Binûn

Kasas — 3. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Masûn (İ'rab Tefsiri) · Semîn el-Halebî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قوله: {يجبى} قرأ نافعٌ بتاءِ التأنيثِ مراعاةً للفظِ» ثَمَرات «. والباقون

{يجبى} “toplanıp getirilir” ifadesi: Nâfi', {ثَمَرات} “ürünler” kelimesinin lafzını gözeterek [«تُجْبَى» şeklinde] müenneslik te'si ile okumuştur. Diğer kıraat imamları ise

بالياء للفَصْلِ، ولأنه تأنيثٌ مجازيٌ. والجملةُ صفةٌ ل» حرماً «أيضاً. وقرأ العامَّةُ» ثَمَرات «بفتحَتْين. وأبان بضمتين جمع ثُمُر بضمتَيْن. وبعضُهم بفتحٍ وسكونٍ.

[fiil ile fâil arasındaki] fasıldan dolayı ve mecazi müennes olduğu için yâ ile [«يُجْبَى»] okumuşlardır. Cümle aynı zamanda {حرماً} “harem” kelimesinin sıfatıdır. Cumhûr {ثَمَرات} kelimesini iki fetha ile [«ثَمَرَاتُ»] okumuştur. Ebân iki damme ile olan 'sümür'ün çoğulu olarak iki damme ile [«ثُمُرَاتُ»], bazısı ise bir fetha ve bir sükûn ile [«ثَمْرَاتُ»] okumuştur.

قوله:» رِزْقاً «إنْ جَعَلْتَه مصدراً جاز انتصابُه على المصدر المؤكِّد؛ لأنَّ معنى» يجبى إليه «: يَرْزُقهم، وأَنْ ينتصِبَ على المفعولِ له. والعاملُ محذوفٌ أي نَسُوْقه إليه رِزْقاً، وأَنْ يكونَ في موضعِ الحالِ مِنْ» ثَمَرات «لتخصيصِها بالإِضافةِ، وإنْ جَعَلْتَه اسماً للمرزوقِ انتصبَ على الحال مِنْ» ثَمَرات «.

{رِزْقاً} “bir rızık olarak” kelimesi: Şayet onu masdar kabul edersen, tekit edici masdar olarak mansub olması caizdir; zira {يجبى إليه} “ona toplanıp getirilir” ifadesinin anlamı 'onları rızıklandırır' demektir; mef'ûlün leh olarak mansub olması da caizdir. [Bu durumda] âmil mahzuftur, yani 'ona bir rızık olarak sevk ederiz' takdirindedir. İzafetle tahsis edildiği için {ثَمَرات} “ürünler” kelimesinden hâl konumunda olması da caizdir. Şayet onu merzûk (rızık olarak verilen şey) için bir isim kılarsan, {ثَمَرات} kelimesinden hâl olarak mansub olur.

قوله: {مَعِيشَتَهَا} : فيه أوجهٌ: مفعولٌ به على تضمينِ بَطِرَتْ خَسِرَت، أو على الظرف أي: أيام معيشتها قاله الزجاج أو على حذف «في» أي: في معيشتِها، أو على التمييز، أو على التشبيه بالمفعول به وهو قريبٌ مِنْ {سَفِهَ نَفْسَهُ} [البقرة: ١٣٠] .

{مَعِيشَتَهَا} “geçimi / yaşayışı hususunda” ifadesinde birkaç vecih vardır: {بَطِرَتْ} “şımarıp azdı” fiilinin 'hasirat' (خَسِرَتْ - kaybetti/zarara uğradı) manasını tazammun etmesi üzere mef'ûlün bih; yahut zarf üzere, yani 'geçiminin geçtiği günlerde' anlamında (bunu ez-Zeccâc söylemiştir); yahut 'fî' (فِي) harf-i cerinin hazfi üzere, yani 'geçiminde / yaşantısında' takdirinde; yahut temyiz; yahut da mef'ûlün bihe benzetilme (müşebbeh bi'l-mef'ûl) üzeredir ki bu da: {سَفِهَ نَفْسَهُ} “kendini bilmez / nefsini alçaltan” [Bakara 130] ayetine yakındır.

قوله: {لَمْ تُسْكَن} جملةٌ حاليةٌ، والعاملُ فيها معنى «تلك» . ويجوزُ أَنْ يكونَ خبراً ثانياً.

{لَمْ تُسْكَن} “oturulmamıştır” ifadesi hâl cümlesidir; oradaki âmil ise 'tilke' (تِلْكَ) lafzının manasıdır. İkinci bir haber olması da caizdir.

قوله: {إِلاَّ قَلِيلاً} أي: إلاَّ سَكَناً قليلاً كسكونِ المسافر ونحوِه، أو إلاَّ زمناً قليلاً، أو إلاَّ مكاناً قليلاً. يعني أن القليلَ منها قد سكن.

{إِلاَّ قَلِيلاً} “pek azı müstesna / pek az bir süre dışında” ifadesi; yani yolcunun konaklaması ve benzeri gibi pek az bir konaklama müstesna yahut pek az bir zaman müstesna yahut pek az bir mekân müstesna demektir. Yani onlardan pek azında oturulmuştur.

قوله: {فَمَتَاعُ} : أي: فهو مَتاعُ. وقُرِىء «فمتاعاً

{فَمَتَاعُ} “geçimliğidir” ifadesi: Yani 'o, bir geçimliktir' (fe-hüve metâ'u) demektir. Şöyle de okunmuştur: [«فَمَتَاعاً

الحياةَ» بنصبِ «متاعاً» على المصدر أي: يتمتَّعون متاعاً، و «الحياةَ» نصبٌ على الظرف.

الْحَيَاةَ»] Burada 'metâ'an' masdar olarak mansubdur, yani 'bir geçimle faydalanırlar' demektir. 'El-Hayâte' ise zarf olarak mansubdur.

قوله: {تَعْقِلُونَ} قرأ أبو عمرو بالياءِ مِنْ تحتُ التفاتاً. والباقون بالخطاب جَرْياً على ما تقدَّم.

{تَعْقِلُونَ} “akıl erdiriyorsunuz” ifadesi: Ebû Amr iltifât yoluyla alttan yâ ile [«يَعْقِلُونَ»] okumuştur. Diğerleri ise önceki ifadeye uygun olarak hitap ile [«تَعْقِلُونَ»] okumuşlardır.

وقرأ طلحة «أمَنْ وَعَدْناه» بغيرِ فاءٍ.

Talha ise fâ olmaksızın «أَمَنْ وَعَدْنَاهُ» şeklinde okumuştur.

قوله: {ثُمَّ هُوَ} : الكسائي وقالون بسكونِ الهاءِ إجراءً ل ثم مجرى الواو والفاء. والباقون بالضمِّ على الأصل.

{ثُمَّ هُوَ} “sonra kendisi” ifadesinde: Kisâî ve Kâlûn 'sümme' (ثُمَّ) kelimesini vâv ve fâ yerine koyarak hâ harfinin sükûnu ile [«ثُمَّ هْوَ»] okumuşlardır. Diğerleri ise asla uygun olarak damme ile [«ثُمَّ هُوَ»] okumuşlardır.

قوله: {الذين كُنتُمْ تَزْعُمُونَ} : مفعولاه محذوفان أي: تزعمونهم شركاءَ.

{الذين كُنتُمْ تَزْعُمُونَ} “iddia edip durduğunuz kimseler” ifadesinde: Fiilin iki mef'ûlü de mahzuftur, yani 'onları ortaklar zannettiğiniz' takdirindedir.

