لاَ يُرْجَعُونَ} قرأ نافعٌ والأخوان مبنياً للفاعل. والباقون للمفعول.
{لاَ يُرْجَعُونَ} “döndürülmeyecekler” ifadesi: Nâfi' ve iki kardeş (Hamza ve Kisâî) mâlûm [«لا يَرْجِعُونَ»] okumuştur. Diğerleri ise meçhul [«لا يُرْجَعُونَ»] okumuştur.
قوله: {وَجَعَلْنَاهُمْ} أي: صَيَّرْناهم. وقال الزمخشري: «دَعَوْناهم» كأنه فرََّ مِنْ نسبةِ ذلك إلى الله تعالى، أعني التصييرَ؛ لأنه لا يوافِقُ مذهبَه. و «يَدْعُون» صفةٌ ل «أَئمةً» .
{وَجَعَلْنَاهُمْ} “Ve onları kıldık” ifadesi: Yani onları dönüştürdük/yaptık. Zemahşerî: “Onları çağırdık/isimlendirdik” demiştir. Sanki o, bunu -yani kılmayı/dönüştürmeyi- Allah Teâlâ'ya nispet etmekten kaçınmıştır; zira bu onun mezhebine uygun düşmemektedir. {يَدْعُون} “çağıran” ifadesi ise {أَئمةً} “önderler” kelimesinin sıfatıdır.
قوله: {وَيَوْمَ القِيَامَةِ} فيه أوجهٌ، أحدها: أَنْ يتعلَّقَ ب «المقبوحين» على أنّ أل ليست موصولةً، أو موصولةٌ واتُّسِع فيه، وأن يتعلَّقَ بمحذوفٍ يُفَسِّره المقبوحين، كأنه قيل: وقُبِّحُوا يومَ القيامةِ نحو: {لِعَمَلِكُمْ مِّنَ القالين} [الشعراء: ١٦٨] أو يُعْطَفَ على موضع «في الدنيا» أي: وأَتْبَعْناهم لعنةً يوم القيامة، أو معطوفةٌ على «لعنةً» على حذفِ مضافٍ أي: ولعنةَ يوم القيامة. والوجهُ الثاني أظهرُها.
{وَيَوْمَ القِيَامَةِ} “Kıyamet günü de” ifadesi: Bunda birkaç vecih vardır. Birincisi: ال takısının ism-i mevsûl olmadığı yahut mevsûl olup genişlik tanındığı kabulüne göre {المقبوحين} “kötülenenlerden/kovulanlardan” kelimesine taalluk etmesidir. {لِعَمَلِكُمْ مِّنَ القالين} “Sizin yaptığınız işe buğzedenlerdenim” [Şuarâ 168] ayetinde olduğu gibi {المقبوحين} ifadesinin tefsir ettiği mahzuf bir fiile taalluk etmesi de caizdir; sanki 'Kıyamet gününde de çirkinleştirildiler/kovuldular' denilmiş gibidir. Yahut {في الدنيا} “bu dünyada” mahalline atfedilmesidir; yani 'Kıyamet günü de peşlerine bir lânet taktık' demektir. Veya mahzuf bir muzâf takdiriyle {لعنةً} “lânet” kelimesine matuftur; yani 'kıyamet gününün lânetini de [taktık]' demektir. İkinci vecih bunların en zahir olanıdır.
والمقبوحُ: المطرودُ. قبَّحه الله: طرده. قال:
el-Makbûh (المقبوح): Kovulmuş, uzaklaştırılmış kimsedir. «قبَّحه الله» ifadesi, 'Allah onu kovsun/uzaklaştırsın' demektir. [Şair] şöyle demiştir:
٣٦١٦ - ألا قَبَّح اللهُ البراجِمَ كلِّها ... وجَدَّعَ يَرْبُوعاً وعَقَّر دارِما
3616 - Haberiniz olsun! Allah Berâcim [kabilesinin] tamamını lânetlesin/kovsun (kabbaha) ... Yerbû'u burnu kesik bıraksın ve Dârim'i helâk etsin.
وسُمِّيَ ضِدُّ الحُسْنِ قبيحاً؛ لأنَّ العينَ تَنْبُو عنه، فكأنها تطردُه يُقال: قَبُح قَباحةً. وقيل: من المقبوحينَ: من المَوْسومين بعلامةً مُنْكَرَةٍ كزُرْقة العيون وسوادِ الوجوهِ. والقبيحُ أيضاً: عَظْمُ الساعدِ ممَّا يلي النصفَ منه إلى المِرْفَقِ.
