يعني أنَّ حبَّها كان صغيراً قليلاً فآل إلى العِظَم، كما يَؤُول السَّقْبُ إلى الكِبَر. ثم قد يُطْلق على العاقبةِ والمَرَدِّ، لأنَّ الأمرَ يَصِير إليهما.
Yani onun aşkı küçük ve az idi, tıpkı deve yavrusunun büyümeye doğru evrilmesi gibi büyümeye doğru evrildi (döndü). Sonra [bu kelime], işin varacağı yer bunlar olduğu için «âkıbet» ve «merad» (varış/sonuç) anlamında da kullanılır.
والثاني: أنه مشتقٌ من: الإِيالة وهي السياسة. تقول العرب: «قد إلْنا وإيل علينا» أي: سُسْنا وساسَنا غيرُنا، وكأنَّ المؤوِّلَ للكلامِ سائِسُه والقادرُ عليه وواضعُه موضعَه، نُقل ذلك عن النضر بن شميل. وفَرَّق النَاس بين التأويل والتفسير في الاصطلاح: بأن التفسيرَ مقتصَرٌ به على ما لا يُعْلم إلا بالتوقيف كأسباب النزول ومدلولاتِ الألفاظ، وليس للرأي فيه مَدْخَلٌ، والتأويل يجوز لمَنْ حَصَلَتْ عنده صفاتُ أهلِ العلم وأدواتٌ يَقْدِرُ أن يتكلَّم بها إذا رَجَع بها إلى أصولٍ وقواعدَ.
İkincisi: Siyaset/yönetmek anlamına gelen «el-iyâle» (الإِيالة) kelimesinden türemiş olmasıdır. Araplar: «Kad ilnâ ve île aleynâ» derler; yani 'yönettik ve başkası tarafından yönetildik' demektir. Sanki sözü tevil eden kişi, onu sevk ve idare eden, ona güç yetiren ve onu layık olduğu yere koyan kimsedir; bu görüş Nadr b. Şümeyl'den nakledilmiştir. İlim ehli ıstılahta tevil ile tefsir arasını şöyle ayırmıştır: Tefsir, esbâb-ı nüzul ve lafızların medlûlleri gibi sadece semâ/nakil yoluyla bilinen şeylerle sınırlıdır ve onda re'yin (şahsi ictihadın) yeri yoktur. Tevil ise, ilim ehlinin vasıflarını ve aletlerini elde etmiş, bunları asıllara ve kurallara dayandırdığı takdirde söz söylemeye muktedir olan kimse için caizdir.
وقوله: {والراسخون} يجوز فيه وجهان، أحدُهما: أنه مبتدأ والوقفُ على الجلالة المعظمة، وعلى هذا فالجملةُ من قوله: «يقولون» خبرُ المبتدأ. والثاني: أنهم منسوقونٌ على الجلالةِ المعظمةِ، فيكونون داخلين في علم التأويل. وعلى هذا فيجوز في الجملةِ القولية وجهان، أحدُهما: أنها حالٌ أي: يعلمون تأويلَه حالَ كوِنهم قائلين ذلك، والثاني: أن تكون خبرَ مبتدأٍ مضمرٍ أي: هم يقولون.
{والراسخون} “İlimde derinleşenler” ifadesinde iki vecih caizdir: Birincisi: Mübteda olmasıdır ki bu durumda vakıf lafza-i celâl üzerinde yapılır. Buna göre «yekûlûne» ifadesinden oluşan cümle mübtedanın haberidir. İkincisi: Lafza-i celâle ma'tûf olmasıdır; bu durumda tevil ilmine dâhil olurlar. Buna göre ise söz bildiren [yekûlûne] cümlesinde iki vecih caizdir: Birincisi: Hâl olmasıdır, yani 'bunu söyler oldukları halde onun tevilini bilirler' demektir. İkincisi: Gizli bir mübtedanın haberi olmasıdır, yani 'onlar söylerler' (hüm yekûlûne) takdirindedir.
والرُّسوخ: الثُبوتُ والاستقرار ثبوتاً متمكِّناً فهو أخصُّ من مطلقِ الثبات قال الشاعر:
Rusûh (الرُّسوخ); sağlam bir şekilde sabit ve müstakar olmak demektir, dolayısıyla mutlak sebâttan (ثبات) daha özeldir. Şair şöyle demiştir:
١١٦٨ - لقد رَسَخَتْ في القلبِ مني مودَّةٌ ... لِلَيْلَى أَبَتْ آياتُها أَنْ تُغَيَّرا
1168 - Kalbimde Leylâ'ya öyle bir sevgi kök saldı ki ... Onun izleri değişip silinmeye direndi.
و {آمَنَّا بِهِ} في محلِّ نصب بالقول، و «كل» مبتدأٌ، أي كله أو كلٌّ منه، والجارُّ بعده خبرهُ، والجملةُ نصبٌ بالقول أيضاً.
{آمَنَّا بِهِ} “Ona inandık” kavli, kavil [fiili] sebebiyle nasb mahallindedir. «Küllün» (كُلٌّ) mübtedadır; yani 'hepsi' veya 'ondan her biri' demektir. Kendisinden sonra gelen car [ve mecrur] ise onun haberidir; bu cümle de yine kavil [fiili] sebebiyle nasb mahallindedir.
قوله تعالى: {لاَ تُزِغْ قُلُوبَنَا} : العامَّةُ على ضَمِّ حرفِ المضارعة من: أزاغ يُزيغ. و «قلوبَنا» مفعول به. وقرأ أبو بكر وابن فايد والجراح «لا تَزِغ قلوبُنا» بفتح التاء ورفع «قلوبنا» ، وقرأه بعضهم كذلك إلا أنه بالياء من تحت، وعلى القراءتين فالقلوب فاعلٌ بالفعل المنهيِّ عنه،
Cenâb-ı Hakk'ın {لاَ تُزِغْ قُلُوبَنَا} “Kalplerimizi saptırma” kavlinde: Genel kıraat ehli «ezâga-yüzîgu» fiilinden muzâraat harfinin zammesiyle [tüzig] okumuştur. «Kulûbenâ» ise mef'ûlün bihtir. Ebû Bekir, İbn Fâid ve el-Cerrâh ise te harfinin fethası ve «kulûbünâ» kelimesinin ref'i ile «lâ tezig kulûbünâ» şeklinde okumuşlardır. Bazıları da bu şekilde ancak te yerine alttan iki noktalı ye ile [lâ yezig] okumuştur. Bu iki kıraate göre «el-kulûb» nehyedilen fiilin failidir.