قوله: {هؤلاء الذين أَغْوَيْنَآ} فيه وجهان، أحدهما، أنه مبتدأ، و «الذين أَغْوَيْنا» صفةٌ للمبتدأ. والعائدُ محذوفٌ أي: أَغْويناهم، والخبر «أَغْوَيْناهم» . و {كَمَا غَوَيْنَا} نعتٌ لمصدرٍ محذوف. ذلك المصدرُ مطاوِعٌ لهذا الفعلِ أي: [أَغْوَيناهم] فَغَوَوْا غَيَّاً كما غَوَيْنا. قاله الزمخشريُّ. وهذا الوجهُ مَنعه أبو علي قال: «لأنه ليس في الخبر زيادةُ فائدةٍ على ما في صفتِه» . قال: «فإنْ قلتَ: قد وُصِل بقوله {كَمَا غَوَيْنَا} وفيه

{هؤلاء الذين أَغْوَيْنَآ} “Şunlar azdırdığımız kimselerdir” ifadesinde iki vecih vardır: Birincisi; [«هَؤُلَاءِ»] mübtedadır, {الَّذِينَ أَغْوَيْنَا} ise mübtedanın sıfatıdır. Âid zamir mahzuftur, yani 'azdırdığımız kimseler' takdirindedir; haber ise {أَغْوَيْنَاهُمْ} “onları azdırdık” ifadesidir. {كَمَا غَوَيْنَا} “bizim azdığımız gibi” ifadesi ise mahzuf bir masdarın sıfatıdır. Bu masdar ise bu fiilin mutâvaatıdır; yani '[onları azdırdık] da bizim azdığımız gibi bir azgınlıkla azdılar' takdirindedir. Bunu ez-Zemahşerî söylemiştir. Bu vechi Ebû Ali menetmiş ve şöyle demiştir: “Çünkü haberde, sıfatında olandan fazla bir fayda yoktur.” Şöyle devam etmiştir: “Şayet dersen ki: {كَمَا غَوَيْنَا} “bizim azdığımız gibi” sözüyle bağlanmıştır ve bunda

زيادةٌ. قلت: الزيادةُ في الظرفِ لا تُصَيِّره أصلاً في الجملة لأنَّ الظروفَ صِلاتٌ» ثم أعرب هو «هؤلاء» مبتدأً و «الذين أَغْوَيْناهم» خبرَه. و «أَغْوَيْناهم» مستأنف. وأجابَ أبو البقاء وغيرُه عن الأول: بأنَّ الظرفَ قد يَلْزَمُ كقولك: «زيد عمرٌو في دارِه» .

bir fazlalık (ek fayda) vardır. Ben derim ki: Zarftaki fazlalık onu cümlede bir asıl kılmaz; zira zarflar tamamlayıcı unsurlardır.” Sonra kendisi {هؤلاء} kelimesini mübteda, {الذين أَغْوَيْنَآ} ifadesini ise onun haberi olarak iraplandırmıştır. {أَغْوَيْنَاهُمْ} ise müste'nefedir. Ebü'l-Bekâ ve başkaları birinci görüş lehine şöyle cevap vermişlerdir: Zarf bazen senin: 'Zeyd, evinde olan Amr'dır' sözünde olduğu gibi zorunlu olabilir.

قوله: {مَا كانوا إِيَّانَا يَعْبُدُونَ} «إيَّانا» مفعولُ «يَعْبُدون» قدِّم لأجلِ الفاصلةِ. وفي «ما» وجهان، أحدهما: هي نافيةٌ، والثانيةُ مصدريةٌ. ولا بُدَّ مِنْ تقديرِ حرفِ جرٍّ أي: تَبَرَّأْنا مِنْ ما كانوا أي: مِنْ عبادتِهم إيانا. وفيه بُعدٌ.

{مَا كانوا إِيَّانَا يَعْبُدُونَ} “Onlar yalnızca bize tapmıyorlardı” ifadesinde: {إِيَّانَا} zamiri {يَعْبُدُونَ} fiilinin mef'ûlüdür, fâsıla (ayet sonu uyumu) sebebiyle öne geçirilmiştir. {مَا} hakkında iki vecih vardır: Birincisi nefiy edatıdır; ikincisi ise masdariyyedir. [İkinci durumda] bir harf-i cer takdir etmek zorunludur; yani 'onların bize tapmalarından teberrî ettik' takdirindedir. Ancak bunda bir uzaklık vardır.

قوله: {لَوْ أَنَّهُمْ كَانُواْ} : جوابُها محذوفٌ أي: لَمَا رَأَوَا العذابَ أو لَدَفعوه.

{لَوْ أَنَّهُمْ كَانُواْ} “Şayet onlar olsalardı...” ifadesinde: {لَوْ} edatının cevabı mahzuftur; yani 'azabı görmezlerdi' yahut 'onu savuştururlardı' takdirindedir.

قوله: {فَعَمِيَتْ} : العامَّةُ على تخفيفها. وقرأ الأعمشُ وجناح بن حبيش بضمِّ العينِ وتشديدِ الميم. وقد تقدَّمت القراءتان للسبعةِ في هود. وقرأ طلحة «لا يَسَّاءَلُوْن» بتشديدِ السينِ على إدغامِ التاءِ في السينِ كقراءةِ {تَسَّآءَلُونَ بِهِ والأرحام} [النساء: ١] .

{فَعَمِيَتْ} “kapkaranlık olmuştur / gizli kalmıştır” ifadesi: Cumhûr hafif (şeddesiz) okumuştur. el-A'meş ve Cenâh b. Hubeyş ise ayn harfinin dammesi ve mîm harfinin şeddesi ile [«فَعُمِّيَتْ»] okumuşlardır. Bu iki kıraat yedi kıraat imamı için Hûd suresinde geçmişti. Talha ise: {تَسَّآءَلُونَ بِهِ والأرحam} “O'nun adına birbirinizden dilekte bulunduğunuz ve akrabalık bağları...” [Nisâ 1] kıraatinde olduğu gibi te harfinin sîn harfine idğâmıyla sîn harfinin şeddesi ile [«لَا يَسَّاءَلُونَ»] okumuştur.

قوله: {مَا كَانَ لَهُمُ الخيرة} : فيه أوجهٌ، أحدها: أن «ما» نافيةٌ فالوقفُ على «يَخْتار» . والثاني: «ما» مصدريةٌ أي: يختار اختيارَهم، والمصدرُ واقعٌ موقعَ المفعولِ به أي: مُختارهم.

{مَا كَانَ لَهُمُ الخيرة} “Onlar için seçim hakkı yoktur / seçtikleri şey” ifadesinde birkaç vecih vardır: Birincisi: {مَا} nefiy edatıdır, dolayısıyla vakıf {يَخْتَارُ} “seçer” kelimesi üzerinedir. İkincisi: {مَا} masdariyyedir; yani 'onların seçmesini seçer' takdirindedir ve masdar mef'ûlün bih makamına kaimdir, yani 'onların seçtiğini' demektir.

الثالث: أَنْ تكونَ بمعنى الذي، والعائدُ محذوفٌ أي: ما كان لهم الخيرةُ فيه كقولِه: {وَلَمَن صَبَرَ وَغَفَرَ إِنَّ ذَلِكَ لَمِنْ عَزْمِ الأمور} [الشورى: ٤٣] أي: منه.

Üçüncüsü: [«مَا»] 'ellezî' (الَّذِي) manasında [ism-i mevsûl] olur; âid zamir ise mahzuftur, yani: {وَلَمَن صَبَرَ وَغَفَرَ إِنَّ ذَلِكَ لَمِنْ عَزْمِ الأمور} “Kim de sabreder ve bağışlarsa, şüphesiz bu, azmedilmeye değer işlerdendir” [Şûrâ 43] ayetinde 'ondan' takdirinde olduğu gibi, 'içinde kendileri için seçme hakkı bulunan şey' takdirindedir.