Güzelliğin zıddına da 'kabîh' (قبيح) denilmiştir; çünkü göz ondan kaçınır, adeta onu kovar/uzaklaştırır. «قَبُح قَباحةً» denir. Şöyle de denilmiştir: {من المقبوحينَ} “kovulmuş/çirkinleştirilmiş olanlardan” ifadesi; gözlerin gök rengi olması ve yüzlerin kararması gibi çirkin bir işaretle damgalanmış olanlar demektir. 'Kabîh' aynı zamanda ön kol kemiğinin ortasından dirseğe kadar olan kısmına da denir.
قوله: {بَصَآئِرَ} : يجوز أَنْ يكونَ مفعولاً له، وأن يكونَ حالاً: أمَّا على حَذْفِ مضافٍ أي: ذا بصائرَ أو على المبالغة.
{بَصَآئِرَ} “gönül gözlerini açan nurlar olarak” ifadesi: Mef'ûlun leh olması da, ya mahzuf bir muzâf takdiriyle -yani 'basiretler sahibi olarak'- yahut mübalağa yoluyla hâl olması da caizdir.
قوله: {بِجَانِبِ الغربي} : يجوزُ أَنْ يكونَ مِنْ حَذْفِ الموصوف وإقامةِ صفتهِ مُقامَة أي: بجانبِ المكانِ الغربيِّ، وأَنْ يكونَ من إضافةِ الموصوفِ لصفتِه، وهو مذهبُ الكوفيين. ومثلُه: «بَقْلةُ الحمقَاء، ومَسْجد الجامع» .
{بِجَانِبِ الغربي} “batı tarafında” ifadesi: Mevsûfun hazfedilip sıfatının onun yerine geçirilmesi -yani 'batıdaki mekânın yanında' şeklinde- olması caiz olduğu gibi, Kûfelilerin mezhebine göre mevsûfun sıfatına izâfe edilmesi kabilinden olması da caizdir. «بَقْلةُ الحمقَاء» (semizotu) ve «مَسْجد الجامع» (ulu cami) ifadeleri de bunun gibidir.
قوله: {وَلَكِنَّآ أَنشَأْنَا} : وجهُ الاستداركِ: أنَّ المعنى وما كنتَ شاهداً لموسى ما جَرَى عليه، ولكنَّا أَوْحَيْناه إليك. فذكر سببَ الوَحْيِ الذي هو إطالةُ الفترةِ، ودَلَّ به على المسَبَّب، على عادةِ الله تعالى في اختصاراته. فإذن هذا الاستداركُ هو شبيهُ بالاستدراكَيْن بعده. قاله الزمخشري بعد كلامٍ طويل.
{وَلَكِنَّآ أَنشَأْنَا} “Fakat biz var ettik” ifadesi: İstidrâkın (düzeltmenin) yönü şudur: Mana; 'Sen Mûsâ'nın başına gelenlere şahit değildin, lâkin biz onu sana vahyettik' şeklindedir. Böylece Allah Teâlâ, muhtasar anlatımlardaki âdeti üzere, vahyin sebebi olan fetret döneminin uzamasını zikretmiş ve bununla müsebbebe (sonuca/vahye) delâlette bulunmuştur. Dolayısıyla bu istidrâk, kendisinden sonraki iki istidrâka benzemektedir. Bunu uzun bir kelamdan sonra Zemahşerî söylemiştir.
قوله: {ثَاوِياً} أي: مُقيماً يقال: ثوى يَثْوِي ثَواءً وَثَوِّياً، فهو ثاوٍ ومَثْوِيٌّ. قال ذو الرمة:
{ثَاوِياً} “ikamet eden” ifadesi: Yani mukim kimse. «ثوى يَثْوِي ثَواءً وَثَوِّياً» denir, faili 'sâvin' (ثاوٍ), mef'ûlü ise 'mesviyyün' (مَثْوِيٌّ) gelir. Zü'r-Rimme şöyle demiştir:
٣٦١٧ - لقد كانَ في حَوْلٍ ثَواءٍ ثوَيْتُه ... تَقَضِّي لُباناتٍ ويُسْأَمُ سائِمُ
3617 - Orada ikamet ettiğim (sevveytühû) bir yıllık süre içinde arzuların gerçekleşmesi vardı ... Ve usanan kimse usanır.
