وقرأ أبو عمرو بإدغام الراء في اللام والباقون بإظهارها. وأظهر الباءَ قبل الميم هنا ابن كثير بخلافٍ عنه، وورش عن نافع، والباقون بالإِدغم. وقد طَعَن قومٌ على قراءةِ أبي عمرو لأنَّ إدغام الراءِ في اللام عندهم ضعيفٌ.
Ebû Amr râ'nın lâm'a idğâmı ile okumuş, diğerleri ise izhar ile okumuştur. Burada mîm'den önceki bâ harfini İbn Kesîr kendisinden gelen bir ihtilafla ve Nâfi‘den rivayetle Verş izhar ile okumuş, diğerleri ise idğâm ile okumuştur. Bir grup, râ'nın lâm'a idğâmı kendilerine göre zayıf olduğu için Ebû Amr'ın kıraatine itiraz etmiştir.
قال الزمخشري:» فإنْ قلت: «كيف يَقْرأ الجازم» ؟ قلت: يُظْهِر الراءَ ويُدْغِم الباء، ومُدْغِمُ الراءِ في اللامِ لا حنٌ مخطىء خطأً فاحشاً، وراويه عن أبي عمروٍ مخطىءٌ مرتين، لأنه يَلْحَنُ ويَنْسُبُ إلى أعلمِ الناس بالعربية ما يؤُذن بجهلٍ عظيم، والسببُ في هذه الروايات قلةُ ضبطِ الرواة، وسببُ قلةِ الضبطِ قلةُ الدراية، ولا يَضْبِط نحوَ هذا إلا أهلُ النحو «قلت: وهذا من أبي القاسم غير مَرْضِيٍّ، إذ القُرَّاء مَعْنِيُّون بهذا الشأن، لأنهم تَلقَّوا عن شيوخهم الحرفَ بعد الحرفِ، فكيف يَقِلُّ ضبطُهم؟ وهو أمرٌ يُدْرَكُ بالحسِّ السمعي، والمانعُ من إدغام الراءِ في اللامِ والنونِ هو تكريرُ الراءِ وقوتها، والأقوى لا يدغم في الأضعف، وهذا مَذهبُ البصريين: الخليل وسيبويه ومَنْ تَبِعهما، وأجاز ذلك الفراء والكسائي والرؤاسي ويعقوب الحضرمي ورأسُ البصريين أبو عمرو، وليس قولُه:» إن هذه الروايةَ غَلَطٌ عليه «بمُسَلَّم. ثم ذكر الشيخ نقولاً عن القراء كثيرةً هي منصوصة في كتبهم، فلم أرَ لذكرها هنا فائدةً، فإنَّ مجموعها مُلَخَّصٌ فيما ذكرته، وكيف يُقال إن الراوي ذلك عن
ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Eğer: "Cezm ile okuyan nasıl okur?" dersen, derim ki: Râ'yı izhar eder, bâ'yı idğâm eder. Râ'yı lâm'a idğâm eden kişi ise lahin yapan (hata eden) ve fahiş bir hata işleyen kimsedir; bunu Ebû Amr'dan rivayet eden kişi ise iki kat hatalıdır. Çünkü hem lahin yapmakta hem de Arapçayı en iyi bilen kimseye büyük bir cehalete işaret eden bir şeyi nispet etmektedir. Bu rivayetlerin sebebi râvilerin zabtının azlığıdır; zabtın azlığının sebebi ise dirayetin azlığıdır. Bunun gibisini ancak nahiv ehli zabtedebilir.» Ben derim ki: Ebu'l-Kâsım'ın (Zemahşerî'nin) bu sözü kabul edilebilir değildir; zira kurrâ bu işle bizzat ilgilenmişlerdir, çünkü onlar harf harf hocalarından telakki etmişlerdir; öyleyse onların zabtı nasıl az olabilir? Üstelik bu, işitme duyusuyla idrak edilen bir husustur. Râ'nın lâm ve nûn'a idğâmına engel olan şey, râ'nın tekriri ve kuvvetidir; daha kuvvetli olan ise daha zayıf olana idğâm edilmez. Bu, Basralıların yani el-Halîl, Sîbeveyh ve onlara uyanların mezhebidir. el-Ferrâ, el-Kisâî, er-Ruâsî, Ya‘kûb el-Hadramî ve Basralıların reisi olan Ebû Amr ise buna cevaz vermiştir. Dolayısıyla onun: «Bu rivayet ona nispetle bir yanlıştır» sözü kabul edilemez. Ardından Şeyh [Ebû Hayyân], kurrâdan kitaplarında açıkça yazılı olan pek çok nakil zikretti; ancak bunların hepsinin özeti zikrettiğim hususta toplandığı için burada onları aktarmakta bir fayda görmedim. Bunu Ebû Amr'dan rivayet eden kişinin...
أبي عمروٍ مخطىءٌ مرتين، ومن جملة رُواته اليزيديُّ إمامُ النحوِ واللغةِ، وكان ينازع الكسائي رئاسته، ومحلُّ مشهور بين أهلِ هذا الشأن.
...iki kat hatalı olduğu nasıl söylenebilir? Oysa onun râvilerinden biri de nahiv ve lügat imamı olan, reislik hususunda el-Kisâî ile münazara eden ve bu ilmin ehli arasında meşhur bir makama sahip bulunan el-Yezîdî'dir.
قوله تعالى: {والمؤمنون} : يجوزُ فيه وجهان، أحدُهما: أنه مرفوعٌ بالفاعليةِ عطفاً على «الرسول» فيكونُ الوقفُ هنا، ويَدُّلُّ على صحةِ هذا ما قرأ به أمير المؤمنين عليُّ ابن أبي طالب: «وآمن المؤمنون» ، فَأَظْهَر الفعلَ، ويكون قولُه: «كلُّ آمَن» جملةً من مبتدأٍ وخبر يَدُلُّ على أنَّ جميعَ مَنْ تقدَّم ذكرُه آمَنَ بما ذكر. والثاني: أن يكون «المؤمنون» مبتدأً، و «كلٌّ» مبتدأٌ ثانٍ، و «آمن» خبرٌ عَنْ «كل» وهذا المبتدأ وخبرُه خبرُ الأولِ، وعلى هذا فلا بُدَّ من رابطٍ بين هذه الجملةِ وبين ما أخبر بها عنه، وهو محذوفٌ تقديرُه: «كلُّ منهم» وهو كقولهم: «السَّمْنُ منوانِ بدرهم» تقديرُه: منوانِ منه. قال الزمخشري: «والمؤمنون إْن عُطِفَ على الرسول كان الضميرُ الذي التنوينُ نائبٌ عنه في» كل «راجعاً إلى» الرسول «و» المؤمنون «أي: كلهم آمن بالله وملائكتِه وكتبهِ ورسلِه من المذكورين ووُقِفَ عليه، وإن كان مبتدأ كان الضميرُ للمؤمنين» .
Allah Teâlâ'nın: {والمؤمنون} “Müminler de” kavli: Bunda iki vecih caizdir: Birincisi: «الرسول» kelimesine atfen fail olmakla merfû olmasıdır; bu durumda vakıf burada olur. Müminlerin Emîri Ali b. Ebî Tâlib'in fiili açıkça zikrederek «وآمن المؤمنون» şeklinde okuması da bunun sıhhatine delalet eder. «كلُّ آمَن» kavli ise daha önce zikredilenlerin hepsinin anılan şeylere iman ettiğine delalet eden bir müpteda ve haberden oluşan cümle olur. İkincisi: «المؤمنون» kelimesinin müpteda, «كلٌّ» kelimesinin ikinci müpteda, «آمن» fiilinin «كل»den haber olması ve bu müpteda ile haberinin birincinin haberi olmasıdır. Buna göre, bu cümle ile kendisinden haber verilen şey arasında bir râbıt (bağlantı zamiri) olması gerekir ki o da «كلُّ منهم» (onların hepsi) takdirinde mahzuftur; tıpkı onların «السَّمْنُ منوانِ بدرهم» (Tereyağı iki batmanı bir dirhemedir) sözü gibidir ki takdiri: «منوانِ منه» (ondan iki batman) şeklindedir. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «"Müminler" lafzı "Resul" üzerine atfedilirse, "كل" lafzındaki tenvinin yerine geçtiği zamir zikredilenlerden hem "Resul" hem de "Müminler"e döner; yani: Onların hepsi Allah'a, meleklerine, kitaplarına ve peygamberlerine iman etti manasında olur ve üzerinde vakfedilir. Şayet müpteda olursa zamir müminlere ait olur.»