والتذكير والتأنيث باعتبار تأنيثِ الجمعِ وتذكيرِه، والنهيُ في اللفظ للقلوب، وفي المعنى دعاءٌ لله تعالى، أي: لا تُزِغْ قلوبَنا فَتَزيغَ، فهو من باب «لا أُرَيَنَّك هَهنا» وقولِ النابغة:
Müzekker ve müennes kılınması ise cemi lafzının müennes ve müzekker kabul edilmesine göredir. Nehiy lafızda kalplere yönelik olsa da anlamda Allah Teâlâ'ya bir duadır; yani 'kalplerimizi saptırma ki sapmasınlar' demektir. Bu, «lâ üreyenneke hâhünâ» (Seni burada görmeyeyim) sözü ve en-Nâbiga'nın şu beyti kabilindendir:
١١٦٩ - لا أَعْرِفَنْ رَبْرَباً حُوراً مَدامِعُها ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
1169 - Göz pınarları ahu gözlü ceylan sürüsü [gibi olanları burada] görmeyeyim ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
قوله: {بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنَا} «بعد» منصوبٌ ب «لا تُزِغْ» و «إذ» هنا خَرَجَتْ عن الظرفيةِ للإِضافةِ إليها، وقد تقدَّم أنَّ تصرُّفَها قليلَ، وإذا خرجت عن الظرفية فلا يتغَّيرُ حكمُها من لزومِ إضافتها إلى الجملة بعدها كما لم يتغير غيرُها من الظروف في هذا الحكمِ، ألا ترى إلى قوله: {هذا يَوْمُ يَنفَعُ} [المائدة: ١١٩] و {يَوْمَ لاَ تَمْلِكُ} [الانفطار: ١٩] في قراءة من رفع «يوم» في الموضعين، وقول الآخر:
Âyetteki {بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنَا} “Bizi hidayete erdirdikten sonra” ifadesinde «ba'de» lafzı «lâ tüzig» fiili ile mansuptur. «İz» burada kendisine izâfe yapıldığı için zarfiyetten çıkmıştır. Onun tasarrufunun az olduğu daha önce geçmişti. Zarfiyetten çıktığında, kendisinden sonraki cümleye izâfe edilme zorunluluğu hükmü -tıpkı diğer zarflarda bu hükmün değişmediği gibi- değişmez. Her iki yerde «yevm» kelimesini ref ile okuyanların kıraatindeki: {هذا يَوْمُ يَنفَعُ} [el-Mâide: 119] “Bu, [doğrulara doğruluklarının] fayda vereceği gündür” ve {يَوْمَ لاَ تَمْلِكُ} [el-İnfitâr: 19] “[Hiçbir kimsenin bir kimseye] güç yetiremeyeceği gündür” kavillerini ve diğer şairin şu sözünü görmez misin:
١١٧٠ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... . . . . على حينِ الكرامُ قليلُ
1170 - . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... Kerem sahibi insanların az olduğu bir zamanda,
[وقوله] :
[Ve şairin şu sözünü]:
١١٧١ - على حينِ مَنْ تَلْبَثْ عليه ذَنُوبُه ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
1171 - Günahı peşini bırakmayan kimsenin bulunduğu bir zamanda ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
[وقوله] :
[Ve şairin şu sözünü]:
١١٧٢ - على حينِ عاتَبْتُ المشيبَ على الصِّبا ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
1172 - Gençlik sebebiyle saç ağarmasını kınadığım bir zamanda ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
[وقوله] :
[Ve şairin şu sözünü]:
١١٧٣ - ألا ليت أيامَ الصفاءِ جديدُ ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
1173 - Ah keşke o saf ve temiz günler yeniden gelse ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
كيف خرجَتْ هذه الظروفُ من النَّصبِ إلى الرفعِ والجرِّ والنصبِ ب «ليت» ومع ذلك هي مضافةٌ للجملِ التي بعدها.
Görüldüğü üzere bu zarflar nasb halinden ref'e, cerre ve «leyte» ile nasba geçtikleri halde kendilerinden sonraki cümlelere muzaf olmaya devam etmişlerdir.
قوله: {وَهَبْ} الهِبَةُ: العَطِيَّةُ، حُذِفَتْ فاؤها لِما تقدَّم في «عِدة» ونحوِها، كان حقُّ عينِ المضارع فيها كسرَ العين منه، إلا أنَّ ذلك مَنَعه كونُ العينِ حرفَ حلق، فالكسرةُ مقدرةٌ. فلذلك اعتُبِرت تلك الكسرةُ المقدرة، فحُذِفَت لها الواو، وهذا نحو: يَضَع ويَسَع لكونِ اللامِ حرفَ حلق. ويكون «هَبْ» فعلَ أمرِ بمعنى ظُنَّ، فيتعدَّى لمفعولين كقوله:
Âyetteki {وَهَبْ} “Ve bağışla” kavlinde geçen hibe; bağış/ihsan demektir. Daha önce «'ıdetün» ve benzerlerinde geçtiği üzere fâ'ul-fiili hazfedilmiştir. Muzârisinde aynul-fiilinin hakkı kesre olması idi; ancak aynul-fiilinin boğaz harfi olması buna engel olmuş, bu yüzden kesre takdir edilmiştir. İşte bu takdir edilen kesre dikkate alınarak [fâ'ul-fiili olan] vâv hazfedilmiştir; bu durum lamel-fiilinin boğaz harfi olması sebebiyle «yeda'u» (يَضَع) ve «yesa'u» (يَسَع) fiilleri gibidir. «Heb» (هَبْ), 'zannet/say' anlamında bir emir fiili de olabilir; bu takdirde şu beyitte olduğu gibi iki mef'ûle geçişli olur:
١١٧٤ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... وإلاَّ فَهَبْنِي أمرَأً هالِكاً
1174 - . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... Aksi takdirde beni helak olmuş bir kimse say.