وقال آخر:
Bir başkası da şöyle demiştir:
٣٦١٨ - طال الثَّواءُ على رُسومِ المنزلِ ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
3618 - Evin kalıntıları başında kalış (sevâ') uzadı ... ........................................
وقال العجاج:
el-Accâc da şöyle demiştir:
٣٦١٩ - فباتَ حيث يَدْخُلُ الثَّوِيُّ ... يعني: الضيفَ المقيم.
3619 - Misafirin (es-sevî) girdiği yerde geceledi ... Yani: Mukim misafir.
قوله: {تَتْلُواْ} يجوز أن يكونَ حالاً مِن الضميرِ في «ثاويا» ، وأَنْ يكونَ خبراً ثانياً، وأنْ يكونَ هو الخبرَ و «ثاوياً» حالٌ. وجعله الفراء منقطعاً مِمَّا قبلَه أي: مستأنفاً كأنه قيل: وها أنت تَتْلُو على أمَّتِك. وفيه بُعدٌ.
{تَتْلُواْ} “okuyordun” ifadesi: {ثَاوِياً} “ikamet eden” kelimesindeki zamirden hâl olması, ikinci haber olması yahut bizzat kendisinin haber olup {ثَاوِياً} kelimesinin hâl olması caizdir. Ferrâ ise onu öncesinden kopuk (münkati') yani isti'nâf kabul etmiştir; sanki 'İşte sen ümmetine okuyorsun' denilmiş gibidir. Bunda ise uzaklık (zayıflık) vardır.
قوله: {مَّآ أَتَاهُم مِّن نَّذِيرٍ} : في موضع الصفةِ ل «قوماً» .
{مَّآ أَتَاهُم مِّن نَّذِيرٍ} “kendilerine hiçbir uyarıcı gelmemiş olan” ifadesi: {قَوْماً} “bir kavmi” kelimesinin sıfatı konumundadır.
[قوله:] {ولكن رَّحْمَةً} أي: أَرْسَلْناك رحمةً أو أَعْلمناك بذلك رحمةً. وقرأ عيسى وأبو حيوةَ بالرفع أي: أنت رحمةٌ.
[O'nun] {ولكن رَّحْمَةً} “fakat bir rahmet olarak” [sözü]: Yani 'seni bir rahmet olarak gönderdik' yahut 'bir rahmet olsun diye seni bundan haberdar ettik' demektir. Îsâ ve Ebû Hayve ref' ile [«ولكنْ رحمةٌ»] okumuşlardır; yani 'fakat sen bir rahmetsin' takdirindedir.
قوله: {ولولا أَن تُصِيبَهُم} : هي الامتناعيةُ. وأنْ وما في حَيِّزها في موضعِ رفعٍ بالابتداءِ. أي: ولولا إصابتُهم المصيبةَ. وجوابُها محذوفٌ فقدَّره الزجاج: «ما أرْسَلْنا إليهم رُسُلاً» يعني: أنَّ الحاملَ على إرسالِ الرسلِ إزاحةُ عِلَلِهم بهذا القولِ فهو كقولِه: {لِئَلاَّ يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى الله حُجَّةٌ بَعْدَ الرسل} [النساء: ١٦٥] . وقدَّره ابنُ عطية: «لعاجَلْناهم» ولا معنى لهذا.
{ولولا أَن تُصِيبَهُم} “onların başlarına gelmeseydi” ifadesi: Bu, imtinâiyyedir (şart edatıdır). 'En' (أَنْ) ve sılası mübteda olarak ref' konumundadır; yani 'onların başına bir musibetin gelmesi olmasaydı' demektir. Cevabı ise mahzuftur. Zeccâc bunu «ما أرْسَلْنا إليهم رُسُلاً» 'onlara peygamberler göndermezdik' şeklinde takdir etmiştir. Yani: Peygamberleri göndermeye sevk eden âmil, onların bu sözle mazeret ileri sürmelerini ortadan kaldırmaktır; bu da Allah Teâlâ'nın: {لِئَلاَّ يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى الله حُجَّةٌ بَعْدَ الرسل} “Peygamberlerden sonra insanların Allah'a karşı bir hüccetleri olmasın diye” [Nisâ 165] sözü gibidir. İbn Atiyye ise «لعاجَلْناهم» 'onları hemen cezalandırırdık' şeklinde takdir etmiştir; fakat bunun bir manası yoktur.
