أَفْعل» ، إنما يُؤْخَذُ ذلك بالاستدلالِ، فإنه نصَّ في أوائلِ كتابِه على أنَّ «أَفْعَل» للتعجبِ يكونُ من فَعَل وفَعِل وفَعُل وأَفْعَل، وظاهرُ هذا أن «أَفْعَل» للتعجب يُبنى منه أَفْعل للتفضيل، فما اقتاسَ في التعجب اقتاسَ في التفضيلِ، وما شَذَّ فيه شَذَّ فيه شَذَّ فيه. وقد اختلف النحويون في بناءِ التعجبِ وأَفْعَل التفضيل من أَفْعَل على ثلاثةِ مذاهب: الجوازُ مطلقاً، والمنعُ مطلقاً، والتفضيلُ بين أَنْ تكونَ الهمزةُ للنقلِ فيمتنِعَ، أو لا فيجوزَ، وعليه يُؤَوَّل كلامُ سيبويه، حيث قال: «إنه يبنى من أَفْعَل» أي الذي همزتُه لغيرِ التعدية. ومَنْ مَنَعَ مطلقاً قال: «لم يَقُلْ سيبويه وأَفْعَلَ بصيغة الماضي» إنما قالها أَفْعِل بصيغةِ الأمر، فالتبس على السامعِ، ويعني أنه يكونُ فعلُ التعجب على أَفْعِلْ، بناؤُه من فَعَل وفَعِل وفعُل، وعلى أفعِل. ولهذه المذاهبِ موضوعٌ هو أليقُ بالكلامِ عليها.
bu ancak istidlal yoluyla anlaşılır. Çünkü o, kitabının başlarında taaccüp için olan «أَفْعَل» kalıbının فَعَل, فَعِل, فَعُل ve أَفْعَل fiillerinden geleceğini açıkça belirtmiştir. Bunun zâhiri şudur: Taaccüp için olan «أَفْعَل» kalıbından ism-i tafdil için «أفعل» türetilir; dolayısıyla taaccüpte kıyasî olan tafdilde de kıyasî olur, onda şâz olan bunda da şâz olur. Nahivciler, taaccüp fiilinin ve ism-i tafdilin «أَفْعَل» kalıbından türetilmesi hususunda üç mezhebe ayrılmışlardır: Mutlak olarak caiz görenler, mutlak olarak menedenler ve hemzenin ta‘diye (geçişlilik) için olması halinde menedip, ta‘diye için olmaması durumunda caiz görenler şeklinde ayrıntıya gidenler. Sîbeveyh'in «أَفْعَل kalıbından türetilir» sözü de bu ayrıma göre yorumlanır; yani hemzesi ta‘diye için olmayan fiilden türetilir. Mutlak olarak menedenler ise şöyle demiştir: «Sîbeveyh mâzi sîgasıyla «أَفْعَلَ» dememiştir, aksine emir sîgasıyla «أَفْعِلْ» demiştir de dinleyene karışık gelmiştir»; yani taaccüp fiili فَعَل, فَعِل ve فَعُل fiillerinden «أَفْعِلْ» vezninde gelir demek istemiştir. Bu mezheplerin ele alınacağı daha uygun bir yer vardır.
ونَقَل ابن عطية أنه مأخوذٌ من «قَسُط» بضمِّ السينِ نحو: «أَكْرَمَ» من «كَرُم» . وقيل: هو من القِسْط بالكسر وهو العَدْلُ، وهو مصدرٌ لم يُشْتَقَّ منه فِعْلٌ، وليس من الإِقساط؛ لأنَّ أفعَل لا يُبنى من «الإِفعال» . وهذا الذي قلته كلَّه بناءً منهم على أنَّ الثلاثيَّ بمعنى الجَوْر والرباعيَّ بمعنى العَدْل.
İbn Atıyye, bu kelimenin «كَرُمَ» fiilinden «أَكْرَمَ» yapılması gibi, sîn harfinin dammesiyle «قَسُطَ» fiilinden alındığını nakletmiştir. Kesre ile adalet anlamına gelen ve kendisinden fiil türetilmemiş bir masdar olan «القِسْط» lafzından geldiği de söylenmiştir; «الإِقساط» masdarından değildir, zira «أَفْعَل» vezni if‘âl masdarından türetilmez. Söylediğim bu görüşlerin tamamı, sülâsî fiilin 'zulüm', rubâî fiilin ise 'adalet' anlamında olduğu esasına dayanmaktadır.
ويُحكى أن سعيد بن جبير لَمَّا سأله الظالمُ [الحجَّاجُ] بن يوسف: ما تقول فِيَّ؟ فقال: «أقولُ إنك قاسِطٌ عادِلٌ» ، فلم يَفْطِن له إلا هو، فقال: إنه جعلني جائراً كافراً، وتلا قوله تعالى: {وَأَمَّا القاسطون فَكَانُواْ لِجَهَنَّمَ حَطَباً} [الجن: ١٥] {ثْمَّ الذين كَفَرُواْ بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ} [الأنعام: ١] .
Rivayet edildiğine göre zâlim [el-Haccâc] b. Yûsuf, Saîd b. Cübeyr'e: «Benim hakkımda ne dersin?» diye sorduğunda Saîd: «Senin kâsıt ve âdil olduğunu söylerim» demiştir. Maksadını Haccâc'dan başkası anlamamış, Haccâc ise: «O beni zâlim ve kâfir kıldı» demiş ve Cenâb-ı Hakk'ın şu âyetlerini okumuştur: {وَأَمَّا القاسطون فَكَانُواْ لِجَهَنَّمَ حَطَباً} “Haktan sapanlara (zâlimlere) gelince, onlar cehenneme odun olmuşlardır” [Cin: 15], {ثْمَّ الذين كَفَرُواْ بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ} “Sonra da inkâr edenler Rablerine [başkalarını] denk tutuyorlar (şirk koşuyorlar)” [En'âm: 1].
وأمَّا إذا جَعَلْناه مشتركاً بين عَدَلَ وبين جارَ فالأمرُ واضحٌ قال ابن القطاع: «قَسَط قُسوطاً وقِسْطاً: جارَ وعَدَل ضِدٌّ» . وحكى ابن السِّيد في كتابِ «الاقتضاب» له عن ابن السكيت في كتاب «الأضداد» عن أبي عبيدة: «قَسَط: جارَ، وقَسَط: عَدَل، وأَقْسطَ بالألفِ عَدَلَ لا غير. وقال أبو القاسم الراغب الأصبهاني:» القِسْطُ أن يأخذَ قِسْطَ غيرِه، وذلك جَوْرٌ، والإِقساطُ أن يُعْطِي قسطَ غيرِه، وذلك إنصافٌ، ولذلك يقال: قَسَط إذا جار، وأَقْسَط إذا عَدَل «وسيأتي لهذا أيضاً مزيدُ بيانٍ في سورة النساءِ إن شاء الله تعالى.
Bu fiili 'âdil oldu' ile 'zulmetti' anlamları arasında müşterek kabul ettiğimizde ise durum gayet açıktır. İbnü'l-Kattâ‘ şöyle demiştir: «قَسَط قُسوطاً وقِسْطاً fiili zıt anlamlı olarak hem zulmetti hem de adaletli oldu demektir.» İbnü's-Sîd «el-İktidâb» adlı kitabında, İbnü's-Sikkît'in «el-Ezdâd» kitabından naklen Ebû Ubeyde'nin şöyle dediğini aktarmıştır: «قَسَط: zulmetti; قَسَط: âdil oldu; elif ile olan أَقْسَطَ ise sadece âdil oldu demektir.» Ebu'l-Kâsım er-Râgıb el-İsfahânî de şöyle demiştir: «el-Kıst (القِسْط), başkasının payını almaktır ki bu zulümdür. el-İksât (الإِقساط) ise başkasına payını vermektir ki bu da insaftır. Bu sebeple zulmettiğinde قَسَط, âdil olduğunda أَقْسَط denir.» İnşallah Nisâ sûresinde buna dair daha fazla açıklama gelecektir.
و «عند الله» / ظرفٌ منصوبٌ ب «أَقْسَط» أي: في حكمِه. وقوله «وَأَقْوَمُ» إنما صَحَّت الواوُ فيه لأنه أفعلُ تفضيلٍ، وأفعلُ التفضيلِ يَصِحُّ حملاً على فِعْل التعجب، وصَحَّ فعلُ التعجبِ لجريانه مَجْرى الأسماء لجمودِه وعدمِ تصرُّفِه.
«عند الله» ifadesi «أَقْسَط» ile mensup bir zarftır; yani: O'nun hükmünde demektir. Âyetteki «وَأَقْوَمُ» kavlindeki vâv harfinin sahih kalması (illetli harfe dönüşmemesi), onun ism-i tafdil olmasından dolayıdır. İsm-i tafdil ise taaccüp fiiline hamledilerek sahih kalır; taaccüp fiili de donukluğu ve çekimsizliği sebebiyle isimler gibi cereyan ettiğinden sahih kalmıştır.
و «أَقْوَمُ» يجوزُ أن يكونَ من «أقام» الرباعي المتعدِّي؛ لكنه حَذَف الهمزةَ الزائدة، ثم أتى بهمزةِ أَفْعل كقولِه تعالى: {أَيُّ الحِزْبَيْنِ أحصى} [الكهف: ١٢] فيكونُ المعنى: أَثْبَتُ لإِقامتِكم الشهادةَ، ويجوزُ أن يكونَ من «قام» اللازم ويكونُ المعنى: ذلك أثبتُ لقيامِ الشهادةِ، وقامَتِ الشهادةُ: ثَبَتَتْ، قاله أبو البقاء.
«أَقْوَمُ» kelimesinin, geçişli olan rubâî «أقام» fiilinden gelmesi caizdir; ancak zâid hemze hazfedilmiş, sonra Cenâb-ı Hakk'ın: {أَيُّ الحِزْبَيْنِ أحصى} “iki fırkadan hangisinin daha iyi hesap ettiğini...” [Kehf: 12] kavlinde olduğu gibi ef‘al hemzesi getirilmiştir; bu durumda anlam: «Şahitliği eda etmeniz için en sağlam olanıdır» şeklinde olur. Geçişsiz olan «قام» fiilinden gelmesi de caizdir; bu takdirde anlam: «Şahitliğin ikamesi / yerine gelmesi için en sabit olanıdır» şeklinde olur. Ebu'l-Bekâ'nın belirttiğine göre «قامت الشهادة» demek, «şahitlik sabit oldu» demektir.
قوله: «للشهادةِ متعلِّق ب» أَقْوَم «، وهو مفعولٌ في المعنى، واللامُ زائدةٌ ولا يجوزُ حَذْفَها ونصبُ مجرورِها بعد أفعلِ التفضيلِ إلا ضرورةً كقوله:
«للشهادةِ» sözü «أَقْوَم» kelimesine mütealliktir ve mâna bakımından mef‘ûldür. Başındaki lâm harfi zâiddir; ism-i tafdilden sonra bu lâmın hazfedilerek mecrûrunun nasbedilmesi ancak şairin şu sözünde olduğu gibi zaruret hallerinde caiz olur:
١١٣١ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... وأضْرَبَ منا بالسيوفِ القَوانِسا
1131 - ... ve kılıçlarla miğferlere bizden daha çok vuran...
وقد قيلَ: إن» القوانسَ «منصوبٌ بمضمرٍ يَدُلُّ عليه أفعلُ التفضيلِ، هذا معنى كلام الشيخ، وهو ماشٍ على أنَّ» أَقْوَم «من أقام المتعدي، وأما إذا جعلته من» قَام «بمعنى ثَبَت فاللامُ غير زائدة.
«القوانس» kelimesinin, ism-i tafdilin delâlet ettiği gizli bir fiille mensup olduğu da söylenmiştir; Şeyh [Ebû Hayyân]'ın sözünün anlamı budur. Bu açıklama, «أَقْوَم» kelimesinin geçişli olan «أقام» fiilinden geldiği kabulüne dayanır. Şayet onu 'sabit oldu' anlamındaki «قَام» fiilinden kabul edersen, lâm harfi zâid olmaz.