وجَوَّزَ ابنُ عطية أَنْ تكونَ «كان» تامةً و «لهم الخِيَرَةُ» جملةٌ مستأنفةٌ. قال: «ويَتَّجه عندي أن تكون» ما «مفعولةً إذا قدَّرْنا كان التامةَ أي: إنَّ اللهَ يختار كلِّ كائنٍ. و» لهم الخيرةُ «مستأنفٌ. معناه تعديدُ النِّعمِ عليهم في اختيار الله لهم لو قَبلوا» . وجعل بعضُهم في «كان» ضميرَ الشأن/ وأنشد:

İbn Atıyye 'kâne' (كَانَ) fiilinin tamme, {لَهُمُ الْخِيَرَةُ} ifadesinin ise müste'nefe bir cümle olmasını caiz görmüştür. O şöyle demiştir: “Tamme olan 'kâne'yi takdir ettiğimizde bana göre 'mâ'nın mef'ûl olması yön kazanır; yani 'Allah var olan her şeyi seçer' takdirindedir. {لَهُمُ الْخِيَرَةُ} ise müste'nefedir; anlamı ise kabul etselerdi Allah'ın onlar için seçmesindeki üzerlerine olan nimetleri saymaktır.” Bazıları ise 'kâne'nin içinde şe'n zamiri takdir etmiş ve şu beyti inşad etmiştir:

٣٦٣٣ - أمِنْ سُمَيَّةَ دَمْعُ العين تَذْرِيْفُ ... لو كان ذا منك قبل اليوم معروفُ

3633 - Gözyaşının akması Sümeyye'den ötürü müdür? ... Şayet bu durum senden bugünden önce bilinen bir şey idiyse.

ولو كان «ذا» اسمَها لقال: «معروفاً» . وابنُ عطيةَ منع ذلك في الآية قال: «لأنَّ تفسيرَ الأمرِ والشأنِ لا يكون بجملةٍ فيها محذوف» . قلت: كأنه يريد أنَّ الجارَّ متعلقٌ بمحذوفٍ. وضميرُ الشأنِ لا يُفَسَّر إلاَّ بجملةٍ مصرَّح بجزْأَيْها. إلاَّ أنَّ في هذا نظراً إنْ أراده؛ لأن هذا الجارَّ قائمٌ مقامَ الخبرِ. ولا أظنُّ أحداً يمنعُ «هو السلطان في البلد» و «هي هندٌ في الدار» .

Şayet 'zâ' (ذا) onun ismi olsaydı şair 'ma'rûfen' (معروفاً) derdi. İbn Atıyye ayette bu durumu menetmiş ve şöyle demiştir: “Çünkü emr ve şe'nin tefsiri, içinde hazif bulunan bir cümle ile olmaz.” Derim ki: O sanki câr-mecrûrun mahzuf bir şeye taalluk ettiğini kastetmektedir; şe'n zamiri ise ancak her iki ögesi de açıkça zikredilmiş bir cümle ile tefsir edilir. Ne var ki eğer bunu kastettiyse bunda tutarsızlık vardır; zira bu câr-mecrûr haber makamına kaimdir. Hiç kimsenin: 'Hüve's-sultânu fi'l-beled' (O, beldede sultandır) ve 'Hiye Hindun fi'd-dâr' (O, evde Hind'dir) ifadelerine engel olacağını sanmıyorum.

والخِيَرَةُ مِنَ التخيير، كالطِّيَرَةِ من التَّطَيُّرِ فيُستعملان استعمالَ المصدر. وقال الزمخشري: «ما كان لهم الخيرةُ بيانٌ لقولِه» ويختار «لأنَّ معناه: ويختار ما يشاءُ، ولهذا لم يَدْخُلِ العاطفُ. والمعنىؤ: أنَّ الخِيَرَةَ للهِ تعالى في أفعالِه، وهو أعلمُ بوجوهِ الحكمة فيها ليس لأحدٍ مِنْ خَلْقِه أَنْ يختار عليه» . قتل: لم يَزَلِ الناسُ يقولون: إن الوقفَ على «يختار» ، والابتداءَ ب «ما» على أنها نافيةٌ هو مذهبُ أهلِ السنةِ. ونُقِل ذلك عن جماعةٍ كأبي جعفرٍ وغيرِه، وأنَّ كونَها موصولةً متصلةً ب «يختار» غيرَ موقوفٍ عليه مذهبُ المعتزلة. وهذا الزمخشريُّ قد قَّررَ كونَها نافيةً، وحَصَّل غرضَه في كلامِه، وهو موافقٌ لكلامِ أهلِ السُّنةِ ظاهراً، وإنْ كان لا يريده. وهذا الطبريُّ مِنْ كبار أهل السنة مَنَعَ أَنْ تكونَ [ما] نافيةً قال: لئلا يكون المعنى: أنَّه لم تكنْ لهم الخيرةُ فيما مضى، وهي لهم فيما يُستقبل، وأيضاً فلم يتقدَّمْ نفيٌ «. وهذا الذي قاله ابنُ جريرٍ مَرْوِيٌّ عن ابن عباس. وقال بعضُهم: ويختار لهم ما يشاء من الرسلِ، ف» ما «على هذا واقعةٌ على العقلاء.

Hıyere (الْخِيَرَةُ) kelimesi, tıpkı tayaranın (الطِّيَرَةُ) tetayyurdan gelmesi gibi tahyîrden gelir ve masdar gibi kullanılırlar. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: “{مَا كَانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ} ifadesi, {وَيَخْتَارُ} “ve seçer” sözünün beyanıdır; zira bunun anlamı 'dilediğini seçer' demektir, bu yüzden de atıf harfi girmemiştir. Anlam ise şudur: Fiillerinde seçim hakkı Allah Teâlâ'ya aittir ve O, bu fiillerdeki hikmet cihetlerini en iyi bilendir; yarattıklarından hiçbirinin O'na karşı seçim yapma hakkı yoktur.” Derim ki: İnsanlar öteden beri {يَخْتَارُ} üzerinde durup {مَا} edatını nefiy kabul ederek onunla başlamanın Ehl-i Sünnet'in mezhebi olduğunu söyleyegelmişlerdir. Bu görüş Ebû Ca'fer ve başkaları gibi bir topluluktan nakledilmiştir; onun mevsûl olup {يَخْتَارُ} fiiline bitişik olması ve üzerinde durulmaması ise Mutezile'nin mezhebidir. İşte ez-Zemahşerî onun nâfiye olduğunu takrir etmiş ve sözünde maksadına ulaşmıştır; her ne kadar bunu kastetmese de zâhiren Ehl-i Sünnet'in sözüne muvafıktır. Ehl-i Sünnet'in büyüklerinden olan et-Taberî ise [mâ'nın] nâfiye olmasını menedip şöyle demiştir: “Ta ki anlam, geçmişte onların seçme hakkı olmadığı halde gelecekte olacağı şeklinde anlaşılmasın; ayrıca daha önce geçen bir nefiy de yoktur.” İbn Cerîr'in bu söylediği İbn Abbâs'tan rivayet edilmiştir. Bazıları ise: 'Ve onlar için elçilerden dilediğini seçer' demişlerdir; buna göre {مَا} akıl sahiplerine racidir.

قوله: {قُلْ أَرَأَيْتُمْ} : «أَرَأَيْتُمْ» و «جَعَلَ» تنازعا في «الليلَ» وأعملَ الثاني. ومفعولُ «أَرَأَيْتُم» هي جملةُ الاستفهامِ بعده. والعائدُ منها على «الليل» محذوفٌ، وتقديرُه: بضياءٍ بعدَه. وجوابُ الشرطِ محذوفٌ. وتحريرُ هذا قد مَضَى في الأنعام فهو نظيرُه.

{قُلْ أَرَأَيْتُمْ} “De ki: Gördünüz mü? / Söyler misiniz?” ifadesi: {أَرَأَيْتُمْ} ve {جَعَلَ} fiilleri {الَّيْلَ} “gece” kelimesinde tenâzu' etmiş ve ikinci fiil amel ettirilmiştir. {أَرَأَيْتُمْ} fiilinin mef'ûlü ise kendisinden sonraki istifham cümlesidir. Bu cümleden {الَّيْلَ} kelimesine dönen âid zamir mahzuftur ve takdiri 'ondan sonra bir aydınlıkla' şeklindedir. Şartın cevabı mahzuftur. Bunun tahkiki el-En'âm suresinde geçmişti; nitekim bu da onun benzeridir.

