Binûn

[Ahzâb: — 3. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Masûn (İ'rab Tefsiri) · Semîn el-Halebî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

البيت. والمرادُ بالاعتداءِ ما في قولِه: {وَلاَ تُمْسِكُوهُنَّ ضِرَاراً لِّتَعْتَدُواْ} [البقرة: ٢٣١] يعني: أنه حَذَفَ الحرفَ كما حَذَفَ في قولِه:

...beytidir. İ'tidâ (haddi aşmak) ile kastedilen, Allah Teâlâ'nın: {وَلاَ تُمْسِكُوهُنَّ ضِرَاراً لِّتَعْتَدُواْ} “Haddi aşasınız diye onlara zarar vermek amacıyla onları tutmayın” [Bakara 231] kavlindeki manadır. Yani şairin şu sözünde hazfettiği gibi cer harfini hazfetmiştir:

ويومٍ شَهِدْناه سُلَيْمى وعامِراً ... قليلٍ سوى الطَّعْنِ النِّهالِ نوافِلُهْ

[3708 - devamı] Ve Süleymâ ile Âmir [oğullarına] karşı hazır bulunduğumuz nice gün vardır ki, susuzluğu gideren mızrak darbeleri dışında ganimetleri pek azdır.

وقيل: معنى تَعْتَدُونها أي: تَعْتَدُوْن عليهنَّ فيها. وقد أنكر ابنُ عطية القراءةَ عن ابن كثير وقال:» غَلِطَ ابنُ ابي بَزَّة عنه «وليس كما قال. والثاني:

Şöyle de denmiştir: «Ta'tedûnehâ»nın anlamı: 'O [iddet] içinde onların aleyhine tecavüz edersiniz/haddi aşarsınız' demektir. İbn Atıyye, İbn Kesîr'den gelen bu kıraati reddetmiş ve: «İbn Ebî Bezze, ondan naklederken yanılmıştır» demiştir; ancak durum onun dediği gibi değildir. İkincisi:

أنها من العُدْوان والاعتداء، وقد تقدَّم شَرْحُه، واعتراضُ أبي الفضل عليه: بأنه كان ينبغي أَنْ يتعَدَّى ب» على «، وتقدَّم جوابُه. وقرأ الحسن» تَعْدُّونها «بسكون العين وتشديدِ الدالِ، وهو جمعٌ بين ساكنَيْن على غيرِ حَدَّيْهما.

'Udvân ve i'tidâdan olmasıdır; bunun açıklaması ve Ebu'l-Fazl'ın buna karşı '«'Alâ» ile geçişli olması gerekirdi' şeklindeki itirazı ve cevabı daha önce geçmişti. el-Hasan ise 'ayn harfinin sükûnu ve dâl harfinin şeddesiyle «ta'dûnehâ» (تَعْدُّونها) şeklinde okumuştur; bu ise kurallara uygun olmayan bir şekilde iki sâkin harfi yan yana getirmektir (cem'-i beyne's-sâkineyn).

قوله: {مِمَّآ أَفَآءَ} : بيانٌ لِما مَلَكَتْ وليس هذا قَيْداً، بل لو ملكَتْ يمينُه بالشراء كان الحكمُ كذا، وإنما خَرَجَ مَخَرَجَ الغالِب.

{مِمَّآ أَفَآءَ} “Allah'ın sana ganimet olarak verdiklerinden” kavli: Sağ elinin malik olduğu kadınların beyanıdır ve bu bir kayıt değildir; aksine sağ eli satın alma yoluyla malik olmuş olsa bile hüküm yine böyle olurdu. Bu ifade yalnızca ekseriyete/galibe binaen vârid olmuştur.

قوله: «وامرأةً» العامَّةُ على النصب. وفيه وجهان، أحدهما: أنها عطفٌ على مفعولِ «أَحْلَلْنا» أي: وأَحْلَلْنا لك امرأةً موصوفةً بهذين الشرطين. قال أبو البقاء: «وقد رَدَّ هذا قومٌ وقالوا:» أَحْلَلْنا «ماضٍ و» إنْ وَهَبَتْ «وهو صفةُ المرأة مستقبلٌ، فأَحْلَلْنا في موضع جوابِه، وجوابُ الشرط لا يكونُ ماضياً في المعنى» قال: «وهذا ليس بصحيحٍ لأنَّ معنى الإِحلالِ ههنا الإِعلامُ بالحِلِّ إذا وقع الفعلُ على ذلك كما تقول: أَبَحْتُ لك أَنْ تُكلِّمَ فلاناً إنْ سَلَّم عليك» . الثاني: أنه ينتصِبُ بمقدرٍ تقديرُه: ويُحِلُّ لك امرأةً.

«Ve-mraeten» (وامرأةً) kelimesine gelince: Genel kıraat nasb iledir. Bunda iki vecih vardır; birincisi: «Ahlelnâ» (أَحْلَلْنا) fiilinin mef'ûlüne matuftur; yani: 'Ve sana bu iki şartla vasıflanmış bir kadını da helal kıldık' demektir. Ebu'l-Bekâ şöyle demiştir: «Bir topluluk bunu reddedip şöyle demiştir: 'Ahlelnâ' mazi fiildir, kadının sıfatı olan 'in vehebet' ise muzaridir (gelecek zaman ifade eder); dolayısıyla 'ahlelnâ' onun cevabı konumundadır ve şartın cevabı mana bakımından mazi olamaz.» [Ebu'l-Bekâ] der ki: «Bu doğru değildir; zira buradaki helal kılmanın anlamı, fiil o şekilde vuku bulduğunda helalliğin bildirilmesidir; nitekim senin: 'Sana selam verirse filanla konuşmanı sana mubah kıldım' demen gibidir.» İkincisi: Takdiri «ve yühillü leke-mraeten» (ve sana bir kadını helal kılar) şeklinde olan takdirî bir fiille mansubdur.

قوله: «إنْ وَهَبَتْ. . . إنْ أرادَ» هذا من اعتراضِ الشرط على الشرطِ، والثاني هو قيدٌ في الأولِ، ولذلك نُعْرِبه حالاً، لأنَّ الحالَ قيدٌ. ولهذا اشترط الفقهاءُ أن يتقدَّمَ الثاني على الأولِ في الوجود. فلو قال: «إنْ أكلْتِ إنْ ركبْتِ فأنتِ طالقٌ» فلا بُدَّ أنْ يتقدَّم الركوبُ على الأكلِ. وهذا لِتَتَحَقَّقَ الحاليةُ والتقييدُ كما ذكرْتُ لك؛ إذ لو لم يتقدَّمْ لخلا جزءٌ من الأكل غيرُ مقيدٍ بركوبٍ، فلهذا اشترطُوا تقدُّمَ الثاني. وقد مضى تحقيقُ هذا، وأنَّه بشرطِ أَنْ لا تكونَ ثَمَّ قرينةٌ تمنعُ من تقدُّمِ الثاني على الأولِ. كقولك: «إنْ تَزَوَّجْتُكِ إنْ طَلَّقْتُكِ فعَبْدي حُرٌّ» لا يُتَصَوَّرُ هنا تقديمُ الطلاق على التزويج.

«İn vehebet... in erâde» (إنْ وَهَبَتْ. . . إنْ أرادَ) kavline gelince: Bu, şartın şart üzerine itirazı (şart içinde şart) türündendir. İkincisi birincisi için bir kayıttır; bu yüzden onu hal olarak irab ederiz, zira hal bir kayıttır. Bundan dolayı fakihler, varlıkta ikincinin birinciden önce gerçekleşmesini şart koşmuşlardır. Şayet bir kimse [hanımına]: «Minersen, yersen boşsun» dese, mutlaka binmenin yemekten önce olması gerekir. Bu, sana belirttiğim gibi hallik ve kayıtlanmanın tahakkuk etmesi içindir; zira şayet önce gerçekleşmezse, yemenin bir kısmı binme ile kayıtlanmamış olur. İşte bu yüzden ikincinin öne geçmesini şart koşmuşlardır. Bunun tahkiki ve bunun ikincinin birinciden önce gelmesine engel teşkil eden bir karine bulunmaması şartına bağlı olduğu daha önce geçmişti. Nitekim: «Seninle evlenirsem, seni boşarsam kölem hürdür» sözünde burada boşamayı evlenmenin önüne geçirmek tasavvur edilemez.