قوله: {أَلاَّ ترتابوا} أي: أقربُ، وحرفُ الجرِّ محذوفٌ، فقيل: هو اللامُ أي: أَدْنى لئلاَّ ترتابوا، وقيل هو» إلى «وقيل: هو» من «أي: أَدْنى إلى أن لا ترتابوا وأدنوى مِنْ أن لا ترتابوا. وفي تقديرهم» مِنْ «نظرٌ، إذ المعنى لا يساعِدُ عليه. و» ترْتابوا «: تَفْتَعِلُوا من الرِّيبة، والصل:» تَرْتَيِبوا «، فَقُلِبَتِ الياءُ ألفاً لتحرُّكِها وانفتاحِ ما قبلَها. والمفضَّلُ عليه محذوفٌ لفهم المعنى، أي: أَقْسطُ وأقومُ وأدنى لكذا مِنْ عدمِ الكَتْب، وحَسَّن الحذفَ كونُ افعلَ خبراً للمبتدأ بخلافِ كونِه صفةً أو حالاً. وقرأ السلمين: {أَنْ لا يرتابوا] بياء الغيبة كقراءةِ: {ولا يَسْأموا أَنْ يكتبوه} وتقدَّم توجيهُ ذلك.
Cenâb-ı Hakk'ın: {أَلاَّ ترتابوا} “şüpheye düşmemeniz için” kavli: Yani [şüpheye düşmemenize] daha yakındır; cer harfi ise mahzuftur. Bir görüşe göre bu [cer harfi] lâm'dır; yani: «أَدْنى لئلاَّ ترتابوا» (şüpheye düşmemeniz için daha yakındır). Bir görüşe göre «إلى», bir diğer görüşe göre ise «من» harfidir; yani: «أَدْنى إلى أن لا ترتابوا» ve «أدنوى مِنْ أن لا ترتابوا». Ancak onların «مِنْ» takdirinde tutarsızlık (nazar) vardır, zira mana buna elvermez. «ترْتابوا» kelimesi, rîbe (şüphe) kökünden 'tefe‘‘alü' (تَفْتَعِلُوا) veznindedir; aslı «تَرْتَيِبوا» şeklindedir, yâ harfi harekeli ve öncesi meftuh olduğu için elife dönüştürülmüştür. Mana anlaşıldığı için mufaddalun aleyh (kıyaslanan) mahzuftur; yani: [Yazmak] yazmamaya kıyasla şuna daha adaletli, daha sağlam ve daha yakındır. İsmi tafdilin (ef'al) sıfat veya hâl olmasının aksine mübtedanın haberi oluşu bu hazfi güzelleştirmiştir. es-Sülemî [ve İbn Ebî Able] ise {ولا يَسْأموا أَنْ يكتبوه} “yazmaktan usanmasınlar” kıraatinde olduğu gibi gaib yâ'sı ile {أَنْ لا يرتابوا] şeklinde okumuşlardır; bunun yönü daha önce geçmişti.
قوله: {إِلاَّ أَن تَكُونَ تِجَارَةً} في هذا الاستثناءِ قولان، أحدُهما: أنه متصلٌ قال أبو البقاء:» والجملةُ المستثناةُ في موضعِ نصبٍ لأنه استثناءٌ من الجنس لأنه أمرٌ بالاستشهادِ في كلِّ معاملةٍ، واستثنى منها التجارة الحاضرةَ،
Cenâb-ı Hakk'ın: {إِلاَّ أَن تَكُونَ تِجَارَةً} “ancak ticaret olması müstesna” kavlindeki bu istisna hakkında iki görüş vardır: Birincisi: İstisnanın muttasıl olmasıdır. Ebu'l-Bekâ şöyle demiştir: «İstisna edilen cümle nasp mahallindedir; çünkü bu cinsten yapılan bir istisnadır, zira her muamelede şahit tutmayı emretmiş, peşin ticareti bundan istisna etmiştir;
والتقديرُ: إلا في حالِ حضورِ التجارةِ «. والثاني: انه منقطعٌ، قال مكي ابن أبي طالب:» و «أَنْ» في موضعِ نصبٍ على الاستثناءِ المنقطعِ «قلت: وهذا هو الظاهرُ، كأنه قيل: لكنّ التجارةَ الحاضرةَ فإنه يجوزُ عدمُ الاستشهادِ والكَتْبِ فيها.
takdiri de: 'Ticaretin peşin olması hali müstesna' şeklindedir.» İkincisi: Munkatı‘ olmasıdır. Mekkî b. Ebî Tâlib şöyle demiştir: ««أَنْ» edatı munkatı‘ istisna olarak nasp mahallindedir.» Derim ki: Zâhir olan da budur; sanki şöyle denilmiştir: Fakat peşin ticarette şahit tutmamak ve yazmamak caizdir.
وقرأ عاصم هنا» تجارةً «بالنصب، وكذلك» حاضرةً «لأنها صفتُها، وفي النساء وافقه الأخوان، والباقون قرؤوا بالرفعِ فيهما. فالرفعُ فيه وجهان، أحدُهما: أنها التامةُ أي: إلا أَنْ تَحْدُثَ أو تقعَ تجارةً، وعلى هذا فتكونُ» تُديرونها «في محلِّ رفعٍ صفةً لتجارةً أيضاً، وجاء هنا على الفصيحِ، حيث قَدَّم الوصفَ الصريحَ على المؤول.
Âsım burada «تجارةً» kelimesini ve onun sıfatı olduğu için «حاضرةً» kelimesini nasb ile okumuştur. Nisâ sûresinde iki kardeş (Hamza ve Kisâî) ona muvafakat etmiştir. Diğer kurrâ ise her ikisini de ref ile okumuştur. Ref ile okunuşunda iki vecih vardır: Birincisi: «كان» fiilinin tamme olmasıdır; yani «ancak bir ticaret meydana gelir veya vuku bulursa» demektir. Buna göre «تُديرونها» cümlesi de ref mahallinde «تجارةً» kelimesinin ikinci sıfatı olur. Âyet burada en fasih üslup üzere gelmiş ve sarih sıfatı müevvel sıfattan öne geçirmiştir.
والثاني: ان تكونَ الناقصةَ، واسمُها «تجارةٌ» والخبرُ هو الجملةُ من قوله: «تُديرونها» كأنه قيل: إلا أن تكونَ تجارةٌ حاضرةٌ مدارةً، وسَوَّغ مجيءَ اسمِ كان نكرةً وصفُه، وهذا مذهبُ الفراء وتابعه آخرون.
İkincisi: «كان» fiilinin nâkısa olmasıdır; ismi «تجارةٌ», haberi ise «تُديرونها» kavlinden oluşan cümledir; sanki: «Ancak hazır ve tedavülde olan bir ticaret olması müstesnadır» denilmiştir. Kâne'nin isminin nekre gelmesini sıfat alması caiz kılmıştır; bu el-Ferrâ'nın mezhebidir ve diğer bazı âlimler de ona tâbi olmuştur.
وأمَّا قراءةُ عاصم فاسمُها مضمرٌ فيها، فقيل: تقديرُه: إلا أَنْ تكونَ المعاملةُ أو المبايَعَةُ أو التجارةُ. وقَدَّره الزجاج إلاَّ أَنْ تكونَ المداينةُ، وهو أحسنُ. وقال الفارسي: «ولا يجوزُ أن يكونَ التداينُ اسمَ كان لأنَّ التداينَ معنىً، والتجارةُ الحاضرةُ يُراد بها العينُ، وحكمُ الاسمِ أن يكونَ الخبرَ في المعنى، والتدايُن حَقٌّ في ذمةِ المستدينِ، للمدين المطالبةُ به، وإذا كان
Âsım'ın kıraatinde ise kâne'nin ismi onda müstetirdir (gizlidir); takdirinin: «Ancak muamele, alışveriş veya ticaret [peşin bir ticaret] olursa» şeklinde olduğu söylenmiştir. ez-Zeccâc ise «ancak borçlanma [peşin bir ticaret] olursa» şeklinde takdir etmiştir ki bu daha güzeldir. el-Fârisî şöyle demiştir: «Borçlanmanın (et-tedâyün) kâne'nin ismi olması caiz değildir; çünkü borçlanma soyut bir anlamdır (mâna), peşin ticaret ile kastedilen ise somut bir varlıktır (ayn). İsmin hükmü ise mâna bakımından haberin bizzat kendisi olmasıdır. Borçlanma borçlunun zimmetinde bir haktır ve alacaklının bunu talep etme hakkı vardır. Durum
كذلك لم يَجُزْ أن يكونَ اسمَ كان لاختلافِ التداينِ والتجارةِ الحاضرةِ» وهذا الذي قاله الفارسي لا يَظْهَرُ رداً على أبي إسحاق، لأن التجارةَ أيضاً مصدرٌ، فهي معنىً من المعاني لا عينٌ من الأعيان، وبين الفارسي والزجاج محاورةٌ لأمرٍ ما.
böyle olunca, borçlanma ile peşin ticaretin farklı şeyler olması sebebiyle bunun kâne'nin ismi olması caiz değildir.» el-Fârisî'nin bu söylediği Ebû İshak'a [ez-Zeccâc] bir reddiye olarak zâhir olmaz; çünkü ticaret de bir masdardır, dolayısıyla o da mânalardan bir mânadır, somut bir varlık (ayn) değildir. Zaten el-Fârisî ile ez-Zeccâc arasında bir meseleden ötürü karşılıklı bir atışma vardır.
وقال الفارسيّ أيضاً: «ولا يجوزُ أيضاً أَنْ يكونَ اسمَها» الحقُّ «الذي في قوله:» فإن كان الذي عليه الحق «للمعنى الذي ذكرنا في التداين، لأنَّ ذلك الحقَّ دَيْنٌ، وإذا لم يَجُزْ هذا لم يَخْلُ اسمُ كان من أحدِ شيئين، أحدُهما: أنَّ هذه الأشياءَ التي اقتضَتْ من الإِشهادِ والارتهانِ قد عُلِم من فحواها التَبايعُ، فأضمرَ التبايعَ لدلالةِ الحالِ عليه كما أضمرَ لدلالةِ الحال فيما حكى سيبويه:» إذا كان غداً فأتني «ويُنْشَدُ على هذا» :
el-Fârisî ayrıca şöyle demiştir: «Borçlanma hakkında zikrettiğimiz mânadan ötürü, kâne'nin isminin «üzerinde hak bulunan kimse» kavlindeki «الحقُّ» olması da caiz değildir; zira o hak bir borçtur. Bu caiz olmayınca, kâne'nin ismi iki şeyden uzak kalamaz: Birincisi: Şahit tutmayı ve rehin almayı gerektiren bu hususların içeriğinden alışverişin (et-tebâyu‘) kastedildiği anlaşılmıştır; bu sebeple Sîbeveyh'in naklettiği «Yarın olduğunda bana gel» (إذا كان غداً فأتني) sözünde hâlin delâletinden ötürü ismin gizlendiği gibi, hâlin delâletinden ötürü alışverişi gizlemiştir. Bu hususta şu beyit okunur:»
١١٣٢ - أعينيَّ هَلاَّ تبكِيان عِفاقا ... إذا كان طَعْناً بينهم وعِناقا
1132 - Ey iki gözüm! Aralarında mızraklama ve kucaklaşma (göğüs göğüse çarpışma) olduğunda İfâk'a ağlamaz mısınız?
أي: إذا كان الأمر. والثاني: أن يكونَ أضمرَ التجارة كأنه قيل: إلا أن تكونَ التجارةُ تجارةً، ومثلُه ما أنشدَه الفراء:
Yani: «İş mızraklama ve çarpışma olduğunda» demektir. İkincisi: «Ancak ticaret peşin bir ticaret olursa» denilmiş gibi ticareti gizlemiş olmasıdır. el-Ferrâ'nın okuduğu şu beyit de bunun benzeridir:
١١٣٣ - فَدىً لبني ذُهْلِ بن شيبانَ ناقتي ... إذا كان يوماً ذا كواكبَ أَشْهَبَا
1133 - Devem Zühl b. Şeybânoğulları'na feda olsun; [tozdan] yıldızları parıldayan çetin bir gün olduğu vakit.