و «سَرْمَداً» مفعولٌ ثانٍ، إنْ كان الجَعْلُ تصييراً، أو حالٌ إن كان خَلْقاً وإنشاءً. والسَّرْمَدُ: الدائمُ الذي لا ينقطعُ. قال طرفة:

{سَرْمَداً} “sürekli” kelimesi; şayet 'ce'l' (kılmak) dönüştürme anlamındaysa ikinci mef'ûldür, yok eğer yaratma ve inşa anlamındaysa hâldir. Sermed; kesintiye uğramayan süreklidir. Tarafe şöyle demiştir:

٣٦٢٤ - لَعَمْرُكَ ما أَمْريْ عليَّ بغُمَّةٍ ... نهاري ولا لَيْلي عَلَيَّ بسَرْمَدِ

3624 - Ömrüne andolsun ki işim benim için kapalı değildir ... Ne gündüzüm ne de gecem benim için süreklidir.

والظاهرُ أنَّ ميمَهُ أصليةٌ، ووزنُه فَعْلَل كجَعْفَر. وقيل: هي زائدةٌ. واشتقاقُه من السَّرْد، وهو تتابُعُ الشيءِ على الشيءِ، إلاَّ أنَّ زيادةِ الميمِ وَسَطاً وأخيراً لا يَنْقاسُ نحو: دُلامِص، وزُرْقُم، من الدِّلاص والزُّرْقَة.

Zâhir olan mîm harfinin asıl olmasıdır ve vezni Ca'fer gibi 'fa'lel'dir (فَعْلَل). Mîm'in zâid olduğu da söylenmiştir. Türetilişi ise serd (السَّرْد) kökünden gelir ki bu da bir şeyin bir şey ardınca peş peşe gelmesidir; ancak mîm harfinin ortada ve sonda zâid olması kılâstan (الدِّلَاص) gelen 'dülâmıs' (دُلَامِص) ve zürkadan (الزُّرْقَة) gelen 'zurkum' (زُرْقُم) gibi kıyasa uymaz.

قوله: {إلى يَوْمِ} متعلقٌ ب «جَعَل» ، أو ب «سَرْمداً» ، أو بمحذوفٍ على أنه صفةٌ ل «سَرْمَداً» .

{إلى يَوْمِ} “gününe kadar” ifadesi: {جَعَلَ} fiiline yahut {سَرْمَداً} kelimesine yahut {سَرْمَداً} için bir sıfat olarak mahzuf bir şeye taalluk eder.

قوله: {لِتَسْكُنُواْ فِيهِ وَلِتَبتَغُواْ} : من باب اللَّفِّ والنشر. ومنه:

{لِتَسْكُنُواْ فِيهِ وَلِتَبتَغُواْ} “İçinde dinlenesiniz ve arayasınız diye” ifadesi: Lef ve neşr bâbındandır. Şairin şu sözü de bu kabildendir:

٣٦٢٥ - كأنَّ قلوبَ الطيرِ رَطْباً ويابساً ... لدى وَكْرِها العُنَّابُ والحَشَفُ البالي

3625 - Sanki kuşların kalpleri -tazesi ve kurusuyla- ... Yuvalarında hünnap ve çürümüş kuru hurmadır.

قوله: {مَآ إِنَّ مَفَاتِحَهُ} : «ما» موصولةٌ بمعنى الذي،

{مَآ إِنَّ مَفَاتِحَهُ} “öyle ki onun anahtarları...” ifadesinde: {مَا} 'ellezî' (الَّذِي) manasında ism-i mevsûldür;

صلتُها «إنَّ» وما في حَيِّزها، ولهذا كُسِرَتْ. ونَقَل الأخفش الصغير عن الكوفيين مَنْعَ الوَصْلِ ب «إنَّ» ، وكان يَسْتَقْبح ذلك عنهم. يعني لوجودِه في القرآن.

Sılası 'inne' (إِنَّ) ve onun ihata ettiği unsurlardır; bu sebeple [hemzesi] kesreli okunmuştur. Küçük Ahfeş, Kûfelilerden 'inne' (إِنَّ) ile sıla yapılmasının caiz görülmediğini nakletmiş ve Kur'an'da yer almasından dolayı onların bu görüşünü çirkin bulmuştur.

قوله: {لَتَنُوءُ بالعصبة} فيه وجهان، أحدُهما: أنَّ الباءَ للتعديةِ كالهمزةِ، ولا قَلْبَ في الكلام. والمعنى: لَتُنِيْءُ المفاتيحُ العُصْبَةَ الأقوياءَ، كما تقولُ: أَجَأْتُه وجِئْتُ به، وأَذْهَبْتُه وذَهَبْتُ به. ومعنى ناء بكذا: نَهَضَ بِهِ بثِقَلٍ. قال:

{لَتَنُوءُ بالعصبة} “güçlü bir topluluğa bile ağır gelirdi” ifadesinde iki vecih vardır: Birincisi; bâ harfi hemze gibi ta'diye içindir ve kelamda kalp yoktur. Anlamı: 'Anahtarlar güçlü bir topluluğu bile ağırlaştırıp büker' demektir; nitekim 'ece'tühû' (أَجَأْتُهُ) ve 'ci'tü bihî' (جِئْتُ بِهِ - onu getirdim) yahut 'ezhebtühû' (أَذْهَبْتُهُ) ve 'zehebtü bihî' (ذَهَبْتُ بِهِ - onu götürdüm) dersin. 'Nâe bi-kezâ' (نَاءَ بِكَذَا) ifadesinin anlamı ise 'onu ağırlıkla kaldırdı' demektir. Şair şöyle demiştir:

٣٦٢٦ - تَنُوْءُ بأُخْراها فَلأْياً قِيامُها ... وَتَمْشِي الهوينى عن قَريبٍ فَتَبْهَرُ

3626 - Arka kısmıyla ağırlaşarak güçlükle kalkar ... Yakından yavaş yavaş yürür de nefesi daralır.

وقال أبو زيد: «نُؤْتُ بالعَمَل أي: نَهَضْتُ» . قال:

Ebû Zeyd şöyle demiştir: “'Nü'tü bi'l-'ameli' (نُؤْتُ بِالْعَمَلِ), yani 'işi yüklenip kalktım' demektir.” Şair şöyle demiştir:

٣٦٢٧ - إذا وَجَدْنا خَلَفاً بِئْسَ الخَلَفْ ... عبداً إذا ما ناء بالحِمْلِ وَقَفْ

3627 - Bir halef bulduğumuzda ne kötü bir haleftir o! ... Yükü yüklenip kalktığında durup kalan bir köle!

وفَسَّره الزمخشريُّ بالإِثْقال. قال: «يُقال: ناء به الحِمْلُ، حتى أَثْقله وأماله» وعليه يَنْطبقُ المعنى أي: لَتُثْقِلُ المفاتحُ العُصْبةَ.

ez-Zemahşerî bunu ağırlaştırmakla tefsir etmiştir. O şöyle demiştir: “'Nâe bihi'l-hımlu' (Yük ona ağır geldi, nihayet onu ağırlaştırıp eğdi) denir.” Mana da buna uygun düşer, yani 'anahtarlar topluluğu ağırlaştırır/büker' demektir.

والثاني: أنَّ في الكلام قَلْباً، والأصلُ: لَتَنُوْءُ العُصْبةُ بالمفاتحِ، أي:

İkincisi: Sözde kalp vardır; aslolan: 'Topluluk anahtarları güçlükle taşır' demektir, yani:

لَتَنْهَضُ بها. قاله أبو عبيد، كقولهم: «عَرَضْتُ الناقةَ على الحَوْضِ» . وقد تقدم الكلامُ في القَلْبِ، وأنَّ فيه ثلاثةَ مذاهبَ.

Onları [ağırlıkla] kaldırır demektir. Bunu Ebû Ubeyd söylemiştir; nitekim onların: 'Deveyi havuzun önüne sundum' sözü de böyledir. Kalp meselesi ve bu hususta üç mezhep bulunduğu daha önce geçmişti.

وقرأ بُدَيْل بن مَيْسَرة «لَيَنُوْءُ» بالياء مِنْ تحتُ والتذكير؛ لأنه راعى المضافَ المحذوفَ. إذ التقديرُ: حِمْلُها أو ثِقْلُها. وقيل: الضَمير في «مفاتِحَه» لقارون، فاكتسب المضافُ من المضاف إليه التذكيرَ كقولِهم: «ذهبَتْ أهلُ اليمامةِ» قاله الزمخشري. يعني كما اكتسبَ «أهلُ» التأنيثَ اكتسَبَ هذا التذكيرَ.