إلاَّ أني قد عَرَضَ لي إشكالٌ على ما قاله الفقهاء بهذه الآية: وذلك أن الشرطَ الثاني هنا لا يمكُنُ تقدُّمُه في الوجودِ بالنسبةِ إلى الحكمِ الخاص بالنبي ﷺ، لا أنه لا يمكن عقلاً. وذلك أن المفسِّرين فَسَّروا قولَه تعالى: «إنْ أرادَ» بمعنى قبِلَ الهِبَةَ؛ لأنَّ بالقبول منه ﵇ يَتِمُّ نكاحُه وهذا لا يُتَصَوَّرُ تقدُّمه على الهِبة؛ إذ القبولُ متأخرٌ. وأيضاً فإنَّ القصةَ كانَتْ على ما ذَكَرْتُه مِنْ تأخُّر إرادتِه عن هِبَتِها، وهو مذكورٌ في التفسيرِ. والشيخ لَمَّا جاء إلى ههنا جعلَ الشرطَ الثاني متقدِماً على الأول على القاعدة العامةِ ولم يَسْتَشْكِلْ شيئاً مِمَّا ذكرته. وقد عَرَضْتُ هذا الإِشكالَ على جماعةٍ من أعيان زمانِنا فاعترفوا به، ولم يَظْهر عنه جوابٌ، إلاَّ ما/ قَدَّمْتُه مِنْ أنه ثَمَّ قرينةٌ مانعةٌ من ذلك كما مثَّلْتُ لك آنفاً.

Ancak bu ayette fakihlerin söylediklerine dair aklıma bir müşkil takılmıştır: Şöyle ki, buradaki ikinci şartın, aklen imkânsız olmasından değil, Hz. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e has hüküm açısından varlıkta önce gerçekleşmesi mümkün değildir. Çünkü müfessirler, Allah Teâlâ'nın «in erâde» (eğer dilerse) buyruğunu 'hibeyi kabul ederse' anlamında tefsir etmişlerdir; zira aleyhisselâm'ın kabul etmesiyle nikahı tamam olur ve bunun hibeden önce gelmesi tasavvur edilemez; çünkü kabul sonradır. Ayrıca [olayın] kıssası da zikrettiğim gibi, onun iradesinin kadının hibesinden sonra olması şeklindeydi ve bu tefsirde zikredilmiştir. Şeyh [Ebû Hayyân] ise buraya geldiğinde genel kurala binaen ikinci şartı birincinin önüne geçirmiş ve zikrettiğim hususlardan hiçbirini müşkil görmemiştir. Ben bu müşkili devrimizin ileri gelenlerinden bir gruba arz ettim, onlar da bunu ikrar ettiler ve az önce sana örneklendirdiğim üzere buna engel bir karinenin bulunması şeklinde daha önce sunduğum husus dışında buna dair bir cevap ortaya çıkmadı.

وأبو حيوةَ «وامرأة» بالرفع على الابتداء، والخبرُ مقدرٌ أي: أَحْلَلْناها لك أيضاً. وفي قوله: {إِنْ أَرَادَ النبي} التفاتٌ من الخطاب إلى الغَيْبة بلفظِ الظاهر تنبيهاً على أنَّ سببَ ذلك النبوَّةُ، ثم رَجَعَ إلى الخطاب فقال: خالصةً لك.

Ebû Hayve ise mübteda olarak ref ile «ve-mraetün» (وامرأة) şeklinde okumuştur; haber takdiridir; yani: 'Onu da sana helal kıldık' demektir. {إِنْ أَرَادَ النبي} “Eğer Peygamber dilerse” kavlinde, bunun sebebinin nübüvvet olduğuna dikkat çekmek amacıyla zâhir lafızla hitaptan gayba iltifat yapılmıştır; sonra tekrar hitaba dönerek: «Hâlisaten leke» buyurmuştur.

وقرأ أُبَيُّ والحسنُ وعيسى «أَنْ» بالفتح وفيه وجهان، أحدهما: أنه بدلٌ مِنْ «امرأة» بدلُ اشتمالٍ، قاله أبو البقاء. كأنه قيل: وأَحْلَلْنا لك هِبَةَ

Übey, el-Hasan ve Îsâ fetha ile «En» (أَنْ) şeklinde okumuşlardır. Bunda iki vecih vardır; birincisi: Ebu'l-Bekâ'nın dediği üzere «imraeh» kelimesinden bedel-i iştimal olmasıdır. Sanki şöyle denmiştir: «Ve sana kadının kendisini

المرأةِ نفسَها لك. الثاني: أنَّه على حَذْفِ لامِ العلَّة أي: لأَنْ وهبت. وزيدُ بن علي «إذ وَهَبَتْ» وفيه معنى العِلِّيَّة.

sana hibe etmesini helal kıldık.» İkincisi: İllet lâmının hazfiyledir; yani: «Li-en vehebet» (hibe ettiği için) demektir. Zeyd b. Ali ise «İz vehebet» şeklinde okumuştur ki bunda da illet manası vardır.

قوله: «خالصةً» العامَّةُ على النصبِ. وفيه أوجهٌ، أحدها: أنَّه منصوبٌ على الحالِ مِنْ فاعلِ «وَهَبَتْ» . أي: حالَ كونِها خالصةً لك دونَ غيرك. الثاني: أنها حالٌ من «امرأةٌ» لأنها وُصِفَتْ فتخصَّصَتْ وهو بمعنى الأول. وإليه ذهب الزجَّاج. الثالث: أنها نعتُ مصدرٍ مقدرٍ أي: هِبةً خالصةً. فنصبَها بوَهَبَتْ. الرابع: أنها مصدرٌ مؤكدٌ ك {وَعْدَ الله} [النساء: ١٢٢] . قال الزمخشري: «والفاعلُ والفاعلةُ في المصادر غيرُ عزيزَيْن كالخارِج والقاعِد والكاذِبة والعافِية» . يريد بالخارج ما في قولِ الفرزدق:

«Hâlisaten» (خالصةً) kelimesine gelince: Genel kıraat nasb iledir. Bunda birkaç vecih vardır; birincisi: «Vehebet» fiilinin fâilinden hal olarak mansub olmasıdır. Yani: Başkasına değil, yalnızca sana has kılınmış olduğu halde. İkincisi: «İmraetün» kelimesinden hal olmasıdır; çünkü sıfat alarak tahsis edilmiştir ve bu da birinci vecihle aynı anlamdadır. ez-Zeccâc bu görüşü benimsemiştir. Üçüncüsü: Takdirî bir mastarın sıfatı olmasıdır; yani «hibeten hâlisaten» (halis bir hibe olarak) takdirindedir ve nasbını «vehebet» fiili yapmıştır. Dördüncüsü: {وَعْدَ الله} [Nisâ 122] ayetinde olduğu gibi tekit edici bir mastar olmasıdır. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «el-Hâric, el-kâ'id, el-kâzibe ve el-'âfiye kelimelerinde olduğu gibi mastarlarda fâil ve fâile [kalıplarının gelişi] nâdir değildir.» 'el-Hâric' ile el-Ferazdak'ın şu sözünü kastetmektedir:

٣٧٠٩ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... ولا خارِجاً مِنْ فِيَّ زُوْرُ كَلامِ

3709 - ... Ağzımdan yalan söz de çıkmaz.

