وقرأ العامَّةُ «مُطَّلِعُوْنَ» بتشديد الطاءِ مفتوحةً وبفتح النونِ. «فاطَّلَع» ماضياً مبنياً للفاعل، افْتَعَلَ من الطُّلوع.
Cumhur «مُطَّلِعُوْنَ» kelimesini fethalı tâ harfinin şeddesiyle ve fethalı nûn ile; «فاطَّلَع» kelimesini ise mâzî, etken (münî lil-fâil) olarak iftiâl (افْتَعَلَ) kalıbında tulû' (الطُّلوع) kökünden okumuştur.
وقرأ ابنُ عباس في آخرين - ويُرْوَى عن أبي عمروٍ - بسكونِ الطاءِ وفتح النون «فأُطْلِعَ» بقطعِ همزةٍ مضمومةٍ وكسرِ اللامِ ماضياً مبنياً للمفعول. و «مُطْلِعُوْنَ» على هذه القراءةِ يحتمل أَنْ يكونَ قاصراً أي: مُقْبِلون مِنْ قولِك: أَطْلَعَ علينا فلانٌ أي: أَقْبَلَ، وأَنْ يكونَ متعدياً، ومفعولُه محذوفٌ أي: أصحابَكم.
İbn Abbâs ve beraberindeki bir grup -ki Ebû Amr'dan da rivayet edilmiştir- tâ harfinin sükûnu ve nûn harfinin fethasıyla [«مُطْلِعُونَ»], «فأُطْلِعَ» kelimesini de zammeli hemzenin kat'ı ve lâm harfinin kesresiyle mâzî, edilgen (mebnî lil-mef'ûl) olarak okumuştur. Bu kıraate göre «مُطْلِعُوْنَ» lafzının geçişsiz (lâzım) olması muhtemeldir; yani «أَطْلَعَ علينا فلانٌ» (Falan kişi bize doğru yöneldi/geldi) sözünden hareketle "yönelenler/gelenler" anlamındadır; geçişli (müteaddî) olması da muhtemeldir ki bu durumda mef'ûlü hazfedilmiştir, yani: [Siz] arkadaşlarınızı [gözetleyenler misiniz?] demektir.
وقرأ أبو البرهسم وعَمَّار بن أبي عمار «مُطْلِعُوْنِ» خفيفةَ الطاء مكسورةَ النونِ، «فَأُطْلِعَ» مبنياً للمفعول. وقد رَدَّ الناسُ - أبو حاتم وغيرُه - هذه القراءةَ من حيث الجمعُ بين النونِ وضميرِ المتكلم؛ إذ كان قياسُها مُطْلِعيَّ، والأصل: مُطْلِعُوْي، فأُبْدِل وأُدْغِمَ نحو: جاء مُسْلِميَّ العاقلون، وقوله ﵇ «أوَ مُخْرِجِيَّ هم» وقد وَجَّهها ابنُ جني على أنَّه أُجْرِيَ فيها اسمُ الفاعل مُجْرى المضارع، يعني في إثباتِ النونِ فيه مع الضميرِ. وأَنْشَدَ الطبريُّ على ذلك:
Ebû'l-Berhesm ve Ammâr b. Ebî Ammâr «مُطْلِعُوْنِ» şeklinde şeddesiz tâ ve kesreli nûn ile; «فَأُطْلِعَ» kelimesini ise edilgen (mebnî lil-mef'ûl) olarak okumuşlardır. Âlimler -Ebû Hâtim ve başkaları- nûn ile mütekellim zamirinin bir arada bulunması açısından bu kıraati reddetmişlerdir; zira kurala uygun olanı «مُطْلِعيَّ» olmasıydı. Aslı «مُطْلِعُوْي» olup ibdâl ve idgâm yapılmıştır; tıpkı «جاء مُسْلِميَّ العاقلون» (Akıllı Müslümanlarım geldi) sözünde ve aleyhisselâm'ın «أوَ مُخْرِجِيَّ هم» “Onlar beni çıkaracaklar mı?” hadisinde olduğu gibi. İbn Cinnî ise bu kıraati, ism-i fâilin muzâri fiil gibi işletildiği, yani zamirle birlikte nûn harfinin sabit tutulduğu şeklinde açıklamıştır. Taberî bu duruma şu beyti şahit getirmiştir:
٣٨٠٦ - وما أَدْري وظَنِّي كلَّ ظنِّ ... أمُسْلِمُنِي إلى قومي شُراح
3806 - Bütün zannımla birlikte bilmiyorum: / Şurâh beni kavmime teslim mi edecek?
/وإليه نحا الزمخشريُّ قال: «أو شَبَّه اسمَ الفاعلِ في ذلك بالمضارعِ لتآخي بينِهما كأنَّه قال:» يُطْلِعُونِ «. وهو ضعيفٌ لا يقع إلا في شِعْرٍ. وذكر فيه توجيهاً آخر فقال:» أراد مُطْلِعونَ إياي فوضع المتصلَ موضعَ المنفصلِ، كقوله:
Zemahşerî de bu görüşe meyletmiş ve şöyle demiştir: «Veyahut aralarındaki benzerlikten ötürü ism-i fâili muzâri fiile benzetmiştir; sanki 'يُطْلِعُونِ' demiştir.» Ancak bu zayıf bir görüştür, yalnızca şiirde vuku bulur. Zemahşerî bu konuda başka bir izah daha zikrederek şöyle demiştir: «'مُطْلِعونَ إياي' (Beni muttali kılanlar) demek istemiş, sonra da şu beyitte olduğu gibi bitişik zamiri (muttasıl) ayrık zamirin (munfasıl) yerine koymuştur:
٣٨٠٧ - هم الفاعلونَ الخيرَ والآمِرُوْنَه ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
3807 - Onlar hayrı işleyenler ve onu emredenlerdir... / . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
ورَدَّه الشيخ: بأنَّ هذا ليس مِنْ مواضِع المنفصلِ حتى يَدَّعِيَ أن المتصلَ وَقَعَ موقِعَه. لا يجوز: «هندُ زيدٌ ضاربٌ إياها، ولا زيدٌ ضارِبٌ إياي» قلت: إنما لم يَجُزْ ما ذَكَرَ؛ لأنه إذا قُدِرَ على المتصلِ لم يُعْدَلْ إلى المنفصلِ. ولقائلٍ أَنْ يقولَ: لا نُسَلِّمُ أنه يُقْدَرُ على المتصلِ حالةَ ثبوتِ النونِ والتنوينِ قبل الضميرِ، بل يصيرُ الموضعُ موضعَ الضميرِ المنفصلِ؛ فيَصِحُّ ما قاله الزمخشريُّ. وللنحاةِ في اسمِ الفاعلِ المنونِ قبل ياءِ المتكلمِ نحوَ البيتِ المتقدمِ، وقولِ الآخر:
Şeyh [Ebû Hayyân] bunu şu gerekçeyle reddetmiştir: Bu durum, muttasıl zamirin munfasıl zamir yerine geçtiği iddia edilecek munfasıl zamir yerlerinden değildir. Nitekim «هندُ زيدٌ ضاربٌ إياها» (Hind'i, Zeyd dövmektedir) veya «زيدٌ ضارِبٌ إياي» (Zeyd beni dövmektedir) denilemez. Ben derim ki: Şeyh'in zikrettiği şeyin caiz olmaması, muttasıl zamire güç yetirildiğinde munfasıla dönülmeyeceğinden dolayıdır. Birisi şöyle diyebilir: Zamirden önce nûn ve tenvinin sabit olması durumunda muttasıla güç yetirildiğini kabul etmiyoruz; bilakis o makam munfasıl zamirin makamı haline gelir, dolayısıyla Zemahşerî'nin söylediği doğru olur. Nahivcilerin, mütekellim yâ'sından önce tenvinli gelen ism-i fâil hakkında -geçen beyit ve şu diğer şairin sözü gibi-:
٣٨٠٨ - فهَلْ فتىً مِنْ سَراةِ القَوْمِ يَحْمِلُني ... وليس حامِلَني إلاَّ ابنُ حَمَّالِ
3808 - Kavmin ileri gelenlerinden beni taşıyacak bir yiğit var mı? / Beni ancak bir hamal oğlu taşır.
وقول الآخر:
Ve diğer bir şairin şu sözü gibi:
٣٨٠٩ - وليس بمُعْيِيْنِيْ وفي الناسِ مُمْتِعٌ ... صَديقٌ إذا أعْيا عليَّ صديقُ
3809 - Bir dost bana vefasızlık ettiğinde insanlar arasında beni teselli eden bir dost varken, / [Bu vefasızlık] beni aciz bırakacak değildir.
قولان، أحدُهما: أنَّه تنوينٌ، وأنه شَذَّ تنوينُه مع الضميرِ، وإنْ قلنا: إن الضمير بعده في محلِّ نصبٍ. والثاني: أنه ليس تنويناً، وإنما هو نونُ وقايةٍ. واستدلَّ ابنُ مالكٍ على هذا بقولِه:
İki görüşü vardır: Birincisi: Onun tenvin olduğu ve ondan sonraki zamirin nasb mahallinde olduğunu söylesek bile zamirle birlikte tenvinlenmesinin şâz olduğudur. İkincisi: Onun tenvin olmayıp sadece vikâye nûnu olduğudur. İbn Mâlik buna şu sözü delil getirmiştir:
وليس بمُعْيِيْني. . . . . . . . . . . . . . . ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
«وليس بمُعْيِيْني...» [Beni aciz bırakacak değildir...] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
وبقوله أيضاً:
Ve yine şu sözü delil getirmiştir:
٣٨١٠ - وليس المُوافِيني لِيُرْفَدَ خائباً ... فإنَّ له أَضْعافَ ما كان أمَّلا
3810 - Kendisine ihsanda bulunulsun diye bana gelen kimse eli boş dönmez; / Çünkü onun için umduğunun kat kat fazlası vardır.
ووَجْهُ الدلالةِ من الأول: أنَّه لو كان تنويناً لكان ينبغي أن يحذفَ الياءَ قبلَه؛ لأنه منقوصٌ منونٌ، والمنقوص المنونُ تُحذف ياؤه رفعاً وجَرَّاً لالتقاء الساكِنَيْن.
Birincisinden istidlâl yönü şudur: Şayet o tenvin olsaydı, kendisinden önceki yâ harfini hazfetmesi gerekirdi; çünkü o tenvinli bir menkûs isimdir; tenvinli menkûs ismin yâ'sı ise iki sâkinin bir araya gelmesinden ötürü ref ve cer durumunda hazfedilir.
ووجهُها من الثاني: أنَّ الألفَ واللامَ لا تُجامِعُ النونَ والذي يُرَجِّح
İkincisinden istidlâl yönü ise şudur: Elif-lâm ile tenvin bir arada bulunmaz. Tercih edilen ise,
القولَ الأولَ ثبوتُ النونِ في قوله: «والآمِرُوْنَه» وفي قولِه:
Şairin «والآمِرُوْنَه» sözünde ve şu sözündeki nûn harfinin sabit kalması sebebiyle birinci görüştür:
٣٨١١ - ولم يَرْتَفِقْ والناسُ مَحْتَضِرُونَه ... جميعاً وأَيْدي المُعْتَفِيْنَ رواهِقُهْ
3811 - İnsanlar hep birlikte onun huzuruna gelmiş ve muhtaçların elleri ona doğru uzanmışken / O bir yere yaslanıp oturmazdı.
فإنَّ النونَ قائمةٌ مقامَ التنوينِ تثنيةً وجمعاً على حَدِّها. وقال أبو البقاء: «ويُقْرأ بكسرِ النونِ، وهو بعيدٌ جداً؛ لأنَّ النونَ إنْ كانت للوقايةِ فلا تَلْحَقُ الأسماءَ، وإنْ كانَتْ نونَ الجمعِ فلا تَثْبُتُ في الإِضافةِ» . قلت: وهذا الترديدُ صحيحٌ لولا ما تقدَّم من الجوابِ عنه مع تَكَلُّفٍ فيه، وخروجٍ عن القواعد، ولولا خَوْفُ السَّآمةِ لاسْتَقْصَيْتُ مذاهبَ النحاةِ في هذه المسألة.