و «فَيَقولوا» عطفٌ [على] «تُصيبَهم» ، و «لولا» الثانيةُ تحضيضٌ و «فنَتَّبِعَ» جوابُه، فلذلك نُصِبَ بإضمار «أَنْ» . قال الزمخشري: «فإن قلتَ: كيف استقامَ هذا المعنى، وقد جُعِلَتْ العقوبةُ هي السببية لا القولُ؛ لدخولِ حرفِ الامتناعِ عليه دونَه؟ قلت: القولُ هو المقصودُ بأَنْ يكونَ سبباً للإِرسال ولكنَّ العقوبةَ لَمَّا كانت هي السببَ للقولِ، وكان وجودُه بوجودِها جُعِلَتِ العقوبةُ كأنها سببٌ للإِرسالِ بواسطة القولِ فَأُدْخلَتْ عليها» لولا «. وجيْءَ بالقول معطوفاً عليها بالفاءِ المُعْطِيَةِ معنى السببية، ويَؤُول معناه إلى قولِك:» ولولا قولُهم هذا إذا أصابَتْهم مصيبةٌ لَمَا أَرْسَلْنا «ولكن اخْتِيْرَتْ هذه الطريقةُ لنُكتةٍ: وهي أنهم لو لم يُعاقَبوا مثلاً على كفرِهم وقد عاينوا ما أُلْجِئوا به إلى العلمِ اليقين لم يقولوا: لولا أَرْسَلْتَ إلينا رسولاً، وإنما السببُ في قولِهم هذا هو العقابُ لا غيرَ، لا التأسُّفُ على ما فاتهم من الإِيمان بخالِقهم» .
{فَيَقولوا} “ve şöyle demesinler diye” ifadesi, {تُصيبَهم} “onların başlarına gelmesi” ifadesine matuftur. İkinci {لولا} “olsaydı ya!” tahdîddir (teşvik/arzu bildirir) ve {فنَتَّبِعَ} “böylece uysaydık” onun cevabıdır; bu sebeple gizli bir أَنْ (en) ile nasbedilmiştir. Zemahşerî şöyle demiştir: “Şayet 'İmtina harfi (levlâ) sözün değil de cezanın başına girdiği halde sebep olan şey söz değil de ceza kılındığına göre bu mana nasıl sahih olmuştur?' dersen, derim ki: Göndermeye sebep kılınması kastedilen asıl şey o sözdür; ancak ceza sözün sebebi olduğu ve sözün varlığı cezanın varlığına bağlı bulunduğu için, ceza söz vasıtasıyla adeta göndermenin sebebi kılınmış ve «لولا» onun başına getirilmiştir. Söz ise sebebiyet manası veren fâ harfiyle ona matuf kılınmıştır. Bunun manası neticede senin: 'Başlarına bir musibet geldiğinde onların bu sözü söylemeleri olmasaydı göndermezdik' demene döner. Ancak bu üslup bir nükte sebebiyle tercih edilmiştir: Şayet onlar örneğin küfürleri sebebiyle cezalandırılmasalardı ve kendilerini kesin bilgiye zorlayan durumları bizzat müşahede etmeselerdi, 'Bize bir elçi gönderseydin ya!' demezlerdi. Onların bu sözü söylemelerinin sebebi, yaratıcılarına imanı kaçırmış olmanın üzüntüsü değil, sadece ve sadece cezadır.”
قوله: {مِن قَبْلُ} : إمَّا أَنْ يتعلَّقَ بيَكْفروا، أو ب «أُوْتِي» أي: مِنْ قبلِ ظهورِك.
{مِن قَبْلُ} “daha önce” ifadesi: Ya {يَكْفروا} “inkâr ettiler” fiiline ya da {أُوْتِي} “verilmiş olanı” fiiline taalluk eder; yani senin ortaya çıkışından önce demektir.