وبالقاعدِ ما في قولهم «أقاعِداً وقد سار الرَّكْبُ» وبالكاذبة ما في قوله تعالى: {لَيْسَ لِوَقْعَتِهَا كَاذِبَةٌ} . وقد أنكر الشيخُ عليه قولَه «غير عزيزَيْن»

'el-Kâ'id' ile «Kafile yola çıkmışken oturuş mu?» sözlerindeki manayı, 'el-kâzibe' ile de Allah Teâlâ'nın: {لَيْسَ لِوَقْعَتِهَا كَاذِبَةٌ} “Onun vukuunu yalanlayacak hiçbir şey yoktur” kavlini kastetmektedir. Şeyh [Ebû Hayyân], onun «nâdir değildir» sözünü reddetmiş

وقال: «بل هما عزيزان، وما وَرَدَ متأوَّلٌ» . وقُرِئ «خالِصَةٌ» بالرفع. فإنْ كانَتْ «خالصةً» حالاً قُدِّرَ المبتدأُ «هي» أي: المرأةُ الواهبةُ. وإن كانَتْ مصدراً قُدِّر: فتلك الحالةُ خالصة. وَ «لك» على البيان أي: أعني لك نحو: سَقْياً لك.

ve şöyle demiştir: «Aksine bunlar nâdirdir ve vârid olanlar tevil edilmiştir.» Ref ile «Hâlisatün» (خالِصَةٌ) şeklinde de okunmuştur. Şayet «hâlisaten» hal ise mübteda «hiye» (o) olarak takdir edilir; yani: 'Hibe eden kadın' demektir. Şayet mastar ise takdiri: 'İşte o durum hâlis bir durumdur' şeklinde olur. «Leke» (لك) ise beyan içindir; yani senin «sakyen leke» (Allah sana su versin) demen gibi: 'Sana demek istiyorum' manasındadır.

قوله: «لكيلا» متعلِّقٌ ب «خالصةً» وما بينهما اعتراضٌ و «مِنْ دون» متعلِّقٌ ب «خالصةً» كما تقول: خَلَصَ مِنْ كذا.

«Li-key-lâ» (لكيلا) ifadesi «hâlisaten» kelimesine mütealliktir; aralarındaki ifade ise itiraziyedir (ara cümledir). «Min dûni» de, senin «khalasa min kezâ» (şundan arındı/kurtuldu) demen gibi «hâlisaten» kelimesine mütealliktir.

قوله: {وَمَنِ ابتغيت} : يجوزُ في «مَنْ» وجهان. أحدهما: أنها شرطيةٌ في محلِّ نصبٍ بما بعدها.

{وَمَنِ ابتغيت} “Ve arzuladıkların...” kavlinde: «Men» edatında iki vecih caizdir. Birincisi: Kendisinden sonraki fiille nasb mahallinde şart edatı olmasıdır.

وقوله: {فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْكَ} جوابُها. والمعنى: مَنْ طَلَبْتَها من النسوةِ اللاتي عَزَلْتَهُنَّ فليس عليك في ذلك جُناحٌ. الثاني: أَنْ تكونَ مبتدأةً. والعائدُ محذوفٌ. وعلى هذا فيجوزُ في «مَنْ» أَنْ تكونَ موصولةً، وأنْ تكونَ شرطيةً و {فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْكَ} خبرٌ أو جوابٌ أي: والتي ابتَغَيْتَها. ولا بُدَّ حينئذٍ مِنْ ضميرٍ راجعٍ إلى اسم الشرط من الجوابِ أي: في ابتغائِها وطَلَبها. وقيل: في الكلامِ حذفُ معطوفٍ تقديرُه: ومَنِ ابتَغَيْتَ مِمَّنْ عَزَلْتَ ومَنْ لم تَعْزِلْ سواءٌ لا جُناح عليك كما تقول: مَنْ لَقِيَكَ مِمَّن لم يَلْقَك جميعُهم لك شاكرٌ. تريد: مَنْ لَقِيَكَ ومَنْ لم يَلْقَكَ. وهذا فيه إلغازٌ.

{فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْكَ} “Sana hiçbir günah yoktur” kavli ise onun cevabıdır. Manası: Geriye bıraktığın kadınlardan hangisini talep edersen, bunda senin için hiçbir günah yoktur. İkincisi: Âid zamir hazfedilmiş olarak mübteda olmasıdır. Buna göre «men» edatının mevsûl olması da şart olması da caizdir; {فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْكَ} ise haber yahut cevaptır; yani: 'Talep ettiğin kimse...' demektir. Bu durumda cevaptan şart ismine dönen bir zamirin bulunması gerekir; yani 'onu talep etmende ve istemende' demektir. Şöyle de denmiştir: Kelamda takdiri: «Geriye bıraktıklarından talep ettiğin ile geriye bırakmadığın kimse birdir, sana hiçbir günah yoktur» şeklinde olan bir matuf hazfi vardır; tıpkı senin: «Sana kavuşmayanlardan sana kavuşanların hepsi sana şükredicidir» deyip, «Sana kavuşanlar ile kavuşmayanlar»ı kastetmen gibidir. Ancak bunda muamma (kapalı anlatım) vardır.

قوله: «ذلك» أي: التفويضُ إلى مَشيئتِك أقربُ إلى قرَّة أعينِهنَّ.

«Zâlike» (ذلك) kelimesi: Yani işin senin dilemene bırakılması, onların gözlerinin aydın olmasına en yakın olandır.

والعامَّةُ «تَقَرَّ» مبنياً للفاعل مُسْنداً ل «أَعْيُنُهُنَّ» . وابنُ محيصن «تُقِرَّ» مِنْ أَقَرَّ رباعياً. وفاعلُه ضمير المخاطب. «أعينَهُنَّ» نصبٌ على المفعولِ به.

Genel kıraatte «tekarra» (تَقَرَّ) fâile bina kılınarak (malum) «a'yünühünne» (أَعْيُنُهُنَّ) kelimesine isnad edilmiştir. İbn Muhaysın ise dört harfli «ekarツーra» fiilinden «tükırra» (تُقِرَّ) şeklinde okumuştur; fâili muhatap zamiridir, «a'yünehünne» ise mef'ûlün bih olarak mansubdur.

وقُرِئ «تُقَرَّ» مبنياً للمفعول. «أعينهُنَّ» رفعٌ لقيامِه مَقامَ الفاعل. وقد تَقَدَّم معنى «قُرَّة العين» في مريم.

Meçhul bina ile «tukarra» (تُقَرَّ) şeklinde de okunmuştur; «a'yünühünne» fâil makamına kâim olduğu için (nâib-i fâil olarak) ref konumundadır. «Göz aydınlığı» tabirinin anlamı Meryem Suresi'nde daha önce geçmişti.

قوله: «كلُّهن» العامةُ على رفعِه توكيداً لفاعلِ «يَرْضَيْن» . وأبو أناس بالنصب توكيداً لمفعولِ «آتيتهُنَّ» .

«Küllühünne» (كلُّهن) kelimesine gelince: Genel kıraat, «yerdayne» (يَرْضَيْن) fiilinin fâilini tekit olarak ref iledir. Ebû Ünâs ise «âteytehünne» (آتيتهُنَّ) fiilinin mef'ûlünü tekit olarak nasb ile okumuştur.

قوله: {لاَّ يَحِلُّ} : قرأ أبو عمرٍو «تَحِلُّ» بالتأنيث اعتباراً باللفظ. والباقون بالياء؛ لأنه جنسٌ وللفصل أيضاً.

{لاَّ يَحِلُّ} “Helal olmaz” kavlinde: Ebû Amr, lafza itibar ederek müennes olarak «tehıllü» (تَحِلُّ) şeklinde okumuştur. Diğer kıraat imamları ise cins olduğu için ve ayrıca araya fâsıla girdiği için yâ harfiyle [«lâ yehıllü» şeklinde] okumuşlardır.

قوله: «مِنْ بَعْدُ» أي: مِنْ بعدِ اللاتي نَصَصْنا لك على إحْلالِهِنَّ. وقد تقدَّم. وقيل: مِنْ بعدِ إباحةِ النساءِ المسلماتِ دونَ الكتابيات.

«Min ba'dü» (مِنْ بَعْدُ) kavli: Yani helal kılındıklarını sana açıkça beyan ettiğimiz kadınlardan sonra demektir; bu daha önce geçmişti. Şöyle de denmiştir: Kitap ehli kadınlar hariç Müslüman kadınların mubah kılınmasından sonra demektir.