Zira nûn harfi, tesniye ve cemi durumlarında kendi kuralı çerçevesinde tenvinin yerine geçer. Ebû'l-Bekâ şöyle demiştir: «Nûn harfinin kesresiyle de okunur; ancak bu son derece uzaktır. Çünkü nûn eğer vikâye nûnu ise isimlere bitişmez; eğer cemi nûnu ise izâfet halinde sabit kalmaz.» Ben derim ki: Şayet bu hususta daha önce geçen ve içinde bir miktar zorlama ile kaidelerden sapma bulunan cevap olmasaydı bu ikilem doğru olurdu. Usanç verme endişesi olmasaydı nahivcilerin bu meseledeki mezheplerini etraflıca incelerdim.
وقُرِئ «مُطَّلِعُوْن» بالتشديد كالعامَّة، «فأَطَّلِعَ» مضارعاً منصوباً بإضمار «أَنْ» على جوابِ الاستفهامِ. وقُرِئ «مُطْلِعون» بالتخفيف «فَأَطْلَعَ» مخففاً ماضياً ومخففاً مضارعاً منصوباً على ما تقدَّم. يُقال: طَلَع علينا فلانٌ وأَطْلع، كأكْرم، واطَّلَعَ بالتشديد بمعنًى واحد.
Cumhur gibi şedde ile «مُطَّلِعُوْن», istifhamın cevabı olarak gizli «أَنْ» ile mansub muzâri fiil halinde «فأَطَّلِعَ» şeklinde de okunmuştur. Hafifletilerek (şeddesiz) «مُطْلِعون», mâzî olarak şeddesiz «فَأَطْلَعَ» ve daha önce geçtiği üzere mansub muzâri olarak şeddesiz [«فَأُطْلِعَ»] şeklinde de okunmuştur. «أكْرم» kalıbı gibi «طَلَع علينا فلانٌ» ve «أَطْلع» denildiği gibi, şeddeli «اطَّلَعَ» de aynı anlamda kullanılır.
وأمَّا قراءةُ مَنْ بنى الفعلَ للمفعولِ في القائمِ مقامَ الفاعلِ ثلاثةُ أوجهٍ، أحدُها: أنه مصدرُ الفعلِ أي: أُطْلِعَ الإِطلاعُ. الثاني: الجارُّ المقدرُ. الثالث - وهو الصحيح - أنه ضميرُ القائلِ لأصحابِه ما قاله؛ لأنه يُقال: طَلَعَ زيدٌ وأَطْلعه غيرُه، فالهمزَةُ فيه للتعدية. وأمَّا الوجهان الأوَّلان فذهب إليهما أبو الفضل الرازيُّ في «لوامحه» فقال: «طَلَعَ واطَّلع إذا بدا وظَهَر، وأَطْلَع إطلاعاً إذا جاء وأَقْبَلَ. ومعنى ذلك: هل أنتم مُقْبلون فأُقْبل. وإنما أُقيم المصدرُ
Fiili meçhul olarak okuyanın kıraatine göre, nâib-i fâil makamına kaim olan hususta üç vecih vardır: Birincisi: Fiilin masdarıdır, yani: İtlâ' (gözetleme) işi yapıldı (أُطْلِعَ الإِطلاعُ) demektir. İkincisi: Takdir edilen harf-i cerli ifadedir. Üçüncüsü -ki sahih olan budur-: Arkadaşlarına bu sözü söyleyen kişinin zamiridir; zira «طَلَعَ زيدٌ وأَطْلعه غيرُه» (Zeyd belirdi/çıktı, başkası da onu haberdar etti/çıkardı) denir, dolayısıyla buradaki hemze geçişlilik (ta'diye) içindir. İlk iki veche gelince; Ebû'l-Fadl er-Râzî «el-Levâmih» adlı eserinde bu iki görüşe giderek şöyle demiştir: «Belirip ortaya çıktığında 'طَلَعَ' ve 'اطَّلع' denir; geldiğinde ve yöneldiğinde ise 'أَطْلَع إطلاعاً' denir. Bunun anlamı: 'Siz yönelir misiniz ki ben de yöneleyim' demektir. Masdar ise,
فيه مُقام الفاعلِ بتقدير: فأُطْلِعَ الإِطلاعُ، أو بتقدير حرفِ الجر المحذوف أي: أُطْلِعَ به؛ لأن أَطْلَعَ لازم كما أنَّ أَقْبَلَ كذلك» .
Orada 'فأُطْلِعَ الإِطلاعُ' takdiriyle fâil makamına kaim kılınmıştır; yahut hazfedilen harf-i cer takdiriyle 'أُطْلِعَ به' takdirindedir; çünkü 'أَقْبَلَ' lâzım (geçişsiz) olduğu gibi 'أَطْلَعَ' fiili de lâzımdır.»
وقد رَدَّ الشيخُ عليه هذين الوجهين فقال: «قد ذَكرْنا أنَّ أَطْلَعَ بالهمزةِ مُعَدَّى مِنْ طَلَعَ اللازمِ. وأمَّا قولُه:» أو حرف الجرِّ المحذوف أي: أُطْلِع به «فهذا لا يجوزُ؛ لأنَّ مفعولَ ما لم يُسَمّ فاعلُه لا يجوزُ حَذْفُه لأنه نائبٌ عنه، فكما أنَّ الفاعلَ لا يجوزُ حَذْفُه دونَ عامِله فكذلك هذا. لو قلت:» زيدٌ ممرورٌ أو مغضوبٌ «تريد: به أو عليه لم يَجُزْ» . قلت: أبو الفضل لا يَدَّعِي أنَّ النائبَ عن الفاعل محذوفٌ، وإنما قال: بتقدير حرفِ الجرِّ المحذوفِ. ومعنى ذلك: أنه لَمَّا حُذِفَ حرفُ الجرِّ اتِّساعاً انقلبَ الضميرُ مرفوعاً فاستتر في الفعلِ، كما يُدَّعى ذلك في حَذْفِ عائد الموصولِ المجرورِ عند عَدَمِ شروطِ الحذفِ/ ويُسَمَّى الحذفَ على التدريج.
Şeyh [Ebû Hayyân], bu iki vechi ona reddederek şöyle demiştir: «Biz hemzeli 'أَطْلَعَ' fiilinin, lâzım olan 'طَلَعَ' fiilinden türetilmiş müteaddî olduğunu zikretmiştik. Onun: 'Veyahut hazfedilen harf-i cer takdiriyle, yani أُطْلِع به takdirindedir' sözüne gelince; bu caiz değildir. Çünkü nâib-i fâilin hazfedilmesi caiz değildir; zira o fâilin nâibidir. Fâilin, âmili olmaksızın hazfedilmesi nasıl caiz değilse bu da öyledir. Şayet sen, 'به' veya 'عليه' takdirini kastederek 'زيدٌ ممرورٌ أو مغضوبٌ' desen bu caiz olmaz.» Ben derim ki: Ebû'l-Fadl nâib-i fâilin hazfedildiğini iddia etmemekte, bilakis sadece hazfedilmiş harf-i cer takdiriyle olduğunu söylemektedir. Bunun anlamı şudur: Harf-i cer genişletme kabilinden (ittisâan) hazfedilince zamir merfûa dönüşmüş ve fiilin içinde gizlenmiştir; nitekim hazif şartları bulunmadığında mecrûr sıla zamirinin hazfinde de bu iddia edilir ve buna kademeli hazif (el-hazfu ale't-tedrîc) denir.
قوله: {فَرَآهُ} : عطفٌ على «فاطَّلَعَ» . وسواءُ الجحيمِ وَسَطُها. وأحسنُ ما قيل فيه ما قاله ابنُ عباس: سُمِّي بذلك لاستواءِ المسافةِ منه إلى الجوانبِ. وعن عيسى بن عمر أنه قال لأبي عبيدةَ: «كنت أكْتُبُ حتى ينقطعَ سَوائي» .
Yüce Allah'ın {فَرَآهُ} “ve onu gördü” kavli: «فاطَّلَعَ» fiiline matuftur. Cehennemin sevâsı (سواءُ الجحيمِ), onun ortasıdır. Bu hususta söylenmiş en güzel söz İbn Abbâs'ın şu sözüdür: «Kenarlara olan mesafesi eşit olduğundan dolayı bu şekilde isimlendirilmiştir.» Îsâ b. Ömer'den rivayet edildiğine göre o, Ebû Ubeyde'ye şöyle demiştir: «Ben ortalığım (belim/vücudumun ortası) kesilene kadar yazardım.»
قوله: {تالله} : قَسَمٌ فيه [معنى] تعجُّبٍ، و «إنْ» مخففةٌ أو نافية، واللام فارقةٌ أو بمعنى «إلاَّ» ، وعلى التقديرين فهي جوابُ القسمِ أعني إنْ وما في حَيِّزها.
Yüce Allah'ın {تالله} “Allah'a yemin olsun ki” kavli: İçinde taaccüp [anlamı] bulunan bir kasemdir. «إنْ» edatı ya muhaffefedir ya da nâfiyedir (olumsuzluk bildirir). Lâm harfi ise fârikadır (ayırt edicidir) veya «إلاَّ» anlamındadır. Her iki takdire göre de o, yani «إنْ» ve onun etki alanındaki kısım, kasemin cevabıdır.
قوله: {بِمَيِّتِينَ} : قرأ زيد بن علي «بمائِتين» وهما مثلُ: ضيِّق وضائق. وقد تقدَّم.
Yüce Allah'ın {بِمَيِّتِينَ} “ölecekler [miyiz?]” kavli: Zeyd b. Alî «بمائِتين» şeklinde okumuştur. Bu ikisi «ضيِّق» ve «ضائق» kelimeleri gibidir; izahı daha önce geçmişti.
وقوله: «أفما» فيه الخلافُ المشهورُ: فقدَّره الزمخشري: أنحن مُخَلَّدون مُنَعَّمون فما نحن بميِّتين. وغيرُه يجعلُ الهمزةَ متقدمةً على الفاءِ.
«أفما» kavlinde ise meşhur ihtilaf vardır: Zemahşerî bunu: «Biz ebedî kılınmış ve nimetlere erdirilmiş kimseler miyiz ki artık ölecek değiliz?» şeklinde takdir etmiştir. Başkaları ise istifham hemzesini fâ harfinden önce takdir eder.
قوله: {إِلاَّ مَوْتَتَنَا} : منصوبٌ على المصدر. والعاملُ فيه الوصفُ قبلَه، ويكون استثناءً مفرَّغاً. وقيل: هو استثناءٌ منقطعٌ، أي: لكنْ الموتةُ الأولى كانت لنا في الدنيا. وهذا قريبٌ في المعنى مِنْ قولِه تعالى: {لاَ يَذُوقُونَ فِيهَا الموت إِلاَّ الموتة الأولى} [الدخان: ٥٦] وفيها بَحْثٌ حَسَنٌ وهناك إنْ شاء اللَّهُ يأتي تحقيقُه.
Yüce Allah'ın {إِلاَّ مَوْتَتَنَا} “ilk ölümümüz müstesna” kavli: Masdar olmak üzere mansubdur. Ondaki âmil kendisinden önceki vasıftır ve bu müferrağ bir istisna olur. Bunun munkatı' bir istisna olduğu da söylenmiştir; yani: «Lakin ilk ölümümüz dünyada gerçekleşmişti» demektir. Bu anlam bakımından Yüce Allah'ın: {لاَ يَذُوقُونَ فِيهَا الموت إِلاَّ الموتة الأولى} “Orada ilk ölümden başka ölüm tatmazlar” [Duhân 44/56] kavline yakındır. Onda güzel bir inceleme vardır ve inşallah tahkiki orada gelecektir.
وقوله: {إِنَّ هذا لَهُوَ} : إلى قوله: «العامِلون» يحتملُ أنْ يكونَ مِنْ كلامِ القائلِ، وأَنْ يكونَ مِنْ كلامِ الباري تعالى.
Yüce Allah'ın {إِنَّ هذا لَهُوَ} “Şüphesiz ki bu, kesinlikle odur” kavlinden «العامِلون» kavline kadar olan kısmın, [sözü] söyleyen kimsenin kelâmından olması muhtemel olduğu gibi, Yüce Yaratıcı'nın kelâmından olması da muhtemeldir.
قوله: {نُّزُلاً} : تمييزٌ ل «خَيْرٌ» ، والخيريَّةُ بالنسبة إلى ما اختاره الكفارُ على غيرِه. والزَّقُّوم: شجرةٌ مَسْمومة يَخْرج لها لبنٌ، متى مَسَّ جسمَ أحدٍ تَوَرَّم فماتَ. والتَزَقُّمُ البَلْعُ بشِدة وجُهْدٍ للأشياءِ الكريهة. وقولُ أبي جهلٍ - وهو من العرب العَرْباء - «لا نعرفُ الزَّقُّومَ إلاَّ التمرَ بالزُّبْدِ» من العِناد والكذب البَحْتِ.
