٣٨٢١ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... قد أُحْكِمَتْ حَكَماتِ القِدِّ والأَبَقا
3821 - ....................................... / Deriden yapılmış gemler ve kendir sağlamlaştırılmıştır.
قيل: هو القِنَّبُ.
Bunun kendir (kenevir) olduğu söylenmiştir.
قوله: {فَسَاهَمَ} : أي: فغالَبَهم في المساهمة، وهي الاقتراعُ. وأصلُه أَنْ يَخْرُجَ السَّهْمُ على مَنْ غلب.
Yüce Allah'ın {فَسَاهَمَ} “Kur'a çekmişti” kavli: Yani kur'a çekişmede onlara üstün gelmeye çalıştı; 'müsâheme' ise kur'a çekmektir. Aslı ise, kime çıkmışsa kur'a okunun (sehm) ona isabet etmesidir.
قوله: {وَهُوَ مُلِيمٌ} : حالٌ. والمليمُ: الذي أتى بما يُلامُ عليه. قال:
Yüce Allah'ın {وَهُوَ مُلِيمٌ} “Kendisi kınanacak bir iş yapmışken” kavli: Haldir. 'Mülîm' (مُلِيم), kendisinden ötürü kınanacağı bir işi yapan kimsedir. [Şair] şöyle demiştir:
٣٨٢٢ - وكم مِنْ مُليْمٍ لم يُصَبْ بمَلامَةٍ ... ومُتَّبَعٍ بالذَّنْبِ ليس له ذَنْبٌ
3822 - Nice kınanacak iş yapan vardır ki kınanmamıştır, / Nice günahla itham edilen vardır ki onun bir suçu yoktur.
يقال: ألام فلانٌ أي: فَعَلَ ما يُلامُ عليه. وقُرِئ «مَليم» بفتح الميم مِنْ لامَ يَلُوْمُ، وهي شاذَّةٌ جداً إذ كان قياسها «مَلُوْم» لأنَّها مِنْ ذوات الواوِ كمَقُول ومَصُون. قيل: ولكنْ أُخِذَتْ من لِيْم على كذا مبنياً للمفعول. ومثلُه في ذلك: شُبْتُ الشيءَ فهو مَشِيْب، ودُعِيَ فهو مَدْعِيّ، والقياسُ: مَشُوْب ومَدْعُوّ، لأنَّهما مِنْ يَشُوْبُ ويَدْعُو.
«ألامَ فلانٌ» (filan kişi kınanacak iş yaptı) denilir; yani kendisinden ötürü kınanacağı şeyi yaptı demektir. «لامَ يَلُومُ» fiilinden hareketle mîm'in fethasıyla «مَلِيم» şeklinde de okunmuştur ki bu son derece şâzzdır; zira kurala göre 'makûl' ve 'masûn' gibi vâv'lı kelimelerden olduğu için «مَلُوم» olması gerekirdi. Denildi ki: Fakat meçhul fiil olan «لِيمَ على كذا» (şu hususta kınandı) ifadesinden alınmıştır. Bu hususta benzeri şunlardır: «شُبْتُ الشيءَ فهو مَشِيبٌ» (bir şeyi karıştırdım, o karıştırılmıştır) ve «دُعِيَ فهو مَدْعِيّ» (çağrıldı, o çağrılmıştır); oysa kurala göre «يَشُوبُ» ve «يَدْعُو» fiillerinden geldikleri için «مَشُوب» ve «مَدْعُوّ» olması gerekirdi.
قوله: {فِي بَطْنِهِ} : الظاهرُ أنه متعلِّقٌ ب «لَبِثَ» وقيل: حالٌ أي: مستقراً.
Yüce Allah'ın {فِي بَطْنِهِ} “Karnında” kavli: Zâhir olan, «لَبِثَ» fiiline müteallik olmasıdır. Bir görüşe göre de 'yerleşmiş olarak' mânâsında haldir.
قوله: {بالعرآء} : أي: في العَراء نحو: زيد بمكة. والعَراءُ: الأرضُ الواسعةُ التي لا نباتَ بها ولا مَعْلَمَ، اشتقاقاً من العُري وهو عَدَمُ السُّتْرَةِ، سُمِّيَتِ الأرضُ الجَرْداء لعدم اسْتِتارها بشيء. والعُرا بالقصر: الناحيةُ. ومنه اعتراه أي: قَصَدَ عُراه. وأما الممدودُ فهو - كما تقدَّم - الأرضُ الفَيْحاء. قال:
Yüce Allah'ın {بالعرآء} “Açık bir alana / çıplak kıyıya” kavli: Yani «Zeyd Mekke'dedir» misalinde olduğu gibi 'açık alanda' (fî'l-arâ') demektir. el-Arâ' (العَرَاء): Üzerinde ne bir bitki ne de belirgin bir işaret bulunan geniş arazidir. Bu kelime, örtüsüzlük demek olan el-Ury (العُرْي) kökünden türemiştir; çorak/çıplak arazi hiçbir şeyle örtülü olmadığı için böyle isimlendirilmiştir. Kasr ile el-Urâ (العُرَى) ise 'taraf, yön' demektir; «اعْتَرَاهُ» (ona yöneldi) sözü de buradan gelir; yani onun tarafına kastetti demektir. Medli olanı ise, daha önce geçtiği gibi, geniş ve çıplak arazidir. [Şair] şöyle demiştir:
٣٨٢٣ - ورَفَعْتُ رِجْلاً لا أخافُ عِثارَها ... ونَبَذْتُ بالمَتْن العَراء ثيابي
3823 - Tökezlemesinden korkmadığım bir ayağı kaldırdım, / Ve sırt tarafında, çıplak arazide elbiselerimi fırlatıp attım.
قوله: {مِّن يَقْطِينٍ} : هو يَفْعيل مِنْ قَطَنَ بالمكانِ إذا أقام فيه لا يَبْرَح. قيل: واليَقْطِيْنُ: كلُّ ما لم يكُنْ له ساقٌ مِنْ عُوْدٍ كالقِثَّاء
Yüce Allah'ın {مِّن يَقْطِينٍ} “Yaktîn (kabak cinsinden geniş yapraklı bir bitki) türünden” kavli: Bu, bir mekânda ayrılmaksızın ikamet ettiğinde kullanılan «قَطَنَ بالمكان» fiilinden gelen «يَفْعِيل» veznindedir. Şöyle de denilmiştir: Yaktîn (يَقْطِين), acur gibi...