وأنشد الزمخشري:
ez-Zemahşerî de şu beyti okumuştur:
١١٣٤ - بني أسدٍ هل تَعْلَمُون بلاءنا ... إذا كان يوماً ذا كواكبَ أَشْنَعا
1134 - Ey Esedoğulları! Yıldızları korkunç görünen bir gün olduğunda bizim ne belalar savuşturduğumuzu bilir misiniz?
أي: إذا كان اليومُ يوماً. و «بينكم» ظرفٌ لتُديرونها.
Yani: «Gün öyle bir gün olduğu zaman» demektir. «بينكم» kelimesi «تُديرونها» fiilinin zarfıdır.
قوله: {فَلَيْسَ} قال أبو البقاء: «دَخَلَتِ الفاءُ في» فليس «إيذاناً بتعلُّق ما بعدَها بما قبلَها» قلت: هي عاطفةٌ هذه الجملةَ على الجملةِ من قولِه: {إِلاَّ أَن تَكُونَ تِجَارَةً} إلى آخرها، والسببيةُ فيها واضحةُ أي: بسببٍ عن ذلك رُفِع الجناحُ في عَدَمِ الكتابة.
Cenâb-ı Hakk'ın: {فَلَيْسَ} “artık yoktur” kavli hakkında Ebu'l-Bekâ şöyle demiştir: ««فليس» kelimesindeki fâ harfi, sonrasının öncesine bağlı olduğunu bildirmek için dâhil olmuştur.» Derim ki: Bu fâ, bu cümleyi {إِلاَّ أَن تَكُونَ تِجَارَةً} “ancak bir ticaret olması müstesnadır” kavlinden başlayan cümlenin sonuna atfetmektedir ve bundaki sebebiyet gayet açıktır; yani: Bundan ötürü yazmamakta günah kaldırılmıştır.
وقوله: {أَلاَّ تَكْتُبُوهَا} أي: «في أن لا» ، فَحُذفَ حرفُ الجر فبقي في موضعِ «أَنْ» الوجهان:
Cenâb-ı Hakk'ın: {أَلاَّ تَكْتُبُوهَا} “onu yazmamanızda” kavli, «في أن لا» (yazmamanızda) takdirindedir; cer harfi hazfedilmiş, dolayısıyla «أَنْ» edatının mahalli hakkında iki vecih baki kalmıştır:
قوله: {إِذَا تَبَايَعْتُم} يجوزُ أن/ تكونَ شرطيةً، وجوابُها: إمَّا متقدم عند قومٍ، وإمَّا محذوفٌ لدلالةِ ما تقدَّم عليه تقديرُه: إذا تبايَعْتُم فَأَشْهِدوا، ويجوزُ أن تكونَ ظرفاً محضاً أي: افعلوا الشهادةَ وقتَ التبايعِ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {إِذَا تَبَايَعْتُم} “alışveriş yaptığınız zaman” kavlinin şart edatı olması caizdir; cevabı ise bir topluluğa göre öne geçmiştir veya önceki cümlenin delâletinden ötürü mahzuftur ve takdiri: «Alışveriş yaptığınız zaman şahit tutun» şeklindedir. Sırf zarf olması da caizdir; yani: «Alışveriş vaktinde şahitlik muamelesini yapın» demektir.
قوله: {وَلاَ يُضَآرَّ} العامة على فتح الراء جزماً، و «لا» ناهيةٌ، وفُتِح الفعلُ لما تقدم في قراءةِ حمزةَ: «إن تَضِلَّ» .
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَلاَ يُضَآرَّ} “zarar verilmesin / zarar vermesin” kavlinde cumhur, cezm üzere râ harfinin fethasıyla [okumuştur]. «لا» nehiy içindir; Hamza'nın «إن تَضِلَّ» kıraatinde daha önce geçtiği üzere fiil fethalanmıştır.
ثم هذا الفعلُ يحتملُ أن يكونَ مبنياً للفاعلِ، والأًصلُ: «يضارِرْ» بكسر الراءِ الأولى فيكونُ «كاتب» و «شهيد» فاعلَيْن نُهِيا عن مُضَارَّةِ المكتوبِ له والمشهودِ له، نُهِيَ الكاتبُ عن زيادةِ حرفٍ يُبْطل به حقاً أو نقصانِه، ونُهِيَ الشاهدُ [عن] كتمِ الشهادةِ، واختاره الزجاج، ورجَّحه بأنَّ الله تعالى قال: {فَإِنَّهُ فُسُوقٌ بِكُمْ} ، ولا شك أنَّ هذا من الكاتبِ والشاهدِ فِسْقٌ، ولا يَحْسُنُ أن يكونَ إبرامُ الكاتبِ والشهيدِ والإِلحاحُ عليهما فسقاً. ونُقل في التفسير عن ابن عباس ومجاهد وطاووس
Sonra bu fiilin mâlûm (etken) olması muhtemeldir; aslı birinci râ'nın kesresiyle «يضارِرْ» şeklindedir. Bu durumda «katip» (yazıcı) ve «şahit», lehine yazılan ve lehine şahitlik yapılana zarar vermekten nehyedilmiş iki fail olurlar: Kâtip, kendisiyle bir hakkı iptal edeceği bir harf eklemekten veya eksiltmekten nehyedilmiş, şahit de şahitliği gizlemekten nehyedilmiştir. ez-Zeccâc bunu tercih etmiş ve Allah Teâlâ'nın: {فَإِنَّهُ فُسُوقٌ بِكُمْ} “Şüphesiz bu, sizin için bir yoldan çıkıştır (fısktır)” buyurmasını gerekçe göstererek bunu racih görmüştür. Zira bunun kâtipten ve şahitten sâdır olması şüphesiz fısktır; kâtibe ve şahide usanç vermek ve onlara ısrar etmek ise fısk sayılamaz. Tefsirde İbn Abbâs, Mücâhid ve Tâvûs'tan nakledilmiştir...
هذا المعنى. ونَقَل الداني عن عمر وابن عباس ومجاهد وابن أبي إسحاق أنهم قرؤوا الراءَ الأولى بالكسرِ حين فَكُّوا.
...bu mana nakledilmiştir. ed-Dânî; Ömer, İbn Abbâs, Mücâhid ve İbn Ebî İshâk'tan, idgamı çözdüklerinde (fekk-i idgam yaptıklarında) birinci râ'yı kesre ile okuduklarını nakletmiştir.
ويُحْتمل أن يكونَ الفعلُ فيها مبنياً للمفعول، والمعنى: أَنَّ أحداً لا يُضارِرُ الكاتبَ ولا الشاهدِ، ورُجِّح هذا بأنه لو كان النهيُّ متوجِّهاً نحو الكاتبِ والشهيدِ لقال: وإنْ تفعلا فإنه فسوقٌ بكما، ولأنَّ السياقَ من أولِ الآيات إنما هو للمكتوبِ له والمشهودِ له. ونُقِل في التفسير هذا المعنى عن ابن عباس ومَنْ ذُكِر معه. وذكر الداني أيضاً عنهم أنهم قرؤوا الراءَ الأولى بالفتح. قلت: ولا غَرْوَ في هذا إذ الآيةُ عندهم مُحْتَمِلةٌ للوجهين فَسَّروا وقرؤوا بهذا المعنى تارةً وبالآخرِ أخرى.
Fiilin meçhul (edilgen) olması da muhtemeldir; mana: «Hiç kimse kâtibe ve şahide zarar vermesin» şeklindedir. Nehiy şayet kâtibe ve şahide yönelik olsaydı «Eğer ikiniz yaparsanız şüphesiz bu ikiniz için bir fısktır» (وإنْ تفعلا فإنه فسوقٌ بكما) buyururdu gerekçesiyle ve ayetlerin başından beri siyakın lehine yazılan ve lehine şahitlik yapılan kimseler hakkında olması sebebiyle bu görüş racih görülmüştür. Tefsirde bu mana İbn Abbâs ve onunla birlikte zikredilenlerden nakledilmiştir. ed-Dânî de onlardan birinci râ'yı fetha ile okuduklarını nakletmiştir. Derim ki: Bunda şaşılacak bir şey yoktur; zira ayet onlara göre iki veche de ihtimallidir; nitekim bazen bu mana ile, bazen de diğeriyle tefsir etmişler ve okumuşlardır.
وقرأ أبو جعفر وعمرو بن عبيد: «ولا يُضارّ» بتشديد الراءِ ساكنةً وَصْلاً، وفيها ضعفٌ من حيث الجمعُ بين ثلاثِ سواكن، لكنه لمَّا كانت الألفُ حرفَ مدٍّ قام مَدُّها مقامَ حركةٍ، والتقاءُ الساكنين مغتفرٌ في الوقف، ثم أُجْري الوصلُ مُجْرى الوقف في ذلك.
Ebû Ca‘fer ve Amr b. Ubeyd vasıl (geçiş) halinde râ'nın şeddesi ve sükûnuyla «ولا يُضارّ» şeklinde okumuşlardır. Bu kıraatte üç sâkinin bir araya gelmesi bakımından bir zayıflık vardır; fakat elif med harfi olduğu için onun uzatılması hareke yerine geçmiş, vakıf halinde ise iki sâkinin yan yana gelmesi (iltikâ-i sâkineyn) caiz görülmüş, sonra da bunda vasıl vakıf gibi değerlendirilmiştir.
وقرأ عكرمة/: «ولا يُضارِرْ كاتباً ولا شهيداً» بالفكِّ وكسرِ الراءِ الأولى، والفاعلُ ضميرُ صاحب الحق، ونَصْبِ «كاتباً» و «شهيداً» على المفعولِ به أي: لا يضارِرْ صاحبُ حقٍ كاتباً ولا شهيداً بأن يُجْبِرَهُ ويُبْرِمَه بالكتابة والشهادةِ؛ أو بأَنْ يحمِلَه على ما لا يَجُوز.
İkrime: İdgamı çözerek ve birinci râ'nın kesresiyle, fail hak sahibinin zamiri olmak ve «كاتباً» ile «شهيداً» kelimelerini mefulün bih olarak nasb etmek üzere «ولا يُضارِرْ كاتباً ولا شهيداً» şeklinde okumuştur; yani: Hak sahibi, yazmaya ve şahitliğe zorlayıp usanç vererek yahut caiz olmayan bir şeye sevk ederek bir kâtibe veya şahide zarar vermesin.
وقرأ ابن محيصن: «ولا يُضارُّ» برفع الراء، وهو نفيٌ فيكونُ الخبر بمعنى النهي كقوله: {فَلاَ رَفَثَ وَلاَ فُسُوقْ} [البقرة: ١٩٧]
İbn Muhaysın râ'nın ref'i ile «ولا يُضارُّ» şeklinde okumuştur; bu bir nefiy (olumsuzluk) olup haber nehiy anlamındadır; tıpkı Allah Teâlâ'nın: {فَلاَ رَفَثَ وَلاَ فُسُوقْ} “Artık kadına yaklaşmak ve fısk yoktur” [Bakara: 197] kavlinde olduğu gibi.
وقرأ عكرمة في رواية مُقْسِم: «ولا يُضارِّ» بكسر الراءِ مشددةً على أصلِِ التقاءِ الساكنين. وقد تقدَّم لك تحقيقُ هذه الأشياءِ عند قولِه {لاَ تُضَآرَّ وَالِدَةٌ بِوَلَدِهَا} [البقرة: ٢٣٣] .
İkrime, Mıksem rivayetinde, iltikâ-i sâkineynin aslı üzere şeddeli râ'nın kesresiyle «ولا يُضارِّ» şeklinde okumuştur. Bu hususların tahkiki {لاَ تُضَآرَّ وَالِدَةٌ بِوَلَدِهَا} “Hiçbir anne çocuğu sebebiyle zarara uğratılmasın” [Bakara: 233] kavlinde sana geçmişti.