Yüce Allah'ın {نُّزُلاً} “ziyafet/ikram olarak” kavli: «خَيْرٌ» kelimesinin temyizidir; buradaki hayırlılık, kâfirlerin diğerine tercih ettikleri şeye göredir. Zakkum (الزَّقُّوم): Zehirli bir ağaçtır; süt gibi bir sıvı salgılar, birinin vücuduna temas ettiğinde vücut şişer ve o kişi ölür. Tezakkum (التَزَقُّمُ): Hoşa gitmeyen şeyleri zorlukla ve meşakkatle yutmaktır. Safkan Araplardan olan Ebû Cehil'in: «Biz zakkum olarak yalnızca tereyağlı hurmayı biliriz» sözü ise sırf inat ve yalandan ibarettir.
قوله: {رُءُوسُ الشياطين} : فيه وجهان، أحدهما:
Yüce Allah'ın {رُءُوسُ الشياطين} “şeytanların başları” kavlinde iki vecih vardır; birincisi:
أنه حقيقةٌ، وأنَّ رؤوسَ الشياطينِ شجرٌ بعينِه بناحيةِ اليمن يُسَمَّى «الأسْتَن» وقد ذكره النابغةُ:
Bunun hakikat olduğu ve 'şeytanların başları' ifadesinin Yemen taraflarında «el-Esten» (الأسْتَن) diye adlandırılan bizzat bir ağaç olduğudur. Nâbiğa onu şöyle zikretmiştir:
٣٨١٢ - تَحِيْدُ عن أَسْتَنٍ سُوْدٍ أسافِلُها ... مثلَ الإِماءِ الغوادي تَحْمِل الحُزَمَا
3812 - Sabah erkenden odun demetleri taşıyan cariyeler gibi, / Alt kısımları siyah esten ağaçlarından sapıp kaçar.
وهو شجرُ مُرٌّ منكَرُ الصورةِ، سَمَّتْه العربُ بذلك تشبيهاً برؤوس الشياطين في القُبْح ثم صار أصلاً يُشَبَّه به. وقيل: الشياطين صِنْفٌ من الحَيَّاتِ، ولهنَّ أعْراف. قال:
Bu, acı ve çirkin görüntülü bir ağaçtır; Araplar çirkinlikte şeytanların başlarına benzeterek ona bu ismi vermiş, sonra da bu benzetme kendisine kıyas yapılan bir asıl haline gelmiştir. Şeytanların, ibikleri olan bir yılan türü olduğu da söylenmiştir. Şair şöyle demiştir:
٣٨١٣ - عُجَيِّزٌ تَحْلِفُ حينَ أَحْلِفُ ... كمثلِ شيطان الحَماطِ أَعْرَفُ
3813 - Ben yemin ettiğimde yemin eden bir yaşlı kadın ki / Tıpkı ibikli hamât yılanı [şeytanı] gibidir.
وقيل: وهو شجرٌ يقال له الصَّوْمُ، ومنه قولُ ساعدةَ بن جُؤَيَّة:
Bunun kendisine 'savm' (الصَّوْمُ) denilen bir ağaç olduğu da söylenmiştir; Sâide b. Cüeyye'nin şu sözü bundandır:
٣٨١٤ - مُوَكَّلٌ بشُدُوْفِ الصَّوْم يَرْقُبها ... من المَغَارِبِ مَخْطوفُ الحَشَا زَرِمُ
3814 - Karnı içeri çekik ve susuzluktan kıvranan [yaban sığırı], / Savm ağacının karaltılarını batı tarafından gözetlemeye memur kılınmıştır.
فعلى هذا قد خُوْطِبَ العربُ بما تَعْرِفُه، وهذه الشجرةُ موجودةٌ فالكلامُ حقيقةٌ.
Buna göre Araplara bildikleri bir şeyle hitap edilmiştir ve bu ağaç mevcuttur; dolayısıyla söz hakikattir.
والثاني: أنَّه من بابِ التَّخْييل والتمثيل. وذلك أنَّ كلَّ ما يُسْتَنْكَرُ ويُسْتَقْبَحُ في الطِّباعِ والصورةِ يُشَبَّه بما يتخيَّله الوهمُ، وإن لم يَرَه. والشياطين وإن كانوا موجودين غيرَ مَرْئِيَّين للعرب، إلاَّ أنه خاطبهم بما أَلِفوه من الاستعارات التخييلية، كقوله:
İkincisi: Bunun muhayyile ve temsil kabîlinden olduğudur. Çünkü tabiatta ve sûrette yadırganıp çirkin görülen her şey, bizzat görülmese bile vehmin hayal ettiği şeye benzetilir. Şeytanlar her ne kadar mevcut olup Araplar tarafından görülmeseler de, Cenâb-ı Hak onlara şu beyitte olduğu gibi alışık oldukları tahyîlî istiarelerle hitap etmiştir:
٣٨١٥ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... ومَسْنُوْنَةٌ زُرْقٌ كَأَنْيابِ أَغْوالِ
3815 - . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . / Ve gulyabanilerin dişleri gibi bilenmiş mavi [ok uçları].
ولم يَرَ أنيابَها، بل ليسَتْ موجودة البتةَ.
Halbuki şair onların dişlerini görmüş değildir, hatta bunlar kesinlikle mevcut bile değildir.
قوله: {لَشَوْباً} : العامَّةُ على فتح الشين، وهو مصدرٌ على أصلِه. وقيل: يُرادُ به اسمُ المفعولِ، ويَدُلُّ له قراءةُ شيبانَ النحويِّ «لَشُوباً» بالضمِّ. قال الزجاج: «المفتوحُ مصدرٌ والمضومُ اسمٌ بمعنى المَشُوْب» كالنَّقض بمعنى المنقوض. وعَطَفَ ب «ثمَّ» لأحدِ معنيين: إمَّا لأنه يُؤَخِّر ما يظنُّونه يَرْوِيْهم مِنْ عَطَشهم زيادةً في عذابهم، فلذلك أتى ب «ثم» المقتضيةِ للتراخي، وإمَّا لأنَّ العادة تقضي بتراخي الشُّرْبِ عن الأكلِ، فعَمِل على ذلك المِنْوالِ. وأمَّا مَلْءُ البطنِ فيَعْقُبُ الأكلَ، فلذلك عَطَفَ على ما قبلَه بالفاءِ و «مِنْ حميمٍ» صفةٌ ل «شَوْباً» . والشَّوْبُ: الخَلْطُ والمَزْجُ ومنه: شابَ اللبنَ يَشُوبُه أي: خَلَطه ومَزَجَه.
Yüce Allah'ın {لَشَوْباً} “bir karışım” kavli: Cumhur şîn harfinin fethasıyla okumuştur ve bu aslı üzere bir masdardır. Bununla ism-i mef'ûlün kastedildiği de söylenmiştir; Şeybân en-Nahvî'nin zammeli olarak «لَشُوباً» şeklindeki kıraati buna delildir. Zeccâc şöyle demiştir: «Fethalı olanı masdardır, zammeli olanı ise nakz (النَّقض) kelimesinin menkûz (المنقوض) anlamına gelmesi gibi meşûb (المَشُوْب - karıştırılmış) anlamında bir isimdir.» «ثمَّ» ile atfedilmesi şu iki mânâdan biri içindir: Ya azaplarını artırmak maksadıyla susuzluklarını gidereceğini sandıkları şeyi geciktirdiği içindir -bu yüzden gecikme (terâhî) gerektiren «ثم» edatını getirmiştir-; ya da âdet içmenin yemekten sonra olmasını gerektirdiğinden bu minval üzere işletilmiştir. Karınların dolması ise yemenin hemen akabinde gelir; bu sebeple kendisinden öncekine fâ harfiyle atfedilmiştir. «مِنْ حميمٍ» ise «شَوْباً» kelimesinin sıfatıdır. Şevb (الشَّوْبُ): Karıştırmak ve harmanlamaktır; nitekim «şâbe'l-lebene yeşûbuhu» (sütü karıştırdı) denir.
قوله: {إِلاَّ عِبَادَ الله} : /استثناءٌ مِن المُنْذَرين استثناءً منقطعاً لأنه وعيدٌ، وهم لم يَدْخُلوا في هذا الوعيدِ.
Yüce Allah'ın {إِلاَّ عِبَادَ الله} “Allah'ın kulları müstesna” kavli: Uyarılanlardan (el-münzerîn) yapılmış munkatı' bir istisnadır; çünkü bu bir tehdittir ve onlar bu tehdidin kapsamına girmemişlerdir.
قوله: {فَلَنِعْمَ} : جوابٌ لقسَمٍ مقدَّرٍ أي: فواللَّهِ. ومثلُه قوله:
Yüce Allah'ın {فَلَنِعْمَ} “ne güzel...” kavli: Takdirî bir yeminin cevabıdır; yani: «Vallahi ne güzel...» demektir. Şairin şu sözü de bunun gibidir:
٣٨١٦ - لَعَمْري لَنِعْمَ السَّيِّدانِ وُجِدْتُما ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
3816 - Ömrüme yemin olsun ki siz ikiniz ne güzel iki efendi olarak bulundunuz... / . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
والمخصوصُ بالمدحِ محذوفٌ أي: نحن.
Övgüye mahsus olan öge (mahsûs bi'l-medh) hazfedilmiştir; yani: «Biz [ne güzel icabet edenleriz]» demektir.
قوله: {سَلاَمٌ على نُوحٍ} : مبتدأٌ وخبرٌ، وفيه أوجهٌ، أحدها: أنَّه مُفَسِّرٌ ل «تَرَكْنا» . والثاني: أنه مُفَسِّرٌ لمفعولِه أي: تَرَكْنا عليه ثناءً وهو هذا الكلامُ. وقيل: ثَمَّ قولٌ مقدَّرٌ أي: فقُلْنا سلامٌ. وقيل: ضَمَّن معنى ترَكْنا معنى قلنا. وقيل: سَلَّط «تَرَكْنا» على ما بعده. قال الزمخشري: «وتركنا عليه في الآخِرين هذه الكلمةَ وهي: {سَلاَمٌ على نُوحٍ} ، بمعنى: يُسَلِّمون عليه تسليماً، ويَدْعُوْن له، وهو من الكلام المحكيِّ كقولك: قرأْتُ سورةَ أَنْزَلْناها» وهذا الذي قالهُ قولُ الكوفيين: جعلوا الجملةَ في محلِّ نصبٍ مفعولاً ب «تَرَكْنا» ، لا أنه ضُمِّنَ معنى القول بل هو على معناه بخلافِ الوجهِ قبلَه، وهو أيضاً مِنْ أقوالِهم. وقرأ عبد الله «سَلاماً» وهو مفعولٌ به ب «تَرَكْنا»
Yüce Allah'ın {سَلاَمٌ على نُوحٍ} “Nûh'a selâm olsun” kavli: Mübteda ve haberdir. Bunda birkaç vecih vardır; birincisi: «تَرَكْنا» fiilinin tefsir edicisidir. İkincisi: Onun mef'ûlünün tefsir edicisidir; yani: «Onun üzerinde bir övgü bıraktık ki o da bu kelâmdır» demektir. Orada takdirî bir söz olduğu, yani: «Biz 'selâm olsun' dedik» takdirinde olduğu da söylenmiştir. «تَرَكْنا» fiiline «قلنا» mânâsının yüklendiği de söylenmiştir. «تَرَكْنا» fiilinin kendisinden sonrakine amil kılındığı da söylenmiştir. Zemahşerî şöyle demiştir: «Sonrakiler içinde ona şu kelimeyi, yani {سَلاَمٌ على نُوحٍ} “Nûh'a selâm olsun” sözünü bıraktık; yani: 'Ona selâm verirler ve onun için dua ederler' demektir. Bu, tıpkı senin 'Enzelnâhâ sûresini okudum' demen gibi hikâye edilen kelâmdandır.» Zemahşerî'nin bu söylediği Kûfelilerin görüşüdür: Cümleyi «تَرَكْنا» fiilinin nasb mahallindeki mef'ûlü kılmışlardır; 'kavl' mânâsı yüklenmiş olarak değil, bilakis önceki vechin aksine kendi mânâsı üzeredir; bu da onların görüşlerindendir. Abdullah [b. Mes'ûd] ise «تَرَكْنا» fiilinin mef'ûl-i bihi olarak «سَلاماً» şeklinde okumuştur.