وحينئذ لا تتصرَّفُ. ويقال أيضاً: «وَهَبَني اللهُ فداكَ» أي: جَعَلَني، ولا تتصرَّفُ أيضاً عن الماضي بهذا المعهنى.
Bu durumda [emir sigasından başka bir kalıba] çekilmez (gayr-i mutasarrıf olur). Yine «Vehebenillâhu fidâke» yani 'Allah beni sana feda kılsın' denilir; bu anlamda kullanıldığında da mazi dışındaki kalıplara çekilmez.
قوله: {مِن لَدُنْكَ} متعلق ب «هَبْ» ، ولَدُنْ: ظرف وهي لأولِ غايةِ زمانٍ أو مكان أو غيرهما من الذوات نحو: مِنْ لَدُن زيد، فليست مرادفةً ل «عند» بل قد تكون بمعناها، وبعضُهم يقيِّدها بظرف المكان، وتُضاف لصريح الزمان، قال:
{مِن لَدُنْكَ} “Kendi katından” kavli «heb» fiiline müteallıktır. «Ledün» (لَدُنْ) bir zarftır; zamanın, mekânın veya «min ledün Zeydin» (Zeyd'in yanından/katından) örneğinde olduğu gibi zâtların başlangıç gayesi/sınırı içindir. Dolayısıyla «'ınde» (عِنْدَ) ile tam eşanlamlı değildir, ancak bazen onun anlamında gelebilir. Bazıları onu mekân zarfı ile sınırlandırmıştır; sarih zamana da izâfe edilir. Şair şöyle demiştir:
١١٧٥ - تَنْتَهِضُ الرِّعْدة في ظُهَيْري ... من لَدُنِ الظُّهْرِ إلى العُصَيْرِ
1175 - Sırtımda bir titreme baş gösterir ... Öğle vaktinden ikindiciğe kadar.
ولا تُقْطَعُ عن الإِضافةَ بحالٍ، وأكثرُ ما تضافُ إلى المفرداتِ، وقد تُضَافُ إلى «أن» وصلتها لأنهما بتأويلِ مفردٍ قال:
«Ledün» kelimesi hiçbir surette izâfetten kesilmez (muzaf olmadan kullanılmaz). Çoğunlukla müfred lafızlara izâfe edilir; bazen de müfred tevilinde oldukları için «en» edatına ve sılasına izâfe edilir. Şair şöyle demiştir:
١١٧٦ - وُلِيْتَ فلم تَقْطَعْ لدُنْ أَنْ وَليْتَنَا ... قرابةَ ذي قُرْبى ولا حَقَّ مُسْلِمِ
1176 - Başa geçtin ve bizi yönettiğinden beri ne bir akrabanın bağını kestin ne de bir Müslümanın hakkını.
أي: لدنْ ولايتك إيانا، وقد تُضَاف إلى الجملةِ الاسمية كقوله:
Yani: 'Bizi yönetmenden bu yana' demektir. Şairin şu sözünde olduğu gibi isim cümlesine de izâfe edilebilir:
١١٧٧ - تَذَكَّرُ نُعْماه لَدُنْ أنتَ يافعٌ ... إلى أنتَ ذو فَوْدَيْنِ أبيضَ كالنسرِ
1177 - Büyüyüp delikanlı olduğun andan ... Saçının iki yanı akbaba gibi ağarıncaya kadarki nimetlerini hatırla.
وقد تُضاف للفعلية كقوله:
Şairin şu sözünde olduğu gibi fiil cümlesine de izâfe edilebilir:
١١٧٨ - لَزِمْنا لَدُنْ سالَمْتُمونا وفاقَكم ... فلايكُ منكمْ للخِلافِ جُنوحُ
1178 - Bizimle barış yaptığınızdan beri sizinle uzlaşmaya bağlı kaldık ... Artık sizden ayrılığa bir meyil olmasın.
وقال آخر:
Bir başkası da şöyle demiştir:
١١٧٩ - صريعُ غوانٍ رَاقَهُنَّ ورُقْنَه ... لدُنْ شَبَّ حتى شابَ سودَ الذوائبِ
1179 - O, güzellerin gönlünü çeldiği ve güzellerin de kendisini büyülediği bir aşk vurgunudur; ... Gençliğe adım attığından kara saçları ağarıncaya dek.
وفيها لغتان: الإِعراب وهي لغةُ قيس. وبها قرأ أبو بكر عن عاصم: «مِنْ لَدُنهِ» بجر النون، وقوله:
Bu kelimede iki lügat vardır: Mu'reb olması ki bu Kays kabilesinin lehçesidir. Ebû Bekir'in Âsım'dan naklettiği kıraat bu lehçeye dayanır: Nûn'un cerri ile «min ledünihi» ve şairin şu mısraı:
١١٨٠ - من لَدْنِ الظهرِ إلى العُصَيْرِ ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
1180 - Öğle vaktinden ikindiciğe kadar ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
ولا تخلوا مِنْ «مِنْ» غالبا، قاله ابن جني. ومِنْ غير الغالب ما تقدَّم من قوله «لَدُنْ أَنت يافع» «لَدُنْ سالمتمونا» . وإنْ وقع بعدها لفظُ «غدوة» خاصةً جاز نصبُها ورفعُها، فالنصبُ على خبرِ كان أو التمييزِ، والرفعُ على إضمار «كان» التامةِ، ولولا هذا التقديرُ لَزم إفرادِ «لَدُنْ» عن الإِضافة، وقد تقدَّم أنه لا يجوزُ، فَمِنْ نَصْبِ «غدوة» قولُه:
İbn Cinnî'nin belirttiğine göre bu kelime çoğunlukla «min» (مِنْ) harf-i cerinden ayrılmaz. Galip olmayana örnek ise daha önce geçen «ledün ente yâfi'un» ve «ledün sâlemtümûnâ» ifadeleridir. Şayet bundan sonra özellikle «gadvete» (غدوة) lafzı gelirse hem nasbı hem de ref'i caizdir; nasbı «kâne»nin haberi veya temyiz olmasına, ref'i ise tam olan «kâne» fiilinin takdir edilmesine dayanır. Bu takdir olmasaydı «ledün»ün izâfetten soyutlanması gerekirdi; oysa bunun caiz olmadığı daha önce geçmişti. «Gadvete» lafzının nasbına şairin şu sözü örnektir:
١١٨١ - وما زال مُهْرِي مَزْجَرَ الكلبِ منهم ... لَدُنْ غدوةً حتى دَنَتْ لغروبِ
1181 - Tayım onlara karşı köpek kovar gibi direnmeyi sürdürdü, ... Sabah vaktinden [güneş] batmaya yaklaşıncaya dek.