قوله: «مِنْ أزواجٍ» مفعولٌ به. و «مِنْ» مزيدةٌ فيه لاستغراق الجنس.

«Min ezvâcin» (مِنْ أزواجٍ) kavli: Mef'ûlün bihtir; «min» ise cinsi istiğrak için onda zâiddir.

قوله: «ولو أعجبكَ» كقولِه: «أَعْطُوا السائل ولو على فَرَس» أي: في كل حال، ولو على هذه الحالِ المنافية.

«Ve-lev a'cebeke» (ولو أعجبكَ) kavli: «İsteyene at üzerinde olsa bile veriniz» sözü gibidir; yani her halükarda, bu zıt duruma rağmen [helal olmaz] demektir.

قوله: «إلاَّ ما مَلَكَتْ» فيه أوجهٌ، أحدها: أنه مستثنى من «النساء» ، فيجوز فيه وجهان: النصبُ على أصل الاستثناء، والرفعُ على البدل. وهو المختار. الثاني: أنه مستثنى من أزواج. قاله أبو البقاء. فيجوزُ أَنْ يكونَ في موضعِ

«İllâ mâ meleket» (إلاَّ ما مَلَكَتْ) kavlinde birkaç vecih vardır; birincisi: «En-nisâ» kelimesinden müstesna olmasıdır; bunda iki vecih caizdir: İstisnanın aslı üzere nasb ve bedel olarak ref; muhtar olan da budur. İkincisi: Ebu'l-Bekâ'nın dediği üzere «ezvâc»tan müstesna olmasıdır. Buna göre nasb mahallinde olması

نصبٍ على أصل الاستثناء، وأنْ يكونَ/ في موضع جَرّ بدلاً مِنْ «هنَّ» على اللفظِ، وأن يكونَ في موضع نصبٍ بدلاً مِنْ «هُنَّ» على المحلِّ.

istisnanın aslı üzere caizdir; lafza binaen «hünne» zamirinden bedel olarak cer mahallinde olması da, mahalle binaen «hünne» zamirinden bedel olarak nasb mahallinde olması da caizdir.

وقال ابن عطية: «إنْ كانَتْ» ما «مصدريةً فهي في موضعِ نصبٍ لأنه مِنْ غير الجنس. وليس بجيد؛ لأنه قال بعد ذلك: والتقديرُ: إلاَّ مِلْك اليمين. ومِلْك بمعنى مَمْلوك» . انتهى. وإذا كان بمعنى مَمْلوك صار من الجنس، وإذا صار من الجنس لم يكن منقطعاً. على أنه على تقدير انقطاعه لا يَتَحَتَّمُ نصبُه بل يجوزُ عند تميم الرفعُ بدلاً، والنصبُ على الأصلِ كالمتصل، بشرط صحةِ توجُّهِ العاملِ إليه كما حَقَّقْتُه غيرَ مرة. وهذا يمكنُ توجُّهُ العاملِ إليهِ ولكنَّ اللغةَ المشهورةَ لغةُ الحجازِ: وهو لزومُ النصبِ في المنقطعِ مطلقاً كما ذكره أبو محمدٍ آنفاً.

İbn Atıyye şöyle demiştir: «Şayet 'mâ' masdariyye ise, aynı cinsten olmadığı için nasb mahallindedir. Ancak bu görüş isabetli değildir; çünkü kendisi bundan sonra şöyle demiştir: Takdiri: 'İllâ milke'l-yemîn'dir; milk ise memlûk (sahip olunan câriye) anlamındadır.» [İbn Atıyye'nin sözü] bitti. Memlûk anlamında olunca aynı cinsten olmuş olur; aynı cinsten olunca da munkatı' (kopuk istisna) olmaz. Kaldı ki onun munkatı' olduğu takdirde dahi nasbı zorunlu değildir; aksine Temîm kabilesine göre âmilin ona yönelmesinin sahih olması şartıyla, muttasıl gibi bedel olarak ref ile okunması da asıl üzere nasb ile okunması da caizdir; nitekim bunu defalarca tahkik etmiştim. Burada da âmilin ona yönelmesi mümkündür; fakat meşhur lehçe Hicaz lehçesidir ki o da Ebû Muhammed [İbn Atıyye]'in az önce zikrettiği gibi munkatı'da mutlak olarak nasbın lüzumudur.

قوله: {إِلاَّ أَن يُؤْذَنَ} : فيه أوجهٌ، أحدها: أنها في موضعِ نصبٍ على الحالِ تقديرُه: إلاَّ مَصْحوبين بالإِذن. الثاني: أنها على إسقاطِ باءِ السببِ تقديرُه: إلاَّ بسببِ الإِذنِ لكم كقولِه: فاخْرُجْ به أي بسببه. الثالث: أنه منصوبٌ على الظرف. قال الزمخشري: «إلاَّ أَنْ يُؤْذَنَ: في معنى الظرف تقديره: إلاَّ وقتَ أَنْ يُؤْذَنَ لكم. و» غيرَ ناظرين «حالٌ مِنْ» لا تَدْخُلوا «، وقع الاستثناء على الحالِ والوقتِ معاً، كأنه قيل: لا تَدْخُلوا بيوتَ النبيِّ إلاَّ وقتَ الإِذن، ولا تَدْخُلوا إلاَّ غير ناظرين إناه» .

{إِلاَّ أَن يُؤْذَنَ} “Size izin verilmedikçe” kavlinde birkaç vecih vardır; birincisi: Hal olarak nasb mahallinde olmasıdır; takdiri: «İzinle birlikte olan kimseler hariç» şeklindedir. İkincisi: Sebep bildiren bâ harfinin hazfedilmiş olmasıdır; takdiri: Senin «fe-khruc bihî» yani 'onun sebebiyle' demen gibi «Size izin verilmesi sebebiyle müstesna» şeklindedir. Üçüncüsü: Zarf olarak mansub olmasıdır. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «İllâ en yü'zene: Zarf anlamındadır, takdiri: 'İllâ vakte en yü'zene leküm' (ancak size izin verildiği vakit) şeklindedir. 'Gayra nâzırîne' ise 'lâ tedhulû' fiilinden haldir; istisna hem hale hem de vakte birlikte taalluk etmiştir; sanki: 'Peygamberin evlerine ancak izin vaktinde girin ve onun pişmesini gözetmeksizin girin' denmiştir.»

وردَّ الشيخُ الأولَ: بأنَّ النحاةَ نَصُّوا على أنَّ «أنْ» المصدريةَ لا تقعُ

Şeyh [Ebû Hayyân] birinci [iddia]yı şu şekilde reddetmiştir: Nahivciler, masdariyet bildiren «en» edatının zarf

موقعَ الظرفِ. لا يجوز: «آتيكَ أَنْ يصيحَ الديك» وإن جاز ذلك في المصدرِ الصريح نحو: آتيك صياحَ الديك. ورَدَّ الثاني: بأنه لا يقعُ بعد «إلاَّ» في الاستثناء إلاَّ المستثنى أو المستثنى منه أو صفتُه. ولا يجوز في ما عدا هذا عند الجمهور. وأجاز ذلك الكسائيُّ والأخفش. وأجازا «ما قام القومُ إلاَّ يومَ الجمعة ضاحِكِين» .

makamına geçemeyeceğini açıkça belirtmişlerdir. «Âtîke en yesıyha'd-dîku» (Horoz öttüğü zaman sana gelirim) denilemez; her ne kadar «Âtîke sıyâha'd-dîki» (Horoz ötüşünde sana gelirim) örneğindeki gibi sarîh mastarda bu caiz olsa da. İkinci [iddia]yı ise şöyle reddetmiştir: İstisnada «illâ»dan sonra yalnızca müstesna, müstesnâ minh veya onun sıfatı gelebilir. Cumhura göre bunun dışındaki durumlarda bu caiz değildir. el-Kisâî ve el-Ahfeş ise buna cevaz vermişlerdir. Onlar: «Topluluk ancak cuma günü gülerek kalktı» [cümlesini] caiz görmüşlerdir.