قوله: {سِحْرَانِ} قرأ الكوفيون «سِحْران» أي: هما. أي: القرآن/ والتوراة، أو موسى وهارون وذلك على المبالغةِ، جعلوهما نفسَ السِّحْرِ، أو على حَذْفِ مضافٍ أي: ذَوا سِحْرَيْن. ولو صَحَّ هذا لكانَ يَنبغي أن يُفْرَدَ «سِحْر» ولكنه ثُنِّيَ تنبيهاً على التنويع. وقيل: المرادُ موسى ومحمدٌ ﵉ أو التوراةُ والإِنجيلُ. والباقون «ساحران» أي: موسى وهارون أو موسى ومحمدٌ كما تقدَّم.
{سِحْرَانِ} “iki büyü” ifadesi: Kûfeliler «سِحْران» (iki sihir/büyü) şeklinde okumuşlardır; yani 'o ikisi' takdirindedir. Bu da Kur'an ve Tevrat'tır yahut mübalağa yoluyla onları bizzat sihir kılarak Mûsâ ve Hârûn'dur; ya da muzâfın hazfiyle 'iki sihir sahibi' demektir. Eğer bu doğru olsaydı «سِحْر» kelimesinin tekil getirilmesi gerekirdi; fakat çeşitliliğe dikkat çekmek için tesniye (ikil) yapılmıştır. Muradı Mûsâ ve Muhammed [aleyhimesseleme] yahut Tevrat ve İncil olduğu da söylenmiştir. Diğerleri ise «ساحران» (iki büyücü) şeklinde okumuşlardır; yani daha önce geçtiği üzere Mûsâ ve Hârûn yahut Mûsâ ve Muhammed demektir.
قوله: {تَظَاهَرَا} العامَّةُ على تخفيفِ الظاءِ فعلاً ماضياً صفةً ل «سِحْران» أو «ساحران» أي: تَعاوَنا. وقرأ الحسن ويحيى بن الحارث الذِّماري وأبو حيوة واليزيدي بشديدِها. وقد لحَّنهم الناسُ. قال ابن خالويه: «تشديدُه لَحْنٌ؛ لأنه فعلٌ ماضٍ. وإنما يُشَدَّد في المضارع» . وقال الهُذَلي: «لا معنى له» وقال أبو الفضل: «لا أعرفُ وجهَه» . وهذا عجيبٌ من هؤلاءِ وقد حُذِفَتْ نونُ الرفع في مواضعَ، حتى في الفصيح، كقولِه ﵇: «لا تَدْخلوا الجنةَ حتى تؤْمِنوا ولا تُؤْمنوا حتى تحابُّوا» ولا فرقَ بين كونِها بعد واوٍ وألفٍ أو ياءٍ، فهذا أصلُه «تَتَظاهران» فَأُدْغِم وحُذِفت نونُه تخفيفاً.
{تَظَاهَرَا} “birbirine arka çıkan” ifadesi: Cumhûr zâ harfinin tahfifi ile mâzi fiil olarak {سِحْرَانِ} yahut {ساحران} kelimesinin sıfatı şeklinde okumuştur; yani 'birbirine yardım ettiler' demektir. el-Hasen, Yahyâ b. el-Hâris ez-Zimârî, Ebû Hayve ve Yezîdî ise zâ harfinin şeddesiyle [«تَظَّاهَرا» / «تَطَّاهَرا»] okumuşlardır. İnsanlar (âlimler) onları hatalı (lahn yapmış) saymıştır. İbn Hâleveyh şöyle demiştir: “Bunun şeddeli okunması lahndir (hatadır); çünkü bu mâzi bir fiildir. Şedde ancak muzâride olur.” Hüzellî: “Bunun hiçbir manası yoktur” demiş, Ebü'l-Fadl ise: “Bunun vechini bilmiyorum” demiştir. Bu zatların böyle demesi şaşırtıcıdır; zira ref' nûnu fasih kelamda bile pek çok yerde hazfedilmiştir, nitekim Peygamber [aleyhisselâm]'ın şu sözünde olduğu gibi: «لا تَدْخلوا الجنةَ حتى تؤْمِنوا ولا تُؤْمنوا حتى تحابُّوا» (İman etmedikçe cennete giremezsiniz, birbirinizi sevmedikçe de iman etmiş olmazsınız). Nûnun vâvdan, eliften veya yâdan sonra olması arasında hiçbir fark yoktur; dolayısıyla bunun aslı «تَتَظاهران» idi, idğâm yapıldı ve hafifletmek için nûnu hazfedildi.