واللغةُ المشهورةُ بناؤُها، وسببُه شَبَهُها بالحَرْف في لزومِ استعمالٍ واحد، وامتناعَ الإِخبار بها بخلافِ عند ولدى، فإنهما لا يَلْزَمان استعمالاً واحداً، إذ يكونان فَضْلةً وعُمْدةً وغايةً وغيرَ غاية بخلاف «لَدُن» . وقال بعضهم: «عِلَّةُ بنائِها كونُها دالةً على الملاصَقَةِ صفةً ومختصةً بها بخلافِ» عند «فإنها لا تدلُّ على الملاصقةِ، فصارَ فيها مَعنًى لا يَدُلُّ عليه الظرفُ، بل هو من قبيلِ ما يَدُلُّ عليه الحرفُ، فكأنها مُضَمَّنةٌ معنى حرفٍ، كانَ مِنْ حقِّه أن يُوضَعَ لذلك فَلم يُوْضَعْ، كما قالوا في اسم الإِشارة.
Meşhur lügate göre ise mebnîdir; mebnî olmasının sebebi, tek bir kullanımda sabit kalması ve kendisiyle haber verilmesinin caiz olmaması yönüyle harfe benzemesidir. Zira «'ınde» ve «ledâ» bunun aksinedir; çünkü onlar tek bir kullanıma bağlı kalmazlar, bazen fazlalık (fadla), bazen temel öge (umde), bazen gaye ve bazen de gaye dışı olabilirler; oysa «ledün» böyle değildir. Bazıları şöyle demiştir: «Mebnî olmasının illeti, 'ınde lafzının aksine, bir sıfat olarak bitişikliğe (mülâsakaya) delalet etmesi ve buna tahsis edilmiş olmasıdır; zira 'ınde bitişikliğe delalet etmez. Böylece zarfın tek başına delalet etmediği, bilakis harfin delalet ettiği kabilinden bir mana bu kelimede hâsıl olmuştur; sanki kendisi için konulması gerektiği halde konulmamış olan bir harfin manasını tazammun etmiştir, nitekim ism-i işarette de böyle söylemişlerdir.»
واللغتان المذكورتان من الإِعراب والبناء مختصتان ب» لدن «المفتوحةِ اللامِ المضمومةِ الدالِ، الواقعِ آخرَها نونٌ، وأمَّا بقيةُ لغاتها على ما سنذكره
Zikredilen mu'reb ve mebnî olma lügatleri; lâm harfi fethalı, dâl harfi zammeli ve sonunda nûn bulunan «ledün» lafzına hastır. Zikredeceğimiz diğer lehçelerine gelince:
فإنها مبنيةٌ عند جميع العرب. وفيها عشرُ لغات: الأولى وهي المشهورة، ولدَن ولدِن بفتح الدال وكسرِها، ولَدْن ولُدْن بفتح اللام، وضمها مع سكونِ الدال وكسر النون، ولُدْنَ بالضم والسكون وفتح النون، ولَدْ ولُدْ بفتح اللام وضمها مع سكون الدال، ولَدُ بفتح اللام وضم الدال ولَتْ بإبدال الدالِ تاء ساكنة، ومتى أُضيفت المحذوفةُ النونِ إلى ضميرٍ وَجَبَ رَدُّ النونِ.
Bütün Arapların nezdinde mebnîdirler. Bu kelimede on lügat vardır: Birincisi meşhur olandır; [ikinci ve üçüncüsü] dâl harfinin fethası ve kesresiyle «leden» ve «ledin»; [dördüncü ve beşincisi] lâm'ın fethası ve zammesiyle birlikte dâl'ın sükûnu ve nûn'un kesresiyle «ledni» ve «lüdni»; [altıncısı] dâl'ın zammesi ve sükûn ile nûn'un fethasıyla «lüdne»; [yedinci ve sekizincisi] lâm'ın fethası ve zammesiyle birlikte dâl'ın sükûnuyla «led» ve «lüd»; [dokuzuncusu] lâm'ın fethası ve dâl'ın zammesiyle «ledü»; [onuncusu ise] dâl harfinin sakin bir te harfine dönüştürülmesiyle «let» şeklindedir. Nûn harfi hazfedilmiş olanlar bir zamire izâfe edildiğinde nûn harfinin geri getirilmesi vaciptir.
قوله: {أَنْتَ الوهاب} يُحْتمل أن تكونَ مبتدأً وأَنْ تكونَ ضميرَ الفصلِ وأن تكون تأكيداً لاسمِ» إنَّ «.
{أَنْتَ الوهاب} “Sen, evet Sen çokça bağışta bulunansın” kavlinde [ente lafzının] mübteda olması, fasıl zamiri olması ve «inne»nin ismini tekit etmesi muhtemeldir.
قوله تعالى: {جَامِعُ الناس} : قرأ أبو حاتم: «جامعٌ الناسَ» بالتنوينِ والنصبِ.
Cenâb-ı Hakk'ın {جَامِعُ الناس} “İnsanları toplayacaksın” kavlinde: Ebû Hâtim tenvin ve nasb ile «câmiun en-nâse» şeklinde okumuştur.