و «إلى طعامٍ» متعلقٌ ب «يُؤْذَنَ» ؛ لأنه بمعنى: إلاَّ أن تُدْعَوا إلى طعام. وقرأ العامةُ «غيرَ ناظرين» بالنصب على الحال كما تقدم، فعند الزمخشري ومَنْ تابعه: العاملُ فيه «يُؤْذَنَ» وعند غيرِهم العاملُ فيه مقدرٌ تقديره: ادْخُلوا غيرَ ناظرين. وقرأ ابن أبي عبلة «غيرِ» بالجرِّ صفةً ل طعام. واستضعفها الناسُ مِنْ أجل عدمِ بروزِ الضميرِ لجريانِه على غيرِ مَنْ هُو له، فكان مِنْ حقِّه أَنْ يُقال: غيرَ ناظرين إناه أنتم. وهذا رأيُ البصريين. والكوفيون يُجيزون ذلك إن لم يُلْبَسْ كهذه الآيةِ. وقد تقدَّمَتْ هذه المسألةُ وفروعُها وما قيل فيها. وهل ذلك مختصٌّ بالاسمِ أو يَجْري في الفعل؟ خلافٌ مشهور قَلَّ مَنْ يَضْبِطُه.

«İlâ ta'âmin» (إلى طعامٍ) ifadesi «yü'zene» fiiline mütealliktir; zira 'bir yemeğe çağrılmanız müstesna' anlamındadır. Genel kıraat, daha önce geçtiği üzere hal olarak nasb ile «gayra nâzırîne» (غيرَ ناظرين) şeklindedir; ez-Zemahşerî ve ona uyanlara göre onda âmil olan «yü'zene» fiilidir; diğerlerine göre ise onda âmil takdiri olup «Gayra nâzırîne idhulû» (Gözetmeksizin girin) şeklindedir. İbn Ebî Able ise «ta'âm» kelimesinin sıfatı olarak cer ile «gayri» (غيرِ) şeklinde okumuştur. Âlimler bu okuyuşu, ait olmadığı kimseye cereyan ettiğinde zamirin zâhir olmaması sebebiyle zayıf görmüşlerdir; çünkü kurala göre «gayra nâzırîne inâhu entüm» denmesi gerekirdi. Bu, Basralıların görüşüdür. Kûfeliler ise bu ayette olduğu gibi iltibas (karışıklık) bulunmadığı takdirde buna cevaz verirler. Bu mesele, fer'î hükümleri ve hakkında söylenenler daha önce geçmişti. Bunun isme mi has olduğu yoksa fiilde de mi cereyan ettiği hususunda meşhur bir ihtilaf vardır ki bunu pek az kimse tam olarak zapt edebilir.

وقرأ العامَّةُ «إناه» مفرداً أي: نُضْجَه. يقال: أَنَى الطعام إنىً نحو: قَلاه قِلىً. وقرأ الأعمشُ «آناءه» جمعاً على أفْعال فأُبْدِلَتْ الهمزةُ الثانية ألفاً، والياءُ همزةً لتطرُّفها بعد ألفٍ زائدةٍ، فصار في اللفظ كآناء من قوله: {وَمِنْ آنَآءِ الليل} [طه: ١٣٠] وإن كان المعنى مختلفاً.

Genel kıraat müfred olarak «inâhu» (إناه) şeklindedir; yani: 'Onun pişmesi' demektir. Tıpkı «kalâhu kılâen» denildiği gibi «enâ't-ta'âmu inen» (yemek pişti/olgunlaştı) denilir. el-A'meş ise «ef'âl» kalıbında cemi olarak «ânâehu» (آناءه) şeklinde okumuştur; bu okuyuşta ikinci hemze elife, yâ harfi ise zâid bir eliften sonra sonda yer aldığı için hemzeye dönüştürülmüştür; böylece mana farklı olsa bile lafız bakımından {وَمِنْ آنَآءِ الليل} “Gecenin saatlerinde” [Tâhâ 130] ayetindeki «ânâi» gibi olmuştur.

قوله: «ولاَ مُسْتَأْنِسِين» يجوز أَنْ يكونَ منصوباً عطفاً على «غيرَ» أي: لا تَدْخُلوها غيرَ ناظرين ولا مستأنِسين. وقيل: هذا معطوفٌ على حالٍ مقدرة أي: لا تدخُلوا هاجمين ولا مستأنِسين، وأنْ يَكونَ مجروراً عطفاً [على] «ناظرين» أي: غيرَ ناظرين وغيرَ مُسْتَأْنسين.

«Ve-lâ müste'nisîne» (ولاَ مُسْتَأْنِسِين) kavline gelince: «Gayra» kelimesine matuf olarak mansub olması caizdir; yani: 'Onun pişmesini gözetmeksizin ve sohbete dalmaksızın girmeyin' demektir. Şöyle de denmiştir: Bu, takdirî bir hale matuftur; yani: 'Baskın yapar gibi girmeyin ve sohbete dalarak da girmeyin' demektir. «Nâzırîne» kelimesine matuf olarak mecrur olması da caizdir; yani: 'Gözetmeksizin ve sohbete dalmaksızın' demektir.

قوله: «لحديثٍ» يُحتمل أَنْ تكونَ لامَ العلةِ أي: مستأنسين لأجل أَنْ يُحَدِّثَ بعضُكم بعضاً، وأن تكونَ المقوِّيةَ للعامل لأنه فرعٌ أي: ولا مُسْتأنسين حديثَ أهلِ البيت أو غيرِهم.

«Li-hadîsin» (لحديثٍ) kavlindeki lâmın, illet lâmı olması muhtemeldir; yani: 'Birbirinizle sohbet etmek maksadıyla dalanlar' demektir. Fer'î olduğu için âmili kuvvetlendiren [zâid lâm] olması da muhtemeldir; yani: 'Ev halkının veya başkalarının sohbetine dalanlar olmaksızın' demektir.

قوله: «إنَّ ذلكم» أي: إنَّ انتظارَكم واستئناسَكم فأُشير إليهما إشارةَ الواحدِ كقوله: {عَوَانٌ بَيْنَ ذلك} [البقرة: ٦٨] . أي: إنَّ المذكور. وقُرئ «لا يَسْتَحِي» بياءٍ واحدةٍ، والأخرى محذوفةٌ. واخْتُلِفَ فيها: هل هي الأولى أو الثانية؟ وتقدَّم ذلك في البقرة، وأنها روايةٌ عن ابن كثير. وهي لغةُ تميمٍ. يقولون: اسْتَحى يَسْتَحي، مثل: اسْتَقَى يَسْتقي. وأنشدْتُ عليه هناك ما سُمِع فيه.

«İnne zâliküm» (إنَّ ذلكم) kavli: Yani sizin [yemeği] beklemeniz ve sohbete dalmanız demektir; dolayısıyla Allah Teâlâ'nın: {عَوَانٌ بَيْنَ ذلك} “Bu ikisi arası orta yaşta” [Bakara 68] kavlinde olduğu gibi o ikisine tekil işaretiyle işaret edilmiştir; yani 'zikredilen bu şey' demektir. [Ayetin devamı] bir yâ ile ve diğeri hazfedilmiş olarak «lâ yestahyî» (لا يَسْتَحِي) şeklinde de okunmuştur. Hazfedilen yâ'nın birinci mi yoksa ikinci mi olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir; bu husus Bakara Suresi'nde geçmişti ve bunun İbn Kesîr'den gelen bir rivayet olduğu belirtilmişti. Bu, Temîm kabilesinin lehçesidir; nitekim onlar «istakâ yestakî» dedikleri gibi «istahyâ yestahyî» derler. Orada bu hususta duyulmuş olan şiirleri nakletmiştim.

قوله: «أَنْ تُؤْذُوا» هي اسمُ كان. و «لكم» الخبرُ. و {وَلاَ أَن تنكحوا} عطفٌ على اسم كان. و «أبداً» ظرف.

«En tü'zû» (أَنْ تُؤْذُوا) kavli: «Kâne»nin ismidir. «Leküm» ise haberidir. {وَلاَ أَن تنكحوا} “Ne de nikahlamanız...” kavli ise «kâne»nin ismine matuftur. «Ebeden» (أبداً) ise zarftır.