فإن قيل: هل يجوزُ أَنْ يكون «المؤمنون» مبتدأ، و «كلٌ» تأكيدٌ له، و «آمن» خبرُ هذا المبتدأ، فالجوابُ أنَّ ذلك لا يجوزُ لأنهم نَصُّوا على أنَّ «كُلاَّ» وأخواتِها لا تَقَعُ تأكيداً للمعارف إلا مضافةً لفظاً لضميرِ الأول، ولذلك رَدُّوا قولَ مَنْ قال: «إنَّ كُلاَّ في قراءة من قرأ: {إِنَّا كُلٌّ فِيهَآ} [غافر: ٤٨] تأكيدٌ لاسم إنَّ.
Şayet: «"المؤمنون" lafzının müpteda, "كلٌ" lafzının onun teyidi (te'kîdi) ve "آمن" fiilinin de bu müptedanın haberi olması caiz midir?» denilirse, cevaben denilir ki: Bu caiz değildir; zira nahivciler «küll» ve benzerlerinin maarife lafızlara ancak lafzen birincinin zamirine muzaf oldukları takdirde tekit olabileceğini açıkça belirtmişlerdir. Bu yüzdendir ki: {إِنَّا كُلٌّ فِيهَآ} [Mü'min 48] “Biz hepimiz onun içindeyiz” ayetini okuyanın kıraatinde «küll» lafzının «inne»nin isminin tekidi olduğunu söyleyen kimsenin görüşünü reddetmişlerdir.
وقرأ الأخَوَان هنا» وكتابِه «بالإِفراد والباقون بالجمعِ. وفي سورة التحريم قرأ أبو عمرو وحفص عن عاصم بالجمعِ والباقون بالإِفراد. فتلخَّص من ذلك أنَّ الأخوين يقرآن بالإِفراد في الموضعين، وأنَّ أبا عمرو وحفصاً يقرآن بالجمعِ في الموضعين، وأنَّ نافعاً وابن كثير وابن عامر وأبا بكر عن عاصم قرؤوا بالجمعِ/ هنا وبالإِفرادِ في التحريم.
Burada İki Kardeş (Hamza ve el-Kisâî) müfred olarak «وكتابِه» şeklinde, diğerleri ise cemî (çoğul) olarak okumuştur. Tahrîm Suresi'nde ise Ebû Amr ile Âsım'dan Hafs çoğul olarak, diğerleri ise müfred olarak okumuştur. Bundan şu netice çıkar: İki Kardeş her iki yerde de müfred okur; Ebû Amr ve Hafs her iki yerde de çoğul okur; Nâfi‘, İbn Kesîr, İbn Âmir ve Âsım'dan Ebû Bekr ise burada çoğul, Tahrîm'de müfred okumuştur.
فأمَّا الإِفرادُ فإنه يُراد به الجنسُ لا كتابٌ واحدٌ بعينِه، وعن ابن عباس:» الكتاب أكثر من الكتب «قال الزمخشري:» فإنْ قلت: كيف يكون الواحدُ أكثرَ من الجمع؟ قلت: لأنه إذا أُريد بالواحدِ الجنسُ، والجنسيةُ قائمةٌ في وحدات الجنس كلِّها لم يَخْرُجْ منه شيء، وأمَّا الجمعُ فلا يَدْخُل تحته إلاَّ ما فيه الجنسية من الجموع «. قال الشيخ:» وليس كما ذكر لأنَّ الجمعَ متى أُضِيف أو دَخَلَتْه الألفُ واللامُ [الجنسية] صارَ عامَّاً، ودلالةُ العامِّ دلالةٌ على كلِّ فردٍ فردٍ، فلو قال: «أَعْتَقْتُ عبيدي» لشمل ذلك كلَّ عبدٍ له، ودلالةُ الجمعِ أظهرُ في العموم في الواحدِ سواءً كانت فيه الألفُ واللامُ أو الإضافةُ، بل لا يُذْهَبُ إلى العموم في الواحدِ إلاَّ بقرينةٍ لفظيةٍ كَأَنْ يُسْتَثْنَى منه أو يوصفَ بالجمعِ نحو:
Müfred kıraate gelince, bununla bizzat tek bir kitap değil cins kastedilmektedir. İbn Abbâs'tan rivayetle: «Kitap [lafzı], kitaplar [lafzından] daha kapsamlıdır» denilmiştir. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Eğer: "Tekil nasıl çoğuldan daha kapsamlı olur?" dersen, derim ki: Çünkü tekil ile cins kastedildiğinde ve cinsiyet de cinsin bütün fertlerinde mevcut bulunduğunda, ondan hiçbir şey dışarıda kalmaz. Çoğula gelince, onun altına çoğullardan sadece cinsiyeti barındıranlar girer.» Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Onun zikrettiği gibi değildir; çünkü çoğul muzaf kılındığında veya başına [cins] harf-i tarifi girdiğinde umumi (âmm) olur; âmmın delaleti ise her bir ferde tek tek delalettir. Nitekim biri "Kölelerimi azat ettim" (أَعْتَقْتُ عبيدي) dese, bu onun bütün kölelerini kapsar. Çoğulun umum ifade etmedeki delaleti, ister harf-i tarifli ister muzaf olsun, tekile göre daha açıktır; bilakis tekil lafızda umum ancak ondan istisna yapılması veya çoğul ile sıfatlanması gibi lafzî bir karine ile kabul edilir; tıpkı...»
{إِنَّ الإنسان لَفِى خُسْرٍ إِلاَّ الذين آمَنُواْ} [العصر: ٢] «أهلك الناسَ الدينارُ الصُّفر والدرهم البيض» أو قرينةٍ معنويةٍ نحو: «نيَّةُ المؤمنِ أبلغُ مِنْ عملِه» وأقصى حالِهِ أن يكونَ مثلَ الجمعِ العامِّ إذا أريد به العمومُ «قلت: للناس خلافٌ في الجمعِ المحلَّى بأَلْ أو المضافِ: هل عمومُه بالنسبةِ إلى مراتبِ الجموعِ أم إلى أعمَّ من ذلك، وتحقيقُه في علم الأصول.
«...{إِنَّ الإنسان لَفِى خُسْرٍ إِلاَّ الذين آمَنُواْ} [Asr 2-3] “Şüphesiz insan hüsrandadır; ancak iman edenler müstesna”, "İnsanları sarı altınlar ve beyaz gümüşler helak etti" (أهلك الناسَ الدينارُ الصُّفر والدرهم البيض) misallerinde olduğu gibi yahut: "Müminin niyeti amelinden daha üstündür" (نيَّةُ المؤمنِ أبلغُ مِنْ عملِه) sözündeki gibi manevi bir karine ile kabul edilir. Tekilin en ileri hali, kendisiyle umum kastedildiğinde umumi çoğul gibi olmasıdır.» Ben derim ki: Elif-lâm ile belirlenmiş veya muzaf olan çoğulun umumunun çoğul mertebelerine göre mi yoksa bundan daha genele mi ait olduğu hususunda âlimler arasında ihtilaf vardır; bunun tahkiki ise Usûl ilminde yer alır.
قال الفارسي:» هذا الإِفرادُ ليس كإفراد المصادر وإنْ أريدَ بها الكثيرُ كقوله تعالى: {وادعوا ثُبُوراً كَثِيراً} [الفرقان: ٢٤] ولكنه كما تُفْرَدُ الأسماءُ التي يُرَاد بها الكثرةُ نحو: كَثُرَ الدينارُ والدرهمُ، ومجيئها بالألف واللامِ أكثرُ من مجيئها مضافةً، ومن الإِضافةِ: {وَإِن تَعُدُّواْ نِعْمَتَ الله لاَ تُحْصُوهَا} [إبراهيم: ٣٤] وفي الحديث: «مَنَعَتِ العراقُ درهمَها وقَفِيزها» يُراد به الكثيرُ، كما يُراد بما فيه لامُ التعريفُ «. قال الشيخ:» انتهى ملخصاً، ومعناه أنَّ المفردَ المحلَّى بالألفِ واللامِ يَعُمُّ أكثرَ من المفردِ المضافِ «.
el-Fârisî şöyle demiştir: «Bu müfred oluş, Allah Teâlâ'nın: {وادعوا ثُبُوراً كَثِيراً} [Furkan 14] “Bugün bir yok oluş değil, pek çok yok oluş çağırın” ayetinde olduğu gibi çokluk kastedilse bile masdarların müfred olması gibi değildir; aksine: "Dinar ve dirhem çoğaldı" (كَثُرَ الدينارُ والدرهمُ) misalinde olduğu gibi çokluk kastedilen isimlerin müfred kılınması gibidir. Bunların elif-lâmlı gelmesi muzaf olarak gelmesinden daha çoktur. Muzaf olarak gelmesine misal: {وَإِن تَعُدُّواْ نِعْمَتَ الله لاَ تُحْصُوهَا} [İbrâhim 34] “Eğer Allah'ın nimetini sayacak olsanız sayamazsınız” ayetidir. Hadiste de: "Irak dirhemini ve kile ölçeğini menetti" (مَنَعَتِ العراقُ درهمَها وقَفِيزها) buyrulmuştur ki bununla tıpkı harf-i tarifli olanda kastedildiği gibi çokluk kastedilmektedir.» Şeyh [Ebû Hayyân]: «[el-Fârisî'nin sözü] özetle sona erdi; bunun manası şudur: Harf-i tarifli müfred lafız, muzaf olan müfred lafızdan daha fazla umum ifade eder» demiştir.