و {لِيَوْمٍ} اللامُ للعلة أي: لجزاءِ يوم، وقيل: هي بمعنى في، ولم يُذْكَرْ المجموعُ لأجلهِ. و {لاَّ رَيْبَ} صفةٌ ليوم، فالضميرُ في «فيه» عائدٌ عليه. وأبعد مَنْ جَعَلَه عائداً على الجمعِ المدلولِ عليه بجامعٍ، أو على الجزاءِ المدلولِ عليه بالمعنى أو على العَرْض.
{لِيَوْمٍ} “Bir güne” ifadesindeki lâm illet içindir; yani 'bir günün cezalandırması için' demektir. [Lâm'ın] «fî» manasında olduğu da söylenmiştir; uğruna toplanılan şey zikredilmemiştir. {لاَّ رَيْبَ} “Şüphe olmayan” kısmı «yevm» kelimesinin sıfatıdır; «fîhi»deki zamir ona döner. Bu zamiri «câmi'» lafzının delalet ettiği toplama (cem') işlemine veya mananın delalet ettiği cezalandırmaya yahut [hesap için] arza döndüren kimse uzak bir ihtimale gitmiştir.
قوله: {إِنَّ الله لاَ يُخْلِفُ الميعاد} يجوزُ أن يكونَ من تمامِ حكاية قولِ الراسخين فيكونَ التفاتاً من خطابهِم للباري تعالى بغير الخطاب إلى الإِتيانِ بالاسمِ الظاهرِ دلالةً على تَعْظِيمه، ويجوزُ أن يكونَ مستأنفاً من كلام اللهِ فلا التفاتَ حينئذٍ، والميعادُ: مصدرٌ، وياؤُه عن واو لانكسار ما قبلَها كميِقات.
{إِنَّ الله لاَ يُخْلِفُ الميعاد} “Şüphesiz Allah vaadinden caymaz” kavli, ilimde derinleşenlerin sözünün aktarımının devamı olabilir; bu takdirde hitap tarzından Yüce Yaratıcı'yı ta'zim amacıyla zâhir isim zikretmeye bir iltifat sanatı olur. Bu cümlenin Allah'ın kelâmından müste'nef (yeni bir başlangıç) olması da caizdir ki o zaman iltifat bulunmaz. «Mî'âd» bir masdardır; kendisinden önceki harf kesreli olduğu için «mîkât» kelimesinde olduğu gibi ye harfi vâv'dan dönüşmüştür.
قوله تعالى: {لَن تُغْنِيَ} : العامَّةُ على «تُغْني» بالتاء من
Cenâb-ı Hakk'ın {لَن تُغْنِيَ} “Fayda vermeyecektir” kavlinde: Genel kıraat ehli
فوق مراعاةً لتأنيث الجمع. وقرأ الحسن وأبو عبد الرحمن بالياء مِنْ تحتِ بالتذكيرِ على الأصل، وسَكَّن الحسن ياء «تُغْني» استثقالاً للحركةِ على حرفِ العلة. وذهاباً به مذهبَ الألف، وبعضُهم يَخُصُّ هذا بالضرورةِ.
ceminin müennesliğini gözeterek üstten iki noktalı te ile «tügniye» şeklinde okumuştur. Hasen ve Ebû Abdirrahmân ise asıl olan müzekkerliği gözeterek alttan iki noktalı ye ile [len yügniye] okumuşlardır. Hasen, illet harfi üzerindeki harekeyi ağır bularak ve elifin kuralına kıyas ederek «tügnî» fiilinin ye harfini sakin kılmıştır. Bazı dilciler bu [harekeyi düşürme] durumunu şiir zaruretine has kılar.
قوله: {مِّنَ الله} في «من» هذه أربعة أوجه: أحدها: أنها لابتداءِ الغاية مجازاً أي: مِنْ عذاب الله وجزائه. الثاني: أنها بمعنى عند، قال أبو عبيدة: هي بمعنى عند كقوله: {أَطْعَمَهُم مِّن جُوعٍ وَآمَنَهُم مِّنْ خَوْفٍ} [قريش: ٤] أي: عندَ جوع وعند خوف، وهذا ضعيفٌ عند/ النحويين.
{مِّنَ الله} “Allah'tan [gelecek olana karşı]” kavlindeki «min» edatında dört vecih vardır: Birincisi: Mecazen gayenin başlangıcı içindir; yani 'Allah'ın azabından ve cezasından [hiçbir şeyi savamaz]' demektir. İkincisi: «'Inde» (katında/nezdinde) manasında olmasıdır; Ebû Ubeyde, tıpkı {أَطْعَمَهُم مِّن جُوعٍ وَآمَنَهُم مِّنْ خَوْفٍ} [Kureyş: 4] “Onları açlık karşısında doyurdu ve korku karşısında emniyete kavuşturdu” kavlindeki gibi açlık anında ve korku anında manasına geldiğini söylemiştir; fakat bu görüş nahivcilere göre zayıftır.