[قوله] : {واتقين} : عطف على محذوفٍ أي: امْتَثِلْن ما أُمِرْتُنَّ به واتَّقين.

{واتقين} “Ve Allah'tan korkun” kavli: Mahzuf bir kelama matuftur; yani: 'Size emredilen şeyleri yerine getirin ve Allah'tan korkun' demektir.

قوله: {وَمَلاَئِكَتَهُ} : العامَّة على النصبِ نَسَقاً على اسم «إنَّ» . و «يُصَلُّون» هل هو خبرٌ عن الله وملائكتِه، أو عن الملائكةِ فقط، وخبرُ الجلالةِ محذوفٌ لتغايُرِ الصَّلاتَيْن؟ خلافٌ تقدَّم قريباً. وقرأ ابنُ عباسٍ ورُوِيَتْ عن أبي عمروٍ «وملائكتُه» رفعاً، فيُحتمل أَنْ يكونَ عطفاً على محلِّ اسم «إنَّ» عند بعضهم/ وأَنْ يكونَ مبتدأً، والخبرُ محذوفٌ، وهو مذهبُ البصريين. وقد تقدَّم فيه بحثٌ نحو: «زيدٌ ضاربٌ وعمرٌو» أي ضاربٌ في الأرض.

{وَمَلاَئِكَتَهُ} “Ve O'nun melekleri de” kavlinde: Genel kıraat «inne»nin ismine atıfla nasb iledir. «Yusallûne» ifadesinin hem Allah'tan hem de meleklerinden haber mi olduğu, yoksa yalnızca meleklerden haber olup, iki salâtın birbirinden farklı olması sebebiyle lafza-i celâlin haberinin mahzuf mu olduğu hususu, az önce geçen bir ihtilaftır. İbn Abbâs ref ile «ve-melâiketühû» (وملائكتُه) şeklinde okumuştur ve bu Ebû Amr'dan da rivayet edilmiştir; bu durumda bazılarına göre «inne»nin isminin mahalline matuf olması muhtemel olduğu gibi, mübteda olup haberinin mahzuf olması da muhtemeldir ki Basralıların mezhebi budur. Bu hususta daha önce «Zeydün dâribun ve 'Amrun» (Zeyd vurandır, Amr da [öyledir / yeryüzünde yolculuk yapandır]) örneğinde bir inceleme geçmişti.

قوله: {يُؤْذُونَ الله} : فيه أوجهٌ أي: يقولون فيه ما صورتُه أذىً، وإنْ كان ﷾ لا يَلْحَقُه ضررُ ذلك حيث وصفُوْه بما لا يَليقُ بجلالِه: مِنِ اتِّخاذِ الأَنْداد، ونسبةِ الولد والزوجة إليه؛ وأَنْ يكونَ على حَذْفِ مضافٍ أي: أولياءَ الله. وقيل: أتى بالجلالةِ تعظيماً، والمرادُ: يُؤْذُون رسولي كقولِه تعالى: {إِنَّمَا يُبَايِعُونَ الله} [الفتح: ١٠] .

{يُؤْذُونَ الله} “Allah'ı incitenler” kavlinde birkaç vecih vardır: Yani O'nun hakkında sureti eziyet olan şeyler söylerler; her ne kadar Allah Teâlâ'ya celâline yakışmayan şeyleri nitelemeleriyle —ortaklar edinmek, O'na çocuk ve eş isnat etmek suretiyle— bir zarar dokunmasa da. Bir diğer vecih, bir muzafın hazfi üzere olmasıdır; yani: 'Allah'ın veli kullarını [incitenler]' demektir. Şöyle de denmiştir: Lafza-i celâl tazim amacıyla getirilmiştir, asıl kastedilen ise Allah Teâlâ'nın: {إِنَّمَا يُبَايِعُونَ الله} “Muhakkak ki onlar Allah'a biat etmektedirler” [Fetih 10] kavlinde olduğu gibi: 'Resûlümü incitirler' manasıdır.

قوله: {فَقَدِ احتملوا} : خبرُ «والذين» . ودخلتِ الفاءُ لشِبْهِ الموصولِ بالشرط.

{فَقَدِ احتملوا} “Muhakkak yüklenmişlerdir” kavli: «Vellezîne» (والذين) kelimesinin haberidir. Mevsûlün şarta benzemesi sebebiyle fâ harfi [haberin başına] dâhil olmuştur.

قوله: {يُدْنِينَ} : كقوله: {قُل لِّعِبَادِيَ. . . يُقِيمُواْ} [إبراهيم: ٣١] و «مِنْ» للتبعيض.

{يُدْنِينَ} “Üzerlerine alsınlar” kavli: Allah Teâlâ'nın: {قُل لِّعِبَادِيَ. . . يُقِيمُواْ} “Kullarıma de ki... kılsınlar” [İbrâhîm 31] kavli gibidir. «Min» ise teb'îd (kısmiyet) içindir.

قوله: «ذلك أَدْنَى» أي: إدناءُ الجلابيبِ أقربُ إلى عِرْفانهنَّ فعَدَمِ أذاهنَّ.

«Zâlike ednâ» (ذلك أَدْنَى) kavli: Yani cilbablarını üzerlerine salmaları, onların [iffetli olarak] tanınmalarına ve dolayısıyla eziyet görmemelerine daha elverişlidir/en yakındır.

قوله: {إِلاَّ قَلِيلاً} : أي: إلاَّ زماناً قليلاً، أو إلاَّ جِواراً قليلاً. وقيل: «قليلاً» نصبٌ على الحال مِنْ فاعل «يُجاوِرونك» أي: إلاَّ أَقِلاَّءَ أَذِلاَّء بمعنى: قليلين. وقيل: «قليلاً» منصوبٌ على الاستثناء أي: لا يُجاوِرُكَ إلاَّ القليلُ منهم على أذلِّ حالٍ وأقلِّه.

{إِلاَّ قَلِيلاً} “Pek azı hariç / pek az müstesna” kavli: Yani az bir zaman müstesna yahut pek az bir komşuluk müstesna demektir. Şöyle de denmiştir: «Kalîlen» kelimesi «yücâvirûneke» fiilinin fâilinden hal olarak mansubdur; yani: 'Az ve zelil kimseler olarak' yani 'sayıca pek az olarak' demektir. Şöyle de denmiştir: «Kalîlen» kelimesi istisna üzere mansubdur; yani: 'En zelil ve en az bir halde onların pek azı müstesna sana komşuluk edemezler' demektir.

قوله: {مَّلْعُونِينَ} : حالٌ مِنْ فاعل «يُجاوِرونك» قاله ابن عطية والزمخشري وأبو البقاء. قال ابن عطية: «لأنه بمعنى يَنْتَفُوْن منها ملعونين» . وقال الزمخشري: «دَخَلَ حرفُ الاستثناء على الحالِ والظرفِ معاً كما مَرَّ في قوله: {إِلاَّ أَن يُؤْذَنَ لَكُمْ إلى طَعَامٍ غَيْرَ} [الأحزاب: ٥٣] . قلت: وقد تقدَّم بحثُ الشيخِ معه وهو عائدٌ هنا. وجَوَّزَ الزمخشريُّ أَنْ ينتَصِبَ على الشتمِ. وجَوَّز ابنُ عطية أَنْ يكونَ بدلاً مِنْ» قليلاً «على أنه حال كما تقدَّم تقريرُه. ويجوزُ أَنْ يكونَ» مَلْعونين «نعتاً ل» قليلاً «على أنه منصوبٌ على الاستثناءِ مِنْ واو» يُجاوِرُوْنَك «كما تقدَّم تقريرُه. أي: لا يُجاورُك منهم أحدٌ إلاَّ قليلاً ملعوناً. ويجوز أَنْ يكونَ منصوباً ب» أُخِذُوا «الذي هو جوابُ الشرطِ. وهذا