و «كذلك» نعتُ مصدرٍ، أو حالٌ مِنْ ضميرِه كما تقدَّم تحريرُه غيرَ مرَّة.
«كذلك» kavli ise defalarca açıklandığı üzere masdarın sıfatı veya onun zamirinden haldir.
قوله: {وَإِنَّ مِن شِيعَتِهِ} : الضميرُ فيه وجهان، أظهرُهما: أنَّه يعودُ على نوح أي: مِمَّن كان يُشايِعُه أي: يتابِعُه على دينِه والتصلُّبِ في أمر الله. والثاني: أنه يعودُ على محمدٍ ﷺ. والشِّيْعَةُ قد تُطْلَق على المتقدمِ كقوله:
Yüce Allah'ın {وَإِنَّ مِن شِيعَتِهِ} “Şüphesiz onun taraftarlarındandır” kavli: Buradaki zamir hakkında iki vecih vardır; en açığı: Nûh'a dönmesidir; yani: 'Ona uyanlardan, yani onun dinine ve Allah'ın emrine sımsıkı sarılma hususunda onun yolunu takip edenlerden biri de...' demektir. İkincisi: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e dönmesidir. 'Şîa' kelimesi bazen şu beyitte olduğu gibi önde gelen kişi için de kullanılır:
٣٨١٧ - وما ليَ إلاَّ آلَ أحمدَ شِيْعَةٌ ... وما لِيَ إلاَّ مَشْعَبَ الحقِّ مَشْعَبُ
3817 - Benim Ahmed'in âlinden başka taraftarlarım [önderlerim] yoktur, / Ve benim hak yolundan başka bir yolum yoktur.
فجعلَ آلَ أحمدَ - وهم متقدِّمون عليه وهو تابعٌ لهم - شِيعةً له قاله الفراء. والمعروفُ أن الشِّيْعَةَ تكون في المتأخِّر.
Ferrâ şöyle demiştir: [Şair], Ahmed'in âlini -ki onlar kendisinden öncedirler ve kendisi onlara tâbidir- kendisinin taraftarları (şîası) kılmıştır. Bilinen ise 'şîa'nın sonradan gelenler için kullanıldığıdır.
قوله: {إِذْ جَآءَ} : في العاملِ فيه وجهان، أحدهما: اذكُرْ مقدَّراً، وهو المتعارَفُ. والثاني: قال الزمخشري: «ما في الشِّيْعَةِ مِنْ معنى المشايَعَة يعني: وإنَّ مِمَّنْ شايَعَه على دينِه وتقواه حين جاء رَبَّه» . قال الشيخ: «لا يجوز؛ لأنَّ فيه الفَصْلَ بين العاملِ والمعمولِ بأجنبي وهو» لإِبْراهيمَ «لأنه أجنبيٌّ مِنْ شِيْعته، ومِنْ» إذ «. وزاد المنعَ أَنْ قَدَّره» مِمَّنْ شايَعَه حين جاء لإِبراهيم « [لأنه قَدَّرَ مِمَّنْ شايَعَه، فجعل العاملَ قبلَه صلةً لموصول
Yüce Allah'ın {إِذْ جَآءَ} “Geldiği zaman” kavli: Bunda amel eden (âmil) hususunda iki vecih vardır; birincisi: Takdirî bir «اُذْكُرْ» [kelimesidir] ki yaygın olan budur. İkincisi: Zemahşerî şöyle demiştir: «'eş-Şîa' lafzında bulunan 'taraftarlık / uyma' mânâsıdır; yani: 'Şüphesiz Rabbine geldiği vakit, dininde ve takvasında ona uyanlardan biri de...' demektir.» Ebû Hayyân şöyle demiştir: «Bu câiz değildir; zira bunda âmil ile ma'mûlün arasının yabancı bir ögeyle, yani 'لإِبْراهيمَ' ile ayrılması söz konusudur; çünkü bu [kelime], hem 'şîatihi' lafzına hem de 'إذ' zarfına yabancıdır. Onu 'mimmen şâye'ahû hîne câe li-İbrâhîme' şeklinde takdir etmesi ise engeli daha da artırmıştır; [çünkü o, 'mimmen şâye'ahû' takdirinde bulunmuş ve önceki âmili bir sıla cümlesi kılmıştır
وفَصَلَ بينه وبين» إذ «بأجنبي وهو لإِبراهيم] وأيضاً فلامُ الابتداءِ تمنعُ أَنْ يعملَ ما قبلَها فيما بعدها. لو قلت:» إن ضارباً لقادمٌ علينا زيداً «تقديره: إنَّ ضارباً زيداً لقادِمٌ علينا لم يَجُزْ» .
ve onunla 'إذ' arasını yabancı bir ögeyle, yani 'لإِبراهيم' ile ayırmıştır]. Ayrıca ibtidâ lâmı, kendisinden öncekilerin kendisinden sonrakilerde amel etmesine engel olur. Şayet 'إن ضارباً لقادمٌ علينا زيداً' (Takdiri: 'إنَّ ضارباً زيداً لقادِمٌ علينا') desen câiz olmazdı.»
قوله: {إِذْ قَالَ} : بدلٌ مِنْ «إذ» الأولى أو ظرفٌ ل «سليم» أي: سَلِمَ عليه في وقتِ قولِه كَيْتَ وكَيْتَ، أو ظرفٌ ل «جاء» ذكره أبو البقاء، وليس بواضحٍ. وتقدَّم نظيرُ ما بعده.
Yüce Allah'ın {إِذْ قَالَ} “Dediği zaman” kavli: Birinci «إذ» zarfından bedeldir veya «سليم» lafzının zarfıdır; yani: «Şöyle şöyle dediği vakitte ona selim oldu / selamet buldu» demektir. Yahut «جاء» fiilinin zarfıdır; bunu Ebu'l-Bekâ zikretmiştir ancak açık değildir. Bundan sonrasının benzeri daha önce geçmişti.
قوله: {أَإِفْكاً} : فيه أوجهٌ، أحدُها: أنه مفعولٌ من أجله أي: أتُريدون آلهةً دونَ اللَّهِ إفكاً، ف «آلهةً» مفعولٌ به و «دونَ» ظرفٌ ل «تُرِيْدون» ، وقُدِّمَتْ معمولاتُ الفعلِ اهتماماً بها، وحَسَّنه كونُ العاملِ رأسَ فاصلةٍ، وقَدَّمَ المفعولَ مِنْ أجله على المفعول به اهتماماً به لأنه مُكافِحٌ لهم بأنَّهم على إفْكٍ وباطِلٍ. وبهذا الوجهِ بدأ الزمخشري. الثاني: أَنْ يكونَ مفعولاً به ب «تُريدون» ، ويكون «آلهةً» بدلاً منه جعلها نفسَ الإِفكِ مبالغةً فأبْدَلها منه وفَسَّره بها، ولم يَذْكر ابنُ عَطية غيرَه. الثالث: أنَّه حالٌ مِنْ فاعل «تُريدون» أي: أتُريدون آلهةً آفِكين أو ذوي إفْك. وإليه نحا الزمخشري. قال الشيخ: «وجَعْلُ المصدرِ حالاً لا يَطَّرِدُ إلاَّ مع» أمَّا «نحو: أمَّا عِلْماً فعالِمٌ» .
Yüce Allah'ın {أَإِفْكاً} “Bir yalan olarak mı...” kavli: Bunda birkaç vecih vardır; birincisi: Mef'ûlün lieclih olmasıdır; yani: «Allah'ı bırakıp da bir yalan/iftira olarak mı ilâhlar istiyorsunuz?» demektir. Bu durumda «آلهةً» mef'ûl-i bih, «دونَ» ise «تُرِيْدون» fiilinin zarfı olur. Fiilin ma'mûlleri önemlerine binaen öne geçirilmiştir; âmilin ayet sonu (fâsıla) olması da bunu güzelleştirmiştir. Mef'ûlün lieclihin mef'ûl-i bihe takdim edilmesi ise, onların bir yalan ve bâtıl üzere olduklarını yüzlerine vurmak açısından taşıdığı önem sebebiyledir. Zemahşerî bu vecihle başlamıştır. İkincisi: «تُريدون» fiilinin mef'ûl-i bihi olması, «آلهةً» kelimesinin de ondan bedel olmasıdır; mübâlağa kabilinden onları iftiranın/yalanın bizzat kendisi kılmış, bu sebeple onu bundan bedel yapmış ve onunla tefsir etmiştir; İbn Atiyye bundan başkasını zikretmemiştir. Üçüncüsü: «تُريدون» fiilinin failinden hal olmasıdır; yani: «İftiracı/yalancı kimseler veya yalan sahipleri olarak mı ilâhlar istiyorsunuz?» demektir. Zemahşerî buna da meyletmiştir. Ebû Hayyân şöyle demiştir: «Masdarın hal kılınması, 'أمَّا عِلْماً فعالِمٌ' gibi ancak 'أمَّا' ile birlikte olduğunda kıyâsî/yaygın olur.»
قوله: {فَرَاغَ} : أي: مال في خُفْيَةٍ. وأصلُه مِنْ رَوَغان الثعلبِ، وهو تَرَدُّدُه وعَدَمُ ثبوتِه بمكانٍ.
Yüce Allah'ın {فَرَاغَ} “Bunun üzerine gizlice yöneldi” kavli: Yani: Gizlice sokuldu / meyletti demektir. Aslı ise tilkinin kurnazca kıvrılıp yönelmesinden (revagân) gelir; bu da onun bir yerde durmayıp sağa sola gidip gelmesidir.
و «ضَرْباً» مصدرٌ واقعٌ موقعَ الحالِ أي: فراغ عليهم ضارِباً أو مصدرٌ لفعلٍ، ذلك الفعلُ/ حالٌ تقديرُه: فراغَ يَضْرِب ضَرْباً، أو ضَمَّن «راغَ» معنى يَضْرِبُ، وهو بعيدٌ. و «باليمينِ» متعلِّقٌ ب «ضَرْباً» إن لم نجعَلْه مؤكِّداً وإلاَّ فبعامِلِه. واليمينُ: يجوزُ أن يُرادَ بها إحدى اليدين وهو الظاهرُ، وأنُ يُرادَ بها القوةُ، فالباءُ على هذا للحالِ أي: مُلْتبساً بالقوةِ، وأَنْ يُراد بها الحَلْفُ وفاءً بقولِه: {وتالله لأَكِيدَنَّ} [الأنبياء: ٥٧] . والباءُ على هذا للسببِ. وعَدَّى «راغ» الثاني ب «على» لَمَّا كان مع الضَرْبِ المُسْتَوْلي عليهم مِنْ فَوقِهم إلى أسفلِهم بخلافِ الأولِ فإنه مع توبيخٍ لهم، وأتى بضميرِ العقلاء في قولِه «عليهم» جَرْياً على ظنِّ عَبَدَتها أنها كالعقلاءِ.
«ضَرْباً» lafzı hal makamına geçmiş bir masdardır; yani: «Vurarak üzerlerine çullandı» demektir. Veya hal konumunda olan bir fiilin masdarıdır ki takdiri: «Vurarak / darb indirerek üzerlerine çullandı» şeklindedir. Yahut «راغَ» fiiline «يَضْرِبُ» (vuruyor) mânâsı yüklenmiştir ki bu uzaktır. «باليمينِ» lafzı, şayet onu tekit edici kılmazsak «ضَرْباً» masdarına mütealliktir; aksi takdirde onun âmiline bağlanır. 'el-Yemîn' ile iki elden birinin (sağ elin) kastedilmiş olması câizdir ki zâhir olan budur; güç ve kuvvetin kastedilmiş olması da câizdir, buna göre bâ (بِ) harf-i ceri hal içindir; yani: «Kuvvet kuşanmış olarak» demektir. {وتالله لأَكِيدَنَّ} “Allah'a yemin olsun ki kesinlikle bir tuzak kuracağım” sözüne vefâen yeminin kastedilmiş olması da câizdir. Bâ harf-i ceri buna göre sebebiyet içindir. İkinci «راغ» fiilini «على» ile geçişli kılmıştır; çünkü bu, yukarıdan aşağıya doğru onları bütünüyle kuşatan vurma fiiliyle birliktedir; birincisi ise böyle olmayıp onlara yönelik bir kınamayla birliktedir. «عليهم» kavlinde akıl sahiplerinin zamirini getirmesi ise, onlara tapanların putları akıl sahibi varlıklar sanmaları anlayışına göredir.