Büdeyl b. Meysere, mahzuf muzafı gözeterek alttan yâ ile müzekker olarak [«لَيَنُوءُ»] okumuştur. Zira takdir: 'Onların yükü' yahut 'ağırlığı' şeklindedir. {مَفَاتِحَهُ} kelimesindeki zamirin Kârûn'a ait olduğu, dolayısıyla muzafın muzafun ileyhten müzekkerlik kazandığı da söylenmiştir; nitekim onların: 'Yemâme halkı gitti' (zehebet ehlü'l-Yemâme) sözü gibidir. Bunu ez-Zemahşerî söylemiştir; yani 'ehl' kelimesi nasıl müenneslik kazandıysa, bu kelime de müzekkerlik kazanmıştır.

قوله: {إِذْ قَالَ} فيه أوجهٌ: أَنْ يكونَ معمولاً لتنوءُ. قاله الزمخشري: أو ل «بغى» قاله ابنُ عطية. ورَدَّهما الشيخُ: / بأنَّ المعنى ليس على التقييد بهذا الوقتِ. أو ل «آتيناه» قاله أبو البقاء. ورَدَّه الشيخ: بأن الإِتياءَ لم يكنْ ذلك الوقتَ، أو لمحذوفٍ فقدَّره أبو البقاء: بَغَى عليهم. وهذا يَنْبغي أَنْ يُرَدَّ

{إِذْ قَالَ} “Hani demişti” ifadesinde birkaç vecih vardır: {تَنُوءُ} fiilinin ma'mûlü olmasıdır; bunu ez-Zemahşerî söylemiştir. Yahut {بَغَى} “azgınlık etti” fiilinin ma'mûlü olmasıdır; bunu İbn Atıyye söylemiştir. Şeyh [Ebû Hayyân] ise mananın bu vakitle kayıtlı olmadığı gerekçesiyle her ikisini de reddetmiştir. Yahut {آتَيْنَاهُ} “ona vermiştik” fiilinin ma'mûlü olmasıdır; bunu Ebü'l-Bekâ söylemiştir. Şeyh [Ebû Hayyân] verme işinin o vakitte gerçekleşmediği gerekçesiyle bunu da reddetmiştir. Yahut mahzuf bir fiilin ma'mûlü olmasıdır ki Ebü'l-Bekâ bunu 'onlara azgınlık etti' şeklinde takdir etmiştir. Bunun da

بما رُدَّ به قولُ ابنِ عطية. وقَدَّره الطبري: اذكُرْ، وقَدَّره الشيخُ: أظهر الفرحَ وهو مناسِبٌ.

İbn Atıyye'nin sözünün reddedildiği gerekçeyle reddedilmesi gerekir. et-Taberî bunu 'hatırla' (üzkür), Şeyh [Ebû Hayyân] ise 'sevincini açığa vurdu' şeklinde takdir etmiştir ki bu uygundur.

وقُرِىء «الفارِحين» حكاها عيسى الحجازي.

İsa el-Hicâzî'nin naklettiğine göre «الْفَارِحِينَ» şeklinde de okunmuştur.

قوله: {فِيمَآ آتَاكَ} : يجوزُ أَنْ يتعلَّقَ ب «ابْتَغٍ» ، وأَنْ يتعلَّقَ بمحذوفٍ على أنه حالٌ أي: مُتقلِّباً فيما آتاكَ. و «ما» مصدريةٌ أو بمعنى الذي.

{فِيمَآ آتَاكَ} “Sana verdiklerinde / verdikleri şeyde” ifadesi: {ابْتَغِ} “ara” fiiline taalluk etmesi caiz olduğu gibi, 'sana verilen şey içinde tasarruf ederek' takdirinde bir hâl olarak mahzuf bir şeye taalluk etmesi de caizdir. {مَا} masdariyyedir yahut 'ellezî' (الَّذِي) manasındadır.

قوله: {كَمَآ أَحْسَنَ} أي: إحْساناً كإحسانه إليك.

{كَمَآ أَحْسَنَ} “iyilik ettiği gibi” ifadesi; yani 'O'nun sana iyilik ettiği gibi bir iyilikle' demektir.

قوله: {فِي الأرض} يجوز أَنْ يتعلَّقَ ب «تَبْغِ» أو بالفساد، أو بمحذوفٍ على أنه حالٌ وهو بعيدٌ.

{فِي الأرض} “yeryüzünde” ifadesi: {تَبْغِ} “arama / isteme” fiiline yahut {الْفَسَادَ} “bozgunculuk” kelimesine yahut hâl olarak mahzuf bir şeye taalluk etmesi caizdir, ancak bu uzaktır.

قوله: {على عِلْمٍ} : حالٌ مِنْ مرفوع «أُوتِيْتُه» .

{على عِلْمٍ} “bir bilgi sayesinde” ifadesi: {أُوتِيتُهُ} “bana verildi” fiilinin merfûundan hâldir.

قوله: {عندي} إمَّا ظرفٌ ل «أُوْتِيْتُه» ، وإمَّا صفةٌ للعلم.

{عِندِي} “bende olan / katımdaki” kelimesi: Ya {أُوتِيتُهُ} “bana verildi” fiilinin zarfıdır ya da 'ilim' için bir sıfattır.

قوله: {مَنْ هُوَ أَشَدُّ} : «مَنْ» موصولةٌ أو نكرةٌ موصوفةٌ. وهو في موضع المفعولِ ب «أَهْلَكَ» . و «مِنْ قبلِه» متعلقٌ به. و «مِنَ القرون» يجوزُ فيه ذلك، ويجوزُ أَنْ يكونَ حالاً مِنْ «مَنْ هو أشدُّ» .

{مَنْ هُوَ أَشَدُّ} “daha güçlü olan kimseleri” ifadesinde: {مَنْ} ism-i mevsûl yahut mevsûfe bir nekredir; {أَهْلَكَ} “helak etti” fiilinin mef'ûlü konumundadır. {مِنْ قَبْلِهِ} “ondan önce” ifadesi ona taalluk eder. {مِنَ الْقُرُونِ} “nesillerden” ifadesi için de bu taalluk caiz olduğu gibi, {مَنْ هُوَ أَشَدُّ} ifadesinden hâl olması da caizdir.

قوله: {وَلاَ يُسْأَلُ} هذه قراءةُ العامَّةِ على البناء للمفعول، وبالياءِ مِنْ تحتُ ورَفْعِ الفعلِ. وقرأ أبو جعفر «ولا تُسْأَلْ» بالتاء مِنْ فوقُ والجزم. وابنُ سيرين وأبو العالية كذلك، إلاَّ أنه مبنيٌّ للفاعل وهو المخاطَبُ. قال ابن أبي إسحاق: «

{وَلاَ يُسْأَلُ} “sorulmaz” ifadesi: Bu, cumhurun meçhul bina ile, alttan iki noktalı ye (ي) ve fiilin ref'i ile olan kıraatidir. Ebû Ca'fer ise üstten iki noktalı te (ت) ve cezm ile «ولا تُسْأَلْ» şeklinde okumuştur. İbn Sîrîn ve Ebü'l-Âliye de aynı şekilde [okumuşlardır], ancak bu mâlûm bina iledir ve fail muhataptır. İbn Ebî İshâk şöyle demiştir: «

لا يجوزُ ذلك حتى تنصبَ المجرمين» . قال صاحب اللوامح: «هذا هو الظاهرُ؛ إلاَّ أنه لَمْ يَبْلُغْني فيه شيء. فإنْ تَرَكاه مرفوعاً فيحتمل وجهين، أحدهما: أَنْ يكونَ ِ» المجرمون «خبرَ مبتدأ محذوفٍ، أي: هم المجرمون. والثاني: أَنْ يكونَ بدلاً مِنْ أصلِ الهاءِ والميم في» ذُنوبهم «، لأنهما مرفوعا المحلِّ» يعني أنَّ ذنوباً مصدرٌ مضافٌ لفاعلِه. قال: «فحمل المجرمون على الأصلِ، كما تقدَّم لنا في قراءةِ {مَثَلاً مَّا بَعُوضَةٍ} [البقرة: ٢٦] بجرِّ بعوضة. وكان قد خَرَّجها على أن الأصلَ: بضَرْب مَثَلِ بعوضةٍ» وهذا تعسُّفٌ كثيرٌ. ولا ينبغي أَنْ يَقْرأ ابنُ سيرين وأبو العالية إلاَّ «المجرمين» بالياءِ فقط، وإنما تُرِك نَقْلُها لظهورِه.