وقرأ الأعمش وطلحة وكذا في مصحف عبد الله «اظَّاهَرا» بهمزةِ وصلٍ وشدِّ الظاءِ، وأصلُها «تَظاهرا» كقراءةِ العامةِ، فلمَّا أُريد الإِدغامُ سَكَّنْتَ الأولَ فاجْتُلبَتْ همزةُ الوصل.
A'meş, Talha ve aynı şekilde Abdullah'ın mushafında ise vasıl hemzesi ve zâ harfinin şeddesiyle «اظَّاهَرا» şeklinde okunmuştur. Bunun aslı cumhûrun kıraati gibi «تَظاهرا» idi; idğâm yapılmak istendiğinde ilk harf sakin kılındı ve [sakinle başlanamayacağı için] vasıl hemzesi getirildi.
قوله: {أَتَّبِعْهُ} : جوابُ الأمرِ وهو «فَأْتوا» . «منهما» أي: من التوراةِ والقرآنِ، وهو مؤيدٌ لقراءة «سِحْران» ، أو مِنْ كتابَيْهُما على حذف مضافٍ، وهو مؤيد لقراءةِ «ساحِران» . وزيد بن علي «أتَّبِعُه» بالرفع استئنافاً أي: فأنا أتَّبعُه.
{أَتَّبِعْهُ} “ona uyayım” ifadesi: Emir fiili olan {فَأْتوا} “getirin”in cevabıdır. {منهما} “o ikisinden” ifadesi: Yani Tevrat ve Kur'an'dan demektir ki bu «سِحْران» kıraatini destekler; yahut mahzuf bir muzâf takdiriyle 'o ikisinin kitaplarından' demektir ki bu da «ساحِران» kıraatini destekler. Zeyd b. Ali isti'nâf olarak ref' ile «أتَّبِعُه» okumuştur; yani 'o takdirde ben ona uyarım' demektir.
[قوله] : {فَإِن لَّمْ يَسْتَجِيبُواْ لَكَ} : استجاب بمعنى أجاب. قال الزمخشري: «فإنْ قلتَ: ما الفرقُ بين فعلِ الاستجابة في الآيةِ وبينه في قولِه:
[O'nun] {فَإِن لَّمْ يَسْتَجِيبُواْ لَكَ} “Eğer sana cevap veremezlerse” [sözü]: İstecâbe (استجاب), ecâbe (أجاب - cevap verdi/icabet etti) manasındadır. Zemahşerî şöyle demiştir: “Şayet 'Ayetteki isticâbet fiili ile şairin şu sözündeki fiil arasında:
٣٦٢٠ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... فلم يَسْتَجِبْه عند ذاك مُجِيْبُ
3620 - ........................................ ... O vakit hiçbir icabet edici ona icabet etmedi (lem yestecibhü)
حيثُ عُدِّيَ بغيرِ لامٍ؟ قلت: هذا الفعلُ يتعدى إلى الدعاء بنفسِه وإلى الداعي باللام، ويُحْذَفُ الدعاء إذا عُدِّي إلى الداعي في الغالب، فيقال:» استجاب اللهُ دعاءَه «أو» استجاب له «، ولايكاد يُقال: استجاب له دعاءَه. وأمَّا البيتُ فمعناه: فلم يَسْتَجبْ دعاءَه على حذفِ المضاف» . قلت: قد تقدَّم تقريرُ هذا في البقرة، وأنَّ استجابَ بمعنى أجاب. والبيتُ الذي أشار إليه هو:
lâm harf-i ceri olmaksızın müteaddî olması bakımından ne fark vardır?' dersen, derim ki: Bu fiil duaya (çağrıya) bizzat, dua edene (çağırana) ise lâm ile müteaddî olur; dua edene müteaddî kılındığında çoğunlukla dua lafzı hazfedilir, böylece 'Allah onun duasına icabet etti' (استجاب اللهُ دعاءَه) veya 'ona icabet etti' (استجاب له) denir; 'ona duasını icabet etti' (استجاب له دعاءَه) pek denmez. Beyte gelince, onun manası muzâfın hazfiyle 'onun duasına icabet etmedi' şeklindedir.” Ben de derim ki: Bunun takriri Bakara suresinde geçmiş ve 'istecâbe'nin 'ecâbe' manasında olduğu belirtilmişti. Şairin işaret ettiği beytin tamamı şöyledir:
وداعٍ دَعا يا مَنْ يُجيب إلى الندى ... فلم يَسْتَجِبْه عند ذاك مُجيبُ
Ve nice davetçi 'Ey cömertliğe icabet eden kimse!' diye çağırdı ... O vakit hiçbir icabet edici ona icabet etmedi.