قوله: {وَإِن تَفْعَلُواْ} أي: تفعلوا شيئاً مِمَّا نَهَى اللهُ عنه، فَحُذِف المفعولُ به للعلمِ به. والضميرُ في «فإنه» يعودُ على الامتناع أو الإِضرار. و «بكم» متعلقٌ بمحذوفٍ، فقدَّرَه أبو البقاء: «لاحِقٌ بكم» وينبغي أن يُقَدَّر كوناً مطلقاً، لأنه صفةٌ ل «فسوق» أي: فسوقٌ مستقرٌّ بكم، أي: ملتبسٌ بكم ولاصقٌ بكم.
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَإِن تَفْعَلُواْ} “Eğer yaparsanız” kavli; yani Allah'ın nehyettiği şeylerden birini yaparsanız demektir; mefulün bih bilindiği için hazfedilmiştir. «فإنه» ifadesindeki zamir, çekinmeye (imtina) yahut zarar vermeye döner. «بكم» ise mahzuf bir müteallaka bağlıdır; Ebu'l-Bekâ bunu «لاحِقٌ بكم» (size ilişen/ulaşan) şeklinde takdir etmiştir. «فسوق» kelimesinin sıfatı olduğu için mutlak kevn olarak takdir edilmesi gerekir; yani: «Size yerleşen bir fısktır», yani size bulaşan ve size yapışan [bir fısktır].
قوله: {وَيُعَلِّمُكُمُ الله} يجوزُ في هذهِ الجملةِ الاستئنافُ - وهو الظاهرُ - ويجوزُ أَنْ تكونَ حالاً من الفاعلِ في «اتَّقوا» قال أبو البقاء: «تقديره: واتقوا اللهَ مضموناً لكم التعليمُ أَو الهدايةُ، ويجوزُ أن تكونَ حالاً مقدَّرَة» . قلت: وفي هذينِ الوجهينِ نظرٌ لأنَّ المضارعَ المثبتَ لا تباشِرُه واوُ الحال، فإنْ وَرَدَ ما ظاهرُه ذَلك يُؤَوَّلُ، لكنْ لا ضرورةَ تَدْعو إليه ههنا.
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَيُعَلِّمُكُمُ الله} “ve Allah size öğretiyor” kavlinde bu cümlenin isti'nâf olması caizdir -ki zâhir olan da budur-; «اتَّقوا» fiilindeki failden hâl olması da caizdir. Ebu'l-Bekâ şöyle demiştir: «Takdiri: ‘Öğretme veya hidayet sizin için teminat altına alınmış olarak Allah'tan korkun’ şeklindedir; mukadder bir hâl olması da caizdir.» Derim ki: Bu iki vecihte tutarsızlık/eleştiri vardır; zira müspet muzari fiilin başına doğrudan hâl vâvı gelmez; şayet zâhiri böyle olan bir kullanım vârit olmuşsa tevil edilir, fakat burada buna sevk eden bir zorunluluk yoktur.
قوله تعالى: {وَلَمْ تَجِدُواْ كَاتِباً} : العامةُ على «كاتباً» اسمَ فاعل. وقرأ أُبَيّ ومجاهد وأبو العالية: «كِتاباً» ، وفيه وجهان، أحدهما: أنه مصدرٌ أي ذا كتابة. والثاني: أنه جَمْع كاتبٍ، كصاحب وصِحاب. ونقل الزمخشري هذه القراءة عن أُبَيّ وابن عباس فقط، وقال: «وقال ابن
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَلَمْ تَجِدُواْ كَاتِباً} “ve bir kâtip (yazıcı) bulamazsanız” kavlinde cumhur, ism-i fail olarak «كاتباً» şeklinde okumuştur. Übey, Mücâhid ve Ebu'l-Âliye ise «كِتاباً» şeklinde okumuşlardır; bunda iki vecih vardır: Birincisi, bunun masdar olmasıdır; yani «yazı sahibi/yazı bilen» demektir. İkincisi, «sâhib» (صاحب) ve «sıhâb» (صِحاب) gibi «kâtib» kelimesinin çoğulu olmasıdır. ez-Zemahşerî bu kıraati sadece Übey ve İbn Abbâs'tan nakletmiş ve şöyle demiştir: «İbn...
عباس: أرأيتَ إن وجدتَ الكاتبَ ولم تَجِدْ الصحيفةَ والدَّواة» . وقرأ ابن عباس والضحاك: «كُتَّاباً» على الجمع، اعتباراً بأنَّ كلَّ نازلةٍ لها كاتبٌ. وقرأ أبو العالية: «كُتُباً» جمع كتاب، اعتباراً بالنوازلِ، قلت: قولُ ابن عباس: «أرأيتَ إنْ وجدت الكاتب الخ» ترجِيحٌ للقراءةِ المرويَّةِ عنه واستبعادٌ لقراءةِ غيرِه/ «كاتباً» ، يعني أن المرادَ الكتابُ لا الكاتبُ.
...Abbâs: ‘Kâtibi bulsan da sahifeyi ve hokkayı bulamadığın durum hakkında ne dersin?’ demiştir.» İbn Abbâs ve Dahhâk, her meselenin bir kâtibi olduğunu dikkate alarak çoğul olarak «كُتَّاباً» şeklinde okumuşlardır. Ebu'l-Âliye ise vuku bulan hadiseleri dikkate alarak «kitâb»ın çoğulu olarak «كُتُباً» şeklinde okumuştur. Derim ki: İbn Abbâs'ın «Kâtibi bulsan da... ilh.» sözü, kendisinden rivayet edilen kıraati tercih etme ve başkasının «كاتباً» kıraatini uzak görme mahiyetindedir; yani murat kâtip değil, yazıdır.
قوله: {فَرِهَانٌ} فيه ثلاثة أوجه، أحدُها: أنه مرفوعٌ بفعلٍ محذوفٍ، أي: فيكفي [عن] ذلك رُهُنٌ مقبوضةٌ. الثاني: أنه مبتدأٌ والخبرُ محذوفٌ أي: فرُهُن مقبوضة تكفي. الثالث: أنه خبرُ مبتدأٍ محذوفٍ تقديرُه: فالوثيقةُ أو فالقائمُ مقامُ ذلك رُهُنٌّ مقبوضةٌ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {فَرِهَانٌ} “artık rehinler...” kavlinde üç vecih vardır: Birincisi, mahzuf bir fiille merfû olmasıdır; yani: «Bunun yerine teslim alınmış rehinler yeter» demektir. İkincisi, müpteda olup haberinin mahzuf olmasıdır; yani: «Teslim alınmış rehinler kâfidir» demektir. Üçüncüsü, mahzuf bir müptedanın haberi olmasıdır; takdiri: «O halde teminat yahut onun yerine geçen şey, teslim alınmış rehinlerdir» şeklindedir.
وقرأ ابن كثير وأبو عمرو: «فَرُهُنٌّ» بضم الراء والهاء، والباقون «فَرِهَانٌ» بكسر الراء وألف بعد الهاء، رُوي عن ابن كثير وأبي عمرو تسكينُ الهاءِ في رواية.
İbn Kesîr ve Ebû Amr râ ve he harflerinin zammıyla «فَرُهُنٌ» şeklinde; diğerleri ise râ'nın kesresi ve he'den sonra bir elif ile «فَرِهَانٌ» şeklinde okumuşlardır. İbn Kesîr ve Ebû Amr'dan bir rivayette he harfinin sükûnu da rivayet edilmiştir.
فأمَّا قراءةُ ابن كثير فجمع رَهْن، وفَعل يُجْمع على فُعل نحو: سَقْف وسُقُف. ووقع في أبي البقاء بعد قوله: «وسَقْف وسُقُف، وأَسَد وأُسُد، وهو [وهم] » ولكنهم قالوا: إن فُعُلاً جَمعُ فَعْل قليل، وقد أورد منه الأخفش ألفاظاً منها: رَهْن ورُهُن، ولَحْد القبر ولُحُد، وقَلْب النخلة وقُلُب، ورجلٌ
İbn Kesîr'in kıraatine gelince, bu «rehn» (رَهْن) kelimesinin çoğuludur; «fa‘l» vezni, «sakf» (سَقْف) ve «sukuf» (سُقُف) gibi «fu‘ul» vezninde çoğul yapılır. Ebu'l-Bekâ'da «سَقْف ve سُقُف» sözünden sonra «ve esed ile usud» ibaresi yer almıştır ki bu bir vehimdir (yanılgıdır). Ancak dilciler, «fa‘l» vezninin çoğulunun «fu‘ul» gelmesinin az olduğunu söylemişlerdir. el-Ahfeş bundan şu lafızları zikretmiştir: «rehn» ve «ruhun», kabir için «lahd» ve «luhud», hurma ağacının içi için «kalb» ve «kulub», seyrek sakallı adam için «raculun...
ثَطٌّ وقومٌ ثُطٌّ، وفرس وَرْدٌ وخيلٌ وُرُدٌ، وسهم حَشْر وسهام حُشُر. وأنشد أبو عمرو حجةً لقراءتهِ قولَ قعنب:
...sat» ve «kavmun sut», kumral at için «ferasun verd» ve «haylun vurud», ince uçlu ok için «sehmun haşr» ve «sihâmun huşur». Ebû Amr kıraatine delil olarak Ka‘neb'in şu sözünü inşad etmiştir:
١١٣٥ - بانَتْ سعادُ وأمسى دونَها عدنُ ... وَغلَّقَتْ عندَها مِنْ قبلِك الرُّهُنُ
1135 - Suâd ayrıldı gitti, ardından Adn engel oldu; senden önce rehinler onun yanında kilitli kaldı (rehin olarak kaldı).
وقال أبو عمرو: «وإنما قَرَأت فَرُهُن للفصلِ بين الرهانِ في الخيلِ وبين جمع» رَهْن «في غيرها» ومعنى هذا الكلام أنما اخترتُ هذه القراءةَ على قراءة «رهان» ، لأنه لا يجوزُ له أَنْ يفعلَ ذلك كما ذَكَر دونَ اتِّباع روايةٍ.
Ebû Amr şöyle demiştir: «Ben at yarışlarındaki ‘rihân’ (bahis) ile bunun dışındaki ‘rehn’in çoğulunu birbirinden ayırmak için ‘feruhunun’ şeklinde okudum.» Bu sözün manası: «Ben bu kıraati ‘rihân’ kıraatine tercih ettim» demektir; zira bir rivayete uymaksızın zikrettiği gerekçeyle [kendi başına] böyle yapması ona caiz olmaz.
واختار الزجاجِ قراءتَه هذه قال: «وهذه القراءة وافَقَت المصحفَ، وما وافقَ المصحفَ وصَحَّ معناه، وقَرَأت به القُرَّاء فهو المختارُ» . قلت: إن الرسم الكريم «فرهن» دون ألفٍ بعد الهاء، مع أنَّ الزجاج يقول: «إنَّ فُعُلاً جمعَ فَعْلٍ قليلٌ» ، وحُكي عن أبي عمرو أنه قال: «لا أعرفُ الرِّهان إلا في الخيل لا غير» . وقال يونس: «الرَّهْنُ والرِّهان عربيان، والرُّهُنْ في الرَّهْنِ أكثرُ، والرِّهان في الخيلِ أكثرُ» وأنشدوا أيضاً على رَهْن ورُهُن قوله - البيت -:
ez-Zeccâc onun bu kıraatini tercih etmiş ve şöyle demiştir: «Bu kıraat Mushaf'a muvafık düşmüştür; Mushaf'a muvafık olan, manası sahih olan ve kurrânın kendisiyle okuduğu kıraat ise muhtar olandır.» Derim ki: ez-Zeccâc «fu‘ul vezninin fa‘l vezninin çoğulu olması azdır» demesine rağmen, Kerîm olan resm-i hatta he harfinden sonra elif olmaksızın «فرهن» şeklindedir. Ebû Amr'dan şöyle dediği nakledilmiştir: «Ben rihânı sadece at yarışında bilirim, başkasında bilmem.» Yûnus ise şöyle demiştir: «er-Rehn ve er-rihân her ikisi de Arapçadır; rehin anlamında ‘ruhun’ daha çoktur, at yarışında ise ‘rihân’ daha çoktur.» ‘Rehn’ ve ‘ruhun’ kullanımına delil olarak şu beyti de inşad etmişlerdir:
١١٣٦ - آلَيْتُ لا نُعْطِيه من أَبْنائِنا ... رُهُناً فيُفْسِدَهم كَرَهْنٍ أَفْسدا
1136 - Yemin ettim ki oğullarımızdan ona rehinler vermeyeceğiz; ta ki helak ettiği bir rehin gibi onları da helak etmesin.