قلت: وليس في كلامه ما يدُلُّ على ذلك البتةَ، إنما فيه أنَّ مجيئها في الكلامِ مُعَرَّفةً بأل أكثرُ من مجيئها مضافةً، وليس فيه تَعَرُّضٌ لكثرةِ عمومٍ ولا قِلَّتِهِ.
Ben derim ki: Onun sözünde buna delalet eden hiçbir şey kesinlikle yoktur; onun sözünde yalnızca lafızların kelamda elif-lâm ile marife olarak gelmesinin muzaf olarak gelmesinden daha çok olduğu belirtilmektedir, yoksa umumun çokluğuna veya azlığına dair bir temas yoktur.
وقيل: المرادُ بالكتابِ هنا القرآن فيكونُ المرادُ الإِفرادَ الحقيقي. وأمَّا الجمعُ فلإِرادةِ كلِّ كتابٍ، إذ لا فرق بين كتابٍ وكتابٍ، وأيضاً فإنَّ فيه مناسبةً لِما قبلَه وما بعدَه من الجمعِ.
Burada «kitap» lafzı ile Kur'ân'ın kastedildiği, dolayısıyla hakiki tekilin kastedilmiş olduğu da söylenmiştir. Çoğula gelince, bütün kitaplar kastedildiği içindir; zira hiçbir kitap arasında fark yoktur. Ayrıca bu, öncesindeki ve sonrasındaki çoğul ifadelere de uygun düşmektedir.
ومَنْ قَرَأ بالتوحيدِ في التحريم فإنما أراد به الإِنجيلَ كإرادة القرآن هنا، ويجوزُ أن يُرادَ به أيضاً الجنسُ. وقد حَمَل على لفظ» كُل «في قوله:» آمن «فَأَفْرَدَ الضميرَ وعلى معناه فجمع في قوله:» وقالوا سَمِعْنَا «. قال الزمخشري:» ووحَّد ضمير «كل» في «آمَنَ» على معنى: كُلُّ واحدٍ منهم آمَنَ، وكان يجوزُ أن يُجْمَعَ كقولِه تعالى: {وَكُلٌّ أَتَوْهُ دَاخِرِينَ} [النمل: ٨٧] .
Tahrîm Suresi'nde tekil olarak okuyan kimse, burada Kur'ân'ın kastedildiği gibi onunla İncil'i kastetmiştir; cinsin kastedilmiş olması da caizdir. Nitekim «آمَنَ» kavlinde «küll» lafzına hamletmiş ve zamiri tekil getirmiş, «وقالوا سَمِعْنَا» kavlinde ise onun manasına hamletmiş ve çoğul getirmiştir. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «"آمَنَ" fiilinde "küll" lafzının zamirini: "Onlardan her biri iman etti" manası üzere tekil getirmiştir; oysa Allah Teâlâ'nın: {وَكُلٌّ أَتَوْهُ دَاخِرِينَ} [Neml 87] “Ve hepsi O'na boyun eğmiş olarak geldiler” kavlinde olduğu gibi çoğul getirilmesi de caiz olurdu.»
وقرأ يَحْيى بن يَعْمر - ورُويت عن نافع - «وكُتْبِهِ ورُسْلِهِ» بإسكانِ العينِ فيهما. ورُوي عن الحسن وأبي عمرو تسكينُ سين «رُسْله» .
Yahyâ b. Ya‘mer -Nâfi‘den de rivayet edilmiştir- her ikisinde de ayn harfinin (ortadaki harfin) sükûnu ile «وكُتْبِهِ ورُسْلِهِ» şeklinde okumuştur. el-Hasan ve Ebû Amr'dan da «رُسْله» kelimesindeki sîn harfini sükûn ile okudukları rivayet edilmiştir.
قوله: {لاَ نُفَرِّقُ} هذه الجملةُ منصوبةٌ بقولٍ محذوف تقديرُه: يقولون لا نُفرِّق، ويجوز أن يكونَ التقديرُ: يقول، يعني يجوزُ أَنْ يراعى لفظُ «كل» تارةً ومعناها أخرى في ذلك القولِ المقدرِ، فَمَنْ قَدَّر «يقولون» راعى معناها، وَمَنْ قدَّر «يقول» راعى لفظَها، وهذا القَولُ المضمرُ في محلِّ نصبٍ على الحالِ ويجوزُ أَنْ يكونَ في محلِّ رفعٍ لأنه خبرٌ بعد خبرٌ، قاله الحوفي.
Allah Teâlâ'nın: {لاَ نُفَرِّقُ} “Hiçbirini ayırt etmeyiz” kavli: Bu cümle: «يقولون لا نُفرِّق» (Ayırt etmeyiz derler) takdirinde mahzuf bir kavil (söz) ile mansubdur. Takdirin «يقول» (der) olması da caizdir; yani takdir edilen o kavil lafzında bazen «küll» kelimesinin lafzı, bazen de manası gözetilebilir. Kim «يقولون» takdir ederse manasını gözetmiş olur, kim de «يقول» takdir ederse lafzını gözetmiş olur. Bu gizli kavil hâl olmak üzere mahallen mansubdur; el-Hûfî'nin belirttiğine göre haberden sonra haber olduğu için mahallen merfû olması da caizdir.
والعامَّةُ على «لا نفرِّقُ» بنون الجمعِ. وقرأ ابن جبير وابن يعمر وأبو زرعة ويعقوب، ورُويت عن أبي عمرو أيضاً: «لا يُفَرِّقُ» بياء الغيبة حملاً على لفظ «كل» .
Cumhur çoğul nûn'u ile «لا نفرِّقُ» şeklinde okumuştur. İbn Cübeyr, İbn Ya‘mer, Ebû Zür‘a ve Ya‘kûb -Ebû Amr'dan da rivayet edilmiştir- «küll» kelimesinin lafzına hamlederek gaib yâ'sı ile «لا يُفَرِّقُ» şeklinde okumuşlardır.
وروى هارون أن في مصحف عبد الله «لا يُفَرِّقون» بالجمعَ حَمْلا على معنى «كل» ، وعلى هاتين القراءتين فلا حاجةَ إلى إضمارِ قولٍ، بل الجملةُ المنفيةُ بنفسِها: إمَّا في محلِّ نصبٍ على الحالِ، وإمَّا في محلِّ رفعٍ خبراً ثانياً كما تقدَّم في ذلك القولِ المضمرِ.
Hârûn, Abdullah'ın mushafında «küll» kelimesinin manasına hamledilerek çoğul ile «لا يُفَرِّقون» şeklinde olduğunu rivayet etmiştir. Bu iki kıraate göre gizli bir kavle ihtiyaç kalmaz; aksine menfî cümlenin kendisi, o gizli kavilde daha önce geçtiği gibi ya hâl olmak üzere mahallen mansub yahut ikinci haber olmak üzere mahallen merfû olur.
قوله: {بَيْنَ أَحَدٍ} متعلِقٌ بالتفريقِ، وأُضيف «بين» إلى أحد وهو مفرد، وإنْ كان يقتضي إضافَتَه إلى متعدد نحو: «بين الزيدين» أو «بين زيد وعمرو» ، ولا يجوزُ «بين زيد» ويَسْكُت: إمَّا لأنَّ «أحداً» في معنى العموم وهو «أحد» الذي لا يُسْتعمل إلا في الجَحْد ويُراد به العمومُ، فكأنه قيل: لا نفرِّقُ بين
Allah Teâlâ'nın: {بَيْنَ أَحَدٍ} “hiçbiri arasında” kavli tefrik (ayırma) fiiline müteallıktır. «بين» kelimesinin «بين الزيدين» (iki Zeyd arasında) veya «بين زيد وعمرو» (Zeyd ile Amr arasında) misallerinde olduğu gibi birden fazla şeye izafe edilmeyi gerektirmesine rağmen tekil olan «أحد» lafzına izafe edilmesi ve tek başına «بين زيد» (Zeyd arasında) deyip susmanın caiz olmaması ya «أحد» kelimesinin umum manasında olması -ki bu, sadece olumsuzlukta kullanılan ve umum kastedilen «ehad» lafzıdır- sebebiyledir; sanki şöyle denilmiş gibidir: Ayırt etmeyiz...