والقَرْعِ والبِطِّيخ. وفي قوله: «شجرةً» ما يَرُدُّ قولَ بعضِهم إن الشجرةَ في كلامهم ما كان لها ساقٌ مِنْ عَوْدٍ، بل الصحيحُ أنها أَعَمُّ. ولذلك بُيِّنَتْ بقولِه: «مِنْ يَقْطِين» . وأمَّا قولُه: {والنجم والشجر} [الرحمن: ٦] فلا دليلَ فيه لأنه استعمالُ اللفظِ العامِّ في أحدِ مَدْلولاته. وقيل: بل أَنْبَتَ اللَّهُ اليَقْطِيْنَ الخاصَّ على ساقٍ معجزةً له فجاء على أصلِه/ ولو بَنَيْتَ من الوَعْد مثلَ: يَقْطين لقلت: يَوْعِيْد لا يُقال: تُحذف الواوُ لوقوعِها بين ياءٍ وكسرٍ ك «يَعِدُ» مضارعَ وَعَد؛ لأنَّ شَرْطَ تلك الياءِ أَنْ تكونَ للمضارعةِ. وهذه مِمَّا يَمْتَحِنُ بها أهلُ التصريفِ بعضَهم بعضاً.
...kabak ve karpuz gibi odunsu bir gövdesi bulunmayan her bitkidir. Ayetteki «شَجَرَةً» (ağaç/bitki) lafzında, Arapların kelâmında şecerin (ağacın) yalnızca odunsu gövdesi olan şeyler olduğunu ileri süren bazılarının görüşünü reddeden bir yön vardır; doğrusu ise onun daha genel kapsamlı olmasıdır. Bu sebeple {مِّن يَقْطِينٍ} “Yaktîn türünden” kavliyle açıklanmıştır. Yüce Allah'ın {والنجم والشجر} [Rahmân: 6] “Gövdesiz bitkiler de ağaçlar da...” kavline gelince, onda buna delil yoktur; çünkü bu, genel bir lafzın medlullerinden birinde kullanılması kabilindendir. Bir görüşe göre de Allah Teâlâ, ona bir mucize olmak üzere o özel yaktîni bir gövde üzerinde bitirmiştir; böylece kelime asıl mânâsına uygun gelmiştir. Şayet «الوَعْد» kökünden «يَقْطِين» vezninde bir kelime türetseydin «يَوْعِيد» derdin. «وَعَدَ» fiilinin muzarisi olan «يَعِدُ» kelimesinde olduğu gibi, yâ ile kesre arasında vaki olduğu için vâv hazfedilir denilemez; zira o yâ'nın muzaraat harfi olması şarttır. Bu da sarf ehlinin birbirlerini imtihan ettikleri meselelerdendir.
قوله: {أَوْ يَزِيدُونَ} : في «أو» هذه سبعةُ أوجهٍ قد تقدَّمَتْ بتحقيقِها ودلائلها في أولِ البقرةِ عند قولِه {أَوْ كَصَيِّبٍ} [الآية: ١٩] فعليكَ بالالتفاتِ إليهما ثَمَّةَ: فالشَّكُّ بالنسبةِ إلى المخاطبين، أي: إن الرائي يَشُكُّ عند رؤيتِهم، والإِبهامُ بالنسبةِ إلى أن الله تعالى أَبْهَمَ أمْرَهم، والإِباحةُ أي: إن الناظرَ إليهم يُباح له أن يَحْزِرَهم بهذا القَدْر، أو بهذا القَدْرِ، وكذلك التخييرُ أي: هو مُخَيَّرٌ بين أَنْ يَحْزِرَهم كذا أو كذا، والإِضرابُ ومعنى الواوِ واضحان.
Yüce Allah'ın {أَوْ يَزِيدُونَ} “Yahut artıyorlardı” kavli: Bu ayetteki «أَوْ» edatında yedi vecih bulunmaktadır ki bunlar tahkikleri ve delilleriyle birlikte Bakara sûresinin başında {أَوْ كَصَيِّبٍ} [Bakara: 19] “Yahut boşalan bir yağmur gibi...” kavlinde geçmişti; oraya müracaat etmelisin: Şüphe muhataplara göredir, yani onları gören kimse gördüğünde tereddüt eder. İbham ise Allah Teâlâ'nın onların durumunu müphem bırakması bakımındandır. İbâha ise onlara bakan kimsenin onları bu miktarda yahut şu miktarda tahmin etmesinin mubah olması demektir. Muhayyerlik (tahyîr) de böyledir; yani onları öyle veya böyle tahmin etmekte muhayyerdir. İdrâb ve vâv mânâsı ise açıktır.
قوله: {فاستفتهم} : قال الزمخشريُّ: «معطوفٌ على مثلِه في أولِ السورة، وإنْ تباعَدَتْ» . قال الشيخ: «وإذا كانوا قد عَدُّوا الفصلَ بجملةٍ نحو:» كُلْ لحماً واضْرِب زيداً وخبزاً «من أقبح التركيبِ، فكيف بجملٍ كثيرةٍ وقِصَصٍ متباينةٍ؟» قلت: ولقائلٍ أن يقول: إنَّ الفَصْلَ -
Yüce Allah'ın {فاستفتهم} “Şimdi onlara sor” kavli: Zemahşerî şöyle demiştir: «Araları uzak olsa bile sûrenin başındaki benzerine matuftur.» Ebû Hayyân ise şöyle demiştir: «Onlar «كُلْ لحماً واضْرِب زيداً وخبزاً» (Et ye, Zeyd'i döv ve ekmek [ye]) misalinde olduğu gibi tek bir cümleyle faslı en çirkin terkiplerden saymışlarken, birçok cümle ve farklı kıssalarla fasl nasıl mümkün olur?» Derim ki: Bir kimse şunu söyleyebilir: Fasl -
وإنْ كَثُرَ بين الجملِ المتعاطفةِ - مغتفرٌ. وأمَّا المثالُ الذي ذكره فمِنْ قبيلِ المفرداتِ. ألا ترى كيف عطف «خبزاً» على لَحْماً؟
-birbirine matuf cümleler arasında çok olsa bile- müsamaha ile karşılanır. Zikrettiği misale gelince, o müfredat (tekil ögeler) kabilindendir. Görmez misin «خبزاً» kelimesini «لَحْماً» kelimesine nasıl atfetmiştir?
قوله: {وَهُمْ شَاهِدُونَ} : جملةٌ حاليةٌ من الملائكة. والرابطُ: الواوُ، وهي هنا واجبةٌ لَعدم رابِطٍ غيرِها.
Yüce Allah'ın {وَهُمْ شَاهِدُونَ} “Kendileri de şahitlerken” kavli: Meleklerden hal olan bir cümledir. Râbıt vâv'dır; başka bir râbıt bulunmadığı için burada vâv zorunludur.