Mücrimûn kelimesini mansub yapmadığın (el-mücrimîne demediğin) sürece bu caiz olmaz.» el-Levâmih sahibi şöyle demiştir: «Zahir olan budur; fakat bu hususta bana [bir rivayet] ulaşmadı. Eğer her ikisi de onu merfû bıraktılarsa iki ihtimal söz konusudur: Birincisi: «المجرمون» kelimesinin mahzuf bir mübtedanın haberi olmasıdır; yani 'onlar günahkârlardır' (humü'l-mücrimûn) demektir. İkincisi: {ذُنُوبِهِمْ} “günahlarından” ifadesindeki he (ـه) ve mim (م) zamirinin aslından bedel olmasıdır, çünkü bu ikisi mahallen merfûdur.» Yani zünûb masdarı failine izafe edilmiştir. [Müellif] dedi ki: «Böylece el-Mücrimûn kelimesi, daha önce {مَثَلاً مَّا بَعُوضَةٍ} [Bakara: 26] “bir sivrisineği misal olarak” kıraatinde baûdatin kelimesinin cer ile okunmasında geçtiği gibi aslına hamledilmiştir. O, bunu asıl yapının 'bir sivrisinek misali getirmekle' (bi-darbi meseli baûdatin) olduğu şeklinde tevcîh etmişti.» Bu ise oldukça zorlamadır. İbn Sîrîn ve Ebü'l-Âliye'nin sadece ye ile «المجرمين» şeklinde okumuş olmaları gerekir; bunun nakledilmeyişi ise zahir (açık) olmasındandır.

قوله: {فِي زِينَتِهِ} : إمَّا متعلِّقٌ ب «خَرَجَ» ، وإمَّا بمحذوفٍ على أنه حالٌ مِنْ فاعلِ «خَرَجَ» .

{فِي زِينَتِهِ} “ihtişamı içinde” ifadesi: Ya {خَرَجَ} “çıktı” fiiline taalluk etmektedir ya da {خَرَجَ} fiilinin failinden bir hâl olarak mahzuf bir şeye taalluk etmektedir.

قوله: {وَيْلَكُمْ} : منصوبٌ بمحذوفٍ أي: أَلْزمَكم اللهُ وَيْلَكم.

{وَيْلَكُمْ} “Yazıklar olsun size!” ifadesi: Mahzuf bir fiille mansubdur; yani 'Allah helakınızı üzerinize kılsın' (elzemekumullâhu veylekum) demektir.

قوله: {وَلاَ يُلَقَّاهَآ} أي: هذه الخَصْلَةُ، وهي الزهدُ في الدنيا والرغبةُ فيما عند الله.

{وَلاَ يُلَقَّاهَآ} “Ona kavuşturulmaz” ifadesi; yani bu haslete [kavuşturulmaz] ki o da dünyada zühd ve Allah katındakine rağbettir.

قوله: {فَخَسَفْنَا بِه وَبِدَارِه} : المشهورُ كَسْرُ هاءِ الكنايةِ في «به» و «بداره» لأجلِ كسرِ ما قبلَها. وقُرِىءَ بضمِّها. وقد تقدَّم أنها الأصلُ، وهي لغةُ الحجازِ.

{فَخَسَفْنَا بِهِ وَبِدَارِهِ} “Onu da evini barkını da yerin dibine geçirdik” ifadesi: Meşhur olan, kendisinden öncekilerin kesresinden ötürü «به» ve «بداره» kelimelerindeki kinaye he'sinin kesreli okunmasıdır. Zamme ile de okunmuştur. Bunun asıl olduğu ve Hicaz lehçesi olduğu daha önce geçmişti.

قوله: {مِن فِئَةٍ} يجوز أن تكونَ اسمَ كان، إنْ كانَتْ ناقصةً، و «له» الخبرُ، أو «يَنْصُرونه» ، وأَنْ تكونَ فاعلةً إنْ كانَتْ تامَّةً، و «يَنْصُرونه» صفةٌ ل «فِئَة» فيُحْكَمُ على موضعِها بالجرِّ لفظاً وبالرفعِ معنى؛ لأنَّ «مِنْ» مزيدةٌ فيها.

{مِن فِئَةٍ} “hiçbir topluluk” ifadesi: Eğer [kâne] nâkıs ise 'kâne'nin ismi olması caizdir; {لَهُ} “ona” yahut {يَنصُرُونَهُ} “ona yardım edecek” ise haberidir. Eğer [kâne] tamme ise fail olması caizdir; {يَنصُرُونَهُ} ifadesi de {فِئَةٍ} için sıfattır. Bu durumda lafzen mecrûr, mânen merfû olduğuna hükmedilir; zira {مِنْ} kelimesi zâiddir.

قوله: {وَيْكَأَنَّ الله} : و «ويْكَأنَّه» فيه مذاهبُ منها: أنَّ «وَيْ» كلمةٌ برأسِها وهي اسمُ فعلٍ معناها أَعْجَبُ أي أنا. والكافُ للتعليل، وأنَّ وما في حَيِّزها مجرورةٌ بها أي: أَعْجب لأنه لا يفلحُ الكافرون، وسُمِع «كما أنه لا يَعْلَمُ غفر اللهُ له» . وقياسُ هذا القولِ أَنْ يُوْقَفَ على «وَيْ» وحدها، وقد فعل ذلك الكسائيُّ. إلاَّ أنه يُنْقل عنه أنه يُعتقدُ في الكلمةِ أنَّ أصلَها: وَيْلَكَ كما سيأتي، وهذا يُنافي وَقْفَه. وأنشد سيبويه:

{وَيْكَأَنَّ الله} “Vay, demek ki Allah...” ve «ويْكَأنَّه» ifadeleri hakkında muhtelif mezhepler (görüşler) vardır; bunlardan biri: «وَيْ» kelimesinin başlı başına müstakil bir kelime olup fiil ismi (ism-i fiil) olmasıdır; anlamı 'şaşarım' (yani ben şaşarım) demektir. Kâf (ك) harfi ta'lîl (gerekçelendirme) içindir; «أنَّ» ve sılası (hükmü altındakiler) onunla mecrûrdur, yani 'Kafirlerin felaha ermemesine şaşarım' demektir. Nitekim «كما أنه لا يعلم غفر الله له» şeklinde işitilmiştir. Bu görüşün kuralı (kıyası) sadece «وَيْ» üzerinde vakıf yapılmasıdır; el-Kisâî de böyle yapmıştır. Ne var ki ileride geleceği üzere onun, bu kelimenin aslının 'veyleke' (وَيْلَكَ) olduğuna inandığı nakledilmektedir; bu ise onun vakfı ile çelişir. Sîbeveyh şu beyti inşad etmiştir:

٣٦٢٨ - وَيْ كأنْ مَنْ يكنْ له نَشَبٌ يُحْ ... بَبْ ومَنْ يَفْتَقِرْ يَعِشْ عيشَ ضُرِّ

3628 - وَيْ كأنْ مَنْ يكنْ له نَشَبٌ يُحْ ... بَبْ ومَنْ يَفْتَقِرْ يَعِشْ عيشَ ضُرِّ (Vay ki malı mülkü olan sevilir, yoksul düşen ise sıkıntı içinde bir hayat sürer!)