الجميعِ من الرسل. قال الزمخشري: كقوله: {فَمَا مِنكُمْ مِّنْ أَحَدٍ عَنْهُ حَاجِزِينَ} [الحاقة: ٤٧] ، ولذلكَ دَخَل عليه «بين» وقال الواحدي: «وبين» تقتضي شيئين فصاعداً، وإنما جاز ذلك مع «أحد» وهو واحدٌ في اللفظِ، لأنَّ «أحداً» يجوزُ أَنْ يُؤَدَّى عن الجميعِ، قال الله تعالى: {فَمَا مِنكُمْ مِّنْ أَحَدٍ عَنْهُ حَاجِزِينَ} وفي الحديث: «ما أُحِلَّتْ الغنائمُ لأحدٍ سودِ الرؤوسِ غيرِكم» يعني فوصَفَه بالجمع، لأنَّ المرادَ به جمعٌ. قال: «وإنَّما جازَ ذلكَ لأن» أحداً «ليس كرجل يجوز أن يُثَنَّى ويُجْمع، وقولُك:» ما يفعل هذا أحدٌ «تريد ما يفعلُه الناسُ كلُّهم، فلمٌا كان» أحد «يؤدَّى عن الجميع جاز أَنْ يُسْتعمل معه لفظُ» بَيْن «وإنْ كان لا يجوز أَنْ تقولَ:» لا نفرِّقُ بين رجلٍ منهم «.
...«elçilerin tümü arasında.» ez-Zemahşerî şöyle demiştir: Tıpkı Allah Teâlâ'nın: {فَمَا مِنكُمْ مِّنْ أَحَدٍ عَنْهُ حَاجِزِينَ} [Hâkka 47] “Sizden hiçbiriniz de buna engel olamazdınız” kavli gibidir; bu sebepledir ki başına «بين» dahil olmuştur. el-Vâhidî ise şöyle demiştir: «"بين" kelimesi iki veya daha fazla şeyi gerektirir. "أحد" lafzı ise tekil olmasına rağmen bunun caiz olması, "أحد" lafzının çoğul yerine kullanılabilmesi sebebiyledir. Nitekim Allah Teâlâ: {فَمَا مِنكُمْ مِّنْ أَحَدٍ عَنْهُ حَاجِزِينَ} “Sizden hiçbiriniz de buna engel olamazdınız” buyurmuştur; hadiste de: "Ganimetler sizden başka siyah başlı hiçbir kimseye helal kılınmamıştır" (ما أُحِلَّتْ الغنائمُ لأحدٍ سودِ الرؤوسِ غيرِكم) buyrulmuştur; yani onunla çoğul kastedildiği için onu çoğul ile sıfatlamıştır.» Şöyle devam etmiştir: «Bunun caiz olmasının sebebi, "أحد" lafzının tesniyesi ve cemisi yapılabilen "adam" (رجل) lafzı gibi olmamasıdır; nitekim senin: "Bunu hiçbir kimse yapmaz" (ما يفعل هذا أحدٌ) sözünle insanların tamamının bunu yapmadığını kastetmendir. "أحد" lafzı bütünün yerine geçebildiği için, senin: "Onlardan bir adam arasında ayırt etmeyiz" (لا نفرِّقُ بين رجلٍ منهم) demen caiz olmasa da onunla birlikte "بَيْن" lafzının kullanılması caiz olmuştur.»
قلت: وقد رَدَّ بعضُهم هذا التأويلَ فقال:» وقيل إنَّ «أحداً» بمعنى جميع، والتقديرُ: بين جميعِ رسلهِ «ويَبْعُدُ عندي هذا التقديرُ، لأنه لا ينافي كونَهم مفرِّقين بين بعضِ الرسلِ، والمقصودُ بالنفي هو هذا؛ لأن اليهود والنصارى ما كانوا يُفَرِّقون بين كلَّ الرسلِ بل البعضُ. وهو محمد ﷺ فَثَبَت أنَّ التأويل الذي ذكروه باطلٌ، بل معنى الآية: لا نفرِّق بين أحدٍ من رسلهِ وبين غيرهِ في النبوة، وهذا وإنْ كان في نفسه صحيحاً إلا أنَّ القائلين بكونِ» أحد «بمعنى جميع، وإنما يريدون في العمومِ المُصَحِّح لإِضافة» بين «إليه/، ولذلك يُنَظِّرونه بقولِه تعالى: {فَمَا مِنكُمْ مِّنْ أَحَدٍ} وبقوله:
Ben derim ki: Bazıları bu tevili reddederek şöyle demiştir: «"أحد" lafzının bütün (cemî‘) manasında olduğu ve takdirin: "Resullerinin bütünü arasında" şeklinde olduğu söylenmiştir. Bana göre bu takdir uzaktır; çünkü bu onların peygamberlerin bazısı arasında ayrım yapmalarına aykırı değildir; oysa nefy ile kastedilen bizzat budur. Zira Yahudiler ve Hristiyanlar bütün peygamberler arasında değil, bazısı arasında ayrım yapıyorlardı ki o da Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir. Böylece zikrettikleri tevilin bâtıl olduğu sabit olur; aksine ayetin manası: "Peygamberlik hususunda O'nun elçilerinden hiçbiri ile bir başkası arasını ayırt etmeyiz" demektir.» Bu görüş kendi içinde doğru olsa da «أحد» lafzının «bütün/cemî‘» manasında olduğunu söyleyenler, sadece «بين» kelimesinin ona izafe edilmesini sahih kılan umumiliği kastetmektedirler. Bu yüzdendir ki onlar bunu Allah Teâlâ'nın: {فَمَا مِنكُمْ مِّنْ أَحَدٍ} “Sizden hiçbiriniz” kavliyle ve şairin şu sözüyle örneklendirirler:
١١٤٦ - إذا أمورُ الناسِ دِيكَتْ دُوْكاً ... لا يَرْهَبُون أحداً رَأَوْكا
1146 - İnsanların işleri birbirine karıştığında / Seni gördüklerinde hiçbir kimseden korkmazlar.
فقال:» رَأَوْكَ «اعتباراً بمعنى الجميعِ المفهومِ من» أحد «.
«أحد» lafzından anlaşılan çoğul manasını dikkate alarak [çoğul sigasıyla] «رَأَوْكَ» (seni gördüklerinde) demiştir.
وأمَّا لأن ثَمَّ معطوفاً محذوفاً لدلالةِ المعنى عليه، والتقديرُ:» لا نفرِّقُ بين أحدٍ من رسلهِ وبين أحدٍ، وعلى هذا فأحد هنا ليس الملازمَ للجحدِ ولا همزتُه أصليةٌ بل هو «أحد» الذي بمعنى واحد وهمزتُه بدلٌ من الواو، وحَذْفُ المعطوفِ كثيرٌ جداً [نحو] :
Yahut da mananın delalet etmesi sebebiyle orada mahzuf bir matuf bulunduğu içindir; takdiri de şöyledir: «لا نفرِّقُ بين أحدٍ من رسلهِ وبين أحدٍ» (O'nun elçilerinden biri ile diğeri arasını ayırt etmeyiz). Buna göre buradaki «أحد», olumsuzluğa mülazım olan [ehad] değildir ve hemzesi de asıl değildir; bilakis «bir» manasındaki «ehad» olup hemzesi vâv'dan bedeldir. Matufun hazfedilmesi ise pek çoktur; [tıpkı]:
{سَرَابِيلَ تَقِيكُمُ الحر} [النحل: ٨١] أي: والبرد، [وقوله] :
{سَرَابِيلَ تَقِيكُمُ الحر} [Nahl 81] “Sizi sıcaktan koruyacak elbiseler” yani: ve soğuktan; [ve şu sözdeki gibi]:
١١٤٧ - فما كانَ بين الخيرِ لو جاءَ سالماً ... أبو حُجُرٍ إلاَّ ليالٍ قلائِلُ
1147 - Eğer Ebû Hucr sağ salim gelseydi, hayır ile [benim] aramda / Ancak birkaç gece kalmıştı.
أي: بينَ الخيرِ وبيني.
Yani: Hayır ile benim aramda.
و «مِنْ رسله» في محلِّ جرٍ لأنه صفةٌ ل «أحد» ، و «قالوا» عطفٌ على «آمَنَ» ، وقد تقدَّم أنه حَمَل على معنى «كُل» .
«مِنْ رسله» ifadesi «أحد» kelimesinin sıfatı olduğu için cer mahallindedir. «وقالوا» lafzı «آمَنَ» üzerine matuftur; daha önce geçtiği üzere «كُل» lafzının manasına hamledilmiştir.