والعامَّةُ على «وَلَدَ اللَّهُ» فعلاً ماضياً مسنداً للجلالةِ أي: أتى بالولد، تعالى اللَّهُ عَمَّا يقولون عَلُوَّاً كبيراً. وقُرِئ «وَلَدُ اللَّهِ» بإضافة الولد إليه أي: يقولون: الملائكةُ وَلَدُه. فحُذِف المبتدأُ للعِلْمِ به، وأُبْقِيَ خبرُه. والوَلَدُ: فَعَل بمعنى مَفْعُول كالقَبَض؛ فلذلك يقع خبراً عن المفردِ والمثنى والمجموع تذكيراً وتأنيثاً. تقول: هذي وَلَدي، وهم وَلَدي.
Cumhur, lafza-i celâle isnad edilen geçmiş zaman fiili olarak «وَلَدَ اللَّهُ» “Allah doğurdu” şeklinde okumuştur; yani 'çocuk edindi' demektir. Allah onların söylediklerinden yüceler yücesi olarak münezzehtir. 'Veled' kelimesinin O'na izafetiyle «وَلَدُ اللَّهِ» şeklinde de okunmuştur; yani «Melekler O'nun çocuğudur» derler. Bilindiği için mübteda hazfedilmiş, haberi ise bırakılmıştır. 'el-Veled' (الوَلَد), 'el-kabaz' (القَبَض) gibi 'mef'ûl' anlamında 'fa'al' (فَعَل) veznindedir; bu sebeple müzekker ve müennes olarak tekil, tesniye ve çoğulun haberi olabilir. «هذي وَلَدي» (Bu benim çocuğumdur) ve «هم وَلَدي» (Onlar benim çocuklarımdır) dersin.
قوله: {أَصْطَفَى} : العامَّةُ على فتحِ الهمزة على أنها همزةُ استفهامٍ بمعنى الإِنكارِ والتقريعِ، وقد حُذِفَ معها همزةُ الوَصْلِ استغناءً عنها.
Yüce Allah'ın {أَصْطَفَى} “O mu seçmiş?” kavli: Cumhur, inkâr ve azarlama anlamında istifham hemzesi olarak hemzenin fethasıyla okumuştur; bu durumda vasıl hemzesine ihtiyaç kalmadığı için o hazfedilmiştir.
وقرأ نافعٌ في روايةٍ وأبو جعفر وشيبةُ والأعمش بهمزةِ وَصْلٍ تَثْبُتُ ابتداءً وتَسْقُطُ دَرْجاً. وفيه وجهان، أحدُهما: أنَّه على نيةِ الاستفهامِ، وإنما حُذِفَ للعِلْمِ به. ومنه قولُ عُمَرَ بن أبي ربيعة:
Nâfi bir rivayette, Ebû Ca'fer, Şeybe ve A'meş ise ibtida halinde okunan, vasıl halinde (kelâmın akışı içinde) düşen vasıl hemzesiyle okumuşlardır. Bunda iki vecih vardır: Birincisi, istifham niyetindedir; bilindiği için [istifham hemzesi] hazfedilmiştir. Ömer b. Ebî Rebîa'nın şu sözü de bundandır:
٣٨٢٤ - ثم قالُوا: تُحِبُّها قلتُ بَهْراً ... عددَ الرَّمْلِ والحَصَى والترابِ
3824 - Sonra 'Onu seviyor musun?' dediler. Ben de: 'Evet, alabildiğine / Kum, çakıl ve toprak taneleri sayısınca' dedim.
أي: أتُحبها. والثاني: أن هذه الجملةَ بَدَلٌ من الجملة المحكيَّةِ بالقول، وهي «وَلَدَ اللَّهُ» أي: يقولون كذا، ويقولون: اصطفى هذا الجنسَ على هذا الجنس. قال الزمخشري: «وقد قرأ بها حمزةُ والأعمشُ. وهذه القراءة وإنْ كان هذا مَحْمَلَها فهي ضعيفةٌ. والذي أَضْعَفَها أنَّ الإِنكارَ قد اكتنف هذه الجملةَ مِنْ جانَبيْها، وذلك قولُه:» وإنهم لَكاذبون «، {مَالَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ} فمَنْ جَعَلَها للإَثباتِ فقد أَوْقَعها دخِيلةً بين نَسِيبَيْنِ» . قال الشيخ: «وليسَتْ دخيلةً بين نَسِيْبَيْن؛ لأنَّ لها مناسَبةً ظاهرةً مع قولِهم:» وَلَدَ اللَّهُ «. وأمَّا قولُه:» وإنهم لَكاذبون «فهي جملةُ اعتراضٍ بين مقالتَيْ الكفرة جاءَتْ للتنديدِ والتأكيدِ في كَوْنِ مقالتِهم تلك هي مِنْ إفْكِهم» .
Yani: «Onu seviyor musun?» (أَتُحِبُّها) demektir. İkincisi: Bu cümle, kille hikâye edilen «وَلَدَ اللَّهُ» cümlesinden bedeldir; yani: «Böyle derler ve bu cinsi şu cinse üstün tutup seçti derler» mânâsındadır. Zemahşerî şöyle demiştir: «Hamza ve A'meş bu şekilde okumuştur. Bu kıraat, tevili bu olsa dahi zayıftır. Onu zayıf kılan şey, inkârın bu cümleyi iki tarafından kuşatmış olmasıdır; bu da {وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ} “Ve şüphesiz onlar yalancıdırlar” kavli ile {مَالَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ} “Size ne oluyor, nasıl hükmediyorsunuz?” kavlidir. Dolayısıyla kim onu ispat [cümlesi] kılarsa, onu birbiriyle uyumlu iki ifadenin arasına yabancı bir unsur olarak sokmuş olur.» Ebû Hayyân ise şöyle demiştir: «O, birbiriyle uyumlu iki ifadenin arasında yabancı bir unsur değildir; zira onların «وَلَدَ اللَّهُ» (Allah çocuk edindi) sözüyle açık bir münasebeti vardır. Yüce Allah'ın {وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ} “Ve şüphesiz onlar yalancıdırlar” kavline gelince, bu kâfirlerin iki sözü arasında yer alan, onların bu sözlerinin iftiralarından ibaret olduğunu kınamak ve pekiştirmek için gelmiş bir itiraz (ara) cümlesidir.»
ونَقَلَ أبو البقاء أنه قُرِئ «آصْطفى» بالمدِّ. قال: «وهو بعيدٌ جداً» .
Ebu'l-Bekâ, med ile «آصْطَفَى» şeklinde okunduğunu nakletmiş ve «Bu son derece uzaktır» demiştir.