{مَّلْعُونِينَ} “Lanetlenmiş olarak” kavli: İbn Atıyye, ez-Zemahşerî ve Ebu'l-Bekâ'nın belirttiği üzere «yücâvirûneke» fiilinin fâilinden haldir. İbn Atıyye şöyle demiştir: «Çünkü lanetlenmiş olarak oradan sürgün edilirler anlamındadır.» ez-Zemahşerî ise şöyle demiştir: «Allah Teâlâ'nın: {إِلاَّ أَن يُؤْذَنَ لَكُمْ إلى طَعَامٍ غَيْرَ} “Size bir yemeğe izin verilmedikçe... gözetmeksizin” [Ahzâb 53] kavlinde geçtiği gibi istisna edatı hem hale hem de zarfa birlikte dâhil olmuştur.» Derim ki: Şeyh [Ebû Hayyân]'ın onunla yaptığı inceleme daha önce geçmişti ve bu burada da geçerlidir. ez-Zemahşerî onun şetm (zem) üzere mansub olmasını da caiz görmüştür. İbn Atıyye ise daha önce takrir edildiği üzere hal olmasına binaen «kalîlen» kelimesinden bedel olmasını caiz görmüştür. «Mel'ûnîne» kelimesinin, daha önce takrir edildiği üzere «yücâvirûneke» fiilindeki vâv zamirinden istisna üzere mansub olmasına binaen «kalîlen» kelimesine sıfat olması da caizdir; yani: 'Onlardan lanetlenmiş pek az kimse hariç sana hiç kimse komşuluk edemez' demektir. Şartın cevabı olan «ühizû» (أُخِذُوا) fiiliyle mansub olması da caizdir. Bu,

عند الكسائيِّ والفراء فإنهما يُجيزان تقديمَ معمولِ الجواب على أداةِ الشرط نحو:» خيراً إْن تَأْتِني تُصِبْ «.

el-Kisâî ve el-Ferrâ'ya göredir; zira onlar cevabın ma'mûlünün şart edatının önüne geçmesini caiz görürler; nitekim «Hayran in te'tinî tusıb» (Bana gelirsen hayır elde edersin) derler.

وقد منع الزمخشريُّ ذلك فقال:» ولا يَصِحُّ أنْ ينتصِبَ ب «أُخِذُوا» لأنَّ ما بعد كلمة الشرطِ لا يَعْمل فيما قبلَها «. وهذا منه مَشْيٌ على الجادَّةِ. وقوله:» ما بعد كلمةِ الشرط «يشملُ فعلَ الشرطِ والجوابِ. فأمَّا الجوابُ فتقدَّم حكمُه، وأمَّا الشرطُ فأجاز الكسائيُّ أيضاً تقديمَ معمولِه على الأداة نحو:» زيداً إنْ تَضْرِبْ أُهِنْكَ «. فتلخَّص في المسألة ثلاثةُ مذاهبَ: المَنعُ مطلقاً، الجوازُ مطلقاً، التفصيلُ: يجوز تقديمُه معمولاً للجواب، ولا يجوزُ تقديمُه معمولاً للشرط، وهو رأيُ الفرَّاء.

ez-Zemahşerî ise bunu menederek şöyle demiştir: «'Ühizû' fiiliyle mansub olması sahih değildir; çünkü şart kelimesinden sonra gelen şey kendisinden öncekinde amel edemez.» Bu onun genel kurala göre hareket etmesidir. Onun «şart kelimesinden sonra gelen» sözü şart fiilini de cevabı da kapsar. Cevaba gelince, onun hükmü geçti; şarta gelince, el-Kisâî onun ma'mûlünün de edatın önüne geçmesini caiz görerek «Zeyden in tadrib ühinke» (Zeyd'e vurursan sana hakaret ederim) demiştir. Dolayısıyla bu meselede üç mezhep özetlenmiş olur: Mutlak olarak menedenler, mutlak olarak caiz görenler ve tafsilat yapanlar: Cevabın ma'mûlü olarak öne geçmesi caizdir, şartın ma'mûlü olarak öne geçmesi ise caiz değildir; bu da el-Ferrâ'nın görüşüdür.

قوله:» وقُتِّلوا «العامَّةُ على التشديد. وقُرِئ بالتخفيف. وهذه يَرُدُّها مجيءُ المصدرِ على التَّفْعيل إلاَّ أَنْ يُقالَ: جاء على غيرِ صَدْرِه. وقوله:» سُنَّةُ اللَّهِ «قد تقدَّم نظيرها.

«Ve kuttilû» (وقُتِّلوا) kavline gelince: Genel kıraat şedde iledir. Tahfif ile [«ve kutilû» şeklinde] de okunmuştur. Bu okuyuşu mastarın tef'îl kalıbında gelişi reddeder; meğerki kendi masdarından başka şekilde geldiği söylensin. «Sünnetallâh» (سُنَّةُ اللَّهِ) kavlinin bir benzeri ise daha önce geçmişti.

قوله: {لَعَلَّ الساعة} : الظاهرُ أنَّ «لعلَّ» تُعَلِّق كما يُعَلِّق التمني. و «قريباً» خبرُ كان على حَذْفِ موصوفٍ أي: شيئاً قريباً. وقيل: التقديرُ: قيامَ الساعة، فرُوْعِيَتِ الساعةُ في تأنيث «تكون» ، ورُوْعي المضافُ

{لَعَلَّ الساعة} “Belki de o kıyamet saati...” kavlinde: Zâhir olan odur ki, temenni ta'lîk yaptığı gibi «le'alle» edatı da [kalp fiilini amelden] ta'lîk eder. «Karîben» (قريباً) ise mahzuf bir mevsûfe binaen «kâne»nin haberidir; yani «şey'en karîben» (yakın bir şey) takdirindedir. Şöyle de denmiştir: Takdiri «kıyâme's-sâ'ati» (kıyamet saatinin kopuşu) şeklindedir; «tekûnü» fiilinin müennes kılınmasında «es-sâ'ah» kelimesi, [müzekker haberde ise] muzaf

المحذوفُ في تذكير «قريباً» . وقيل: قريباً كَثُر استعمالُه استعمالَ الظروفِ فهو هنا ظرفٌ في موضعِ الخبر.

olan [ve hazfedilen] kelime gözetilerek «karîben» (قريباً) müzekker kılınmıştır. Bir diğer görüşe göre ise «karîben» kelimesinin zarf olarak kullanımı yaygınlaşmıştır; bu yüzden burada haber makamında bir zarftır.

قوله: {فِيهَآ} : أي: في السَّعير لأنها مؤنثة، أو لأنه في معنى جهنم. و «لا يَجِدُون» حالٌ ثانية أو مِنْ «خالدين» .

{فِيهَآ} “Orada...” kavli: Yani müennes olduğu veya cehennem anlamında bulunduğu için es-Sa'îr'dedir. {لا يَجِدُون} “...bulamazlar” cümlesi ise ikinci bir haldir ya da {خالدين} “ebedî kalıcılar olarak” kelimesinden haldir.

قوله: {يَوْمَ} : معمول ل «خالدين» ، أو ل «يَجدون» ، أو ل «نصيراً» أو ل «اذْكُرْ» ، أو ل «يقولون» بعده. وقرأ العامَّةُ «تُقَلَّبُ» مبنياً للمفعول. «وجوهُهم» رفعٌ على ما لم يُسَمَّ فاعلُه. وقرأ الحسن وعيسى والرؤاسي «تَقَلَّبُ» بفتح التاء أي: تتقلَّب. «وجوهُهم» فاعلٌ به. أبو حيوةَ «نُقَلِّبُ» بالنون أي نحن. «وجوهَهم» بالنصب. وعيسى البصرة «تُقَلِّبُ» بضمِّ التاءِ وكسرِ اللام أي: تُقَلِّبُ السَّعيرُ أو الملائكةُ. «وجوهَهم» بالنصب على المفعول به. «يقولون» حالٌ و «يا لَيْتَنا» مَحْكِيٌّ.