قوله: {غُفْرَانَكَ} منصوبٌ: إمَّا على المصدريةِ. قال الزمخشري: «منصوبٌ بإضمارِ فعلِه، يقال:» غفرانَك لا كُفْرانَك «أي: نَسْتغفرك ولا نَكْفرك» فقدَّره جملةً خبريةً، وهذا ليس مذهبَ سيبويه، إنما مذهبُه تقديرُ ذلك بجملةٍ طلبية كأنه قيل: «اغفْر غفرانَك» . ونَقَلَ ابنُ عطيَة هذا قولاً عن الزجاج، والظاهر أنَّ هذا من المصادرِ اللازمِ إضمارُ عاملِها لنيابتِها عنه، وقد اضطربَ فيها كلامُ ابن عصفور، فَعَدَّها تارةً مع ما يلزمُ فيه إضمارُ الناصبِ نحو: «سبحانَ الله ورَيْحَانَه» ، و «غفرانَك لا كفرانكَ» ،
Allah Teâlâ'nın: {غُفْرَانَكَ} “Bağışlamanı dileriz” kavli mensubdur: ya mef'ûl-i mutlak (masdariyet) üzere [mensubdur]. Zemahşerî şöyle demiştir: «Fiilinin gizlenmesiyle mensubdur; denilir ki: "غفرانَك لا كُفْرانَك" yani: Senden bağışlanma dileriz ve Sana nankörlük etmeyiz.» Böylece o bunu haberî bir cümle olarak takdir etmiştir. Bu ise Sîbeveyh'in mezhebi değildir; zira onun mezhebi bunu talebî bir cümle ile takdir etmektir, sanki şöyle denilmiş gibidir: «اغفْر غفرانَك» (Bağışlamanla bağışla). İbn Atiyye bunu Zeccâc'dan bir görüş olarak nakletmiştir. Zahir olan şudur ki bu, fiilinin yerine geçmesi sebebiyle amilinin gizlenmesi zorunlu olan masdarlardandır. Bu hususta İbn Usfûr'un sözü muztarip olmuş (çelişmiş); onu kimi zaman nâsıbının gizlenmesi zorunlu olanlar arasında saymış, «سبحانَ الله ورَيْحَانَه» ve «غفرانَك لا كفرانكَ» gibi;
وتارةً مع ما يجوزُ إظهارُ عاملهِ. والطلبُ في هذا البابِ أكثرُ، وقد تقدَّم لك نحوٌ من هذا في أولِ الفتحة.
ve bazen de amilinin açığa çıkarılması caiz olanlar arasında saymıştır. Bu bâbda talep [ifade eden takdir] daha yaygındır. Fâtiha Suresi'nin başında bunun bir benzeri geçmişti.
والمصير: اسمُ مصدرٍ مِنْ صارَ يصير أي: رَجَعَ، وقد تقدَّم لك في قوله: {المحيض} [البقرة: ٢٢٢] أنَّ في المَفْعِل من الفعلِ المعتلِّ العينِ بالياءِ ثلاثةَ مذاهبَ وهي: جريانُه مَجْرَى الصحيح، فيُبْنى اسمُ المصدرِ منه على مَفْعَل بالفتح، والزمانُ والمكانُ بالكسرِ نحو: ضَرَبَ يَضْرِبَ مَضْرِباً، أو يُكْسَرُ مطلقاً، أو يُقْتَصَرُ فيه على السَّماعِ فلا يَتَعَدَّى وهو أعدلُهَا، ويُطلَق المصيرُ على المعنى، ويُجْمَعُ على مُصْران كرغيفَ ورُغْفان، ويُجْمَع مُصْران على مَصارين.
el-Masîr (المصير): صار - يصير fiilinden ism-i masdardır, yani “döndü” demektir. {المحيض} [Bakara 222] kavlinde geçtiği üzere, aynul-fiili yâ olan mutel fiilden gelen «مَفْعِل» vezninde üç mezhep vardır: Sahih fiil gibi işlem görüp ism-i masdarı fetha ile «مَفْعَل», zaman ve mekân ismi ise kesra ile «مَفْعِل» vezninde yapılır (tıpkı ضَرَبَ يَضْرِبُ مَضْرِباً gibi); ya da mutlak olarak kesralı yapılır; yahut semâî oluşuyla yetinilip kıyas yapılmaz ki en mutedil olanı da budur. Masîr, bağırsak manasına da gelir ve رغيف - رُغْفان gibi çoğulu مُصْران olarak gelir; مُصْران kelimesinin çoğulu da مَصارين şeklinde yapılır.
قوله تعالى: {لاَ يُكَلِّفُ الله نَفْساً إِلاَّ وُسْعَهَا} : «وُسْعَها» مفعولٌ ثانٍ. وقال ابنُ عطية: «يُكَلِّفُ» يتعدَّى إلى مفعولَيْنِ، أحدُهما محذوفٌ، تقديرُه: عبادةً أو شيئاً «. قال الشيخ:» إن عَنى أنَّ أصلَه كذا فهو صحيحٌ، لأنَّ قولَه: «إلاَّ وُسْعَها» استثناءٌ مفرغٌ من المفعولِ الثاني، وإنْ عَنَى أنَّه محذوفٌ في الصناعة فليس كذلك، بل الثاني هو «وُسْعَها» نحو: وما أعطَيْتُ زيداً إلا درهماً «و» ما ضربْتُ إلا زيداً «هذا في الصناعة هو المفعولُ وإن كان أصلُه: ما أعطيت زيداً شيئاً إلاّ درهماً» . والوُسْعُ: ما يَسَعُ الإِنسانَ، ولا يَضِيقُ عليه، ولا يَخْرج منه.
Allah Teâlâ'nın: {لاَ يُكَلِّفُ الله نَفْساً إِلاَّ وُسْعَهَا} “Allah hiçbir kimseye gücünün yettiğinden fazlasını yüklemez” kavlinde: «وُسْعَها» ikinci mef‘ûldür. İbn Atiyye şöyle demiştir: «يُكَلِّفُ fiili iki mef‘ûl alır; bunlardan biri mahzuftur ve takdiri: ibadeten (عبادةً) veya şey'en (شيئاً) şeklindedir.» Şeyh [Ebû Hayyân] der ki: «Eğer bunun aslının böyle olduğunu kastettiyse doğrudur; çünkü
وقرأ ابنُ أبي عَبْلَة: «إلا وَسِعَها» جَعَلَه فعلاً ماضياً، وخَرَّجُوا هذه القراءةَ على أنَّ الفعلَ فيها صلةٌ لموصولٍ محذوفٍ تقديرُه: «إلاَّ ما وَسِعَها»
İbn Ebî Able ise mazi fiil kılarak: «إلا وَسِعَها» şeklinde okumuştur. Bu kıraati, fiilin mahzuf bir ism-i mevsûlün sılası olduğu ve takdirinin de: «إلاَّ ما وَسِعَها» (ancak gücünün yettiği şeyi) şeklinde olduğu şeklinde tahrîc etmişlerdir.
وهذا الموصولُ هو المفعولُ الثاني كما كان «وُسْعَها كذلك في قراءةِ العامةِ، وهذا لا يجوزُ عند البصريين، بل عند الكوفيين، على أنَّ إضمارَ مثلِ هذا الموصولِ ضعيفٌ جداً إذ لا دلالةَ عليه، وهذا بخلافِ قولِ الآخر:
Bu ism-i mevsûl, cumhurun kıraatindeki «وُسْعَها» lafzında olduğu gibi ikinci mef‘ûldür. Bu durum Basralılara göre caiz olmayıp sadece Kûfelilere göre caizdir; kaldı ki böylesi bir ism-i mevsûlün takdir edilmesi, ona delalet eden bir karine bulunmadığı için son derece zayıftır. Bu durum, diğer şairin şu sözünden farklıdır:
١١٤٨ - ما الذي دَأْبُه احتياطٌ وحَزْمٌ ... وهواهُ أَطاعَ يَسْتَوِيان
1148 - Âdeti tedbir ve kararlılık olan kimse ile / Hevasına uyan kimse bir olur mu hiç?
وقول حسان أيضاً:
Hassân'ın şu sözü de [böyledir]:
١١٤٩ - أَمَنْ يَهْجُو رسولَ الله منكم ... ويَمْدَحُه ويَنْصُرُه سَواءٌ
1149 - İçinizden Allah'ın Resulü'nü hicveden kimse ile / Onu öven ve ona yardım eden bir midir?