وقيل: إنَّ رُهُنا جمعُ رِهان، ورِهان جمعُ رَهْن، فهو جَمْعُ الجمع، كما قالوا في ثِمار جمعَ ثَمَر، وثُمُر جَمعُ ثِمار، وإليه ذهب الفراء وشيخه، ولكنَّ جَمْعَ الجمعِ غيرُ مطرَّدٍ عند سيبويه وجماهيرِ أتباعه.
«Ruhun»un «rihân»ın çoğulu olduğu, «rihân»ın da «rehn»in çoğulu olduğu söylenmiştir; dolayısıyla bu cem‘u'l-cem‘dir (çoğulun çoğuludur); nitekim «semer»in çoğuluna «simâr», «simâr»ın çoğuluna da «sümür» demişlerdir. el-Ferrâ ve hocası bu görüşe gitmiştir; fakat cem‘u'l-cem‘ Sîbeveyh ve takipçilerinin çoğunluğuna göre kıyâsî (düzenli) değildir.
وأمَّا قراءةُ الباقين «رِهانِ فرِهان جمعُ» رَهْن «وفَعْل وفِعال مطردٌ كثير نحو: كَعْب/ وكِعَاب، وكَلْب وكِلاب، ومَنْ سَكَّن ضمةَ الهاءِ في» رُهُن «فللتخفيفِ وهي لغةٌ، يقولون: سُقْف في سُقُف جمعَ سَقْف.
Geri kalanların «rihân» kıraatine gelince, «rihân» kelimesi «rehn»in çoğuludur; «fa‘l» ve «fi‘âl» vezinleri «ka‘b» (كَعْب) / «kı‘âb» (كِعَاب) ve «kelb» (كَلْب) / «kilâb» (كِلاب) gibi düzenli ve çoktur. «Ruhun» kelimesindeki he'nin zammesini sâkin kılan kimse ise hafifletmek için yapmıştır; bu bir lehçedir, nitekim «sakf»ın çoğulu olan «sukuf» yerine «sukf» derler.
والرَّهْنُ في الأصل مصدُرَ رَهَنْتُ، يقال: رَهنْتُ زيداً ثوباً أَرْهَنُه رَهْناً أي: دفعتُه إليه رَهْناً عنده، قال:
er-Rehn (الرَّهْنُ) aslen «rehentü» fiilinin masdarıdır. «Rehentü Zeyden sevben erhenuhû rehnen» (Zeyd'e elbiseyi rehin verdim) denilir; yani: Elbiseyi onun yanında rehin olarak ona teslim ettim demektir. [Şair] şöyle demiştir:
١١٣٧ - يراهِنُني فَيَرْهَنُنِي بَنِيه ... وأَرْهَنُه بَنِيَّ بما أَقولُ
1137 - Benimle bahse giriyor da oğullarını bana rehin veriyor; ben de söylediğim söze karşılık oğullarımı ona rehin veriyorum.
وأرهنْتُ زيداً ثوباً أي: دفعتُه إليه ليرهنَه، فَفرَّقوا بين فَعَل وأَفْعَل. وعند الفراء رَهَنْتُه وأَرْهَنْتُه بمعنى، واحتجَّ بقولِ همام السلولي:
«Erhantü Zeyden sevben» ise: Rehin versin diye elbiseyi ona teslim ettim demektir; böylece «fe‘ale» ile «ef‘ale» vezinlerini birbirinden ayırmışlardır. el-Ferrâ'ya göre ise «rehentühû» ve «erhentühû» aynı manadadır ve Hemmâm es-Selûlî'nin şu sözünü delil getirmiştir:
١١٣٨ - فَلَمَّا خَشِيْتُ أظافيرَهُمْ ... نَجَوْتُ وأَرْهَنْتُهُمْ مالِكا
1138 - Tırnaklarından (pençelerinden) korktuğum zaman kurtuldum ve Mâlik'i onlara rehin bıraktım.
وأنكر الأصمعيُّ هذه الروايةَ وقال:» إنما الروايةُ: وأَرْهنُهُم مالكا «، والواوُ للحالِ كقولِهِم:» قَمْتُ وأصُكُّ عينَه «وهو على إضمارِ مبتدأ.
el-Asmaî bu rivayeti reddederek şöyle demiştir: «Rivayet ancak: ‘Ve erhenuhum Mâliken’ (ve Mâlik'i onlara rehin bırakırken) şeklindedir.» Buradaki vâv, Arapların «Kalktım ve gözüne vururken...» (قُمْتُ وأصُكُّ عينَه) sözlerinde olduğu gibi hâl içindir ve gizli bir müpteda takdirindedir.
وقيل: أرْهْنَ في السِّلعة إذا غالى فيها حتى أَخَذَها بكثيرِ الثمنِ ومنه قولُه:
Bir malda aşırı gidip onu yüksek bir fiyata aldığı zaman «erhene fi's-sil‘a» denildiği de söylenmiştir; şu beyit de bu kabildendir:
١١٣٩ - يَطْوي ابنُ سلمى بها من راكبٍ بَعُداً ... عِيدِيَّةٌ أُرْهِنَتْ فيها الدَّنانيرُ
1139 - Selmâ'nın oğlu, uğruna dinarlar rehin verilmiş (feda edilmiş) Îdî devesiyle biniciden uzak mesafeleri dürüp geçer.
ويقال: رَهَنْتُ لساني بكذا، ولا يُقال فيه» أَرْهَنْتُ «وأنشدوا
«Şu hususta dilimi rehin verdim (bağladım)» anlamında «rehentü lisânî bi-kezâ» denir, bunda «erhentü» denilmez. Şairler şöyle inşad etmişlerdir:
. . . . . . . . . . . . . . . . . . ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
ثم أُطْلق الرَّهْنُ على المرهونِ من بابِ إطلاقِ المصدرِ على اسمِ المفعول نحو قولِه تعالى: {هذا خَلْقُ الله} [لقمان: ١١] ، و» درهَمٌ ضَرْبُ الأمير «، فإذا قلت:» رَهَنْتُ زيداً ثوباً رَهْناً «فرَهْناً هنا مصدرٌ فقط، وإذا قلت» رهنْتُ زيداً رَهْناً «فهو هنا مفعولٌ به لأنَّ المرادَ به المرهونُ، ويُحتمل أن يكونَ هنا» رَهْناً «مصدراً مؤكداً أيضاً، ولم يَذْكرِ المفعولَ الثانيَ اقتصاراً كقوله: {وَلَسَوْفَ يُعْطِيكَ رَبُّكَ} [الضحى: ٤] .
Sonra masdarın ism-i meful yerine kullanılması kabilinden «rehn» kelimesi rehin verilen şey (merhûn) için ıtlak edilmiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın: {هذا خَلْقُ الله} “İşte bu Allah'ın yarattığıdır” [Lokmân: 11] kavli ve «Emîrin bastığı (darbı) dirhem» sözü böyledir. «Rehentü Zeyden sevben rehnen» dediğinde buradaki «rehnen» sadece masdardır; «Rehentü Zeyden rehnen» dediğinde ise buradaki [rehnen] mefulün bihtir, zira bununla kastedilen rehin verilen şeydir (merhûndur). Buradaki «rehnen» kelimesinin tekit edici masdar olması ve Allah Teâlâ'nın: {وَلَسَوْفَ يُعْطِيكَ رَبُّكَ} “Ve Rabbin sana muhakkak verecek” [Duhâ: 5] kavlinde olduğu gibi iktisar sebebiyle ikinci mefulün zikredilmemiş olması da muhtemeldir.
و» رَهْن «مِمَّا استُغْنى فيه بجمعِ كثرتِه عن جمعِ قلَّته، وذلك أنَّ قياسَه في القلةِ أَفْعُل كفَلْس وأفلُس، فاستُغْنِيَ برَهْن ورِهان عن أَرْهُن.
«Rehn» kelimesi, çokluk çoğuluna (cem‘-i kesret) yer verilerek azlık çoğulundan (cem‘-i kıllet) müstağni kalınan kelimelerdendir; çünkü azlık çoğulundaki kıyası «fels» ve «eflus» gibi «ef‘ul» veznidir; dolayısıyla «erhun» yerine «ruhun» ve «rihân» ile yetinilmiştir.
وأصلُ الرَّهْنِ: الثبوتُ والاستقرارُ، يقال: رَهَنَ الشيءُ، فهو راهنٌ إذا دام واستقر، ونِعمة راهنة أي دائمة ثابتة. وأنشد ابن السكيت:
Rehnin aslı; sabit olmak ve yerleşmektir. Bir şey devam edip yerleştiği zaman «rehene'ş-şey'u fe-hüve râhinun» denir. «Ni‘metün râhinetün» ise sürekli ve sabit nimet demektir. İbnu's-Sikkît şu beyti inşad etmiştir:
١١٤٠ - لا يَسْتَفيقون منها وَهْي راهِنةٌ ... إلا بهاتِ وإنْ عَلُّوا وإنْ نَهِلوا
1140 - O [şarap] hazır ve sürekli iken, ister ilk yudumları ister ikinci yudumları içmiş olsunlar, ancak ‘getir!’ demekle kendilerine gelirler.
ويقال:» طعام راهن «أي: مقيم دائم، قال:
«Ta‘âmun râhinun» da denir; yani: Sürekli ve daimi yemek demektir. [Şair] şöyle demiştir:
١١٤١ - الخبزُ واللحمُ لهم راهِن ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
1141 - Ekmek ve et onlar için süreklidir... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
أي: دائمٌ مستقرٌّ، ومنه سُمِّي المرهونُ» رَهْناً «لدوامهِ واستقرارهِ عند المُرْتَهِنِ.
Yani: Daimi ve sabittir. İşte bundan dolayı rehin tutan (mürtehin) nezdinde devamlı ve sabit kalmasından ötürü rehin verilen şeye «rehn» denilmiştir.
وقوله: {وَلَمْ تَجِدُواْ كَاتِباً} في هذه الجملةِ ثلاثةُ أوجه، أحدُها: أنها عطفٌ على فعلِ الشرطِ أي:» وإنْ كنتم ولم تَجِدوا «فتكونُ في محلِّ جزمِ لعطفِها على ما هو مجزومٌ تقديراً. والثاني: أن تكونَ معطوفةٌ على خبرِ كان، أي: وإنْ كنتم لم تَجِدُوا [كاتباً} والثالث: أَنْ تكونَ الواوُ للحال، والجملةُ بعدَها نصبٌ على الحالِ فهي على هذين الوجهين الأخيرين في محلِّ نصب.
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَلَمْ تَجِدُواْ كَاتِباً} “ve bir kâtip bulamazsanız” kavlinde bu cümle hakkında üç vecih vardır: Birincisi, şart fiiline matuf olmasıdır; yani: «Ve şayet siz [yolculukta] olur ve bulamazsanız» demektir; bu durumda takdiren meczum olan bir ifadeye atfedildiği için cezm mahallindedir. İkincisi, «kâne»nin haberine matuf olmasıdır; yani: «Ve şayet siz bir kâtip bulamamış olursanız» demektir. Üçüncüsü, vâv harfinin hâl için olmasıdır; sonrasındaki cümle hâl olarak mansubdur. Dolayısıyla bu son iki veche göre nasb mahallindedir.
قوله: {فَإِنْ أَمِنَ} قرأ أُبَيّ فيما نَقَلَه عنه الزمخشري «أُومِنَ» مبنياً للمفعول. قال الزمخشري: «أي أَمِنَه الناس ووصفوا المَدْيونَ بالأمانةِ والوفاء» . قلت: وعلامَ تنتصبُ «بعضاً؟ والظاهرُ نصبُه/ بإسقاط الخافض على حذفِ مضافٍ أي: فإن أومِنَ بعضُكم على متاعِ بعضٍ أو على دَيْنِ بعض.