الثالث: أنها بمعنى بدل. قال الزمخشري: «قوله» من الله مثلُ قوله: {إَنَّ الظن لاَ يُغْنِي مِنَ الحق شَيْئاً} [يونس: ٣٦] ، والمعنى: لن تغني عنهم من رحمة الله أو من طاعته شيئاً أي: بدلَ رحمتِه وطاعته وبدلَ الحق، ومنه «ولا يَنْفع ذا الجَدِّ منك الجَدُّ» أي: لا ينفعَهُ جَدُّه وحَظُّه من الدنيا بدلك، أي: بدلَ طاعتِك وما عندَك، وفي معناه قولُه تعالى: {وَمَآ أَمْوَالُكُمْ وَلاَ أَوْلاَدُكُمْ بالتي تُقَرِّبُكُمْ عِندَنَا زلفى} [سبأ: ٣٧] ، وهذا الذي ذَكَره من كونِها بمعنى «بدل» جمهورُ النحاة يَأْباه، فإنَّ عامَّة ما أورده مجيزُ ذلك بتأولُه الجمهور، فمنه قولُه:
Üçüncüsü: «Bedel» (yerine) manasında olmasıdır. Zemahşerî şöyle demiştir: «'Minellâh' ifadesi, {إَنَّ الظن لاَ يُغْنِي مِنَ الحق شَيْئاً} [Yûnus: 36] 'Şüphesiz zan, haktan hiçbir şeyin yerini tutmaz' kavli gibidir. Anlamı ise: Allah'ın rahmetinden veya O'na itaatten hiçbir şeyi onların yerine tutamaz; yani O'nun rahmetinin, itaatinin ve hakkın yerini alamaz demektir. 'Vela yenfeu zel-ceddi minkel-ceddü' (Hiçbir zengine zenginliği senin yerine/katında fayda vermez) hadisi de bu kabildendir; yani onun zenginliği ve dünyalıktaki nasibi, senin yerine -yani senin itaatinin ve katındakilerin yerine- kendisine bir fayda sağlamaz. Cenâb-ı Hakk'ın: {وَمَآ أَمْوَالُكُمْ وَلاَ أَوْلاَدُكُمْ بالتي تُقَرِّبُكُمْ عِندَنَا زلفى} [Sebe': 37] 'Sizi huzurumuzda [bize] yaklaştıracak olan mallarınız ve evlatlarınız değildir' kavli de bu manadadır.» Zemahşerî'nin onun «bedel» anlamında olduğunu zikretmesini nahivcilerin cumhuru reddeder; zira bunu caiz gören kimsenin delil getirdiği nakillerin genelini cumhur tevil etmiştir. Şairin şu sözü bu kabildendir:
١١٨٢ - جاريةٌ لم تأْكِلِ المُرَقَّقا ... ولم تَذُقْ من البقولِ الفُسْتقا
1182 - Yufka ekmeği yememiş ... Sebzeler yerine fıstığı tatmamış bir cariye.
وقول الآخر:
Diğerinin şu sözü:
١١٨٣ - أخذوا المَخَاضَ من الفصيلِ غُلُبَّةً ... ظُلْماً ويُكتبُ للأميرِ أَفِيلا
1183 - Sütten kesilmiş deveyi sütten kesilmemiş sıpa yerine zorla, zulümle aldılar ... Emire ise kayda küçük deve diye geçirilir.
وقال تعالى: {وَلَوْ نَشَآءُ لَجَعَلْنَا مِنكُمْ مَّلاَئِكَةً} [الزخرف: ٦٠] {أَرَضِيتُمْ بالحياة الدنيا مِنَ الآخرة} [التوبة: ٣٨] .
Cenâb-ı Hak da şöyle buyurmuştur: {وَلَوْ نَشَآءُ لَجَعَلْنَا مِنكُمْ مَّلاَئِكَةً} [ez-Zuhruf: 60] “Eğer dileseydik sizin yerinize melekler yaratırdık”, {أَرَضِيتُمْ بالحياة الدنيا مِنَ الآخرة} [et-Tevbe: 38] “Ahiret yerine dünya hayatına mı razı oldunuz?”.
الرابع: أنها تبعيضيةٌ، ألاَّ أنَّ هذا الوجهَ لَمَّا أجازه الشيخ جعله مبنياً على إعرابِ «شيئاً» مفعولاً به، بمعنى: لا يَدْفع ولا يمنع. قالَ: فعلى هذا يجوزُ أن تكونَ «مِنْ» في موضع الحال من شيئاً، لأنه لو تأخَّر لكان في موضع النعتِ له، فلمَّا تقدَّم انتصب على الحال، وتكن «مِنْ» إذ ذاك للتعبيض. وهذا ينبغي ألاَّ يجوزَ البتة، لأنَّ «مِنْ» التبعيضيَّةَ تُؤوَّلُ بلفظ «بعض» مضافةً لِما جَرَّته مِنْ، ألا ترى أنك إذا قلت: «رأيت رجلاً من بني تميم» معناه بعضَ بني تميم، و «أخذت من الدارهم» : بعضَ الدراهم، وهنا لا يُتَصَوَّرُ ذلك أصلاً، وإنما يَصِحُّ جَعْلُه صفةً لشيئاً إذا جعلنا «مِنْ» لابتداء الغايةى كقولك: «عندي درهم من زيد» أي: كائن أو مستقر من زيد، ويمتنع فيها التبعيضُ، والحالُ كالصفةِ في المعنى، فامتنعَ أن تكونَ «مِنْ» للتعبيض مع جَعْلِه «من الله» حالاً من «شيئاً» ، والشيخُ تَبعَ في ذلك أبا البقاء، إلاَّ أنَّ أبا البقاء حين قال ذلك
Dördüncüsü: Teb'îziyye (kısmîlik bildiren) olmasıdır. Ancak Şeyh [Ebû Hayyân], bu vechi caiz gördüğünde, bunu «şey'en» kelimesinin «defetmez ve engel olmaz» manasında mef'ûlün bih olarak irab edilmesine dayandırmıştır. O şöyle demiştir: «Buna göre 'min'in 'şey'en'den hâl konumunda olması caizdir. Çünkü şayet sonraya kalsaydı onun için sıfat konumunda olacaktı; öne geçince hâl olarak mansub oldu ve 'min' o vakit teb'îz (kısmîlik) için olur.» Oysa bunun kesinlikle caiz olmaması gerekir; zira teb'îz bildiren «min», 'min'in cer ettiği lafza muzaf olan «ba'z» (bir kısmı) lafzıyla tevil edilir. Görmez misin ki: «Raeytü racülen min Benî Temîm» (Benî Temîm'den bir adam gördüm) dediğinde bunun manası «Benî Temîm'in bir kısmı»dır ve «Ahaztü mined-derâhim» (Dirhemlerden aldım) dediğinde «dirhemlerin bir kısmı»dır. Burada ise bu [mana] asla tasavvur edilemez. Bunun «şey'en» kelimesine sıfat kılınması, ancak «min»i tıpkı «Indî dirhemün min Zeyd» (Bende Zeyd'den [gelen] bir dirhem var), yani Zeyd'den meydana gelen veya sabit olan dediğin gibi gayenin başlangıcı için kıldığımızda sahih olur ve bunda teb'îz imkânsızdır. Hâl ise manaca sıfat gibidir; dolayısıyla «minellâh» ibaresi «şey'en»den hâl kılınmakla birlikte «min»in teb'îz için olması imkânsızdır. Şeyh bu hususta Ebü'l-Bekâ'ya tâbi olmuştur; ne var ki Ebü'l-Bekâ bunu söylediğinde,
قَدَّرَ مضافاً صَحَّ به قَولُه، والتقدير: شيئاً من عذاب الله، فكان ينبغي أن يَتْبَعَه [في هذا الوجه مُصَرِّحاً بما يَدْفَعُ] هذا الردَّ الذي ذكرتُه.
sözünün kendisiyle sahih olacağı bir muzaf takdir etmiştir; takdiri ise: «Allah'ın azabından bir şey» şeklindedir. Dolayısıyla [Ebû Hayyân'ın], zikrettiğim bu itirazı savuşturacak şeyi açıkça belirterek bu vecihte ona tâbi olması gerekirdi.