وقد تقدَّم تحقيقُ هذا. وهل لهذه الجملة محلٌّ من الإِعراب أم لا؟ الظاهرُ الثاني لأنها سِيقَتْ للإِخبارِ بذلك، وقيل: بل محلُّها نصبٌ عطفاً على» سَمِعْنا «و» أَطَعْنَا «أي: وقالوا أيضاً: لا يُكَلِّفُ اللهُ نفساً. وقد خُرِّجَتْ هذه القراءةُ على وجهٍ آخرَ: وهو أَنْ تَجْعَلَ المفعولَ الثاني محذوفاً لفَهْمِ المعنى، وتَجْعَلَ هذه الجملة الفعلية في محلِّ نصبٍ صفةً لهذا المفعولِ، والتقديرُ: لا يُكَلِّفُ اللهُ نفساً شيئاً إلاَّ وَسِعَها. قال ابن عطية: وفي قراءةِ ابن أبي عبلة تَجَوُّزٌ لأنه مقلوبٌ، وكان وجهُ اللفظِ: إلا وَسِعَتْه كما قال: {وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السماوات والأرض} [البقرة: ٢٥٥] {وَسِعَ كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً} [طه: ٩٨] ، ولكن يجيءُ هذا من باب:» أَدْخَلْتُ القَلَنْسُوَةَ في رأسي «.
Bunun tahkiki daha önce geçmişti. Peki, bu cümlenin irabdan bir mahalli var mıdır, yok mudur? Zahir olan ikincisidir; çünkü o bunun haber verilmesi için sevk edilmiştir. Bir görüşe göre ise mahalli «سَمِعْنا» ve «أَطَعْنَا» üzerine atfen nasbdır; yani: [müminler] şöyle de dediler: Allah hiçbir kimseye [gücünün yettiğinden fazlasını] yüklemez. Bu kıraat başka bir vecihle de tevcih edilmiştir: O da mananın anlaşılmasından ötürü ikinci mef'ûlü mahzuf kılman ve bu fiil cümlesini o mef'ûlün sıfatı olarak nasb mahallinde kılmandır; takdiri de şöyledir: «لا يُكَلِّفُ اللهُ نفساً شيئاً إلاَّ وَسِعَها» (Allah hiçbir kimseye ancak gücünün yettiği bir şeyi yükler). İbn Atiyye şöyle demiştir: «İbn Ebî Able'nin kıraatinde mecaz vardır; çünkü o maklubdur (tersine çevrilmiştir). Lafzın asıl vechi: {وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السماوات والأرض} [Bakara 255] “O'nun kürsüsü gökleri ve yeri kuşatmıştır” ve {وَسِعَ كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً} [Tâhâ 98] “İlmiyle her şeyi kuşatmıştır” buyurduğu gibi "إلا وَسِعَتْه" şeklinde [olmalıydı]. Fakat bu, "أَدْخَلْتُ القَلَنْسُوَةَ في رأسي" (Serpuşu başıma soktum) kabilinden gelir.»
قوله: {لَهَا مَا كَسَبَتْ} هذه الجملةُ لا محلَّ لها لاستئنافِها وهي كالتفسيرِ لِما قبلها؛ لأنَّ عَدَم مؤاخذتِها بكسْبِ غيرِها واحتمالَها ما حَصَّلَتْهُ هي فقط من
Allah Teâlâ'nın: {لَهَا مَا كَسَبَتْ} “Kazandığı [hayır] kendi lehinedir” kavlindeki bu cümlenin istinâfiyye (başlangıç cümlesi) olduğu için iraptan mahalli yoktur ve bir önceki cümlenin tefsiri gibidir; zira nefsin başkasının kazandığıyla sorumlu tutulmaması ve yalnızca kendisinin elde ettiği şeyi yüklenmesi,
جملةِ عدمِ تكليفِها بما لا تَسَعُه. وهل يظهرُ بين اختلافِ لفظَيْ فعلِ الكسبِ معنىً أم لا؟ فقال بعضُهم: نعم، وفَرَّقَ بأنَّ الكسبَ أَعَمُّ، إذ يقال:» كَسَب «لنفسِه ولغيرِه» ، و «اكتسب» أخصُّ؛ إذ لا يقال: «اكتسب لغيرِه» وأنشدَ قولَ الحطيئة:
onun gücünün yetmeyeceği şeyle yükümlü tutulmamasının bir parçasıdır. Kesb fiilinin iki farklı lafzı (kesb ve iktisâb) arasında bir anlam farkı ortaya çıkar mı, çıkmaz mı? Bazıları: «Evet» demiş ve kesbin daha genel olduğunu, nitekim kişinin hem kendisi hem de başkası için «kesebet» (kazandı) denilebileceğini; «iktesebet» lafzının ise daha özel olduğunu, zira başkası için «iktesebe li-ğayrihî» denilemeyeceğini belirterek fark gözetmişler ve Hutay'e'nin şu beytini inşad etmişlerdir:
١١٥٠ - أَلْقَيْتَ كاسِبَهم في قَعْرِ مُظْلِمَةٍ ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
1150 - Onların kazananını (geçimini sağlayanı) karanlık bir kuyu dibine attın...
ويقال: هو كاسبُ أهلهِ، ولا يُقالُ: مكتسبُ أهلِه.
Nitekim «O, ailesinin kazananıdır (kâsibuhum)» denilir de «ailesinin iktisap edenidir (müktesibuhum)» denilmez.
وقال الزمخشري: «فإنْ قلت: لِمَ خَصَّ الخيرَ بالكَسْب والشرَّ بالاكتسابِ؟ قلت: في الاكتساب اعتمالٌ، ولمَّا كان الشرُّ مِمَّا تَشْتهيه النفسُ وهي منجذبةٌ إليه وأمَّارةٌ به كانَتْ في تحصيلهِ أَعْمَلَ وآجَدَ فَجُعِلَتْ لذلك مكتسبةً فيه، ولمَّا لم تكنْ كذلكَ في بابِ الخيرِ وُصِفَتْ بما لا دلالةَ فيه على الاعتمالِ» .
Zemahşerî şöyle demiştir: «Eğer: "Niçin hayrı kesb'e, şerri ise iktisâb'a tahsis etti?" dersen; derim ki: İktisâbda bir zorlanma ve çaba sarfı (i‘timâl) vardır. Şer ise nefsin arzuladığı, ona meyledip onu emrettiği şeylerden olduğu için, nefs onun tahsilinde daha çok çaba sarf edici ve daha gayretlidir; bu sebeple onda "iktisâb eden" kılınmıştır. Hayır babında ise böyle olmadığından, onda çaba sarf etmeye delalet etmeyen bir lafızla vasfedilmiştir.»
وقال ابنُ عطية: «وكَرَّر فعلَ الكسبِ فَخَالَفَ بين التصريف حُسْناً لنمطِ الكلامِ، كما قال تعالى: {فَمَهِّلِ الكافرين أَمْهِلْهُمْ} [الطارق: ١٧] هذا وجهٌ، والذي يَظْهَرُ لي في هذا أنَّ الحسناتِ هيَ مما يُكْسَبُ دونَ تكلُّفٍ، إذ كاسبُها على جادَّةِ أمرِ الله ورَسْمِ شَرْعِهِ، والسيئاتُ تكتسب ببناء المبالَغَة، إذ كاسبُها يَتَكَّلفُ في أَمرِها خَرْقَ حجابِ نَهْيِ الله تعالى، ويَتجاوَزُ إليها/ فَحَسُنَ في الآية مجيءُ التصريفَيْنِ إحرازاً لهذا المعنى» . وقال بعضُهم: «لا فَرْقَ، وقد
İbn Atiyye de şöyle demiştir: «Kelâmın üslubunun güzelliği için kesb fiilini tekrarlamış fakat tasarrufunu (veznini) farklı kılmıştır; nitekim Allah Teâlâ: {فَمَهِّلِ الكافرين أَمْهِلْهُمْ} [Târık 17] “Kâfirlere mühlet ver, onları biraz kendi hallerine bırak” buyurmuştur. Bu bir açıklamadır. Bana göre bu konuda açık olan şudur: İyilikler, külfetsizce kazanılan şeylerdir; zira onu kazanan kimse Allah'ın emrinin ve şeriatının belirlediği ana cadde üzerindedir. Kötülükler ise mübalağa kalıbıyla (iktisâb) kazanılır; zira onu işleyen kimse, onun hususunda Allah Teâlâ'nın nehiy perdesini yırtarak külfete katlanır ve o sınıra tecavüz eder. Bu sebeple bu manayı elde etmek için ayette iki farklı veznin gelmesi güzel olmuştur.» Bazıları ise şöyle demiştir: «Aralarında bir fark yoktur; nitekim
جاء القرآن بالكسب والاكتساب في موردٍ واحدٍ. قال تعالى: {كُلُّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ رَهِينَةٌ} [المدثر: ٣٨] . وقال تعالى: {وَلاَ تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ إِلاَّ عَلَيْهَا} [الأنعام: ١٦٤] ، وقال تعالى: {بِغَيْرِ مَا اكتسبوا} [الأحزاب: ٥٨] فقد استعمل الكَسْب والاكتسابَ في الشرِّ» .