الثاني: قال بعضهم: قوله: «كأنَّ» هنا للتشبيه، إلاَّ أنه ذهب منها معناه، وصارت للخبرِ واليقين. وأنشد:

İkincisi: Bazıları buradaki «كأنَّ» lafzının teşbih için olduğunu, ancak ondan bu anlamın gidip haber ve yakin ifade eder hale geldiğini söylemişlerdir. Şu beyit inşad edilmiştir:

٣٦٢٩ - كأنني حين أُمْسِي لا تُكَلِّمُني ... مُتَيَّمٌ يَشْتهي ما ليس موجودا

3629 - كأنني حين أُمْسِي لا تُكَلِّمُني ... مُتَيَّمٌ يَشْتهي ما ليس موجودا (Akşam olup da benimle konuşmadığında, sanki ben var olmayan bir şeyi arzulayan tutkun bir aşığım.)

وهذا أيضاً يناسِبُه الوقفُ على «وَيْ» .

Bu [görüşe] de «وَيْ» üzerinde vakıf yapmak uygundur.

الثالث: أنَّ «وَيْكَ» كلمةٌ برأسِها، والكافَ حرفُ خطابٍ، و «أنَّ» معمولٌه محذوفٌ أي: أعلمُ أنه لا يُفْلِحُ. قاله الأخفش. وعليه قولُه:

Üçüncüsü: «وَيْكَ» kelimesinin başlı başına müstakil bir kelime olması, kâf harfinin hitap harfi olması ve «أنَّ» edatının ma'mûlünün mahzuf olmasıdır; yani 'Bilirim ki o felaha ermez' takdirindedir. Bunu el-Ahfeş söylemiştir. Şu söz de buna dayanır:

٣٦٣٠ - ألا وَيْكَ المَسَرَّةُ لا تَدُوْمُ ... ولا يَبْقى على البؤسِ النعيمُ

3630 - ألا وَيْكَ المَسَرَّةُ لا تَدُوْمُ ... ولا يَبْقى على البؤسِ النعيمُ (Bilesin ki vay haline! Sevinç baki kalmaz, darlık karşısında nimet de sürüp gitmez.)

وقال عنترةُ:

Antere de şöyle demiştir:

٣٦٣١ - ولقد شَفَى نفسي وأَبْرَأَ سُقْمَها/ ... قيلُ الفوارسِ وَيْكَ عنترَ أَقْدمِ

3631 - ولقد شَفَى نفسي وأَبْرَأَ سُقْمَها/ ... قيلُ الفوارسِ وَيْكَ عنترَ أَقْدمِ (Süvarilerin 'Gayret ey Antere, ileri atıl!' sözü ruhuma şifa vermiş, derdime derman olmuştu.)

وحقُّه أَنْ يقفَ على «وَيْكَ» وقد فعله أبو عمرو بن العلاء.

Bunun gereği «وَيْكَ» üzerinde vakıf yapılmasıdır; Ebû Amr b. el-Alâ da böyle yapmıştır.

الرابع: أنَّ أصلَها وَيْلك فحذف. وإليه ذهب الكسائيُّ ويونس وأبو حاتم. وحقُّهم أَنْ يقفوا على الكافِ كما فعل أبو عمرٍو. ومَنْ قال بهذا استشهد بالبيتين المتقدمين؛ فإنه يُحتمل أَنْ يكونَ الأصلُ فيهما: وَيْلَكَ، فحذف. ولم يُرسَمْ في القرآن إلاَّ: وَيْكأنَّ، ويْكَأنَّه متصلةً في الموضعين، فعامَّةُ القراءِ اتَّبعوة الرسمَ، والكسائيُّ وقف على «وَيْ» ، وأبو عمرٍو على وَيْكَ. وهذا كلُّه في وَقْفِ الاختبارِ دونَ الاختيارِ كنظائرَ تقدَّمَتْ.

Dördüncüsü: Aslının 'veyleke' (وَيْلك) olup [lâmın] hazfedilmiş olmasıdır. el-Kisâî, Yûnus ve Ebû Hâtim bu görüşe gitmişlerdir. Bunların gereği de Ebû Amr'ın yaptığı gibi kâf (ك) üzerinde vakıf yapmalarıdır. Bu görüşü savunanlar geçen iki beyitle istişhadda bulunmuşlardır; zira her iki beyitte de aslın 'veyleke' (وَيْلَكَ) olup hazfedilmiş olması muhtemeldir. Kur'an'da ise sadece iki yerde de bitişik olarak «وَيْكأنَّ» ve «ويْكَأنَّه» şeklinde yazılmıştır. Dolayısıyla kurrânın geneli resmi hatta uymuş, el-Kisâî «وَيْ» üzerinde, Ebû Amr ise «وَيْكَ» üzerinde vakıf yapmıştır. Bütün bunlar, daha önce geçen benzerlerinde olduğu gibi ihtiyarî değil, ihtibârî (imtihan/deneme amaçlı) vakıftadır.

الخامس: أنَّ «وَيْكأنَّ» كلَّها كلمةٌ متصلةٌ بسيطةٌ، ومعناها: ألم تَرَ، ورُبَّما

Beşincisi: «وَيْكأنَّ» lafzının tamamının bitişik, basit (tek parçalı/yalın) bir kelime olması ve anlamının 'görmedin mi?' (elem tera) demek olmasıdır. Muhtemelen

نُقِل ذلك عن ابن عباس. ونَقَلَ الكسائيُّ والفراء أنها بمعنى: أما ترى إلى صُنْعِ الله. وحكى ابن قتيبة أنها بمعنى: رَحْمَةً لك، في لغة حِمْير.

bu, İbn Abbâs'tan nakledilmiştir. el-Kisâî ve el-Ferrâ ise bunun 'Allah'ın yaptığını görmüyor musun?' anlamında olduğunu nakletmişlerdir. İbn Kuteybe, Himyer lehçesinde 'sana rahmet olsun' anlamında olduğunu nakletmiştir.

قوله: {لولا أَن مَّنَّ} قرأ الأعمشُ «لولا مَنَّ» بحذفِ «أنْ» وهي مُرادةٌ؛ لأنَّ «لولا» هذه لا يَليها إلاَّ المبتدأُ. وعنه «مَنُّ» برفع النونِ وجَرِّ الجلالةِ وهي واضحةٌ.

{لَوْلا أَن مَّنَّ} “Eğer lütfetmeseydi” ifadesi: el-A'meş, kastı bu olmakla birlikte {أَنْ} hazfiyle «لولا مَنَّ» şeklinde okumuştur; zira bu {لَوْلا} edatından sonra ancak mübteda gelir. Ondan nun'un ref'i ve Lafza-i Celâl'in cerri ile «مَنُّ» rivayeti de gelmiştir ki bu açıktır.

قوله: {لَخَسَفَ} حفص: «لَخَسَفَ» مبنياً للفاعل أي: الله تعالى. والباقون ببنائِه للمفعولِ. و «بنا» هو القائمُ مَقامَ الفاعلِ. وعبد الله وطلحةُ «لا نْخُسِفَ بنا» أي: المكان. وقيل: «بنا» هو القائمُ مَقامَ الفاعلِ، كقولك «انقُطِع بنا» وهي عبارةٌ. . . وقيل: الفاعلُ ضميرُ المَصدرِ أي: لا نخسَفَ الانخسافَ، وهي عِيٌّ أيضاً. وعن عبدِ الله «لَتُخُسِّفَ» بتاءٍ من فوقُ وتشديدِ السين مبنياً للمفعولِ، و «بنا» قائمةٌ مقامَه.

{لَخَسَفَ} “batırırdı” ifadesi: Hafs mâlûm bina ile «لَخَسَفَ» şeklinde okumuştur; yani 'Yüce Allah [batırırdı]' demektir. Diğer kıraat imamları ise meçhul bina ile okumuşlardır; fail makamına kaim olan (naib-i fail) ise {بِنَا} “bizi” ifadesidir. Abdullah ve Talha «لا نْخُسِفَ بنا» şeklinde okumuşlardır; yani 'mekan [bizi içine geçirirdi]' demektir. Denildi ki: Tıpkı 'bize engel olundu' (inkutıa binâ) sözünde olduğu gibi «بنا» ifadesi naib-i faildir... Denildi ki: Fail masdarın zamiridir; yani 'batış batardı' (lenhasefe'l-inhisâfu) takdirindedir, bu da bir acizliktir/zayıf bir ifadedir. Abdullah'tan, üstten iki noktalı te ve sin harfinin şeddesiyle meçhul bina olarak «لَتُخُسِّفَ» şeklinde rivayet edilmiştir; «بنا» ise naib-i fail makamındadır.