قوله: {مَالَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ} : جملتان استفهاميتان ليس لإِحداهما تَعَلُّقٌ بالأُخْرى من حيث الإِعرابُ، استفهم أولاً عَمَّا استقرَّ لهم وثَبَتَ، استفهامَ إنكار، وثانياً استفهامَ تعجيب مِنْ حُكْمِهِم بهذا الحكم الجائرِ، وهو أنهم نَسَبوا أَخَسَّ الجنسَيْن وما يَتَطَّيرون منه، ويَتَوارى أحدُهم مِنْ قومِه عند بِشارَتِه به، إلى ربِّهم، وأحسنَ الجنسيْنِ إليهم.
Yüce Allah'ın {مَالَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ} “Size ne oluyor, nasıl hükmediyorsunuz?” kavli: İrab bakımından birinin diğeriyle taalluku bulunmayan iki istifham cümlesidir. Birincisinde onlar için sabit ve yerleşik olan durum hakkında inkâr istifhamı yapılmış; ikincisinde ise bu zâlimane hükümlerinden, yani iki cinsten daha aşağı olanı, uğursuz saydıkları ve müjdelendiğinde kavminden gizlendikleri cinsi Rablerine; iki cinsten daha üstün olanı ise kendilerine nispet etmelerinden ötürü taaccüp istifhamı yapılmıştır.
قوله: {إِلاَّ عِبَادَ الله} : مُسْتثنى منقطعٌ. والمستثنى منه: إمَّا فاعلُ «جَعَلُوا» أي: جعلوا بينه وبين الجِنَّةِ نَسَباً إلاَّ
Yüce Allah'ın {إِلاَّ عِبَادَ الله} “Allah'ın kulları müstesna” kavli: Munkatı istisnadır. Müstesnâ minh: Ya «جَعَلُوا» fiilinin failidir; yani...
عبادَ الله. الثاني: أنه فاعلُ «يَصِفُوْن» أي: لكن عباد/ الله يَصْفُونه بما يَليق به تعالى. الثالث: أنه ضمير «مُحْضَرون» أي: لكنَّ عبادَ الله ناجُوْن. وعلى هذا فتكون جملةُ التسبيحِ معترضةً. وظاهرُ كلامِ أبي البقاء أنه يجوزُ أَنْ يكونَ استثناءً متصلاً لأنه قال: «مستثنى مِنْ» جَعَلُوا «أو» مُحْضَرون «. ويجوزُ أَنْ يكونَ منفصلاً» فظاهرُ هذه العبارةِ أنَّ الوجهين الأوَّلين هو فيهما متصلٌ لا منفصِلٌ. وليس ببعيدٍ كأنه قيل: وجَعَل الناسَ. ثم استثنى منهم هؤلاء وكلَّ مَنْ لم يجعل بين الله تعالى وبينَ الجِنَّةِ نَسَباً فهو عند الله مُخْلصٌ من الشِّرْك.
...Allah'ın kulları müstesna, [insanlar] O'nunla cinler arasında bir soy bağı kurdular. İkincisi: «يَصِفُونَ» fiilinin failidir; yani fakat Allah'ın kulları O'nu Yüce Zâtına lâyık olan şekilde vasfederler. Üçüncüsü: «مُحْضَرُونَ» kelimesindeki zamirdir; yani fakat Allah'ın kulları kurtulmuşlardır. Buna göre tenzih (tesbih) cümlesi itiraziyye olur. Ebu'l-Bekâ'nın sözünün zâhiri, bunun muttasıl istisna olmasının da caiz olduğunu göstermektedir; zira o: ««جَعَلُوا» yahut «مُحْضَرُونَ» kelimesinden müstesnadır; munkatı olması da caizdir» demiştir. Bu ifadenin zâhiri, ilk iki vecihte istisnanın munkatı değil muttasıl olduğudur. Bu da uzak değildir; sanki şöyle denilmiştir: «İnsanlar böyle yaptı; sonra onlardan bu kimseleri istisna etti.» Allah Teâlâ ile cinler arasında bir soy bağı kurmayan herkes, Allah katında şirkten arınmış (muhlas) bir kimsedir.
قوله: {وَمَا تَعْبُدُونَ} : فيه وجهان، أحدُهما: أنه معطوفٌ على اسم «إنَّ» . و «ما» نافيةٌ، و «أنتم» اسمُها أو مبتدأٌ، و «أنتم» فيه تغليبُ المخاطبِ على الغائبِ؛ إذ الأصلُ: فإنكمُ ومعبودَكم ما أنتم وهو، فغُلِّب الخطابُ. و «عليه» متعلقٌ بقوله: «بفاتِنين» . والضميرُ عائدٌ على «ما تعبدون» بتقديرِ حَذْفِ مضافٍ وضُمِّنَ فاتنين معنى حاملين بالفتنة والتقدير: فإنكم وآلهتكم، ما أنتم وهم حامِلين على عبادته إلاَّ الذين سَبَقَ في عِلْمه أنَّه من أهل صَلْيِ الجحيم. فَمَنْ مفعولٌ ب «فاتِنين» والاستثناءُ مفرغٌ. والثاني: أنه مفعولٌ معه، وعلى هذا فيَحْسُنُ السكوتُ على «تعبدون» كما يَحْسُن في قولك: «إنَّ كلَّ رجلٍ وضَيْعَتَه» ، وحكى الكسائيُّ أن كلَّ ثوبٍ وثمنَه والمعنى: أنكم مع معبودِيْكم مُقْتَرنون. كما يُقَدَّر ذلك في «كلُ رجلٍ وضَيْعَتُه مقترنان» . وقولُه: {مَآ أَنتُمْ عَلَيْهِ بِفَاتِنِينَ} مستأنفٌ أي: ما أنتم على ما تعبدون بفاتنين، أو بحاملين على الفتنة، إلاَّ مَنْ هو صالٍ منكم. قالها الزمخشريُّ. إلاَّ أنَّ
Yüce Allah'ın {وَمَا تَعْبُدُونَ} “Ve taptıklarınız” kavli: Bunda iki vecih vardır: Birincisi: «إنَّ» edatının ismine matuftur. «ما» nâfiyedir; «أنتم» onun ismi veya mübtedadır. «أنتم» zamirinde muhatabın gâibe tağlibi vardır; zira aslolan «فإنكم ومعبودكم ما أنتم وهو» (Siz ve taptığınız varlık, siz ve o değilsiniz) şeklindedir; fakat hitap galip kılınmıştır. «عليه» ise «بِفَاتِنِينَ» lafzına mütealliktir. Zamir, bir muzâfın hazfi takdiriyle {وَمَا تَعْبُدُونَ} kavline döner ve «فاتنين» lafzına 'fitneye sürükleyerek yöneltenler' mânâsı tazmin edilmiştir. Takdiri şöyledir: «Sizler ve ilahlarınız; siz ve onlar, ilminin önceliğinde cehenneme gireceklerden olduğu bilinen kimseler dışında hiç kimseyi ona tapmaya yöneltecek değilsiniz.» Buna göre «مَنْ» kelimesi «بِفَاتِنِينَ» lafzının mef'ûlüdür ve istisna müferrağdır. İkincisi: Mef'ûlün meahdır. Buna göre «إنَّ كلَّ رجلٍ وضَيْعَتَه» (Her adam ve zanaatı...) sözünde olduğu gibi «تعبدون» üzerinde durmak güzel olur. Kisâî «Her elbise ve fiyatı...» şeklinde nakletmiştir. Mânâ şudur: Sizler taptıklarınızla birlikte birbirinize bağlısınız/berabersiniz; nitekim «كلُ رجلٍ وضَيْعَتُه مقترنان» (Her adam ve zanaatı birbirine bağlıdır) cümlesinde bu takdir edilir. Yüce Allah'ın {مَآ أَنتُمْ عَلَيْهِ بِفَاتِنِينَ} “Siz onun aleyhine saptırıcı olamazsınız” kavli ise müste'neftir; yani: «Siz taptığınız şey hususunda veya fitneye sevk etmek suretiyle, aranızdan cehenneme girecek olandan başkasını saptıracak değilsiniz» demektir. Bunu Zemahşerî söylemiştir. Ne var ki...