{يَوْمَ} “O gün...” kelimesi: {خالدين} “ebedî kalıcılar olarak” kelimesinin ma'mûlüdür; veya {يَجدون} “...bulamazlar” fiilinin ya da {نصيراً} “bir yardımcı...” lafzının yahut [takdirî] «üzkür» (hatırla) fiilinin veya kendisinden sonra gelen {يقولون} “derler” fiilinin ma'mûlüdür. Genel kıraat ehli {تُقَلَّبُ} “çevrildiği [gün]” fiilini meçhul (edilgen) olarak okumuştur. {وجوهُهم} “yüzleri” lafzı nâib-i fâil olarak merfûdur. el-Hasan, Îsâ ve er-Ruâsî ise te harfinin fethasıyla {تَقَلَّbُ} şeklinde okumuşlardır; yani [«tetekallebü» anlamında] 'döner' demektir; {وجوهُهم} “yüzleri” ise onun fâili olur. Ebû Hayve nûn ile {نُقَلِّبُ} “biz çeviririz” şeklinde okumuştur; bu durumda {وجوهَهم} “yüzlerini” mansubdur. Basralı Îsâ ise te'nin zammesi ve lâmın kesresiyle {تُقَلِّبُ} okumuştur; yani 'Sa'îr veya melekler çevirir' anlamındadır; {وجوهَهم} “yüzlerini” mef'ûlün bih olarak mansubdur. {يقولون} “derler” haldir; {يا لَيْتَنا} “«Ah ne olurdu bize!...»” ise hikâye edilen sözdür (makûlü'l-kavldir).

قوله: {سَادَتَنَا} : قرأه ابنُ عامر في آخرين بالجمع بالألف والتاء. والباقون «سادَتنا» على أنه جمعُ تكسير غيرُ مجموعٍ بألفٍ وتاء. ثمَّ «سادة» يجوز أن يكونَ جمعاً لسَيِّد، ولكنْ لا ينقاسُ؛ لأنَّ فَيْعِلاً لا يُجْمع على فَعَلَة، وسادَة فَعَلَة؛ إذ الأصلُ سَوَدَة. ويجوزُ أنْ يكونَ جمعاً لسائدِ نحو: فاجِر وفَجَرة، وكافِر وكَفَرة وهو أقربُ إلى القياس/ ممَّا قبله، وابنُ عامرٍ جمع هذا ثانياً بالألفِ والتاء، وهو غيرُ مقيسٍ أيضاً نحو: بيُوتات وجِمالات.

{سَادَتَنَا} “efendilerimize...” kavli: İbn Âmir ile diğer bazıları bunu elif ve te ile cem-i müennes sâlim kalıbında [«sâdâtinâ» şeklinde] okumuştur. Geriye kalanlar ise elif ve te ile çoğul yapılmamış bir cem-i teksîr (kırık çoğul) olarak {سادَتنا} biçiminde okumuşlardır. Ardından «sâdeh» (سادة) kelimesinin «seyyid» (سَيِّد) lafzının çoğulu olması caizdir; fakat kıyasa uymaz. Çünkü «fey'ıl» (فَيْعِل) kalıbı «fa'ale» (فَعَلَة) olarak çoğul yapılmaz; «sâdeh» ise «fa'ale» veznindedir, zira aslı «sevede» (سَوَدَة) şeklindedir. «Sâid» (سائد) kelimesinin çoğulu olması da caizdir; nitekim «fâcir - fecere» ve «kâfir - kefere» böyledir; bu da bir öncekinden kıyasa daha yakındır. İbn Âmir ise bunu ikinci defa elif ve te ile çoğul yapmıştır ki bu da tıpkı «buyûtât» (بيُوتات) ve «cimâlât» (جِمالات) gibi kıyasa aykırıdır.

وقرأ «كبيراً» بالباءِ الموحَّدة عاصمٌ. والباقون بالمثلثة، وتقدَّم معناهما في البقرة.

Âsım tek noktalı bâ ile {كبيراً} “büyük [bir azap]” şeklinde okumuştur. Geriye kalanlar ise üç noktalı [s̱e] ile [«kes̱îran» şeklinde] okumuşlardır; her ikisinin anlamı da daha önce Bakara Suresi'nde geçmişti.

قوله: {عِندَ الله} : العامَّةُ على «عند» الظرفية المجازية. وابن مسعود والأعمشُ وأبو حيوةَ «عَبْداً» من العبودية، «لله» جارٌّ ومجرورٌ وهي حسنةٌ. قال ابن خالويه: «صَلَّيْتُ خلفَ ابن شنبوذ في رمضانَ فسمعتُه يقرأ بقراءةِ ابنِ مسعود هذه» . قلت: وكان ﵀ مُولعاً بنَقْلِ الشاذِّ، وحكايتُه مع ابن مُقْلة الوزيرِ وابن مجاهدٍ في ذلك مشهورةٌ. و «ما» في «ممَّا قالُوا» : إمَّا مصدريةٌ، وإمَّا بمعنى الذي.

{عِندَ الله} “Allah katında...” kavli: Genel kıraat mecazî zarfiyet üzere «ınde» (عِندَ) şeklindedir. İbn Mes'ûd, el-A'meş ve Ebû Hayve ise ubûdiyyetten gelen «abden» (عَبْداً) lafzıyla ve câr-mecrûr olarak «lillâh» (لله) şeklinde okumuşlardır ki bu güzel bir kıraattir. İbn Hâleveyh şöyle demiştir: «Ramazan ayında İbn Şenebûz'un arkasında namaz kıldım ve onun İbn Mes'ûd'un bu kıraatiyle okuduğunu işittim.» Derim ki: O [İbn Şenebûz] rahimehullâh şâz kıraatleri aktarmaya çok düşkündü; bu hususta Vezir İbn Mukle ve İbn Mücâhid ile olan hikâyesi pek meşhurdur. {ممَّا قالُوا} “onların dediklerinden...” kavlindeki «mâ» (ما) ise ya masdariyyedir ya da «ellezî» (الذي) anlamındadır.

وقوله: {إِنَّا عَرَضْنَا} : إمَّا حقيقةٌ، وإما تمثيلٌ وتخييلٌ.

{إِنَّا عَرَضْنَا} “Şüphesiz biz teklif ettik (sunduk)...” kavli: Ya hakikattir ya da bir temsil ve tasvirdir.

وقوله: «فَأَبَيْنَ» أتى بضميرِ هذه كضميرِ الإِناث؛ لأنَّ جَمْعَ التكسيرِ غيرَ العاقلِ يجوز فيه ذلك، وإنْ كان مذكراً، وإنما ذكَرْتُه لئلا يُتَوَهَّم أنه قد غَلَّبَ المؤنثَ وهو «السماوات» على المذكر وهو «الجبالُ» .

«Fe-ebeyne» (فَأَبَيْنَ) kavlinde ise bunların zamirini müennes zamiri gibi getirmiştir; çünkü gayr-i âkıl (akılsız) çoğul müzekker bile olsa bu şekilde zamir alması caizdir. Bunu belirtmemin sebebi, müennes olan «es-semâvât» kelimesinin, müzekker olan «el-cibâl» kelimesine tağlîb edildiği zannına kapılınmaması içindir.

قوله: {لِّيُعَذِّبَ} : متعلِّقٌ بقولِه «وحَمَلها» فقيل: هي لامُ الصيرورةِ لأنه لم يَحْملها لذلك. وقيل: لامُ العلةِ على المجاز؛ لَمَّا كانت نتيجةُ حَمْلِه ذلك جُعِلَتْ كالعلَّة الباعثةِ. ورَفَعَ الأعمشُ «ويتوبُ» استئنافاً.

{لِّيُعَذِّبَ} “...cezalandırması için” kavli: {وحَمَلها} “onu yüklendi” kavline mütealliktir. Dolayısıyla bunun, [insan] emaneti bu maksatla yüklenmediği için akıbet lâmı (lâm-ı sayrûret) olduğu söylenmiştir. Bir görüşe göre de mecaz yoluyla sebep lâmıdır (lâm-ı illet); nitekim emaneti yüklenmesinin neticesi bu olduğu için sevk edici bir illet gibi kılınmıştır. el-A'meş ise istînâf (yeni bir başlangıç) olarak «ve yetûbü» (ويتوبُ) fiilini merfû okumuştur.