قوله: {يَزِفُّونَ} : حالٌ مِنْ فاعلِ «أَقْبَلوا» ، و «إليه» يجوزُ تَعَلُّقُه بما قبلَه أو بما بعده. وقرأ حمزةُ «يُزِفُّون» بضم الياء مِنْ أَزَفَّ وله معنيان، أحدهما: أنَّه مِنْ أَزَفَّ يُزِفُّ أي: دخل في الزَّفيفِ وهو الإِسراعُ، أو زِفافِ العَروسِ وهو المَشْيُ على هيئتِه؛ لأنَّ القومَ كانوا في طمأنينةٍ مِنْ أَمْرِهم، كذا قيل هذا الثاني وليس بشيءٍ؛ إذ المعنى: أنهم لَمَّا سمعوا بذلك بادروا مُسْرِعين، فالهمزة على هذا ليسَتْ للتعديةِ. والثاني: أنه مِنْ أَزَفَّ بعيرَه أي: حَمَله على الزَّفِيْفِ وهو الإِسراعُ أو على الزِّفافِ، وقد تقدَّم ما فيه. وباقي السبعةِ بفتحِ الياءِ مِنْ زَفَّ الظليمُ يَزِفُّ أي: عَدا بسُرْعة. وأصلُ الزَّفيفِ للنَّعام.
Yüce Allah'ın {يَزِفُّونَ} “Koşarak geliyorlardı” kavli: «أَقْبَلوا» fiilinin failinden haldir. «إليه» lafzının kendisinden öncesine veya sonrasına bağlanması câizdir. Hamza yâ harfinin zammesiyle «يُزِفُّون» şeklinde «أَزَفَّ» fiilinden okumuştur ve bunun iki mânâsı vardır; birincisi: «أَزَفَّ يُزِفُّ» fiilindendir; yani: Hızlanma mânâsındaki 'ez-zefîf'e veya gelinin yürüyüşü (vakarla ağır ağır yürüme) mânâsındaki 'zifâf'a girdi demektir; çünkü o kavim durumlarından emindiler. Bu ikinci görüş böyle söylenmişse de bir değer taşımaz; zira mânâ şudur: Onlar bunu işittiklerinde koşarak aceleyle geldiler. Buna göre hemze ta'diye (geçişlilik) için değildir. İkincisi: «أَزَفَّ بعيرَه» (devesini koşturdu) ifadesindendir; yani: Devesini 'ez-zefîf'e (hızlı koşmaya) veya 'ez-zifâf'a sevk etti demektir ki buna dair açıklama geçmişti. Yedi kıraat imamının geri kalanı ise yâ harfinin fethasıyla «زَفَّ الظليمُ يَزِفُّ» (erkek devekuşu hızla koştu) fiilinden [«يَزِفُّونَ» şeklinde] okumuşlardır. 'ez-Zefîf' aslen devekuşları için kullanılır.
وقرأ مجاهد وعبد الله بن يزيد والضحاك وابن أبي عبلة «يَزِفُون» مِنْ وَزَفَ يَزِفُ أي: أَسْرَعَ. إلاَّ أنَّ الكسائيَّ والفراء قالا: لا نعرفُها بمعنى زَفَّ، وقد عَرَفَها غيرُهما. قال مجاهد - وهو بعضُ مَنْ قرأ بها -: «الوزيف: النَّسَلان» .
Mücâhid, Abdullah b. Yezîd, Dahhâk ve İbn Ebî Able «hızlandı» mânâsında «وَزَفَ يَزِفُ» fiilinden [hafifletilmiş zâ ile] «يَزِفُون» şeklinde okumuşlardır. Ancak Kisâî ve Ferrâ: «Biz bunu 'زَفَّ' mânâsında bilmiyoruz» demişlerdir; oysa başkaları bunu bilmektedir. Bu kıraatle okuyanlardan biri olan Mücâhid şöyle demiştir: «el-Vezîf: Hızlı yürümek (neselân) demektir.»
وقُرِئ «يُزَفُّون» مبنيَّاً للمفعول و «يَزْفُوْن» ك يَرْمُون مِنْ زَفاه بمعنى حَداه، كأنَّ بعضَهم يَزْفو بعضاً لتسارُعِهم إليه. وبين قولِه: «فأَقْبَلُوا» وقولِه: «فراغ عليهم» جُمَلٌ محذوفةٌ يَدُلُّ عليها الفَحْوَى أي: فبلغَهم الخبرُ فرَجَعوا مِنْ عيدِهم، ونحو هذا.
Meçhul sîgada «يُزَفُّون» ve «حَدَاهُ» (onu sevk etti/sürdü) mânâsındaki «زَفَاهُ» fiilinden «يَرْمُونَ» vezninde «يَزْفُونَ» şeklinde de okunmuştur; sanki ona doğru süratle koşuşmalarından ötürü birbirlerini sevk ediyorlar/itiyorlar gibidir. Yüce Allah'ın «فأَقْبَلُوا» kavli ile «فراغ عليهم» kavli arasında, sözün gelişinin (fehvâ) delâlet ettiği hazfedilmiş cümleler vardır; yani: «Haber onlara ulaştı, bunun üzerine bayram yerlerinden döndüler» ve benzeri takdirlerdedir.
قوله: {وَمَا تَعْمَلُونَ} : في «ما» هذه أربعةُ أوجه، أجودُها: أنها بمعنى الذي أي: وخَلَق الذي تَصْنَعونه، فالعملُ هنا التصويرُ والنحتُ نحو: عَمِل الصائغُ السِّوارَ أي: صاغه. ويُرَجِّح كونَها بمعنى الذي تَقَدُّمُ ما قبلَها فإنَّها بمعنى الذي أي: أتعبُدُوْنَ الذي تَنْحِتُون، واللَّهُ خلقكم وخَلَقَ ذلك الذي تَعْملونه بالنَّحْتِ.
Yüce Allah'ın {وَمَا تَعْمَلُونَ} “Ve yaptıklarınızı da” kavli: Buradaki «ما» hakkında dört vecih vardır; en üstünü: «الذي» (o şey ki) mânâsında olmasıdır; yani: «Yaptığınız şeyi de O yaratmıştır» demektir. Buradaki 'amel' (yapmak); «Kuyumcu bileziği yaptı / işledi» yani biçimlendirdi ifadesinde olduğu gibi tasvir etmek ve yontmaktır. Bunun «الذي» mânâsında oluşunu, kendisinden önceki ifadenin de «الذي» mânâsında olması güçlendirmektedir; yani: «Yonttuğunuz şeylere mi tapıyorsunuz? Oysa sizi de yontarak yaptığınız o şeyleri de Allah yaratmıştır» demektir.
والثاني: أنها مصدريةٌ أي: خَلَقَكم وأعمالَكم. وجعلها الأشعريَّةُ دليلاً على خَلْقِ أفعال العباد لله تعالى، وهو الحقُّ. إلاَّ أَنَّ دليلَ ذلك مِنْ هنا غيرُ قويّ لِما تقدَّم مِنْ ظهورِ كَوْنِها بمعنى الذي. وقال مكي: «يجبُ أَنْ تكونَ» ما «والفعلُ مصدراً جيْءَ به لِيُفيدَ أنَّ اللَّهَ خالقُ الأشياءِ كلِّها» . وقال أيضاً: «وهذا أَلْيَقُ لقولِه تعالى: {مِن شَرِّ مَا خَلَقَ} [الفلق: ٢] أجمع القراءُ على الإِضافةِ، فدَلَّ على أنه خالقُ الشَّرِّ. وقد فارق عمرو بن عبيد الناسَ فقرأ» مِنْ شرٍّ «بالتنوين ليُثْبِتَ
İkincisi: Masdariyye olmasıdır; yani: «Sizi de amellerinizi de [O] yarattı» demektir. Eş'arîler bunu kulların fiillerinin Yüce Allah tarafından yaratıldığına delil kılmışlardır ki hak olan da budur. Ancak bunun buradan çıkarılan delili, daha önce geçtiği üzere «الذي» mânâsında oluşunun zâhir olmasından dolayı pek kuvvetli değildir. Mekkî şöyle demiştir: «'ما' ile fiilin, Allah'ın her şeyin yaratıcısı olduğunu ifade etmek üzere getirilmiş bir masdar olması vâciptir.» Yine şöyle demiştir: «Yüce Allah'ın {مِن شَرِّ مَا خَلَقَ} [Felak 2] “Yarattığı şeylerin şerrinden” kavli açısından bu daha uygundur; kıraat imamları tamlama (izâfet) üzerinde icmâ etmişlerdir, bu da O'nun şerrin yaratıcısı olduğuna delâlet etmiştir. Amr b. Ubeyd ise insanlara muhalefet ederek...
مع الله تعالى خالقاً» . وقد استفرضَ الزمخشري هذه المقالةَ هنا بكونِها مصدريةً، وشَنَّع على قائلِها.
Allah Teâlâ ile beraber başka bir yaratıcı ispat etmek için [bu lafzı] tenvin ile 'مِنْ شرٍّ' şeklinde okumuştur.» Zemahşerî ise onun masdariyye olması şeklindeki bu görüşü burada farazî olarak ele almış ve bunu söyleyene ağır eleştirilerde bulunmuştur.
والثالث: أنها استفهاميةٌ، وهو استفهامُ توبيخٍ وتحقيرٍ لشأنِها أي: وأيَّ شيءٍ تَعْملونَ؟ والرابع: أنَّها نافيةٌ أي: إنَّ العملَ في الحقيقة ليس لكم فأنتم لا تعملون شيئاً. والجملةُ مِنْ قولِه: «والله خَلَقكم» حالٌ ومعناها حينئذٍ: أتعبدون الأصنام على حالةٍ تُنافي ذلك، وهي أنَّ اللَّهَ خالِقُكم وخالِقُهم جميعاً. ويجوزُ أَنْ تكونَ مستأنفةً.
Üçüncüsü: İstifhâmiyye (soru) olmasıdır; bu da onların durumunu kınama ve küçümseme amaçlı bir istifhamdır; yani: «Siz ne yapıyorsunuz ki?» demektir. Dördüncüsü: Nâfiye (olumsuzluk edatı) olmasıdır; yani: «Gerçekte yapmak size ait değildir, siz hiçbir şey yapmıyorsunuz» demektir. «والله خَلَقكم» sözünden oluşan cümle haldir ve bu takdirde mânâsı: «Buna taban tabana zıt bir hal üzere, yani sizin de onların da tümünün yaratıcısı Allah iken mi putlara tapıyorsunuz?» şeklinde olur. Müste'nefe (yeni bir başlangıç cümlesi) olması da câizdir.
قوله: {فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ} : «معه» متعلِّقٌ بمحذوفٍ على سبيل البيان كأنَّ قائلاً قال: مع مَنْ بلغ السَّعْيَ؟ فقيل: مع أبيه. ولا يجوزُ تعلُّقُه ب «بَلَغَ» لأنَّه يَقْتضي بلوغَهما معاً حَدَّ السَّعْيِ. ولا يجوز تعلُّقُه بالسَّعْيِ؛ لأنَّ صلةَ المصدرِ لا تتقدَّمُ عليه فتعيَّن ما تقدَّم. قال معناه الزمخشريُّ. ومَنْ يَتَّسِعْ في الظرفِ يُجَوِّزْ تَعَلُّقَه بالسَّعْي.
Yüce Allah'ın {فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ} “Onunla beraber ulaştığı zaman” kavli: «معه» lafzı açıklama kabilinden mahzûf bir ögeye mütealliktir; sanki birisi: «Koşup çalışma çağına kiminle beraber ulaştı?» diye sormuş da: «Babasıyla beraber» denilmiş gibidir. «بَلَغَ» fiiline bağlanması câiz değildir; çünkü bu ikisinin birden koşup çalışma çağına ulaşmasını gerektirir. «السَّعْيِ» lafzına bağlanması da câiz değildir; zira masdarın sılası (bağlantısı) masdarın önüne geçemez. Dolayısıyla önceden zikredilen [vecih] zorunlu hale gelir. Zemahşerî bunun benzeri bir mânâ söylemiştir. Zarf hususunda geniş davrananlar ise onun «السَّعْيِ» lafzına bağlanmasını câiz görürler.