أبا البقاء ضَعَّفَ الثاني: وكذا الشيخُ تابعاً له في تضعيفِه بعَدَم تَبَادُرِهِ إلى الفهم.
...Ebu'l-Bekâ ikinci vechi zayıf bulmuştur; Ebû Hayyân da zihne ilk anda gelmemesi sebebiyle bu zayıf bulma hususunda ona tâbi olmuştur.
قلت: الظاهرُ أنه معطوفٌ، واستئنافُ {مَآ أَنتُمْ عَلَيْهِ بِفَاتِنِينَ} غيرُ واضحٍ، والحقُّ أَحَقُّ أَنْ يُتَّبَعَ. وجَوَّزَ الزمخشريُّ أَنْ يعودَ الضمير في «عليه» على اللَّهِ تعالى قال: «فإنْ قلتَ: كيف يَفْتِنُونهم على الله؟ قلت: يُفْسِدونهم عليه بإغوائهم، مِنْ قولِك: فتن فلانٌ على فلانٍ امرأتَه، كما تقول: أَفْسَدها عليه وخَيَّبها عليه» .
Derim ki: Zâhir olan, matuf olmasıdır; {مَآ أَنتُمْ عَلَيْهِ بِفَاتِنِينَ} “Siz onun aleyhine saptırıcı olamazsınız” kavlinin istînâf olması ise açık değildir; hak ise tâbi olunmaya daha lâyıktır. Zemahşerî «عليه» ifadesindeki zamirin Allah Teâlâ'ya dönmesini de caiz görmüş ve şöyle demiştir: «Eğer 'Onları Allah'ın aleyhine nasıl saptırırlar?' dersen; derim ki: Onları azdırarak Allah'a karşı ifsat ederler. Nitekim 'Filan kişi filanın aleyhine karısını baştan çıkardı/ayarttı' (فَتَنَ فلانٌ على فلانٍ امرأتَهُ) denilir; tıpkı 'Kadını ona karşı bozdu ve aleyhine kışkırttı' dediğin gibi.»
و «مَنْ هو» يجوزُ أَنْ تكونَ موصولةً أو موصوفةً.
«مَنْ هو» ifadesinin mevsûle veya mevsûfe olması caizdir.
وقرأ العامَّةُ «صالِ الجحيم» بكسرِ اللامِ؛ لأنه منقوصٌ مضافٌ حُذِفَتْ لامُه لالتقاءِ الساكنين، وحُمِلَ على لفظ «مَنْ» فأَفْرَدَ كما أَفْرد هو. وقرأ الحسنُ وابن أبي عبلة بضمِّ اللامِ مع واوٍ بعدَها، فيما نقله الهذلي عنهما، وابن عطية عن الحسن. وقرآ بضمِّها مع عَدَمِ واوٍ فيما نقل ابنُ خالويه عنهما وعن الحسن فقط، فيما نقله الزمخشريُّ وأبو الفضل. فأمَّا مع الواو
Cumhur, lâm'ın kesresiyle «صَالِ الْجَحِيمِ» şeklinde okumuştur; zira o, iki sakinin bir araya gelmesi sebebiyle lâm'ı (son harfi) hazfedilmiş muzaf bir nakıs isimdir ve «مَنْ» lafzına hamledilerek «هو» lafzında olduğu gibi tekil kılınmıştır. Hasan ve İbn Ebî Able ise, Hüzellî'nin her ikisinden, İbn Atiyye'nin ise Hasan'dan naklettiğine göre, lâm'ın zammesi ve ardından gelen vâv ile [«صَالُو الْجَحِيمِ» şeklinde] okumuşlardır. İbn Hâleveyh'in her ikisinden, Zemahşerî ve Ebu'l-Fadl'ın ise yalnızca Hasan'dan naklettiğine göre ise, vâv olmaksızın lâm'ın zammesiyle [«صَالُ الْجَحِيمِ» şeklinde] okumuşlardır. Vâv ile olan okuyuşa gelince...
فإنَّه جَمْعُ سَلامةٍ بالواو والنون، ويكون قد حُمِلَ على لفظ «مَنْ» أولاً فأفردَ في قوله «هو» ، وعلى معناها ثانياً فجُمِعَ في قوله: «صالُو» وحُذِفَتْ النونُ للإِضافة. وممَّا حُمِل فيه على اللفظ والمعنى في جملةٍ واحدةٍ وهي صلةٌ للموصولِ قولُه تعالى: {إِلاَّ مَن كَانَ هُوداً أَوْ نصارى} [البقرة: ١١١] فأفرد في «كان» وجُمِعَ في هوداً. ومثله قولُه:
...bu, vâv ve nûn ile yapılan cem-i sâlimdir; önce «مَنْ» lafzına hamledilerek {هُوَ} kavlinde tekil kılınmış, sonra mânâsına hamledilerek «صَالُو» kavlinde çoğul yapılmış ve izafet sebebiyle nûn hazfedilmiştir. Sıla cümlesi olan tek bir cümlede hem lafza hem de mânâya hamledilen misallerden biri de Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: {إِلاَّ مَن كَانَ هُوداً أَوْ نصارى} [Bakara: 111] “Yahudi veya Hristiyan olanlar hariç...”; burada «كان» fiilinde tekil, «هُوداً» kelimesinde çoğul yapılmıştır. Şairin şu sözü de bunun gibidir:
٣٨٢٥ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... وأَيْقَظَ مَنْ كان مِنْكُمْ نِياما
3825 - ....................................... / Ve sizden uyumakta olanları uyandırdı.