و «شيئاً» : إمَّا منصوبٌ على المفعولِ به، وقد تقدَّم تأويله، وإمَّا على المصدرية أي: شيئاً من الإِغناء. قوله: {وأولئك هُمْ وَقُودُ} هذه الجملةُ تحتمل وجهين، أحدُهما: أن تكونَ مستأنفةً. والثاني: أن تكونَ منسوقةً على خبر إنَّ، و «هم» يحتملُ الابتداءَ والفصلَ. وقرأ العامة: «وَقود» بفتح الواو، والحسن بضمِّها، وقد تقدم تحقيق ذلك في البقرة، وأنَّ المصدريةَ مُحْتَمَلةٌ في المفتوحِ الواوِ أيضاً، وحيث كان مصدراً فلا بد من تأويلِه فلا حاجةً إلى إعادتِه هنا.
«Şey'en» kelimesi ise: Ya mef'ûlün bih olarak mansubdur -ki bunun tevîli geçmişti- ya da masdariyet üzere [mef'ûlü mutlak olarak] mansubdur, yani «fayda sağlamaktan [veya savmaktan] az bir şey» demektir. Cenâb-ı Hakk'ın: {وأولئك هُمْ وَقُودُ} “ve işte onlar yakıtıdırlar...” kavlindeki bu cümle iki ihtimal taşır: Birincisi: Müste'nefe (yeni bir başlangıç cümlesi) olmasıdır. İkincisi: «İnne»nin haberine matuf olmasıdır. «Hüm» zamiri ise mübteda veya fasıl zamiri olma ihtimalini taşır. Cumhûr vav'ın fethasıyla «vekûd» şeklinde, el-Hasan ise zammesiyle [«vükûd» şeklinde] okumuştur. Bunun tahkiki el-Bakara sûresinde geçmişti; vav'ın fethalı okunuşunda da masdariyet ihtimalinin bulunduğu ve masdar olduğu takdirde tevil edilmesinin zorunlu olduğu belirtilmişti, dolayısıyla burada tekrarlanmasına gerek yoktur.
قوله تعالى: {كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ} : في هذه الكافِ وجهان، أحدُهما: أنها في محلِّ رفعٍ خبراً لمبتدأ مضمرٍ تقديرُه: دَأْبُهم في ذلك كدأبِ آلِ فرعون، وبه بدأ الزمخشري وابن عطية.
Cenâb-ı Hakk'ın: {كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ} “Firavun hanedanının gidişatı gibi” kavlindeki bu «kâf» harfinde iki vecih vardır: Birincisi: Takdiri «Onların bu husustaki gidişatı, Firavun hanedanının gidişatı gibidir» şeklinde olan gizli bir mübtedanın haberi olarak ref mahallinde olmasıdır; ez-Zemahşerî ve İbn Atiyye de söze bununla başlamıştır.
والثاني: أنها في محلِّ نصبٍ وفي الناصب لها تسعةُ أقوال: أحدها: أنها نعتٌ لمصدرٍ محذوفٍ، والعاملُ فيه «كفروا» تقديره: «إنَّ الذين كفروا كفراً كدأبِ آل فرعون» ، أي: كعادَتِهم في الكفر، وهو رأيُ الفراء. وهذا القولُ مردودٌ بأنه قد أَخْبَرَ عن الموصول قبل تمام صلتِه، فَلَزِمَ الفصلَ بين أبعاضِ الصلةِ بالأجنبي، وهو لا يجوزُ. والثاني: أنه منصوبٌ بكفروا، لكنْ مقدَّراً لدلالةِ
İkincisi: Nasb mahallinde olmasıdır. Onu nasbeden âmil hakkında dokuz görüş vardır: Birincisi: Hazfedilmiş bir masdarın sıfatı olmasıdır; bundaki âmil ise «keferû» fiilidir. Takdiri: «İnnellezîne keferû küfran kedebi âli Fir'avn» (Şüphesiz inkâr edenler, Firavun hanedanının gidişatı gibi bir inkârla inkâr ettiler), yani küfürdeki adetleri gibi demektir ki bu el-Ferrâ'nın görüşüdür. Bu görüş, sılası tamamlanmadan önce mevsûlden haber verilmiş olmasıyla reddedilmiştir; zira sılanın parçaları arasına yabancı bir unsurla fasıla girmesi gerekmiştir ki bu caiz değildir. İkincisi: «Keferû» fiili ile mansub olmasıdır; ancak bu telaffuz edilen lafzın
هذا الملفوظِ به عليه. الثالث: أن الناصبَ مقدرٌ مدلولٌ عليه بقوله: «لَنْ تُغني» أي بَطَلَ انتفاعُهم بالأموال والأولادِ كعادةِ آل فرعون، في ذلك. الرابع: أنه منصوبٌ بلفظ «وقود» أي: تُوقد النارُ بهم كما توقد بآل فرعون، كما تقول: «إنك لتظلم الناس كدأبِ أبيك» تريد: كظلمِ أبيك، قاله الزمخشري. وفيه نظرٌ لأن الوَقودَ على القراءةِ المشهورةِ الأظهرُ فيه أنه اسمٌ لما يُوْقَدُ به، وإذا كان اسماً فلا عملَ له. فإنْ قيل: إنه مصدرٌ أو على قراءةِ الحسن صَحَّ. الخامس: أنه منصوبٌ بنفس «لن تُغْني» أي: لن تُغْنِي عنهم مثلَ ما لم تَغْنِ عن أولئك، ذَكَره الزمخشري، وضَعَّفه الشيخ بلزوم الفصلِ بين العامل ومعمولِه بالجملةِ التي هي قوله: {وأولئك هُمْ وَقُودُ النار} ، قال: «على أيّ التقديرين اللذين قَدَّرْناهما فيها من أن تكونَ معطوفةً على خبر» إنَّ «أو على