قوله: {تِلْكَ الدار} : مبتدأٌ وصفتُه. و «نجعلها» هو الخبرُ. ويجوز أَنْ تكونَ «الدارُ» خبراً، و «نَجْعَلُها» خبرٌ آخرُ، أو حالٌ. والأول أحسنُ.

{تِلْكَ الدَّارُ} “İşte o yurt” ifadesi: Mübteda ve sıfatıdır. {نَجْعَلُهَا} “onu kılarız” ise haberdir. {الدَّارُ} kelimesinin haber, {نَجْعَلُهَا} fiilinin de başka bir haber yahut hâl olması caizdir. Birincisi daha güzeldir.

قوله: {وَلاَ فَسَاداً} كَرَّر «لا» ليُفيدَ أنَّ كلاً منهما مستقلٌ في الآية لا مجموعُهما.

{وَلاَ فَسَاداً} “ne de bozgunculuk” ifadesinde: Âyette ikisinin toplamının değil, her birinin müstakil olduğunu ifade etmek için {لاَ} edatını tekrarlamıştır.

قوله: {فَلاَ يُجْزَى الذين} : مِنْ إقامةِ الظاهرِ مُقامَ المضمرِ تَشْنيعاً عليهم.

{فَلاَ يُجْزَى الَّذِينَ} “o kimseler cezalandırılmaz” ifadesi: Onları kınamak/kötülüklerini teşhir etmek maksadıyla zamir yerine zahir ismin ikame edilmesindendir.

قوله: {إِلاَّ مَا كَانُواْ} أي: إلاَّ مثلَ ما كانوا.

{إِلاَّ مَا كَانُواْ} “yaptıklarından başkasıyla” ifadesi; yani ancak 'yaptıklarının misliyle' demektir.

قوله: {إلى مَعَادٍ} : تنكيرُه للتعظيم أَيْ: مَعادٍ أيِّ مَعادٍ وهو مكةُ أو الجنة.

{إِلَى مَعَادٍ} “bir dönüş yerine” ifadesi: [Kelimedeki] nekre kılınma tazim içindir; yani 'öyle bir dönüş yeri ki ne dönüş yeri!' demektir; o da Mekke yahut Cennettir.

قوله: {مَن جَآءَ بالهدى} منصوبٌ بمضمرٍ أي: يعلمُ أو ب أَعْلم، إنْ جَعَلْناها بمعنى عالم وأَعْمَلْناها إعمالَه.

{مَن جَآءَ بِالْهُدَى} “hidayeti getiren kimseyi” ifadesi: Mahzuf [bir fiille] mansubdur; yani 'bilir' (ya'lemu) takdirindedir. Yahut eğer {أَعْلَمُ} lafzını 'âlim' (bilen) anlamında kabul eder ve onun amelini işletirsek {أَعْلَمُ} lafzı ile [mansubdur].

قوله: {إِلاَّ رَحْمَةً} : فيه وجهان، أحدهما: هو منقطعٌ أي لكنْ رَحِمَكَ رحمةً. والثاني: أنه متصلٌ. قال الزمخشري: «هذا كلامٌ محمولٌ على المعنى. كأنه قيل: وما ألقى إليك الكتابَ إلاَّ رحمةً» فيكونُ استثناءً من الأحوالِ أو من المفعولِ له.

{إِلاَّ رَحْمَةً} “ancak bir rahmet olarak” ifadesinde iki vecih vardır: Birincisi: Munkatı' olmasıdır; yani 'fakat [Rabbinden] bir rahmet olarak sana merhamet etti' demektir. İkincisi: Muttasıl olmasıdır. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Bu, manaya hamledilmiş bir kelamdır. Sanki 'Sana Kitab'ı ancak bir rahmet olarak indirdi' denilmiş gibidir.» Dolayısıyla bu, hâllerden yahut mef'ûlün leh'ten bir istisna olur.

قوله: {وَلاَ يَصُدُّنَّكَ} قرأ العامَّةُ بفتح الياء وضمِّ الصاد، مِنْ صَدَّه، يَصُدَّه. وقٌرِىء بضمِّ الياء وكسرِ الصاد مِنْ أصَدَّه بمعنى صَدَّه، حكاها أبو زيدٍ عن كلبٍ. قال:

{وَلاَ يَصُدُّنَّكَ} “ve sakın seni alıkoymasınlar” ifadesi: Cumhur, sad harfinin zammı ve ye harfinin fethasıyla {صَدَّهُ يَصُدُّهُ} fiilinden olmak üzere okumuştur. {صَدَّهُ} manasında {أَصَدَّهُ} fiilinden olmak üzere ye'nin zammı ve sad'ın kesresiyle de okunmuştur; bunu Ebû Zeyd, Kelb kabilesinden nakletmiştir. Şair şöyle demiştir:

٣٦٣٢ - أناسٌ أَصَدُّوا الناسَ بالسيفِ عنهم ... صُدودَ السَّوافي عن أُنوفِ المَخارِمِ

3632 - أناسٌ أَصَدُّوا الناسَ بالسيفِ عنهم ... صُدودَ السَّوافي عن أُنوفِ المَخارِمِ (Öyle insanlardır ki, rüzgârların dağ geçitlerinin burunlarını engellediği gibi insanları kılıçla kendilerinden menettiler/uzaklaştırdılar.)

وأصلُ يَصُدُّونك: يَصُدُّونَنَّك، فَفُعِل فيه ما فُعِل في {لَّيَقُولُنَّ مَا يَحْبِسُهُ} [هود: ٨] .

«يَصُدُّونك» kelimesinin aslı «يَصُدُّونَنَّك» şeklindedir; {لَّيَقُولُنَّ مَا يَحْبِسُهُ} [Hûd: 8] “Onu ne alıkoyuyor? diyeceklerdir” ayetinde yapılan [hazif ve kural], bunda da yapılmıştır.

قوله: {إِلاَّ وَجْهَهُ} : مَنْ جَعَل «شيئاً» يُطْلَق على الباري تعالى وهو الصحيح قال: هذا استثناءٌ متصلٌ، والمرادُ بالوجهِ الذاتُ، وإنما جرى على عادةِ العربِ في التعبير بالأشرفِ عن الجملة. ومَنْ لم يُطْلِقْ عليه جَعَله متصلاً أيضاً، وجعل الوجهَ ما عُمِل لأجله أو الجاهَ الذي بين الناس، أو يجعلُه منقطعاً أي: لكن هو بحاله لم يَهْلَكْ.

{إِلاَّ وَجْهَهُ} “O'nun vechi (zâtı) müstesna” ifadesi: 'Şey' lafzının Yüce Yaratıcı için de kullanılabileceğini kabul eden kimse -ki doğru olan da budur- şöyle demiştir: Bu muttasıl bir istisnadır; vech ile kastedilen ise zâttır. Bu durum, Arapların en şerefli uzuvla bütün bir varlığı ifade etme adetleri gereğince gerçekleşmiştir. Bunu O'na ıtlak etmeyen kimse ise bunu yine muttasıl kılmış ve vech kelimesini 'rızası için amel edilen şey' yahut 'insanlar arasındaki itibar/makam' olarak kabul etmiştir; yahut onu munkatı' kılar, yani 'fakat O, olduğu gibi kalır, helak olmaz' takdirindedir.

قوله: {تُرْجَعُونَ} العامَّةُ على بنائِه للمفعولِ. وعيسى على بنائِه للفاعل، وهي حسنةٌ.

{تُرْجَعُونَ} “döndürüleceksiniz” ifadesi: Cumhur meçhul bina ile okumuştur. Îsâ ise mâlûm bina ile okumuştur ki bu güzeldir.