قوله: «ماذا ترى» يجوزُ أَنْ تكونَ «ماذا» مركبةً مغلَّباً فيها الاستفهامُ فتكونَ منصوبةً ب «تَرَى» ، وهي وما بعدها في محلِّ نصب ب «انْظُر» لأنها مُعَلِّقةٌ له، وأنْ تكونَ «ما» استفهاميةً، و «ذا» موصولةً، فتكون مبتدأً وخبراً، والجملةُ معلِّقَةٌ أيضاً، وأَنْ تكونَ «ماذا» بمعنى الذي فتكونَ معمولاً ل «انْظُرْ» . وقرأ الأخَوان «تُري» بالضم والكسر. والمفعولان محذوفان، أي: تُريني إياه مِنْ صبرك واحتمالك.
Yüce Allah'ın «ماذا ترى» kavli: «ماذا» lafzının, istifham mânâsı baskın kılınarak mürekkep (tek bir kelime) olması câizdir; bu durumda «تَرَى» fiili ile mansub olur ve kendisi ile sonrasındaki kısım, onu amelden askıya aldığı (ta'lîk ettiği) için «انْظُرْ» fiilinin nasb mahallinde bulunur. «ما» lafzının istifhamiyye, «ذا» lafzının ise ism-i mevsûl olması da mümkündür; bu durumda mübteda ve haber olurlar, bu cümle de yine âmili askıya alır. «ماذا» terkibinin «الذي» mânâsında olup «انْظُرْ» fiilinin ma'mûlü olması da câizdir. İki Kardeş (Hamza ve Kisâî) zamme ve kesre ile «تُرِي» şeklinde okumuşlardır. İki mef'ûl hazfedilmiştir; yani: «Sabrından ve tahammülünden bana neyi göstereceksin / gösterirsin?» demektir.
وباقي السبعة/ «تَرَى» بفتحتين مِن الرأي. وقرأ الأعمش والضحَّاك «تُرَى» بالضمِّ والفتح بمعنى: ما يُخَيَّلُ إليك ويَسْنَحُ بخاطرك.
Yedi kıraat imamının geri kalanı ise re'y (görüş) kökünden iki fetha ile «تَرَى» şeklinde okumuşlardır. A'meş ve Dahhâk ise zamme ve fetha ile «türâ» (تُرَى) şeklinde okumuşlardır ki bu: «Sana nasıl görünüyor, aklına ve zihnine ne geliyor?» mânâsındadır.
وقوله: «ما تُؤْمَرُ» يجوزُ أَنْ تكونَ «ما» بمعنى الذي، والعائدُ مقدرٌ أي: تُؤْمَرُه، والأصلُ: تُؤْمَرُ به، ولكنَّ حَذْفَ الجارِّ مُطَّرِدٌ، فلم يُحْذَفْ العائدُ إلاَّ وهو منصوبُ المحلِّ، فليس حَذْفُه هنا كحذفِه في قولك: «جاء الذي مَرَرْتُ» . وأَنْ تكونَ مصدريةً. قال الزمخشري: «أو أَمْرَك، على إضافةِ المصدرِ للمفعول وتسميةِ المأمورِ به أمراً» يعني بقولِه المفعول أي: الذي لم يُسَمَّ فاعلُه، إلاَّ أنَّ في تقدير المصدرِ بفعل مبنيّ للمفعولِ خلافاً مَشْهوراً.
Yüce Allah'ın «ما تُؤْمَرُ» kavli: «ما» lafzının «الذي» mânâsında olması câizdir; mevsûle dönen zamir (âid) takdirîdir, yani: «تُؤْمَرُهُ» şeklindedir. Aslı ise «تُؤْمَرُ بِهِ» dir; lâkin harf-i cerin hazfi kıyâsîdir; âid zamir ancak nasb mahallinde iken hazfedilmiştir, dolayısıyla buradaki hazif, 'جاء الذي مَرَرْتُ' sözündeki hazif gibi değildir. «ما» lafzının masdariyye olması da câizdir. Zemahşerî şöyle demiştir: «Yahut masdarın mef'ûle izâfeti ve emredilen şeyin 'emir' olarak isimlendirilmesiyle 'emrini [yap]' takdirindedir.» 'Mef'ûl' sözüyle nâib-i fâili (fâili zikredilmeyen nâibi) kastetmektedir; ancak masdarın meçhul fiil takdiriyle tevil edilmesinde meşhur bir ihtilaf vardır.
قوله: {فَلَمَّا أَسْلَمَا} : في جوابِها ثلاثةُ أوجهٍ، أحدها - وهو الظاهرُ - أنَّه محذوفٌ، أي: نادَتْه الملائكةُ، أو ظهرَ صَبْرُهما أو أَجْزَلْنا لهما أَجْرَهما. وقدَّره بعضُهم: بعد الرؤيا أي: كان ما كان مِمَّا يَنْطِقُ به الحالُ والوصفُ ممَّا لا يُدْرَكُ كُنْهُه. ونقل ابن عطية أنَّ التقديرَ: فلمَّا أَسْلَما أَسْلَما وَتلَّه، قال: كقوله:
Yüce Allah'ın {فَلَمَّا أَسْلَمَا} “İkisi de teslim olunca” kavli: «لَمَّا» edatının cevabında üç vecih vardır; birincisi -ki zâhir olan budur- hazfedilmiş olmasıdır; yani: «Melekler ona seslendi» veya «İkisinin sabrı açığa çıktı» yahut «Biz her ikisine de mükâfatlarını bolca verdik» demektir. Bazıları bunu rüyadan sonra takdir etmişlerdir; yani: «Durumun ve nitelemenin dile getirdiği, mahiyeti kavranamayacak olan ne varsa vuku buldu» demektir. İbn Atiyye ise takdirin: «İkisi teslim olunca, teslim oldular ve onu yatırdı» şeklinde olduğunu nakletmiş ve şairin şu sözü gibi olduğunu söylemiştir:
٣٨١٨ - فلمَّا أَجَزْنا ساحةً الحَيِّ. . . . . . . . . . . . . . . . . ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
3818 - Kabilenin avlusunu geçtiğimiz zaman. . . . . . . . . . . . . . . . . / . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
أي: فلمَّا أَجَزْنا أَجَزْنا وانتحى، ويُعْزَى هذا لسبيويه وشيخِه الخليلِ. وفيه نظرٌ: من حيثُ اتِّحادُ الفعلَيْنِ الجارِيَيْنِ مَجْرى الشرط والجواب. إلاَّ أَنْ يُقال:
Yani: «Biz geçtiğimiz zaman, geçtik ve yöneldi» takdirindedir. Bu görüş Sîbeveyh'e ve hocası Halîl'e nispet edilir. Şart ve cevap makamında bulunan iki fiilin birbiriyle aynı olması açısından bunda bir problem vardır; meğerki şöyle densin:
جَعَلَ التغايرُ في الآية بالعطفِ على الفعل، وفي البيت يعمل الثاني في «ساحة» وبالعطف عليه أيضاً. والظاهر أنَّ مثلَ هذا لا يكفي في التغاير.
Ayetteki farklılık fiile matuf olmakla sağlanmış, beyitte ise ikinci fiil «ساحة» lafzında amel etmekle ve yine üzerine matuf kılınmakla farklı kılınmıştır. Zâhir olan şudur ki böylesi bir durum farklılık (tegāyür) için yeterli değildir.
الثاني: أنه «وتَلَّه للجبين» والواوُ زائدةٌ وهو قولُ الكوفيين والأخفشِ. والثالث: أنه «وناديناه» والواوُ زائدةٌ أيضاً.
İkincisi: Cevabın «وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ» olması ve vâv harfinin zâid bulunmasıdır; bu, Kûfelilerin ve Ahfeş'in görüşüdür. Üçüncüsü: Cevabın «وَنَادَيْنَاهُ» olması ve buradaki vâv harfinin de yine zâid olmasıdır.
وقرأ علي وعبد الله وابن عباس «سَلَّما» . وقُرئ «اسْتَسْلَما» .
Ali, Abdullah [b. Mes'ûd] ve İbn Abbas «سَلَّمَا» şeklinde okumuşlardır. «اسْتَسْلَمَا» şeklinde de okunmuştur.
و «تَلَّه» أي: صَرَعَه وأسقطه على شِقِّه. وقيل: هو الرميُ بقوةٍ، وأصله: مِنْ رَمَى به على التلِّ وهو المكانُ المرتفع، أو من التليل وهو العنُقُ أي: رماه على عُنُقِه، ثم قيل لكل إسقاطٍ، وإن لم يكنْ على تَلّ ولا على عُنُق. والمِتَلُّ: الرُّمْحُ الذي يُتَلُّ به. والجبينُ: ما اكْتَنَفَ الجبهةَ مِنْ هنا، ومِنْ هنا وشَذَّ جمعُه على أَجْبُن. وقياسُه في القلَّةِ أَجْبِنَة كأَرْغِفَة، وفي الكثرة: جُبُن وجُبْنان كرَغيف ورُغْفان ورُغُفُ.
«تَلَّهُ» yani: Onu yere serdi ve yanı üzere yatırdı demektir. Şiddetle fırlatıp atmak olduğu da söylenmiştir; aslı ise kişinin yüksek bir yer olan tepeye (tel) atılmasından veya boyun mânâsındaki 'telîl'den gelir; yani: «Onu boynu üzerine yıktı» demektir. Daha sonra tepe yahut boyun üzerine olmasa bile her türlü yere yatırma/yıkma eylemi için kullanılmıştır. 'el-Mitel' (المِتَلُّ): Kendisiyle yere serilen mızraktır. 'el-Cebîn' (الجبين): Alnın buradan ve şuradan iki yanını çevreleyen kısımdır (şakak). Çoğulunun 'ecbün' (أَجْبُن) şeklinde gelmesi şâzdır. Azlık çoğulunda (cem-i kıllet) kurala uygun olanı 'erğıfe' gibi 'ecbine' (أَجْبِنَة), çokluk çoğulunda (cem-i kesret) ise 'rağîf', 'ruğfân' ve 'ruğuf' gibi 'cübün' (جُبُن) ve 'cübnân' (جُبْنَان) şeklinde gelmesidir.
قوله: {نَبِيّاً مِّنَ الصالحين} : نصبٌ على الحالِ، وهي حال مقدرة. قال الشيخ: «إن كان الذَّبيحُ إسحاقَ فيظهر كونُها حالاً مقدرةً، وإنْ كان إسماعيلُ هو الذبيحَ، وكانت هذه البشارةُ بِشارةً بولادة إسحاقَ، فقد جَعَلَ الزمخشريُّ ذلك مَحَلَّ سؤالٍ قال:» فإنْ قلتَ: فرقٌ بين
Yüce Allah'ın {نَبِيّاً مِّنَ الصالحين} “Salihlerden bir peygamber olarak” kavli: Hal olarak nasbedilmiştir ve bu, mukadder bir haldir. Ebû Hayyân şöyle demiştir: «Şayet kurban edilecek olan İshak ise, bunun mukadder bir hal olması açıktır. Eğer kurban edilecek olan İsmâil ise ve bu müjde İshak'ın doğumuna dair bir müjde ise, Zemahşerî bunu bir soru konusu yapmış ve şöyle demiştir: 'Eğer dersen ki: Bununla...