Cenâb-ı Hakk'ın: {فَإِنْ أَمِنَ} “Şayet güvenirse” kavlini ez-Zemahşerî'nin kendisinden naklettiğine göre Übey, meçhul fiil olarak «أُومِنَ» şeklinde okumuştur. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Yani insanlar ona güvenmiş ve borçluyu emanet ve vefa ile nitelemiş olurlar.» Derim ki: Peki «بعضاً» kelimesi neye göre mansub olur? Zâhir olan, cer harfinin düşürülmesiyle (iskât-ı hâfıd) ve bir muzâfın hazfiyle mansub olmasıdır; yani: «Şayet bir kısmınız diğer bir kısmın malı veya borcu hususunda emin kılınırsa» takdirindedir.
قوله: {فَلْيُؤَدِّ الذي اؤتمن} إذا وُقِفَ على» الذي «وابتُديء بما بعدها قيل:» اوتُمِنَ «بهمزةٍ مضمومة بعدَها واو ساكنة، وذلك لأنَّ أصلَه أُأْتُمِنَ، مثل
Cenâb-ı Hakk'ın: {فَلْيُؤَدِّ الذي اؤتمن} “kendisine güvenilen kimse ödesin” kavlinde «الذي» kelimesi üzerinde vakıf yapılıp sonrasındaki kelimeyle başlanırsa; zammeli bir hemze ve ardından sâkin bir vâv ile «اوتُمِنَ» denilir. Bunun sebebi, aslının tıpkı...
اقْتُدِرَ بهمزتين: الأولى للوصلِ والثانيةُ فاءُ الكلمة، ووقعَتِ الثانيةُ ساكنةً بعد أخرى مثلِها مضمومةً وجب قَلْبُ الثانيةُ لمجانِسِ حركةِ الأولى فقلت: أُوْتُمِنَ. فأمَّا في الدَّرْج فتذهبُ همزةُ الوصلِ فتعود الهمزةُ إلى حالِها لزوالِ موجبِ قلبِها واواً بل تُقْلَبُ ياءً صريحةً في الوصلِ في رواية ورش والسوسي.
...«ıktüdira» (اقْتُدِرَ) gibi iki hemze ile «u'tümine» (أُأْتُمِنَ) olmasıdır: Birincisi vasıl içindir, ikincisi ise kelimenin fa'ul-fiilidir; ikinci hemze zammeli olan birinci hemzeden sonra sâkin olarak vaki olunca, ikinci hemzeyi birincinin harekesinin cinsine [vâva] çevirmek vacip olmuş ve «û'tümine» (أُوْتُمِنَ) denilmiştir. Vasıl (söz akışı) halinde ise vasıl hemzesi düşer, dolayısıyla hemzeyi vâva çevirme gerekçesi ortadan kalktığı için hemze eski haline döner; hatta Verş ve es-Sûsî rivayetinde vasıl halinde açık bir yâ harfine çevrilir.
ورُوي عن عاصم:» الذي اوتُمِن «برفعِ الألفِ ويُشيرِ بالضمة إلى الهمزة، قال ابن مجاهد:» وهذه الترجمةُ غلط «. ورَوى سليم عن حمزة إشمامَ الهمزةِ الضمَّ، وفي الإِشارة والإِشمامِ المذكورَيْن نظرٌ. وقرأ عاصم أيضاً في شاذِّة:» الَّذِتُّمِنَ «بإدغامِ الياء المبدلةِ من الهمزةِ في تاء الافتعال، قال الزمخشري:» قياساً على «اتَّسر» في الافتعال من اليُسْر، وليس بصحيحٍ لأنَّ الياءَ منقلبةٌ عن الهمزةِ فهي في حكمِ الهمزةِ، واتَّزر عاميُّ، وكذلك «رُيَّا» في «رُؤْيا» قال الشيخ: «وما ذكر الزمخشري فيه أنه ليس بصحيح وأن» اتَّزر «عامِّي - يعني أنه من إحداث العامة لا أصلَ له في اللغة - قد ذَكَره غيرُه أنَّ بعضَهم أَبْدَلَ وأدْغَمَ:» اتَّمَنَ واتَّزَرَ «وأنَّ ذلك لغةٌ رديئة، وكذلك» رُيَّا «في رُؤْيا، فهذا التشبيهُ: إمَّا أن يعودَ على قولِه:» واتَّزر عاميٌّ «فيكونُ إدغام» رُيَّا «عامياً، وإمَّا أَنْ يعودَ إلى قولِه» فليس بصحيحٍ «أي: وكذلك إدْغَامُ» رُيَّا «ليس بصحيحٍ، وقد حكَى الكسائي الإِدغمَ في» رُيَّا «.
Âsım'dan elifin ref'i ve hemzeye zamme ile işaret edilerek «الذي اوتُمِن» şeklinde rivayet edilmiştir. İbn Mücâhid: «Bu açıklama yanlıştır» demiştir. Süleym ise Hamza'dan hemzeye zamme işmâmı yapıldığını rivayet etmiştir; zikredilen bu işaret ve işmâmda tutarsızlık/eleştiri vardır. Âsım ayrıca şâzz bir kıraatte hemzeden bedel olan yâ harfini iftiâl babının tâ'sına idgam ederek «الَّذِتُّمِنَ» şeklinde okumuştur. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «‘yusr’ (el-yüsr) kökünden iftiâl babındaki ‘ittesera’ (اتَّسر) kelimesine kıyasla böyledir; fakat bu sahih değildir, çünkü yâ hemzeden dönüşmüştür, dolayısıyla hemze hükmündedir; ‘ittezera’ (اتَّزر) ise avam kelimesidir; ‘ru'yâ’ (رُؤْيا) kelimesindeki ‘ruyyâ’ (رُيَّا) da böyledir.» Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «ez-Zemahşerî'nin bunun sahih olmadığını ve ‘ittezera’nın avam kelimesi olduğunu -yani dilde aslı olmayıp avamın uydurması olduğunu- zikrettiği hususu başkaları şöyle aktarmıştır: Onlardan bazıları hemzeyi bedel yapıp idgam ederek ‘ittemene’ ve ‘ittezere’ demişlerdir ve bu düşük/fasit bir lehçedir; ‘ru'yâ’daki ‘ruyyâ’ da böyledir. Dolayısıyla bu benzetme: Ya onun ‘ittezere avam kelimesidir’ sözüne racidir ki bu takdirde ‘ruyyâ’daki idgam avamca olur; ya da ‘sahih değildir’ sözüne racidir, yani ‘ruyyâ’daki idgam da sahih değildir demektir. Oysa el-Kisâî ‘ruyyâ’daki idgamı nakletmiştir.»
وقولُه: {أَمَانَتَهُ} يجوزُ أن تكونَ الأمانةُ بمعنى الشيء المُؤْتَمَنِ عليه فينتصبَ انتصابَ المفعولِ به بقولِه:» فليؤدِّ «، ويجوزُ أَنْ تكونَ مصدراً على أصلِها، وتكونُ على حَذْفِ مضاف، أي: فليؤدِّ دَينَ أمانتهِ. ولا جائزٌ أن تكونَ منصوبةٌ على مصدرِ ائتُمِنَ. والضميرُ في» أمانتَه «يُحْتَمل أَنْ يعودَ على صاحبِ الحقِّ، وأَنْ يعودَ على الذي ائتُمِن.
Cenâb-ı Hakk'ın: {أَمَانَتَهُ} “emanetini” kavlinde «emanet» kelimesinin emanet edilen şey manasında olması caizdir; bu takdirde «فليؤدِّ» fiiliyle mefulün bih olarak mansub olur. Aslı üzere masdar olması ve mahzuf bir muzâf takdirinde bulunması da caizdir; yani: «Emanetinin borcunu ödesin» demektir. «Ü'tümine» fiilinin masdarı olarak mansub olması ise caiz değildir. «أمانته» kelimesindeki zamirin hak sahibine dönmesi de, kendisine güvenilen kimseye dönmesi de muhtemeldir.
قوله: {فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ} في هذا الضمير وجهان، أحدُهما: أنه ضميرُ الشأنِ والجملةُ بعدَه، مفسِّرٌ له. والثاني: أنه ضميرُ» مَنْ «في قولِه:» ومَنْ يَكتُمْها «وهذا هو الظاهرُ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ} “şüphesiz onun kalbi günahkârdır” kavlindeki bu zamirde iki vecih vardır: Birincisi, zamîr-i şân olması ve sonrasındaki cümlenin onu tefsir etmesidir. İkincisi, {وَمَن يَكْتُمْهَا} “kim onu gizlerse” kavlindeki «مَنْ» edatının zamiri olmasıdır; zâhir olan da budur.
وأمَّا «آثمٌ قلبُه» ففيه أوجهٌ: أظهرُها: أنَّ الضميرَ في «إنه» ضميرُ «مَنْ» و «آثمٌ» خبرُ إنَّ، و «قلبُه» فاعلٌ بآثم، نحو قولِك: زيدٌ إنه قائمٌ أبوه، وعَمَلُ اسمِ الفاعلِ هنا واضحٌ لوجودِ شروطِ الإِعمال. ولا يجيءُ هذا الوجهُ على القولِ بأنَّ الضميرَ ضميرُ الشأن، لأنَّ ضميرَ الشأنَ لا يُفَسَّر إلا بجملةٍ، واسمُ الفاعلِ مع فاعلِه عند البصريين مفردٌ، والكوفيون يُجيزون ذلك.
«آثمٌ قلبُه» terkibine gelince, bunda birkaç vecih vardır: En zâhiri; «إنه» ifadesindeki zamirin «مَنْ» zamiri olması, «آثمٌ» kelimesinin «إنَّ»nin haberi olması ve «قلبُه» kelimesinin «آثم» ile merfû fail olmasıdır; tıpkı senin «Zeyd'in babası ayaktadır» (زيدٌ إنه قائمٌ أبوه) sözün gibi. İ‘mâl (amel etme) şartları mevcut olduğu için burada ism-i failin ameli açıktır. Bu vecih, zamirin zamîr-i şân olduğu görüşüne göre geçerli olmaz; zira zamîr-i şân ancak bir cümle ile tefsir edilir, ism-i fail ise failiyle birlikte Basralılara göre müfred hükmündedir; Kûfeliler ise buna cevaz verirler.
الثاني: أن يكونَ «آثمٌ» خبراً مقدماً، و «قلبُه» مبتدأ مؤخراً، والجملةُ خبرَ «إنَّ» ذكر ذلك الزمخشري وأبو البقاء وغيرُه، وهذا لا يجوزُ على أصول الكوفيين؛ لأنه لا يعودُ عندَهم الضميرُ المرفوعُ على متأخرٍ لفظاً، و «آثمٌ» قد تَحَمَّل ضميراً لأنه وَقَع خبراً، وعلى هذا الوجهِ فيجوزُ أن تكونَ الهاءُ ضميرَ الشأن وأَنْ تكونَ ضميرَ «مَنْ» .
İkincisi: «آثمٌ» kelimesinin mukaddem haber, «قلبُه» kelimesinin muahhar müpteda ve bu cümlenin «إنَّ»nin haberi olmasıdır; bunu ez-Zemahşerî, Ebu'l-Bekâ ve başkaları zikretmiştir. Bu ise Kûfelilerin usulüne göre caiz değildir; çünkü onlara göre merfû zamir lâfzen sonra gelen bir kelimeye dönemez, oysa «آثمٌ» haber olarak vaki olduğu için bir zamir yüklenmiştir. Bu veche göre hâ zamirinin zamîr-i şân olması da «مَنْ» zamiri olması da caizdir.
والثالث: أن يكونَ «آثم» خبرَ إنَّ، وفيه ضميرٌ يعودُ على ما تعودُ عليه الهاء في «إنه» ، و «قلبُه» بدلٌ من ذلك الضمير المستترِ بدلُ بعضٍ من كل.
Üçüncüsü: «آثم» kelimesinin «إنَّ»nin haberi olması, içinde «إنه»deki hâ zamirinin döndüğü şeye dönen bir zamir barındırması ve «قلبُه» kelimesinin bu müstetir zamirden bedel-i ba‘z minel-küll olmasıdır.