Kur'an'da kesb ve iktisâb aynı yerde kullanılmıştır. Allah Teâlâ: {كُلُّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ رَهِينَةٌ} [Müddessir 38] “Her nefis kazandığına karşılık bir rehindir” buyurmuştur. Yine Allah Teâlâ: {وَلاَ تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ إِلاَّ عَلَيْهَا} [En'âm 164] “Herkesin kazandığı [günah] ancak kendi aleyhinedir” buyurmuş ve Allah Teâlâ: {بِغَيْرِ مَا اكتسبوا} [Ahzâb 58] “kazanmadıkları [bir günah] yüzünden” buyurmuştur; böylece kesb ve iktisâbı şer hususunda da kullanmıştır.»
وقال أبو البقاء: «وقال قومٌ:» لا فَرْقَ بينهما، وذكر نحواً مِمَّا تقدَّم. وقال آخرون: «افتْعَلَ يَدُلُّ على شدَّة الكَلَفِة. وفعلُ السيئة شديدٌ لِما يَؤُول إليه» . وقال الواحدي: «الصحيحُ عند أهلِ اللغة أن الكسبَ والاكتسابَ واحدٌ لا فرقَ بينهما، قال ذو الرمة:
Ebû'l-Bekâ da şöyle demiştir: «Bir topluluk: "İkisi arasında fark yoktur" demiştir» ve daha önce geçene benzer şeyleri zikretmiştir. Başkaları ise: «"İfte‘ale" vezni külfetin şiddetine delalet eder. Kötülük işlemek ise varacağı netice sebebiyle çetindir» demiştir. Vâhidî ise şöyle demiştir: «Dil ehline göre sahih olan, kesb ile iktisâbın bir olduğu ve aralarında fark bulunmadığıdır. Zü'r-Rimme şöyle demiştir:
١١٥١ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . ... ألفَى أباه بذاك الكسبِ يَكْتَسِبُ
1151 - ... Babasını da o kazançla kazanırken buldu.
قلت: وإنما أَتى في الكسبِ باللامِ وفي الاكتسابِ ب» على «؛ لأنَّ اللامَ تقتضي المِلْكَ والخيرَ يُحَبُّ ويُسَرُّ به، فجيء معه بما يَقْتَضِي المِلْكُ، ولَمَّا كان الشرُّ يُحْذَرُ وهو ثِقَلٌ ووِزْرٌ على صاحبهِ جِيءَ معه ب» على «المقتضيةِ لاستعلائِهِ عليه.
Ben derim ki: Kesb ile birlikte «lâm» (لَهَا), iktisâb ile birlikte ise «alâ» (عَلَيْهَا) harf-i cerinin getirilmesinin sebebi; lâm harfinin mülkiyeti iktiza etmesi ve hayrın sevilip onunla sevinilen bir şey olmasıdır; bu yüzden onunla birlikte mülkiyeti gerektiren harf getirilmiştir. Şer ise sakınılan bir şey olup sahibinin üzerinde bir ağırlık ve vebal olduğu için, onunla birlikte sahibinin üzerinde üstünlük ve ağırlık kurmayı ifade eden «alâ» getirilmiştir.
وقال بعضَهم:» فيه إيذانٌ أَنَّ أَدْنى فعلٍ من أفعالِ الخير يكونُ للإنسان تكرُّماً من اللهِ على عبدهِ حتى يصلَ إليه ما يفعلُهُ معه ابنُ من غيرِ علمِه به،
Bazıları şöyle demiştir: «Bunda, hayır amellerinin en küçüğünün dahi, Allah'ın kuluna bir ikramı olarak onun lehine yazılacağına bir bildirim vardır; öyle ki kendisinin haberi dahi olmadan oğlunun onun için yaptığı şeyler bile ona ulaşır;
لأنه من كسبهِ في الجملةِ، بخلافِ العقوبةِ فإنه فا يُؤَاخَذُ بها إلا مَنْ جَدَّ فيها واجتهَدَ «. وهذا مبنيٌّ على القولِ بالفرق بين البنائين وهو الأظهرُ.
çünkü genel anlamda bu da onun kazancındandır. Ceza ise böyle değildir; zira ona ancak o günaha bilfiil yönelen ve çaba sarf eden kimse çarptırılır.» Bu izah, iki bina (vezin) arasında fark olduğu görüşüne dayanmaktadır ki daha kuvvetli olan da budur.
قوله: {لاَ تُؤَاخِذْنَا} يُقْرأ بالهمزةِ وهو من الأخْذ بالذَّنْبِ، ويُقْرَأُ بالواوِ، ويَحْتمل وجهين، أحدُهما: أَنْ يكونَ مِن الأخْذِ أيضاً، وإنما أُبْدِلَتِ الهمزةُ واواً لفتحِها وانضمامِ ما قبلها، وهو تخفيفٌ قياسي، ويَحْتمل أَنْ يكونَ من: واخذه بالواو، قاله أبو البقاء: وجاء هنا بلفظِ المفاعلةِ وهو فعلُ واحدٍ، لأنَّ المسيءَ قد أَمْكَنَ من نفسِه وطَرَقَ السبيلَ إليها بفعله، فكأنه أعانَ مَنْ يعاقِبُه بذَنْبِه، ويأخذُ به على نفسِه فَحَسُنَتْ المفاعَلَةُ. ويجوزُ أَنْ يكونَ من بابِ: سافرت وعاقبت وطارقت.
Allah Teâlâ'nın: {لاَ تُؤَاخِذْنَا} “Bizi sorumlu tutma” kavli hemze ile okunur ve günahtan ötürü muaheze etmekten (yakalamaktan/cezalandırmaktan) gelir; vâv ile de okunur. Bu da iki ihtimal taşır: Birincisi, yine «ahz» (yakalamak) kökünden olup hemzenin fethalı ve öncesinin zammeli olması sebebiyle vâv'a dönüştürülmüş olmasıdır ki bu kıyâsî bir teshîldir (hafifletmedir). İkincisi ise Ebû'l-Bekâ'nın dediği gibi doğrudan vâv'lı «vahaze» (واخذه) fiilinden olmasıdır. Burada tek bir kişinin fiili olmasına rağmen müfâale vezninde gelmiştir; çünkü kötülük yapan kimse [yaptığıyla] kendini cezaya açık hale getirmiş ve kendi fiiliyle buna yol açmıştır; âdeta kendisini günahından ötürü cezalandıracak ve bundan dolayı kendisini yakalayacak olana yardım etmiştir, bu yüzden müfâale vezni uygun düşmüştür. Bunun «سافرت», «عاقبت» ve «طارقت» bâbından olması da caizdir.
وقرأ أُبَيّ:» ربَّنا ولا تُحَمِّلْ علينا إصْراً «بتشديد الميم.
Übey ise mîm harfinin şeddesiyle: «ربَّنا ولا تُحَمِّلْ علينا إصْراً» şeklinde okumuştur.
قال الزمخشري: «فإنْ قلت: أَيُّ فرق بين هذه الشديدةِ والتي في» ولا تُحَمِّلْنا؟ قلت: هذه للمبالغةِ في حَمَّل عليه، وتلك لنقل «حَمَلَه» من مفعولٍ واحدٍ إلى مفعولَيْن «. انتهى يعني أنَّ التضعيفَ في الأولِ للمبالغةِ ولذلك لم يتعدَّ إلا لمفعولٍ واحدٍ، وفي الثانيةِ للتعدية، ولذلك تعدَّى إلى اثنين أولُهما» ن «والثاني {مَا لاَ طَاقَةَ لَنَا بِهِ} .
Zemahşerî şöyle demiştir: «Eğer: "Bu şeddeli olan ile 'ولا تُحَمِّلْنا' ifadesindeki arasındaki fark nedir?" dersen; derim ki: Bu, 'حَمَّل عليه' (ona yükledi) ifadesinde mübalağa içindir; diğeri ise 'حَمَلَه' fiilini bir mef'ûlden iki mef'ûle nakletmek içindir.» [Zemahşerî'nin sözü] bitti. Yani birincisindeki şeddeli oluş mübalağa içindir, bundan dolayı ancak tek bir mef'ûle geçişli olmuştur; ikincisinde ise ta'diye (geçişlilik) içindir, bundan dolayı iki [mef'ûle] geçişli olmuştur ki bunların birincisi «ن» [zamiri], ikincisi ise: {مَا لاَ طَاقَةَ لَنَا بِهِ} “gücümüzün yetmediği şey” kavlidir.