هذا وبين قولِه: {فادخلوها خَالِدِينَ} [الزمر: ٧٣] : وذلك أنَّ المَدْخولَ موجودٌ مع وجودِ الدخول، والخلودُ غيرُ موجودٍ معهما فقدَّرْت: مُقَدِّرين الخلودَ فكان مستقيماً، وليس كذلك المبشَّرُ به، فإنه معدومٌ وقتَ وجودِ البشارةِ، وعَدَمُ المبشَّرُ به أوجَبَ عدمَ حالِه؛ لأن الحالَ حِلْيَةٌ لا تقومُ إلاَّ بالمُحَلَّى، وهذا المبشَّرُ به الذي هو إسحاقُ حين وُجد لم تُوْجَدْ النبوَّةُ أيضاً بوجودِه بل تراخَتْ عنه مدةً طويلةً، فكيف يُجْعل «نبيَّاً» حالاً مقدرةً، والحالُ صفةٌ للفاعلِ والمفعولِ عند وجودِ الفعل منه أو به؟ فالخلودُ وإنْ لم يكنْ صفتَهم عند دخولِ الجنة فتَقدِّرُها صفتَهم؛ لأنَّ المعنى: مقدِّرين الخلودَ وليس كذلك النبوةُ، فإنَّه لا سبيلَ إلى أَنْ تكونَ موجودةً أو مقدرةً وقتَ وجودِ البِشارة بإسحاقَ لعدم إسحاق؟ قلت: هذا سؤالٌ دقيقٌ المَسْلَكِ. والذي يَحِلُّ الإِشكالَ: أنه لا بُدَّ مِنْ تقديرِ مُضافٍ محذوف وذلك قولُه: وبَشَّرْناه بوجودِ إسحاقَ نبياً أي: بأَنْ يُوْجِد مَقْدرةَ نبوَّتِه، فالعاملُ في الحال الوجودُ/ لا فعلُ البشارة وبذلك يَرْجِعُ نظيرَ قولِه تعالى: {فادخلوها خَالِدِينَ} [الزمر: ٧٣] . انتهى. وهو كلامٌ حَسَنٌ.
bununla Yüce Allah'ın {فادخلوها خَالِدِينَ} [Zümer 73] “Orada ebedî kalıcılar olarak oraya girin” kavli arasında bir fark vardır: Şöyle ki girilen yer (cennet) girme fiiliyle birlikte mevcuttur; ebedîlik (hulûd) ise bu ikisiyle birlikte mevcut değildir; bu yüzden 'ebedîliği takdir eden kimseler olarak' şeklinde takdir ettin ve bu doğru oldu. Müjdelenen kimse ise böyle değildir; zira müjde anında o madumdur (yoktur); müjdelenenin yokluğu ise onun halinin de yokluğunu gerektirir. Çünkü hal bir süstür ve ancak süslenenle kaim olabilir. Kendisi müjdelenen kişi olan İshak ise dünyaya geldiğinde, onun varlığıyla birlikte peygamberlik de hemen mevcut olmamış, bilakis aradan uzun bir süre geçtikten sonra gerçekleşmiştir. O halde fiilin failden yahut mef'ûlden sadır olduğu veya ona ulaştığı anda hal onun bir sıfatı iken, 'nebiyyen' lafzı nasıl mukadder hal kılınabilir? Hulûd (ebedîlik), cennete giriş esnasında onların sıfatı olmasa bile, onu onların sıfatı olarak takdir edersin; zira mânâ: 'Ebedîliği takdir ediciler olarak' demektir. Peygamberlik ise böyle değildir; çünkü İshak'ın yokluğundan ötürü İshak ile müjdelenme vaktinde peygamberliğin mevcut olmasına yahut takdir edilmesine imkân yoktur?' Derim ki: Bu, ince bir mecraya sahip bir sorudur. Bu müşkili çözecek olan husus şudur: Hazfedilmiş bir muzafın takdir edilmesi kaçınılmazdır; o da: 'Onu, bir peygamber olarak İshak'ın varlığıyla müjdeledik' yani 'peygamberliği takdir edilmiş olarak var edilmesiyle' takdiridir. Dolayısıyla haldeki âmil, müjdeleme fiili değil, 'vücûd' (var edilme) lafzıdır; böylece ayet Yüce Allah'ın {فادخلوها خَالِدِينَ} [Zümer 73] “Orada ebedî kalıcılar olarak oraya girin” kavlinin benzeri haline döner.' [Zemahşerî'nin sözü] bitti. Bu da güzel bir açıklamadır.
قوله: «من الصالحين» يجوز أَنْ يكونَ صفةً ل «نَبِيَّاً» ، وأَنْ يكونَ حالاً من الضمير في «نبيَّاً» فتكونَ حالاً متداخلةً. ويجوزُ أَنْ تكونَ حالاً ثانية. قال الزمخشري: «وُرُوْدُها على سبيلِ الثناءِ والتقريظ؛ لأنَّ كلّ نبيّ لا بُدَّ أَنْ يكونَ من الصالحين» .
Yüce Allah'ın «من الصالحين» kavli: «نَبِيَّاً» lafzının sıfatı olması câizdir; «نبيَّاً» içindeki zamirden hal olması da câizdir ki bu durumda iç içe geçmiş (mütedâhil) hal olur. İkinci bir hal olması da câizdir. Zemahşerî şöyle demiştir: «Bunun gelişi övgü ve sitayiş kabilindendir; çünkü her peygamberin mutlak surette salihlerden olması gerekir.»
قوله: {وَنَصَرْنَاهُمْ} : الضميرُ عائدٌ على موسى
Yüce Allah'ın {وَنَصَرْنَاهُمْ} “Ve onlara yardım ettik” kavli: Zamir Mûsâ'ya,
وهارونَ وقومِهما. وقيل: عائدٌ على الاثنين بلفظِ الجمع تعظيماً كقولِه:
Hârûn'a ve ikisinin kavmine dönmektedir. Tazim amacıyla ikisine çoğul lafzıyla döndüğü de söylenmiştir; nitekim şu beyitte:
٣٨١٩ - فإنْ شِئْتِ حَرَّمْتُ النساءَ سِواكمُ ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
3819 - Eğer dilerseniz sizden başkası olan kadınları kendime haram kılarım... / . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
{ياأيها النبي إِذَا طَلَّقْتُمُ} [الطلاق: ١] .
ve {ياأيها النبي إِذَا طَلَّقْتُمُ} [Talâk 1] “Ey Peygamber! [Kadınları] boşadığınız zaman...” kavlinde olduğu gibidir.
قوله: «فكانوا هم» يجوز في «هم» أَنْ يكون تأكيداً، وأن يكونَ بدلاً، وأَنْ يكونَ فَصْلاً. وهو الأظهرُ.
Yüce Allah'ın «فكانوا هم» kavli: Buradaki «هم» zamirinin tekit olması, bedel olması ve fasıl zamiri olması câizdir ki en zâhir olanı da budur.
قوله: {وَإِنَّ إِلْيَاسَ} : العامَّةُ على همزةٍ مكسورةٍ، همزةِ قطع. وابنُ ذكوان بوَصْلِها، ولم يَنْقُلْها عنه الشيخُ بل نقلها عن جماعةٍ غيرِه. ووجهُ القراءتَيْن أنه اسمٌ أعجميٌّ تلاعَبَتْ به العربُ فقطعَتْ همزتَه تارةً، ووَصَلَتْها أخرى وقالوا فيه: إلْياسين كجِبْرائين. وقيل: تحتمل قراءةُ الوصلِ أَنْ يكون اسمُه ياسين ثم دَخَلَتْ عليه أل المعرِّفةُ، كما دَخَلَتْ على ليَسَع وقد تقدَّم. وإلياس هذا قيل: هو ابنُ إلْياسين المذكورِ بعدُ، مِنْ وَلَدِ
Yüce Allah'ın {وَإِنَّ إِلْيَاسَ} “Şüphesiz İlyas da...” kavli: Genel kıraat (cumhûr) kesreli bir hemze ile, yani kat' hemzesi iledir. İbn Zekvân ise vasıl hemzesiyle okumuştur; Ebû Hayyân bunu ondan doğrudan nakletmemiş, bilakis onun dışındaki bir topluluktan nakletmiştir. İki kıraatin izahı şöyledir: Bu, Arapların tasarrufta bulunduğu acemî (yabancı kökenli) bir isimdir; bu yüzden hemzesini bazen kat' yapmışlar, bazen de vasletmişler ve 'Cibrâîn' kelimesinde olduğu gibi onun hakkında 'İlyâsîn' de demişlerdir. Vasıl kıraatinin, isminin 'Yâsîn' olup daha önce geçtiği üzere 'el-Yese'' kelimesine dahil olduğu gibi başına belirteç olan 'el-' takısının girmesi ihtimalini taşıdığı da söylenmiştir. Bu İlyas'ın, Mûsâ'nın kardeşi Hârûn'un soyundan olup...
هارونَ أخي موسى. وقيل: بل إلياس إدريسُ. ويَدُلُّ له قراءةُ عبد الله والأعمش وابن وثاب «وإنَّ إدْريس» . وقُرِئ «إدْراس» كإبْرَاهيمَ. وإبراهام. وفي مصحف أُبَيّ وقراءتِه: قوله: «وإن إيْليسَ» بهمزة مكسورة ثم ياءٍ ساكنةٍ بنقطتين مِنْ تحتُ ثم لامٍ مكسورةٍ، ثم ياءٍ بنقطتين مِنْ تحتُ ساكنةً، ثم سينٍ مفتوحةٍ.
daha sonra zikredilecek olan İlyâsîn'in oğlu olduğu söylenmiştir. Bilakis İlyas'ın İdrîs olduğu da söylenmiştir; Abdullah [b. Mes'ûd], A'meş ve İbn Vessâb'ın «وإنَّ إدْريس» şeklindeki kıraati buna delâlet eder. 'İbrâhîm' ve 'İbrâhâm' gibi «إدْراس» şeklinde de okunmuştur. Übeyy'in mushafında ve onun kıraatinde ise bu söz kesreli bir hemze, ardından iki noktalı sâkin bir yâ, ardından kesreli bir lâm, ardından iki noktalı sâkin bir yâ ve ardından fethalı bir sîn ile «وإن إيْليسَ» şeklindedir.
قوله: {إِذْ قَالَ} : ظرفٌ لقولِه «لمن المرسلين» .
Yüce Allah'ın {إِذْ قَالَ} “Dediği zaman” kavli: «لمن المرسلين» sözünün zarfıdır.
قوله: {بَعْلاً} : القرَّاءُ على تنوينِه منصوباً، وهو الرَّبُّ بلغة اليمن. سمع ابنُ عباس رجلاً منهم يَنْشُدُ ضالةً فقال آخر: أنا بَعْلُها فقال: اللَّهُ أكبرُ، وتلا الآيةَ. وقيل: هو عَلَمٌ لصنم بعينه، وله قصةٌ في التفسير. وقيل: هو عَلَمٌ لامرأةٍ بعينها أَتَتْهم بضلال فاتَّبعوها، كذا جاء في التفسير. وتأيَّد صاحبُ هذه المقالة بقراءةِ مَنْ قرأ «بَعْلاءَ» بزنة حَمْراء.
Yüce Allah'ın {بَعْلاً} “Ba'l'e [mi]” kavli: Kıraat imamları bunu tenvinli ve mansub olarak okumuşlardır; bu, Yemen lügatinde 'Rab' demektir. İbn Abbas onlardan bir adamın yitiğini aradığını işitmiş, başka biri de: «Onun ba'li (sahibi/efendisi) benim» deyince İbn Abbas: «Allâhu ekber» demiş ve bu ayeti okumuştur. Bunun bizzat belirli bir putun özel ismi olduğu da söylenmiştir ki tefsirde buna dair bir kıssa vardır. Bizzat belirli bir kadının özel ismi olduğu, onlara bir sapıklık getirdiği ve onların da ona uydukları da söylenmiştir; tefsirde böyle gelmiştir. Bu görüşün sahibi, 'hamrâ' vezninde «بَعْلاءَ» şeklinde okuyan kimsenin kıraatiyle görüşünü desteklemiştir.
قوله: «وتَذَرُوْنَ» يجوزُ أَنْ يكونَ حالاً على إضمار مبتدأ، وأَنْ يكونَ عطفاً على «تَدْعُون» فيكونَ داخلاً في حَيِّز الإِنكار.
Yüce Allah'ın «وتَذَرُوْنَ» kavli: Gizli bir mübtedanın takdiriyle hal olması câizdir; «تَدْعُون» fiiline matuf olması da câizdir ki bu takdirde inkâr / kınama sahasına dahil olur.
قوله: {الله رَبَّكُمْ وَرَبَّ} : قرأ الأخَوان وحفص بنصْبِ الثلاثةِ مِنْ ثلاثةِ أوجهٍ: النصبِ على المدحِ أو البدلِ أو البيانِ إنْ قلنا: إنَّ إضافةَ أَفْعَلَ إضافةٌ مَحْضَةٌ. والباقون بالرفع: إمَّا على خبرِ ابتداءٍ مضمرٍ أي: هو اللَّهُ، أو على أنَّ الجلالةَ مبتدأٌ وما بعدَه الخبرُ. رُوِيَ عن
Yüce Allah'ın {الله رَبَّكُمْ وَرَبَّ} “Rabbiniz ve... Rabbi olan Allah'ı” kavli: İki Kardeş (Hamza ve Kisâî) ile Hafs her üç kelimeyi de üç vecihten ötürü nasb ile okumuşlardır: Şayet 'ef'al' kalıbının izâfetinin mahz (hakiki) bir izâfet olduğunu söylersek medih, bedel veya beyân üzere nasb olmasıdır. Diğer kıraat imamları ise ref ile okumuşlardır: Ya gizli bir mübtedanın haberi olarak -yani: «O Allah'tır» takdirinde- yahut lafza-i celâlin mübteda, sonrasının ise haber olması üzeredir.