الرابع: أن يكونَ «آثم» مبتدأً، و «قلبُه» فاعلٌ سدَّ مسدَّ الخبر، والجملةُ
Dördüncüsü: «آثم» kelimesinin müpteda, «قلبُه» kelimesinin haber yerine geçen fail ve cümlenin...
خبرُ إنَّ، قاله ابن عطية، وهو لا يجوزُ عند البصريين، لأنه لا يعملُ عندَهم اسمُ الفاعل إلا إذا اعتمد على نفيٍ أو استفهام نحو: ما قائمٌ أبواك، وهل قائمٌ أخواك، وما قائمٌ قومك، وهل ضاربٌ إخوتك. وإنما يجوزُ هذا عند الفراءِ من الكوفيين والأخفشِ من البصريين، إذ يجيزان: قائمٌ الزيدان وقائمٌ الزيدون، فكذلك في الآية الكريمة.
...«إنَّ»nin haberi olmasıdır. Bunu İbn Atıyye söylemiştir; ancak bu Basralılara göre caiz değildir, zira onlara göre ism-i fail ancak bir nefiy veya istifhama dayandığı zaman amel eder; tıpkı: «İki baban ayakta değildir», «İki kardeşin ayakta mıdır?», «Kavmin ayakta değildir» ve «Kardeşlerin dövücü müdür?» misallerinde olduğu gibi. Bu ancak Kûfelilerden el-Ferrâ ile Basralılardan el-Ahfeş'e göre caizdir; zira her ikisi «Kâimun ez-Zeydâni» ve «Kâimun ez-Zeydûne» kullanımlarını caiz görürler; nitekim Kerîm Ayette de böyledir.
وقرأ ابنُ أبي عبلة: «قلبَه» بالنصب، نسبَها إليه ابن عطية. وفي نصبه ثلاثةُ أوجه، أحدُها: أنه بدلٌ من اسم «إنَّ» بدلُ بعض من كل، ولا محذورَ في الفصلِ بالخبر - وهو آثمٌ - بين البدلِ والمبدلِ منه، كما لا محذورَ في الفصل به بين النعتِ والمنعوتِ نحو: زيد منطلق العاقل، مع أنَّ العاملَ في النعت والمنعوت واحدٌ، بخلافِ البدلِ والمبدلِ منه/ فإنَّ الصحيحَ أنَّ العاملَ في البدلِ غيرُ العاملِ في المُبْدَلِ منه.
İbn Ebî Able «قلبَه» kelimesini nasb ile okumuştur; İbn Atıyye bunu ona nispet etmiştir. Nasbında üç vecih vardır. Birincisi: «إنَّ»nin isminden bedel-i ba‘z minel-küll olmasıdır. «Zeyd akıllı [bir kimse olarak] yola çıkandır» (زيد منطلق العاقل) misalinde olduğu gibi, sıfat ile mevsuf arasının haberle ayrılmasında bir sakınca bulunmadığı gibi, bedel ile mübdelün minh arasının haberle -ki o da «آثمٌ»dur- ayrılmasında da bir sakınca yoktur. Kaldı ki sıfat ile mevsufun âmili birdir; bedel ile mübdelün minh ise böyle değildir, zira sahih olan görüşe göre bedelin âmili mübdelün minhin âmilinden başkadır.
الثاني: أنه منصوبٌ على التشبيهِ بالمفعولِ به، كقولك: «مررت برجلٍ حسنٍ وجهُه» وفي هذا الوجه خلافٌ مشهورٌ، وهو ثلاثةُ مذاهبَ: الأول مذهب الكوفيين وهو الجواز مطلقاً، أعني نظماً ونثراً. الثاني: المنعُ مطلقاً، وهو مذهبُ المبرد. الثالث: مَنْعُه من النثر وجوازُه في الشعرِ، وهو مذهبُ سيبويه، وأنشدَ الكسائي على ذلك:
İkincisi: Tıpkı senin «Yüzü güzel bir adama uğradım» (مررت برجلٍ حسنٍ وجهُه) sözün gibi mef‘ûlün bihe benzetilerek (şibh-i mef‘ûl olarak) mansub olmasıdır. Bu vecihte meşhur bir ihtilaf olup üç mezhep (görüş) vardır: Birincisi, Kûfelilerin mezhebi olup -yani hem nazımda hem nesirde- mutlak olarak caiz olmasıdır. İkincisi: Mutlak olarak menedilmesidir ki bu el-Müberred'in mezhebidir. Üçüncüsü: Nesirde menedilip şiirde caiz görülmesidir; bu da Sîbeveyh'in mezhebidir. el-Kisâî buna şu şiiri inşad etmiştir:
١١٤٢ - أَنْعَتُها إنِّيَ مِنْ نُعَّاتِها ... مُدارةَ الأخفْافِ مُجْمَرَّاتِها
1142 - Onu vasfederim, şüphesiz ben onu iyi vasfedenlerdenim / Yuvarlak tabanlı, sert tırnaklı...
غُلْبَ الرِّقابِ وعَفَرْ نِياتِها ... كُومَ الذُّرى وادِقَةً سُرَّاتِها
Kalın boyunlu, güçlü kuvvetli / Yüksek hörgüçlü, göbekleri sarkık...
ووجه ضعفِه عند سيبويه في النثر تكرُّر الضمير.
Sîbeveyh'e göre bunun nesirde zayıf görülmesinin sebebi zamirin tekrar etmesidir.
والثالث: أنه منصوبٌ على التمييز حكاه مكي وغيرُه، وضَعَّفوه بأنَّ التمييز لا يكونُ إلا نكرةً، وهذا عند البصريين، وأمَّا الكوفيون فلا يَشْتَرطون تنكيرَه، ومنه عندهم:
Üçüncüsü: Temyiz olarak mansub olmasıdır; bunu Mekkî ve başkaları nakletmiştir. Ancak temyizin yalnızca nekre olabileceği gerekçesiyle bunu zayıf görmüşlerdir; bu [kural] Basralılara göredir. Kûfelilere gelince, onlar temyizin nekre olmasını şart koşmazlar. Onlara göre şu ayetler de bundandır:
{إِلاَّ مَن سَفِهَ نَفْسَهُ} [البقرة: ١٣٠] {بَطِرَتْ مَعِيشَتَهَا} [القصص: ٨٥] وأنشدوا:
{إِلاَّ مَن سَفِهَ نَفْسَهُ} “Kendini bilmeyenden başka” [Bakara 130], {بَطِرَتْ مَعِيشَتَهَا} “Geçimiyle şımarmış olan” [Kasas 58] ve şu beyti inşad etmişlerdir:
١١٤٣ - إلى رُدُحٍ من الشِّيزى مِلاءٍ ... لُبَابَ البُرِّ يُلْبَكُ بالشِّهادِ
1143 - Şîzâ ağacından yapılmış geniş ve dolu çanaklara / Ballarla yoğrulmuş buğdayın en halisiyle [dolu çanaklara].
وقرأ ابن أبي عبلة - فيما نقل عنه الزمخشري - «أَثِم قلبَه» جعل «أثم» فعلاً ماضياً مشدد العين، وفاعلُه مستترٌ فيه، «قلبه» مفعول به أي: جعل قلبَه آثماً أي: أثم هو، لأنه عَبَّر بالقلب عن ذاتِه كلها لأنه أشرفُ عضوٍ فيها.
İbn Ebî Able -ez-Zemahşerî'nin kendisinden naklettiğine göre- «أَثِم قلبَه» şeklinde okumuştur; «أَثِم» kelimesini ayn harfi şeddeli bir mazi fiil yapmış, faili içine müstetir kılmış, «قلبه»yi ise mef‘ûlün bih yapmıştır; yani «kalbini günahkâr kıldı» demektir, bu da «kendisi günah işledi» anlamına gelir. Zira kalple, bedenin en şerefli uzvu olduğu için bizzat şahsın kendisinin tamamı kastedilmiştir.
وقرأ أبو عبد الرحمن: «ولا يَكْتُموا» بياء الغَيْبَةِ، لأنَّ قبلَه غيباً وهم من ذَكَر في قولِه: {كَاتِبٌ وَلاَ شَهِيدٌ} ، وهو وإنْ كان بلفظِ الإِفراد فالمرادُ به الجَمْعُ، ولذلك اعتبَرَ معناه في قراءة أبي عبد الرحمن فجَمَعَ في قوله: «ولا يكتموا» .
Ebû Abdirrahman, gaib yâ'sı ile «ولا يَكْتُموا» şeklinde okumuştur. Çünkü öncesinde gaib sigası vardır; onlar da {كَاتِبٌ وَلاَ شَهِيدٌ} “ne bir kâtip ne de bir şahit” kavlinde zikredilen kimselerdir. Bu lafız müfred olsa da murad çoğuldur. Bu yüzden Ebû Abdirrahman'ın kıraatinde onun manası dikkate alınmış ve «ولا يكتموا» sözünde çoğul kılınmıştır.
وقد اشتملَتْ هذه الآياتُ على أنواع من البديعِ منها: التجنيسُ المغايرُ في «تدايَنْتُم بدَيْن» نظائره، والمماثلُ في قولِه: {وَلاَ تَكْتُمُواْ الشهادة وَمَن يَكْتُمْهَا} والطباقُ في «تَضِلَّ» و «تذكِّر» و «صغيراً وكبيراً» ، وهي كثيرةٌ، وتؤخذ مِمَّا تقدَّم فلا حاجةَ إلى التكثير بذكرِها. وقرأ السلمي أيضاً: {والله بِمَا تَعْمَلُونَ} بالغيبة جرياً على قراءته بالغَيْبَة.
Bu ayetler bedî‘ sanatlarından birtakım türleri içermiştir. Bunlardan bazıları: «تدايَنْتُم بدَيْن» ve benzerlerindeki cinâs-ı mugâyir, {وَلاَ تَكْتُمُواْ الشهادة وَمَن يَكْتُمْهَا} “Şahitliği gizlemeyin; kim onu gizlerse” kavlindeki cinâs-ı mümâsil; «تَضِلَّ» ile «تذكِّر» ve «صغيراً وكبيراً» kelimelerindeki tıbâk sanatıdır. Bunlar pek çoktur ve daha önce geçenlerden anlaşılmaktadır; bu yüzden onları zikrederek uzatmaya gerek yoktur. es-Sülemî de gaib kıraatine uygun olarak {والله بِمَا تَعْمَلُونَ} “Allah yaptıklarınızı hakkıyla bilendir” ayetini gaib sigasıyla [«يَعْمَلُونَ» şeklinde] okumuştur.
قوله تعالى: {فَيَغْفِرُ} قرأ ابن عامر وعاصم برفع «يغفرُ» و «يعذبُ» ، والباقون من السبعةِ بالجزم. وقرأ ابنُ عباس والأعرج وأبو حيوة: «فيغفرَ» بالنصب.
Allah Teâlâ'nın: {فَيَغْفِرُ} “artık bağışlar” kavli: İbn Âmir ve Âsım «يغفرُ» ve «يعذبُ» kelimelerini ref‘ ile okumuş, Yedi kurrâdan geriye kalanlar ise cezm ile okumuştur. İbn Abbâs, el-A‘rec ve Ebû Hayve ise nasb ile «فيغفرَ» şeklinde okumuşlardır.
فأمَّا الرفعُ فيجوزُ أَنْ يكونَ رفعُه على الاستئنافِ، وفيه احتمالان، أحدُهما: أن يكونَ خبرَ مبتدأٍ محذوفٍ أي: فهو يغفرُ. والثاني: أنَّ هذه جملةٌ فعليةٌ من فعلٍ وفاعلٍ عُطِفَتْ على ما قبلها. وأمّا الجزمُ فللعطفِ على الجزاءِ المجزوم.
Ref‘ kıraatine gelince, bunun ref‘i istînâf üzere olabilir ve bunda iki ihtimal vardır: Birincisi, mahzuf bir müptedanın haberi olmasıdır; yani «فهو يغفرُ» (artık O bağışlar) takdirindedir. İkincisi: Bunun fiil ve failden oluşan fiil cümlesi olup kendisinden öncekine matuf olmasıdır. Cezme gelince, meczum olan cezaya (şartın cevabına) atıf sebebiyledir.