والإِصْرُ: في الأصل الثِّقَلُ والشِّدَّة. وقال النابغة:
el-İsr (الإصر): Aslında ağırlık ve meşakkat demektir. Nâbiğa şöyle demiştir:
١١٥٢ - يا مانعَ الضَّيْمِ أَنْ يَغْشَى سَرَاتَهُمُ ... والحاملَ الإِصرِ عنهم بعد ما عَرِقُوا
1152 - Ey haksızlığın onların ileri gelenlerini sarmasını engelleyen / Ve onlar ter döktükten sonra ağır yükü sırtlarından kaldıran!
وأُطْلِقَ على العهدِ والميثاقِ لِثِقَلِهما، كقولِه تعالى: {وَأَخَذْتُمْ على ذلكم إِصْرِي} [آل عمران: ٨١] أي: عَهْدِي. {وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ} [الأعراف: ١٥٧] أي: التكاليف الشاقة ثم يُطْلَقُ على كل ما يَثْقُل، حتى يُرْوى عن بعضِهم أنه فسَّر الإِصرَ هنا بشماتةِ الأعداءِ وأنشد:
Ağırlıklarından ötürü ahid ve misak için de kullanılmıştır; nitekim Allah Teâlâ'nın: {وَأَخَذْتُمْ على ذلكم إِصْرِي} [Âl-i İmrân 81] “ve bu şartla ahdimi kabul ettiniz mi?” yani: ahdimi; ve {وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ} [A'râf 157] “ve onların ağır yüklerini kaldırır” yani: meşakkatli mükellefiyetlerini kavillerinde böyledir. Sonra ağır gelen her şey için kullanılmıştır; hatta bazılarından buradaki ısr kelimesini düşmanların sevinmesi (şemâtet) olarak tefsir ettiği rivayet edilmiş ve şu beyti inşad etmiştir:
١١٥٣ - أَشْمَتَّ بيَ الأعداءَ حينَ هَجَرْتَني ... والموتُ دونَ شماتةِ الأَعْدَاءِ
1153 - Beni terk ettiğin vakit düşmanları bana güldürdün / Oysa ölüm bile düşmanların sevinmesinden daha ehvendir.
ويقال: الإِصْرُ أيضاً: العَطْفُ والقَرابةُ، يُقال:» ما يَأْصِرُني عليه آصِرَةٌ «أي: ما يَعْطِفُني عليه قرابةٌ ولا رَحِمٌ، وأنشد للحطيئة:
Denildi ki: el-İsr aynı zamanda şefkat/sevgi ve akrabalık demektir. «ما يَأْصِرُني عليه آصِرَةٌ» (Beni ona bağlayan hiçbir akrabalık ve rahim bağı yoktur) denilir. Hutay'e'nin şu beyti inşad edilmiştir:
١١٥٤ - عَطَفُوا عليَّ بغير آ ... صِرَةٍ فقد عَظُمَ الأواصِرْ
1154 - Bana hiçbir akrabalık bağı olmadan şefkat gösterdiler / Gerçekten bu bağlar pek büyük oldu.
وقيل: الإِصرُ: الأمرُ الذي تُرْبَطُ به الأشياءُ، ومنه» الإِصارُ «للحبلِ الذي تُشَدُّ به الأحْمَال، يقال: أَصَرَ يأصِرُ أَصْراً بفتحِ الهمزةِ، فأما بكسرها فهو اسمٌ. ويُقال بضمِّها أيضاً، وقد قُرىء به شاذاً:
Bir görüşe göre ise el-İsr: Kendisiyle şeylerin bağlandığı iştir; yüklerin bağlandığı ipe «el-İsâr» (الإِصار) denilmesi de bundandır. Hemzenin fethasıyla «أَصَرَ يَأْصِرُ أَصْراً» denilir; kesrasıyla (el-İsr) ise isimdir. Hemzenin dammesiyle de söylenir; nitekim şaz bir kıraat olarak böyle de okunmuştur.
وقرأ أُبَيّ: {وَلاَ تُحَمِّل عَلَيْنَآ} بالتشديدِ مبالغةً في الفِعْلِ.
Übey, fiilde mübalağa için şedde ile {وَلاَ تُحَمِّل عَلَيْنَآ} şeklinde okumuştur.
والطاقَةُ: القُدْرَةُ على الشيءِ وهي في الأصلِ، مصدرٌ، جاءَتْ على حَذْفِ الزوائدِ، وكان مِنْ حقِّها» إطاقة «لأنها من أَطَاق، ولكن شَذَّتْ كما شَذَّتْ أُلَيفْاظٌ نحو: أَغار غارةً، وأَجابَ جابةً، قالوا:» ساء سمعاً فساءَ
et-Tâkat (الطاقَة): Bir şeye güç yetirmektir; aslen ziyade harflerin hazfedilmesiyle gelmiş bir masdardır. Aslında «أَطَاقَ» fiilinden olduğu için kurala göre «إطاقة» olması gerekirdi; fakat «أَغار غارةً» ve «أَجابَ جابةً» gibi şaz olan lafızlar misali kural dışı kalmıştır. Nitekim: «ساء سمعاً فساءَ
جابة «؛ ولا ينقاسُ فلا يُقال: طال طالة. ونظيرُ أجابَ جابةً: {أَنبَتَكُمْ مِّنَ الأرض نَبَاتاً} [نوح: ١٧] وأعطى عَطاءً في قوله:
جابة» (Kötü duydu, kötü cevap verdi) demişlerdir. Bu durum kıyasa tabi değildir, bu sebeple «طال طالة» denilmez. «أجاب جابة» kullanımının bir benzeri: {أَنبَتَكُمْ مِّنَ الأرض نَبَاتاً} [Nûh 17] “Sizi yerden bir bitki bitirir gibi bitirmiştir” kavlidir ve şairin şu sözündeki «أعطى عطاءً» kullanımıdır:
١١٥٥ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . ... وبعدَ عطائِك المئةَ الرِّتاعا
1155 - ... Ve senin serbestçe otlayan yüz deveyi bağışlamandan sonra.
وقولُه تعالى: {مَوْلاَنَا} والمَوْلَى: مَفْعَل من وَلِي يَلِي، وهو هنا مصدر يُرادُ به الفاعلُ، فيجوز أن يكونَ على حَذْفِ مضافٍ أي: صاحِبُ تولِّينا أي: نُصْرتِنا ولذلك قال:» فانصُرْنا «، والمَوْلَى يجوزُ أَنْ يكونَ اسمَ مكانٍ ايضاً واسمَ زمانٍ.
Allah Teâlâ'nın: {مَوْلاَنَا} “Sen bizim Mevlâmızsın” kavlinde el-Mevlâ: وَلِيَ - يَلِي fiilinden gelen bir «مَفْعَل» kalıbıdır. Burada fâil manası kastedilen bir masdardır; dolayısıyla bir muzâfın hazfiyle takdir edilmesi caizdir, yani: «sahibu tevellînâ» (işlerimizi üstlenenimiz) yani yardımcımız demektir; nitekim bu sebeple «fensurnâ» (bize yardım et) denilmiştir. el-Mevlâ kelimesinin mekân ismi veya zaman ismi olması da caizdir.
وقوله تعالى: {فانصرنا} أتى هنا بالفاء إعلاماً بالسببيةِ؛ لأنَّ اللهَ تعالى لمَّا كانَ مولاهم ومالكَ أمورِهم وهو مُدَبِّرُهم تَسَبَّب عنه أَنْ دَعَوْه بأن يَنصُرَهم على أعدائِِهم كقولِك» أنت الجوادُ فتكرَّمْ عليَّ وأنت البطلُ فاحْمِ حَرَمَك «.
Allah Teâlâ'nın: {فانصرنا} “Bize yardım et” kavlinde sebebiyet bildirmek üzere «fâ» harfi gelmiştir; zira Allah Teâlâ onların mevlâsı, işlerinin mâliki ve idarecisi olunca, bunun bir sonucu olarak düşmanlarına karşı kendilerine yardım etmesi için O'na dua etmişlerdir. Tıpkı senin: «Sen cömertsin, öyleyse bana lütufta bulun; sen bir kahramansın, öyleyse mahremini koru» demen gibi.
وقد اشتملَتْ هذه السورةُ على أنواع كثيرةٍ من العلومِ، تقدَّم التبيهُ على غالبِها، والذكيُّ مستغنٍ عن التصريحِ بالتلويحِ.
Bu sure pek çok ilim çeşidini ihtiva etmiştir; bunların çoğuna daha önce dikkat çekilmiştir. Zeki insan ise üstü kapalı işaretlerle yetinip açık söze ihtiyaç duymaz.