وأمَّا مع عَدَمِ الواو فيُحْتَمَلُ أَنْ يكونَ جمعاً أيضاً، وإنما حُذِفَتْ الواوُ خطاً كما حُذِفَتْ لفظاً. وكثيراً ما يَفْعلون هذا: يُسْقِطون في الخطِّ ما يَسْقط في اللفظِ. ومنه «يَقُضُّ الحق» في قراءةِ مَنْ قرأ بالضاد المعجمة، ورُسِمَ بغير ياءٍ، وكذلك {واخشون، اليوم} [المائدة: ٣] . ويُحْتمل أَنْ يكونَ مفرداً، وحقُّه على هذا كسرُ اللامِ فقط لأنه عينُ منقوصٍ، وعينُ المنقوصِ مكسورةٌ أبداً وحُذِفَتِ اللامُ وهي الياءُ لالتقاءِ الساكنين نحو: هذا قاضِ البلد.
Vâv'ın bulunmadığı kıraate gelince, bunun da çoğul olması muhtemeldir; vâv tıpkı telaffuzda hazfedildiği gibi resm-i hatta da hazfedilmiştir. Nitekim bunu sıklıkla yaparlar: Telaffuzda düşeni hatta da düşürürler. Noktalı dâd ile okuyanın kıraatindeki «يَقُضُّ الحق» ve yâ harfi olmadan yazılan {واخشون، اليوم} [Mâide: 3] “Benden korkun. Bugün...” kavli de böyledir. Bunun müfred olması da muhtemeldir; bu takdirde kural gereği sadece lâm'ın kesreli olması gerekirdi, çünkü o nakıs ismin aynıdır (orta harfidir) ve nakıs ismin aynı daima kesrelidir; iki sakinin birleşmesi sebebiyle lâm'ı yani yâ harfi hazfedilmiştir, tıpkı «هذا قاضِ البلد» (Bu, beldenin kadısıdır) örneğinde olduğu gibi.
وقد ذكروا فيه توجيهَيْن، أحدهما: أنه مقلوبٌ؛ إذا الأصلُ: صالي ثم صايل: قَدَّموا اللامَ إلى موضع العينِ، فوقعَ الإِعرابُ على العين، ثم حُذِفَتْ لامُ الكلمة بعد/ القلب فصار اللفظ كما ترى، ووزنُه على هذا فاعُ فيُقال على هذا: جاء صالٌ، ورأيتُ صالاً، ومررت بصالٍ، فيصيرُ في اللفظِ كقولك: هذا
Bu hususta iki tevcih zikretmişlerdir: Birincisi: Kelimenin maklûb (harfleri yer değiştirmiş) olmasıdır; zira aslı «صَالِي», sonra «صَايِل» şeklindedir: Lâm'ı ayn'ın yerine öne almışlar, böylece irab ayn harfinin üzerine gelmiştir. Ardından kalbden sonra kelimenin lâm'ı hazfedilmiş ve lafız gördüğün gibi olmuştur. Buna göre vezni «فَاعُ» olur. Bu durumda «جاء صَالٌ», «رأيتُ صَالاً» ve «مررتُ بِصَالٍ» denilir. Böylece lafızda şu sözün gibi olur: «هذا...»
بابٌ ورأيتُ باباً، ومررتُ ببابٍ. ونظيرُه في مجردِ القلبِ: شاكٍ ولاثٍ في شائك ولائث، ولكنْ شائِك ولائِث قبل القلب صحيحان، فصارا به معتلَّيْن منقوصَيْنِ بخلافِ «صال» فإنَّه قبلَ القلبِ معتلٌّ منقوصٌ فصار به صحيحاً. والثاني: أنَّ اللامَ حُذِفَتْ استثقالاً مِنْ غيرِ قَلْبٍ. وهذا عندي أسهلُ ممَّا قبلَه وقد رَأَيْناهم يتناسَوْن اللامَ المحذوفةَ، ويجعلون الإِعرابَ على العين. وقد قُرِئَ «وله الجوارُ» برفع الراءِ، {وَجَنَى الجنتين دَانٌ} برفعِ النونِ تشبيهاً ب جناح وجانّ. وقالوا: ما بالَيْت به بالة والأصل بالِية كعافِيَة. وقد تقدَّمَ طَرَف مِنْ هذا عند قولِه تعالى: {وَمِن فَوْقِهِمْ غَوَاشٌ} فيمَنْ قرأه برفع الشين.
«...بابٌ ورأيتُ باباً ومررتُ ببابٍ». Sırf kalb bakımından bunun benzeri, «شَائِك» ve «لَائِث» kelimelerindeki «شَاكٍ» ve «لَاثٍ» kelimeleridir. Ancak «شَائِك» ve «لَائِث» kalbden önce sahih idiler, kalb sebebiyle illetli nakıs isim oldular. «صَالٍ» ise bunun aksine kalbden önce illetli nakıs idi, kalb sebebiyle sahih oldu. İkincisi: Kalb olmaksızın ağırlıktan ötürü lâm'ın hazfedilmiş olmasıdır. Bu bana göre öncekinden daha kolaydır. Nitekim Arapların hazfedilen lâm'ı tamamen unutup irabı ayn harfinin üzerine verdiklerini görmüşüzdür. Râ'nın ref'i ile «وله الجوارُ» ve «جَنَاح» ile «جَانّ» kelimelerine benzetilerek nûn'un ref'i ile {وَجَنَى الجنتين دَانٌ} [Rahmân: 54] “İki cennetin meyvesi pek yakındır” şeklinde okunmuştur. Ayrıca aslı «عَافِيَة» gibi «بَالِيَة» iken «ما بَالَيْتُ به بَالَةً» (Ona hiç aldırış etmedim) demişlerdir. Şîn harfinin ref'i ile okuyan kimsenin kıraatinde, Yüce Allah'ın {وَمِن فَوْقِهِمْ غَوَاشٌ} [A'râf: 41] “Üstlerinde de örtüler vardır” kavlinde bunun bir kısmı daha önce geçmişti.