حمزةَ أنَّه كان إذا وَصَلَ نَصَبَ، وإذا وَقَفَ رَفَع. وهو حسنٌ جداً، وفيه جَمْعٌ بين الرِّوايَتيْن.
Hamza'dan rivayet edildiğine göre o, vaslettiğinde (geçiş yaptığında) nasb ile okur, vakfettiğinde (durduğunda) ise ref ile başlardı. Bu gayet güzeldir ve bunda iki rivayetin arasını cem etme vardır.
قوله: {إِلاَّ عِبَادَ الله} : استثناءٌ متصلٌ مِنْ فاعلِ «فكذَّبوه» وفيه دلالةٌ على أنَّ في قومِه مَنْ لم يُكَذِّبْه، فلذلك اسْتُثْنُوا. ولا يجوزُ أَنْ يكونوا مُسْتَثْنَيْن مِنْ ضمير «لَمُحْضَرون» لأنه يَلْزَمُ أَنْ يكونوا مَنْدَرجين فيمَنْ كَذَّبَ، لكنهم لم يُحْضَروا لكونِهم عبادَ اللَّهِ المُخْلِصين. وهو بَيِّنُ الفسادِ. لا يُقال: هو مستثنى منه استثناءً منقطعاً؛ لأنه يَصيرُ المعنى: لكنَّ عبادَ اللَّهِ المخلصين من غير هؤلاء لم يُحْضَروا. ولا حاجةَ إلى هذا بوجهٍ، إذ به يَفْسُدُ نَظْمُ الكلامِ.
Yüce Allah'ın {إِلاَّ عِبَادَ الله} “Allah'ın ihlaslı kulları müstesna” kavli: «فكذَّبوه» fiilinin failinden yapılan muttasıl bir istisnadır. Bunda, onun kavmi içinde onu yalanlamayan kimselerin de bulunduğuna delâlet vardır; işte bu yüzden istisna edilmişlerdir. Bunların «لَمُحْضَرون» lafzındaki zamirden istisna edilmiş olmaları câiz değildir; zira bu takdirde yalanlayanların kapsamına dahil olmaları, fakat Allah'ın ihlaslı kulları olmalarından ötürü [azaba] hazır bulundurulmamış olmaları gerekir ki bu bâtıl olduğu açık bir durumdur. 'Ondan munkatı' bir istisna ile istisna edilmiştir' de denilemez; çünkü bu takdirde mânâ: «Lâkin bunların dışındaki ihlaslı Allah kulları hazır bulundurulmazlar» şeklini alır. Hiçbir yönden buna gerek yoktur; zira bununla kelâmın nazmı bozulur.
قوله: {على إِلْ يَاسِينَ} : قرأ نافعٌ وابن عامر {على آلِ يَاسِينَ} بإضافةِ «آل» بمعنى أهل إلى «ياسينَ» . والباقون بكسرِ الهمزةِ وسكونِ اللامِ موصولةً ب «ياسين» كأنه جَمَعَ «إلياس» جَمْعَ سلامةٍ. فأمَّا الأُوْلى: فإنَّه أراد بالآل إلياسَ وَلَدَ ياسين كما تقدَّم وأصحابَه. وقيل: المرادُ بياسين هذا إلياسُ المتقدمُ، فيكونُ له اسمان. وآلُه: رَهْطُه وقومُه المؤمنون. وقيل: المرادُ بياسينَ محمدُ بن عبد الله ﷺ.
Yüce Allah'ın {على إِلْ يَاسِينَ} “İlyâsîn'e [selâm olsun]” kavli: Nâfi' ve İbn Âmir, ehl mânâsındaki «آل» kelimesinin «ياسينَ» ismine izâfetiyle {على آلِ يَاسِينَ} “Yâsîn'in âline” şeklinde okumuşlardır. Diğer kıraat imamları ise sanki «إلياس» ismini cem-i sâlim (kurallı çoğul) yapmış gibi hemzenin kesresi, lâmın sükûnu ve «ياسين» lafzına bitişik olarak okumuşlardır. Birinci kıraate gelince: Âl ile daha önce geçtiği üzere Yâsîn'in oğlu İlyas'ı ve onun ashabını kastetmiştir. Bu Yâsîn ile daha önce geçen İlyas'ın kastedildiği, dolayısıyla onun iki isminin bulunduğu da söylenmiştir. Âli ise onun yakınları ve mümin kavmidir. Yâsîn ile Muhammed b. Abdillâh sallallâhu aleyhi ve sellem'in kastedildiği de söylenmiştir.
وأمَّا القراءةُ الثانيةُ فقيل: هي جمعُ إلياس المتقدمِ. وجُمِعَ باعتبارِ أصحابِه كالمَهالبةِ والأَشاعثةِ في المُهَلَّبِ وبنيه، والأَشعثِ وقومِه، وهو في الأصلِ جمعُ المنسوبين إلى إلياس، والأصلُ إلياسيّ كأشعَريّ. ثم اسْتُثْقِل
İkinci kıraate gelince; bunun daha önce geçen İlyas'ın çoğulu olduğu söylenmiştir. Muhalleb ve oğulları için 'el-Mehâlibe', Eş'as ve kavmi için 'el-Eşâise' denilmesinde olduğu gibi ashabı dikkate alınarak çoğul yapılmıştır; bu aslen İlyas'a nispet edilenlerin çoğuludur, aslı ise 'eş'arî' gibi 'İlyâsî'dir. Daha sonra...
تضعيفُهما فحُذِفَتْ إحدى ياءَي النسَب/ فلمَّا جُمِعَ سَلامةٍ التقى ساكنان: إحدى الياءَيْن وياءُ الجمعِ، فحُذِفَتْ أولاهما لالتقاءِ السَّاكنين، فصار إلياسين كما ترى. ومثلُه: الأَشْعَرُون والخُبَيْبُون. قال:
o ikisinin şeddeli oluşu ağır bulunmuş ve nisbet yâ'larından biri hazfedilmiştir. Kurallı eril çoğul (cem-i sâlim) yapıldığında iki sâkin harf, yani iki yâ'dan biri ile çoğul yâ'sı yan yana gelmiş, iki sâkinin karşılaşmasından ötürü birincisi hazfedilmiş ve gördüğün gibi 'İlyâsîn' olmuştur. 'el-Eş'arûn' ve 'el-Hubeybûn' kelimeleri de bunun gibidir. Şair şöyle demiştir:
٣٨٢٠ - قَدْنِيَ مِنْ نَصْرِ الخُبَيْبَيْنِ قَدِيْ ... وقد تقدَّم طَرَفٌ من هذا آخر الشعراء عند «الأَعْجَمِيْن» . إلاَّ أنَّ الزمخشريَّ قد رَدَّ هذا: بأنَّه لو كان على ما ذُكِر لَوَجَب تعريفُه بأل فكان يُقال: على الإِلياسين. قلت: لأنه متى جُمِعَ العَلَمُ جَمْعَ سَلامةٍ أو ثُنِّي لَزِمَتْه الألفُ واللامُ؛ لأنه تَزُوْلُ عَلَميَّتُه فيقال: الزيدان، الزيدون، الزينبات ولا يُلْتَفَتُ إلى قولهم: جُمادَيان وعَمايتان عَلَمَيْ شهرَيْن وجبلَيْن لندورِهما.
3820 - İki Hubeyb'in yardımından bana yeten yetti... / Bunun bir kısmı daha önce Şuarâ sûresinin sonunda «الأَعْجَمِيْن» lafzında geçmişti. Ne var ki Zemahşerî şunu söyleyerek bunu reddetmiştir: Şayet zikredildiği gibi olsaydı, 'el-' takısıyla marife kılınması zorunlu olur ve 'ale'l-İlyâsiyyîn' denilirdi. Derim ki: Çünkü özel isim cem-i sâlim yapıldığında yahut tesniye kılındığında, özel isim olma vasfı zâil olduğundan ona elif-lâm takısı zorunlu olarak gelir; nitekim 'ez-Zeydân', 'ez-Zeydûn', 'ez-Zeynebât' denilir. İki ay ve iki dağ için özel isim olan 'Cumâdeyân' ve 'Amâyetân' sözlerine ise nâdir olmalarından ötürü itibar edilmez.
وقرأ الحسن وأبو رجاء «على إلياسينَ» بوصلِ الهمزةِ على أنه جَمْعُ إلياس وقومِه المنسوبين إليه بالطريق المذكورة. وهذه واضحةٌ لوجودِ أل المعرفةِ فيه كالزيدِيْن. وقرأ عبد الله «على إدْراسين» لأنَّه قرأ في الأول «وإنَّ إدْريَس» . وقرأ أُبَيٌّ «على إيليسِيْنَ» لأنه قرأ في الأول «وإنَّ إيليسَ» كما حَرَّرْتُه عنه. وهاتان تَدُلاَّن على أن إلياسينَ جَمْعُ إلياس.
Hasan ve Ebû Recâ, zikredilen yolla İlyas'ın ve ona nispet edilen kavminin çoğulu olması üzere hemzenin vaslıyla «عَلَى الَّيَاسِينَ» şeklinde okumuşlardır. 'ez-Zeydîn' kelimesinde olduğu gibi içinde belirteç olan 'el-' takısı bulunduğu için bu gayet açıktır. Abdullah [b. Mes'ûd] ilk ayette «وإنَّ إدْريس» şeklinde okuduğu için burada «على إدْراسين» şeklinde okumuştur. Übeyy ise ilk ayette kendisinden aktardığım üzere «وإنَّ إيليسَ» şeklinde okuduğu için burada «على إيليسِيْنَ» şeklinde okumuştur. Bu iki kıraat, 'İlyâsîn' kelimesinin İlyas'ın çoğulu olduğuna delâlet eder.
قوله: {مُّصْبِحِينَ} : حالٌ. وهو مِنْ أَصْبح التامَّة بمعنى داخلين في الصباح. ومنه «إذا سَمِعْتَ بسُرى القَيْنِ فاعلَمْ أنه مُصْبِح»
Yüce Allah'ın {مُّصْبِحِينَ} “Sabaha girerken” kavli: Haldir. Bu, 'sabaha giren kimseler' mânâsında tam fiil olan «أَصْبَحَ» fiilindendir. «Demircinin gece yolculuğunu işittiğinde bil ki o sabaha varmıştır» sözü de bundandır;
أي: مُقيم في الصباح. وقد تقدَّم ذلك في سورة الروم.
yani: «Sabah vaktinde konaklayıcıdır» demektir. Bu açıklama daha önce Rûm sûresinde geçmişti.
قوله: {وباليل} : عطفٌ على الحالِ قبلها أي: ومُلْتبسِيْنَ بالليل.
Yüce Allah'ın {وباليل} “Ve geceleyin de...” kavli: Kendisinden önceki hale matuftur; yani: «Geceye bürünmüş kimseler olarak da...» demektir.
قوله: {إِذْ أَبَقَ} : ظرفٌ للمرسَلين، أي: هو من المرسلين حتى في هذه الحالة. وأَبَقَ أي: هَرَبَ. يُقال: أَبَقَ العبدُ يَأْبِقُ إباقا فهو آبِقٌ، والجمع أُبَّاق كضُرَّابِ. وفيه لغةٌ ثانية: أَبِقَ بالكسر يَأْبَق بالفتح. ويَأْبِقُ الرجل يُشَبَّه به في الاستتار. وقولُ الشاعر:
Yüce Allah'ın {إِذْ أَبَقَ} “Kaçtığı zaman” kavli: «المرسلين» lafzının zarfıdır; yani: «O, bu halde iken dahi peygamberlerdendir» demektir. «أَبَقَ» yani: Kaçtı demektir. «أَبَقَ العبدُ يَأْبِقُ إباقاً» (köle efendisinden kaçtı) denilir; kendisi 'âbık' (kaçak), çoğulu ise 'durrâb' gibi 'ubbâk'tır. Bunda ikinci bir lügat daha vardır: Kesre ile «أَبِقَ» ve fetha ile «يَأْبَقُ» şeklindedir. Bir adam gizlendiğinde/saklandığında buna benzetilerek «يَأْبِقُ» denilir. Şairin şu sözü de...