قوله: {وَصَّلْنَا} : العامَّةُ على التشديد: إمَّا من الوصلِ ضدِّ القطع أي: تابَعْنا بعضَه ببعض. وأصلُه مِنْ وَصْلِ الحَبْل. قال الشاعر:
{وَصَّلْنَا} “ulaştırdık / peş peşe indirdik” ifadesi: Cumhûr şedde ile okumuştur [«وَصَّلْنا»]: Bu ya kat'ın (kesmenin) zıddı olan vasldan (ulaştırmaktan) gelir; yani 'birbirini ardına ekledik' demektir. Aslı ise ipi birbirine eklemekten gelir. Şair şöyle demiştir:
٣٦٢١ - فَقُلْ لبني مروانَ ما بالُ ذِمَّتي ... بحبلٍ ضعيفِ لا يَزال يُوَصَّل
3621 - Mervân oğullarına de ki: Benim ahdimin hali nedir ... Sürekli birbirine eklenen (yüvassal) zayıf bir iple tutturulmuş?
وإمَّا: جَعَلْناه أَوْصالاً، أي: أنواعاً من المعاني. قاله مجاهد. والحسن قرأ بتخفيفِ الصاد. وهو قريبٌ ممَّا تقدَّم.
Yahut: 'Onu kısımlara/bölümlere ayırdık', yani çeşitli manalar kıldık demektir; bunu Mücâhid söylemiştir. el-Hasen ise sâd harfinin tahfifi ile [«وَصَلْنا»] okumuştur ki bu da öncekine yakındır.
قوله: {الذين آتَيْنَاهُمُ} : مبتدأٌ، و «هم» مبتدأ ثانٍ، و «يؤْمِنون» خبرُه. والجملةُ خبرُ الأولِ و «به» متعلِّقٌ ب «يُؤْمِنون» . وقد يُعَكِّر على الزمخشريِّ وغيرِه مِنْ أهل البيانِ حيث قالوا: التقديمُ يُفيد الاختصاصَ وهنا لا يتأتَّى ذلك، لأنهم لو خَصُّوا إيمانَهم بهذا الكتابِ فقط لَزِمَ كفرُهم بما عَداه، وهو عكسُ المرادِ، وقد أبدى أهلُ البيانِ هذا في قوله: {آمَنَّا بِهِ وَعَلَيْهِ تَوَكَّلْنَا} [الملك: ٢٩] فقالوا: لو قَدَّم «به» لأَوْهَمَ الاختصاصَ بالإِيمان بالله وحدَه دونَ ملائكتِه وكتبِه ورسلِه واليومِ الآخر، وهذا بعينِه جارٍ هنا. والجوابُ: أنَّ الإِيمانَ بغيرهِ معلومٌ فانصَبَّ الغرضُ إلى الإِيمانِ بهذا.
{الذين آتَيْنَاهُمُ} “Kendilerine verdiğimiz kimseler” ifadesi: Mübtedadır; {هم} ikinci mübteda, {يؤْمِنون} “iman ederler” ise onun haberidir. Cümle birincinin haberidir ve {به} “ona” ifadesi {يُؤْمِنون} fiiline taalluk etmektedir. Zemahşerî ve diğer belâgat ehline şöyle bir itiraz yöneltilebilir: Onlar öne geçirmenin (takdimin) ihtisâs ifade ettiğini söylerler; burada ise bu durum geçerli olamaz, zira onlar imanlarını sadece bu kitaba has kılsalardı, onun dışındakileri inkâr etmeleri gerekirdi ki bu da muradın tam aksidir. Nitekim belâgat ehli bunu: {آمَنَّا بِهِ وَعَلَيْهِ تَوَكَّلْنَا} “Biz O'na iman ettik ve yalnızca O'na tevekkül ettik” [Mülk 29] ayetinde dile getirmiş ve şöyle demişlerdir: Şayet 'bihî'yi öne geçirseydi meleklerine, kitaplarına, peygamberlerine ve ahiret gününe iman etmeksizin sadece Allah'a imana has kılma vehmi doğururdu; bu durumun aynısı burada da geçerlidir. Buna cevap şudur: Onun dışındakilere iman zaten bilinmektedir, dolayısıyla asıl gaye buna iman etmeye yönelmiştir.