قوله: {وَمَا مِنَّآ إِلاَّ لَهُ مَقَامٌ} : فيه وجهان، أحدهما: أنَّ «منَّا» صفةٌ لموصوفٍ محذوفٍ هو مبتدأٌ، والخبرُ الجملةُ مِنْ قولِه: {إِلاَّ لَهُ مَقَامٌ مَّعْلُومٌ} تقديرُه: ما أحدٌ منا إلاَّ له مقامٌ، وحَذْفُ المبتدأ مع «مِنْ» جيدٌ فصيحٌ. والثاني: أنَّ المبتدأ محذوفٌ أيضاً، و {إِلاَّ لَهُ مَقَامٌ} صفتُه حُذِفَ موصوفُها، والخبرُ على هذا هو الجارُّ المتقدم. والتقدير: وما منَّا أحدٌ إلاَّ له مقامٌ. قال الزمخشري: حَذَفَ الموصوفَ، وأقامَ الصفةَ مُقامَه كقولِه:
Yüce Allah'ın {وَمَا مِنَّآ إِلاَّ لَهُ مَقَامٌ} “Bizden her birinin mutlaka bir makamı vardır” kavli: Bunda iki vecih vardır: Birincisi: «مِنَّا» ifadesi, mübteda olan mahzuf bir mevsûfun sıfatıdır; haber ise {إِلاَّ لَهُ مَقَامٌ مَّعْلُومٌ} “Mutlaka bilinen bir makamı vardır” cümlesidir. Takdiri: «Bizden hiçbir kimse yoktur ki onun bir makamı olmasın» şeklindedir. «مِنْ» ile birlikte mübtedanın hazfi güzel ve fasîhtir. İkincisi: Mübteda yine mahzuftur; {إِلاَّ لَهُ مَقَامٌ} ise mevsûfu hazfedilmiş sıfattır; haber ise bu durumda öne geçmiş olan car-mecrurdur. Takdiri: «Bizden hiçbir kimse yoktur ki onun bir makamı olmasın» şeklindedir. Zemahşerî şöyle demiştir: [Şairin] şu sözünde olduğu gibi mevsûfu hazfetmiş ve sıfatı onun yerine ikame etmiştir:
٣٨٢٦ - أنا ابنُ جَلا وطلاَّعُ الثَّنايا ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
3826 - Ben apaçık görünenin ve sarp tepeleri aşanın oğluyum... / .......................................
[وقوله] :
[Ve şairin şu sözü]:
٣٨٢٧ - تَرْمي بكفَّيْ كان مِنْ أَرْمى البَشَرْ ... ورَدَّه الشيخُ فقال: «ليس هذا مِنْ حَذْفِ الموصوفِ وإقامةِ الصفةِ مُقامَه؛ لأنَّ المحذوفَ مبتدأٌ، و {إِلاَّ لَهُ مَقَامٌ} خَبَرُه؛ ولأنه لا ينعقِدُ كلامٌ مِنْ قولِه:» وما منَّا أحد «، وقوله: {إِلاَّ لَهُ مَقَامٌ} مَحَطُّ الفائدةِ، وإنْ تُخُيِّل أن {إِلاَّ لَهُ مَقَامٌ مَّعْلُومٌ} في موضع الصفةِ فقد نَصُّوا على أنَّ» إلاَّ «لا تكونُ صفةً إذا حُذِف موصوفُها، وأنها فارقتْ» غير «إذا كانتْ صفةً في ذلك لتمكّنِ» غير «في الوصف وَعَدَمِ تمكُّنِ» إلاَّ «فيه، وجَعَل ذلك كقولِه:» أنا ابنُ جَلا «أي: أنا ابنُ رجلٍ جَلا، و» بكفَّيْ كان «أي: رجل كان، وقد عَدَّه النَّحْويون مِنْ أقبحِ الضَّرائِر [حيث حَذَفَ الموصوفَ والصفةُ جملةٌ لم تتقدَّمْها» مِنْ «بخلافِ قولِه» مِنَّا ظَعَنَ ومنَّا أقام «يريدون: مِنَّا فريقٌ ظَعَن، ومنَّا فريقٌ أقام] وقد تقدَّم نحوٌ من هذا في النساء عند قوله: {وَإِن مِّنْ أَهْلِ الكتاب إِلاَّ لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ} [النساء: ١٥٩] . وهذا الكلامُ وما بعده ظاهرُه أنه من كلامِ الملائكةِ. وقيل: مِنْ كلامِ رسول الله ﷺ. ومفعول» الصافُّون «و» المُسَبِّحون «يجوزُ أن يكونَ مُراداً أي: الصافُّون أقدامَنا أو أجنحتَنا، والمسبِّحون اللَّهَ تعالى وأنْ لا يُرادَ البتةَ أي: نحن مِنْ أهلِ هذا الفعلِ.
3827 - İnsanların en iyi ok atanlarından olan bir adamın iki eliyle fırlatır... / Ebû Hayyân bunu reddederek şöyle demiştir: «Bu, mevsûfun hazfedilip sıfatın onun yerine konulması kabilinden değildir; zira mahzuf olan şey mübtedadır, {إِلاَّ لَهُ مَقَامٌ} ise onun haberidir. Ayrıca «Bizden hiçbir kimse [yoktur]» sözüyle kelâm tamamlanamaz; {إِلاَّ لَهُ مَقَامٌ} kavli ise asıl faydanın (hükmün) odak noktasıdır. Şayet {إِلاَّ لَهُ مَقَامٌ مَّعْلُومٌ} “Mutlaka bilinen bir makamı vardır” ifadesinin sıfat konumunda olduğu hayal edilirse, dilciler mevsûfu hazfedildiğinde «إِلَّا» edatının sıfat olamayacağını açıkça belirtmişlerdir; «غَيْر» lafzının vasıf olmada kökleşmişliği, «إِلَّا» lafzının ise onda kökleşmemişliği sebebiyle, sıfat olduğu bu hususta «غَيْر» kelimesinden ayrılmıştır. Bunu, «أنا ابنُ جَلا» yani 'apaçık görünen bir adamın oğluyum' ve «بكفَّيْ كان» yani 'olan bir adamın iki eliyle' sözleri gibi kılmıştır ki nahivciler bunu en çirkin zaruretlerden saymışlardır [şöyle ki: Mevsûf hazfedilmiş olup sıfat, kendisinden önce «مِنْ» geçmeyen bir cümledir; «مِنَّا ظَعَنَ ومنَّا أقام» (Bizden bir grup göçtü, bir grup kaldı) sözünün aksine]. Bunun bir benzeri daha önce Nisâ sûresinde {وَإِن مِّنْ أَهْلِ الكتاب إِلاَّ لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ} [Nisâ: 159] “Kitap ehlinden hiçbiri yoktur ki ona iman edecek olmasın” kavlinde geçmişti. Bu sözün ve sonrasının zâhiri, meleklerin kelâmı olduğudur. Bir görüşe göre ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kelâmındandır. «الصَّافُّونَ» ve «الْمُسَبِّحُونَ» kelimelerinin mef'ûlünün kastedilmiş olması caizdir; yani: «Ayaklarımızı veya kanatlarımızı saf saf dizenleriz ve Allah Teâlâ'yı tesbih edenleriz» demektir; hiç kastedilmemiş olması da caizdir; yani: «Biz bu fiili yapanlardanız» demektir.