وأمَّا النصبُ فبإضمارِ «أَنْ» وتكونُ هي وما في حَيِّزها بتأويلِ مصدرٍ معطوف على المصدر المتوهَّم من الفعلِ قبلَ ذلك تقديره: تكنْ محاسبةٌ فغفرانٌ وعذابٌ. وقد رُوي قولُ النابغة بالأوجهِ الثلاثة وهو:
Nasba gelince, bu «أَنْ» edatının gizlenmesi (izmarı) iledir; kendisi ve sılası, bundan önceki fiilden vehmedilen (anlaşılan) masdara matuf bir masdar tevilinde olur. Takdiri şöyledir: «تكنْ محاسبةٌ فغفرانٌ وعذابٌ» (Bir hesaplaşma olsun da ardından bağışlama ve azap gelsin). Nâbığa'nın şu sözü de her üç vecihle rivayet edilmiştir:
١١٤٤ - فإنْ يَهْلِكْ أبو قابوسَ يَهْلِكْ ... ربيعُ الناسِ والبلدُ الحرامُ
1144 - Eğer Ebû Kâbûs helak olursa, helak olur / İnsanların baharı ve Harem beldesi.
ونأخذْ بعدَه بذِنابِ عيشٍ ... أجَبَّ الظهرِ ليسَ له سَنامُ
Ve biz ondan sonra, sırtı kesik, hörgücü olmayan / Bir hayatın kuyruğuna tutunuruz.
بجزمِ «نأخذ» عطفاً على «يَهْلك ربيع» ونصبهِ ورفعِه، على ما ذكرتُه لك
«نأخذ» kelimesinin «يَهْلك ربيع» üzerine atfen cezmi, nasbı ve ref‘i ile [rivayet edilmiştir ki bu da] sana zikrettiğim vecihler üzeredir...
في «فَيغفر» وهذه قاعدةٌ مطردةٌ: وهي أنه إذا وقع بعدَ جزاءِ الشرط فعلٌ بعد فاءٍ أو واوٍ جازَ فيه هذه الأوجُهُ الثلاثةُ، وإن توسَّطَ بين الشرطِ والجزاءِ جاز جزمُه ونصبُه وامتنع رفعُه نحو: إن تأتني فَتَزُرْني أو فتزورَني، أو وتزرْني أو وتزورَني.
...«فَيغفر» lafzındaki gibidir. Bu genel geçer bir kuraldır: Şartın cezasından (cevabından) sonra fâ veya vâv harfinden sonra bir fiil gelirse onda bu üç vecih caiz olur. Eğer şart ile ceza arasına girerse cezmi ve nasbı caiz, ref‘i ise mümteni olur; tıpkı: «إن تأتني فَتَزُرْني» veya «فتزورَني», yahut «وتزرْني» veya «وتزورَني» misallerinde olduğu gibi.
وقرأ الجعفيّ وطلحة بن مصرف وخلاد: «يَغْفِرْ» بإسقاطِ الفاء، وهي كذلك في مصحفِ عبد الله، وهي بدلٌ من الجوابِ كقوله تعالى: {وَمَن يَفْعَلْ ذلك يَلْقَ أَثَاماً يُضَاعَفْ لَهُ العذاب} [الفرقان: ٦٨-٦٩] . وقال أبو الفتح: «وهي على البدلِ من» يُحاسِبْكم «فهي تفسيرٌ للمحاسبة» قال الشيخ: «وليس بتفسيرٍ، بل هما مترتِّبان على المحاسَبَةِ» . قال الزمخشري: «ومعنى هذا البدلِ التفصيلُ لجملة الحساب لأنَّ التفصيلَ أوضحُ من المفصَّلِ، فهو جارٍ مجرى بَدَلِ البعضِ من الكلِ أو بدلِ الاشتمال، كقولك:» ضربتُ زيداً رأسه «و» أحببتُ زيداً عقله «، وهذا البدلُ واقعٌ في الأفعالِ وقوعَه/ في الأسماءِ لحاجةِ القبيلين إلى البيان» .
el-Cu‘fî, Talha b. Musarrif ve Hallâd fâ harfini düşürerek «يَغْفِرْ» şeklinde okumuşlardır; Abdullah'ın mushafında da böyledir. Bu, Allah Teâlâ'nın: {وَمَن يَفْعَلْ ذلك يَلْقَ أَثَاماً يُضَاعَفْ لَهُ العذاب} [Furkan 68-69] “Kim bunu yaparsa cezaya çarptırılır; kıyamet günü azabı kat kat artırılır” kavlinde olduğu gibi cevaptan bedeldir. Ebu'l-Feth şöyle demiştir: «Bu, "يُحاسِبْكم" fiilinden bedeldir, dolayısıyla hesaba çekmenin bir tefsiridir.» Şeyh [Ebû Hayyân] ise şöyle demiştir: «Tefsiri değildir, bilakis bu ikisi hesaba çekmeye terettüp eden (onun sonucunda gelen) şeylerdir.» ez-Zemahşerî ise şöyle demiştir: «Bu bedelin manası, hesabın bütününe yönelik bir tafsildir; çünkü tafsil, mücmel olandan daha açıktır. Dolayısıyla bu, tıpkı senin "ضربتُ زيداً رأسه" (Zeyd'in başına vurdum) ve "أحببتُ زيداً عقله" (Zeyd'in aklını sevdim) sözlerindeki gibi bedel-i ba‘z minel-küll veya bedel-i iştimal mesabesindedir. Her iki fırkanın da (hem isimlerin hem fiillerin) beyana ihtiyacı olması sebebiyle bu bedel, isimlerde vaki olduğu gibi fiillerde de vaki olur.»
قال الشيخ: «وفيه بعضُ مناقشةٍ: أمَّا الأولُ فقولُه:» ومعنى هذا البدلِ التفصيلُ لجملةِ الحسابِ «وليس العذابُ والغفرانُ تفصيلاً لجملةِ الحسابِ، لأنَّ الحسابَ إنما هو تعدادُ حسناتِه وسيئآتِه وحصرُها، بحيث لا يَشُذُّ شيءٌ منها، والغفرانُ والعذابُ مترتِّبان على المحاسَبَة، فليست المحاسبةُ مفصَّلةً بالغفرانِ والعذابِ. وأمَّا ثانياً فلقوله بعد أَنْ ذَكَر بدلَ البعض
Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Bunda birtakım münakaşa [edilecek hususlar] vardır: Birincisi onun: "Bu bedelin manası, hesabın bütününe yönelik bir tafsildir" sözüdür. Oysa azap ve mağfiret, hesabın bütününe yönelik bir tafsil değildir; zira hesap ancak kişinin iyilik ve kötülüklerinin hiçbir şey dışarıda kalmayacak şekilde sayılması ve sınırlandırılmasıdır. Mağfiret ve azap ise hesaba çekmeye terettüp eder; dolayısıyla hesaplaşma mağfiret ve azap ile tafsil edilmiş olmaz. İkincisine gelince, onun bedel-i ba‘z...»
من الكل وبدلَ الاشتمال:» وهذا البدلُ واقعٌ في الأفعالِ وقوعَه في الأسماء لحاجةِ القبيلين إلى البيان «أمَّا بدلُ الاشتمال فهو يمكنُ، وقد جاءَ لأنَّ الفعلَ يَدُلُّ على الجنسِ وتحتَه أنواعٌ يشتمِلُ عليها، ولذلك إذا وَقَع عليه النفيُ انتفَتْ جميعُ أنواعه، وأمَّا بدلُ البعضِ من الكلِّ فلا يمكنُ في الفعل إذ الفعلُ لا يقبلُ التجزُّؤ، فلا يُقال في الفعلِ له كل وبعض إلا بمجازٍ بعيدٍ، فليس كالاسم في ذلك، ولذلك يَسْتَحِيل وجود بدل البعض من الكل في حق الله تعالى، إذ الباري تعالى لا يتقسم ولا يتبعض.
«...minel-küll ve bedel-i iştimali zikrettikten sonra: "Her iki fırkanın da beyana ihtiyacı olması sebebiyle bu bedel, isimlerde vaki olduğu gibi fiillerde de vaki olur" demesidir. Bedel-i iştimal mümkündür ve nitekim gelmiştir; çünkü fiil cinse delalet eder, onun altında da kapsadığı türler bulunur. Bu sebeple fiile nefy dahil olduğunda onun bütün türleri nefyedilmiş olur. Bedel-i ba‘z minel-küll'e gelince, fiilde bu mümkün değildir; zira fiil bölünmeyi kabul etmez. Uzak bir mecaz olmaksızın fiil için kül (bütün) ve ba‘z (parça) denilemez; dolayısıyla bu hususta isim gibi değildir. Bu sebepledir ki Allah Teâlâ hakkında bedel-i ba‘z minel-küll'ün bulunması imkânsızdır; zira Yüce Yaratıcı bölünmez ve parçalara ayrılmaz.»
قلت: ولا أدري ما المانعُ من كونِ المغفرةِ والعذابِ تفسيراً أو تفصيلاً للحساب، والحسابُ نتيجتُه ذلك، وعبارةُ الزمخشري هي بمعنى عبارة ابن جني. وأمَّا قولُه: «إنَّ بدلَ البعضِ من الكل في الفعلِ متعذرٌ، إذ لا يتحقق فيه تجزُّؤٌ» فليس بظاهرٍ، لأنَّ الكليةَ والبعضيةَ صادقتان على الجنس ونوعِه، فإنَّ الجنسَ كلٌّ والنوعَ بعضٌ. وأمَّا قياسُه على الباري تعالى فلا أدري ما الجامع بينهما؟ وكان في كلامِ الزمخشري ما هو أولى بالاعتراض عليه. فإنه قال: «وقرأ الأعمش:» يَغْفر «بغير فاءٍ مجزوماً على البدلِ من» يحاسِبْكم «كقوله:
Ben derim ki: Mağfiret ve azabın hesabın tefsiri veya tafsili olmasına neyin engel olduğunu bilmiyorum; nitekim hesabın neticesi budur ve ez-Zemahşerî'nin ifadesi İbn Cinnî'nin ifadesi anlamındadır. Onun: «Fiilde bölünme gerçekleşmediği için fiilde bedel-i ba‘z minel-küll imkânsızdır» sözü de açık değildir; çünkü külliyet ve ba‘ziyet (bütünlük ve parçalık) cins ve türe de uygun düşer; zira cins bir kül (bütün), tür ise bir ba‘z (parça)dır. Yüce Yaratıcı'ya kıyas etmesine gelince, ikisi arasındaki ortak noktanın ne olduğunu bilmiyorum. ez-Zemahşerî'nin sözünde itiraza daha layık olan bir husus vardı; zira o şöyle demiştir: «el-A‘meş fâ harfi olmaksızın şu beyitteki gibi "يحاسِبْكم" kelimesinden bedel olarak meczum bir şekilde "يَغْفر" okumuştur:»
١١٤٥ - متى تَأْتِنا تُلْمِمْ بنا في ديارِنا ... تَجِدْ حَطَباً جَزْلاً وناراً تَأَجَّجا
1145 - Bize geldiğinde, yurtlarımızda bize uğradığında / Bol odun ve alev alev yanan bir ateş bulursun.
وهذا فيه نظرٌ؛ لأنه لا يطابق ما ذكره بعدَ ذلك كما تقدَّم حكايتُه عنه؛ لأن البيت قد أُبْدِل فيه من فعلِ الشرط لا من جوابِه، والآية قد أُبْدل فيها من نفسِ الجواب، ولكنَّ الجامعَ بينهما كونُ الثاني بدلاً مِمَّا قبلَه وبياناً له.
Bunda tutarsızlık vardır; çünkü kendisinden nakledildiği üzere bundan sonra zikrettiği şeye uymamaktadır. Zira beyitte cevaptan değil şart fiilinden bedel yapılmıştır, ayette ise bizzat cevaptan bedel yapılmıştır. Ancak ikisi arasındaki ortak yön, ikincisinin kendisinden öncekinden bedel ve onun beyanı olmasıdır.