قوله: {مَّرَّتَيْنِ} : منصوبٌ على المصدرِ. و {بِمَا صَبَرُواْ} «ما» مصدريةٌ. والباءُ تتعلَّق ب «يُؤْتَوْن» أو بنفسِ الأَجْر.
{مَّرَّتَيْنِ} “iki defa” ifadesi: Masdar olarak mansubdur. {بِمَا صَبَرُواْ} “sabrettiklerinden dolayı” ifadesinde: {ما} masdariyyedir. Bâ harf-i ceri ise {يُؤْتَوْن} “verilir” fiiline yahut bizzat mükâfatın (el-ecr) kendisine taalluk eder.
قوله: {نُتَخَطَّفْ} : العامَّةُ على الجزمِ جواباً للشرطِ. والمنقَري بالرفعِ على حَذْفِ الفاءِ كقوله:
{نُتَخَطَّفْ} “kapılıp götürülürüz” ifadesi: Cumhûr şartın cevabı olarak cezm ile okumuştur. Menkarî ise şairin şu sözünde olduğu gibi fâ harfinin hazfiyle ref' [«نُتَخَطَّفُ»] okumuştur:
٣٦٢٢ - مَنْ يَفْعَلِ الحسناتِ اللهُ يَشْكرها ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
3622 - Kim iyilikler yaparsa, Allah ona teşekkür eder (yeşkürühâ) ... ........................................
وكقراءة «يُدْرِكُكُمْ» [النساء: ٧٨] بالرفع أو على التقديم، وهو مذهب سيبويه.
Ve {يُدْرِكُكُمْ} “size yetişir” [Nisâ 78] kıraatinde ref' ile [«يُدْرِكُكُمُ»] okunması gibi yahut Sîbeveyh'in mezhebi olan takdim (öne geçirme) üzere merfûdur.
قوله: {أَوَلَمْ نُمَكِّن لَّهُمْ حَرَماً} قال أبو البقاء: «عَدَّاه بنفسه لأنه بمعنى جَعَلَ. وقد صَرَّح به في قولِه {أَوَلَمْ يَرَوْاْ أَنَّا جَعَلْنَا حَرَماً} [العنكبوت: ٦٧] ومَكَّن متعدٍّ بنفسِه مِنْ غيرِ أنُ يُضَمِّنَ معنى» جَعَلَ «كقوله: {مَكَّنَّاهم} . وقد تقدَّم تحقيقُه في الأنعام.
{أَوَلَمْ نُمَكِّن لَّهُمْ حَرَماً} “Onları bir hareme yerleştirmedik mi?” ifadesi hakkında Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: “'Ce'ale' (جَعَلَ - kıldı/yaptı) manasında olduğu için bizzat kendisi müteaddî olmuştur. Nitekim: {أَوَلَمْ يَرَوْاْ أَنَّا جَعَلْنَا حَرَماً} “Görmediler mi ki biz bir harem kıldık” [Ankebût 67] ayetinde bunu açıkça ifade etmiştir.” 'Mekkene' (مَكَّنَ) fiili, {مَكَّنَّاهم} “onlara imkân verdik” ayetinde olduğu gibi 'ce'ale' manası tazammun etmeksizin de bizzat müteaddî olur. Bunun tahkiki el-En'âm suresinde geçmişti.
و» آمِناً «قيل: بمعنى مُؤَمَّن/ أي: يُؤَمَّن مَنْ دخله. وقيل: هو على حَذْفِ مضافٍ أي: آمناً أهلُه. وقيل: فاعِل بمعنى النَّسبِ أي: ذا أَمنٍ.
{آمِناً} “güvenli” kelimesinin: 'Müemmen' (مُؤَمَّن - güvenli kılınmış) anlamında olduğu, yani 'oraya giren kimsenin güvende kılındığı' söylenmiştir. Bir muzafın hazfi üzere olup 'halkı güvende olan' takdirinde olduğu da söylenmiştir. Ayrıca nisbet anlamında fâil kalıbında olup 'güvenlik sahibi' manasında olduğu da söylenmiştir.