قوله: {إِنَّهُمْ لَهُمُ المنصورون} : تفسيرٌ للكلمة فيجوز أن لا يكونَ لها محلٌّ من الإِعراب، ويجوزُ أَنْ تكونَ خبرَ مبتدأ مضمر أو منصوبةً بإضمارِ فعل أي: هي أنَّهم لهم المنصورون، أو أعني بالكلمة هذا اللفظَ، ويكون ذلك على سبيلِ الحكايةِ؛ لأنَّك لو صَرَّحْتَ بالفعل قبلَها حاكياً للجملة بعده كان صحيحاً، كأنَّك قلت: عَنَيْتُ هذا اللفظ كما تقول: «كتبتُ زيدٌ قائمٌ» و «إنَّ زيداً لَقائمٌ» . وقرأ الضحَّاك «كلماتنا» جمعاً.
Yüce Allah'ın {إِنَّهُمْ لَهُمُ المنصورون} “Şüphesiz onlar mutlak galip geleceklerdir” kavli: «Kelime» lafzının tefsiridir; dolayısıyla irabtan mahalli olmaması caiz olduğu gibi, gizli bir mübtedanın haberi olması yahut gizli bir fiil ile mansub olması da caizdir; yani: «O [kelime], onların galip gelecekleridir» yahut «Bu kelime ile şu lafzı kastediyorum» demektir. Bu da hikâye yoluyla olur; zira ondan önce sonraki cümleyi hikâye eden bir fiili açıkça zikretseydin doğru olurdu; sanki: «Şu lafzı kastettim» demişsin gibidir, nitekim «كتبتُ زيدٌ قائمٌ» (Zeyd ayaktadır [cümlesini] yazdım) ve «إنَّ زيداً لَقائمٌ» dersin. Dahhâk çoğul olarak «كَلِمَاتُنَا» şeklinde okumuştur.
قوله: {نَزَلَ بِسَاحَتِهِمْ} : العامَّةُ على «نَزَلَ» مبنياً للفاعلِ، وعبد الله ببنائه للمفعولِ، والجارُّ قائمٌ مقامَ فاعِله. والسَّاحةُ: الفِناءُ الخالي مِن الأبنية، وجَمْعُها سُوْحٌ فألفُها عن واوٍ، فتُصَغَّرُ على سُوَيْحَة. قال الشاعر:
Yüce Allah'ın {نَزَلَ بِسَاحَتِهِمْ} “Yurtlarına indiği zaman” kavli: Cumhur etken fiil olarak «نَزَلَ» şeklinde okumuştur. Abdullah [b. Mes'ûd] ise edilgen olarak «نُزِلَ» şeklinde okumuştur; car-mecrur nâib-i fâil makamına kâimdir. es-Sâha (السَّاحَة): Binalardan arındırılmış boş avludur; çoğulu 'sûh' (سُوح) gelir, dolayısıyla elifi vâv'dan dönüşmüştür ve 'süveyha' (سُوَيْحَة) şeklinde ism-i tasgiri yapılır. Şair şöyle demiştir:
٣٨٢٨ - فكان سِيَّانِ أَنْ لا يَسْرَحُوا نَعَماً ... أو يَسْرَحُوه بها واغْبَرَّت السُّوحُ
3828 - Davarları otlağa salmamaları ile / Orada otlağa salıp avluların toza bulanması onlar için bir oldu.
وبهذا يتبيَّنُ/ ضَعْفُ قولِ الراغب: إنها مِنْ ذواتِ الياءِ؛ حيث عَدَّها في مادة «سيح» ثم قال: «السَّاحة: المكانُ الواسعُ. ومنه ساحةُ الدار. والسَّائحُ: الماءُ الجاري في الساحة. وساحَ فلانٌ في الأرضِ: مَرَّ مَرَّ السَّائح،
Bununla Râgıb'ın, bu kelimenin yâ'lılardan olduğuna dair görüşünün zayıflığı ortaya çıkmaktadır; nitekim o kelimeyi «سيح» maddesinde saymış, sonra şöyle demiştir: «es-Sâha: Geniş mekândır. Evin avlusu (sâhatu'd-dâr) ifadesi de bundandır. es-Sâih: Düzlükte/meydanda akan sudur. 'Filan kişi yeryüzünde dolaştı' (ساحَ فلانٌ في الأرضِ) ifadesi: Akan suyun akışı gibi akıp geçti [demektir],
ورجلٌ سائحٌ وسَيَّاح» انتهى. ويُحتمل أَنْ يكونَ لها مادتان، لكنْ كان ينبغي أن يذكرَ: ما هي الأشهرُ، أو يذكرَهما معاً. وحُذِفَ مفعولُ «أبْصر» الثاني: إمَّا اختصاراً لدلالةِ الأولِ عليه، وإمَّا اقتصاراً. والمخصوصُ بالذمِّ محذوفٌ أي: صباحُهم.
ve 'sâih' (seyyah/gezgin) ve 'seyyâh' adam denilir.» [Râgıb'ın sözü] bitti. Kelimenin iki ayrı kökten gelmiş olması da muhtemeldir; fakat daha meşhur olanının hangisi olduğunu zikretmesi veya ikisini birlikte zikretmesi gerekirdi. «أَبْصِرْ» fiilinin ikinci mef'ûlü hazfedilmiştir: Ya birincinin ona delâlet etmesinden ötürü ihtisar yoluyla ya da iktisar yoluyladır. Zemm fiilinin mahsûsu (yerilen şey) mahzuftur; yani: «Onların sabahı [ne kötüdür]» takdirindedir.
قوله: {رَبِّ العزة} : أُضيف الربُّ إلى العزَّةِ لاختصاصه بها، كأنه قيل: ذو العزَّة كما تقول: صاحبُ صِدْقٍ لاختصاصِه به. وقيل: المرادُ العزَّةُ المخلوقةُ الكائنةُ بين خَلْقِه. ويترتَّبُ على القولين مسألةُ اليمين. فعلى الأول ينعقدُ بها اليمينُ؛ لأنها صفةٌ من صفاتِه تعالى بخلاف الثاني، فإنه لا ينعقدُ بها اليمينُ.
Yüce Allah'ın {رَبِّ العزة} “İzzet Rabbi” kavli: 'Rab' lafzı izzete, ona mahsus olması sebebiyle izafe edilmiştir; sanki: «İzzet sahibi» denilmiş gibidir, nitekim ona mahsus olması sebebiyle «doğruluk sahibi» (sâhibu sıdk) dersin. Bir görüşe göre murad, mahlukatı arasında var olan yaratılmış izzettir. İki görüşe bağlı olarak yemin meselesi ortaya çıkar. Birinci görüşe göre bununla yemin münakit olur (bağlayıcı hale gelir); zira izzet Allah Teâlâ'nın sıfatlarından bir sıfattır; ikinci görüşün aksine, onunla yemin münakit olmaz.