الجملةِ المؤكَّدةِ بإنَّ. قال:» فإنْ جَعَلْتهَا اعتراضيةً وهو بعيدٌ جاز ما قاله الزمخشري السادس: أن يكونَ العاملُ فيها فعلاً مقدراً مدلولاً عليه بلفظِ الوقودِ تقديرُه: يُوقد بهم كعادةِ آل فِرعون، ويكون التشبيهُ في نفسِ الاحتراق، قاله ابن عطية. السابع: أَنَّ العاملَ «يُعَذَّبون» كعادة آل فرعون، يَدُلُّ عليه سياقُ اكلام. الثامن: أنه منصوبٌ ب: «كَذَّبوا بآياتنا» ، والضميرُ في «كَذَّبوا» على هذا لكفار مكة وغيرِهم من معاصري رسول الله ﷺ أي: كَذَّبوا تكذيباً كعادةِ آل فِرعون في ذلك التكذيبِ. التاسع: أنَّ العاملَ فيه قوله {فَأَخَذَهُمُ الله} أي: فأخذهم الله أَخْذاً كأخذِه آلَ فرعون، وهذا مردودٌ، فإنَّ ما بعد الفاءِ العاطفةِ لا يَعْمل فيها قبلها، لا يجوزُ: «قُمْتُ زيداً
ona delaleti sebebiyle takdirîdir. Üçüncüsü: Nasbeden âmilin «len tuğniye» sözünün delalet ettiği takdirî bir fiil olmasıdır; yani 'Firavun hanedanının bu husustaki âdeti gibi onların da mallardan ve evlatlardan yararlanmaları boşa çıktı' demektir. Dördüncüsü: «Vakûd» lafzı ile mansub olmasıdır; yani Firavun hanedanıyla tutuşturulduğu gibi onlarla da ateş tutuşturulur demektir; tıpkı babanın zulmü gibi [zulmediyorsun] manasını kastederek «Şüphesiz sen insanlara babanın âdeti gibi zulmediyorsun» demen gibidir; bunu ez-Zemahşerî söylemiştir. Ancak bu görüşte tutarsızlık vardır; zira meşhur kıraate göre «vekûd», en zahir görüşe göre kendisiyle tutuşturulan şeyin (yakıtın) ismidir ve isim olduğunda amel etmez. Şayet onun masdar olduğu veya el-Hasan'ın kıraatine göre olduğu söylenirse [bu amel] sahih olur. Beşincisi: Bizzat «len tuğniye» fiili ile mansub olmasıdır; yani 'onlara fayda vermediği gibi bunlara da fayda vermeyecektir' demektir; bunu ez-Zemahşerî zikretmiştir. Şeyh [Ebû Hayyân] ise, âmil ile ma'mûlü arasına {وأولئك هُمْ وَقُودُ النار} “ve işte onlar ateşin yakıtıdırlar” cümlesiyle fasıla girmesinin zorunlu olması sebebiyle bu görüşü zayıf bulmuş ve şöyle demiştir: «Bu cümlede takdir ettiğimiz iki ihtimalden hangisine göre olursa olsun; ister 'inne'nin haberine matuf kılınsın, ister 'inne' ile tekit edilmiş olan cümleye matuf kılınsın [durum aynıdır]». Şöyle devam etmiştir: «Şayet onu itiraziyye (ara cümle) kılarsan -ki bu uzak bir ihtimaldir- ez-Zemahşerî'nin söylediği caiz olur.» Altıncısı: Bundaki âmilin, 'vekûd' lafzının delalet ettiği takdirî bir fiil olmasıdır; takdiri: 'Firavun hanedanının âdeti gibi onlarla da tutuşturulur' şeklindedir ve benzetme bizzat yanma hadisesinde olur; bunu İbn Atiyye söylemiştir. Yedincisi: Âmilin, kelamın siyakının delalet ettiği üzere 'Firavun hanedanının âdeti gibi cezalandırılırlar' takdirindeki «yuazzebûn» fiili olmasıdır. Sekizincisi: «Kezzebû bi-âyâtinâ» kavli ile mansub olmasıdır. «Kezzebû»daki zamir bu görüşe göre Mekke kâfirlerine ve Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) çağdaşı olan diğer kimselere racidir; yani 'Firavun hanedanının o yalanlamadaki âdeti gibi bir yalanlama ile yalanladılar' demektir. Dokuzuncusu: Bundaki âmilin Cenâb-ı Hakk'ın {فَأَخَذَهُمُ الله} “Bunun üzerine Allah onları yakalayıverdi” kavli olmasıdır; yani 'Allah onları Firavun hanedanını yakaladığı gibi bir yakalayışla yakaladı' demektir. Bu görüş ise reddedilmiştir; zira atıf fâ'sından sonra gelen lafız, kendisinden öncekinde amel etmez; «Kumtü Zeyden
فضربْتُ» وأما «زيداً فاضربْ» فقد تقدَّم الكلامُ عليه في البقرة. وقد حكى بعض النحويين عن الكوفيين أنهم يُجيزون تقديمَ المعمولِ على حرف العطف فعلى هذا يجوز هذا القول.
fe-darabtü» (Kalktım ve Zeyd'i dövdüm) denmesi caiz değildir. «Zeyden fa'drib» (Zeyd'i döv) ifadesine gelince, buna dair açıklama el-Bakara sûresinde geçmişti. Bazı nahivciler, Kûfelilerin ma'mûlün atıf harfinden öne geçirilmesini caiz gördüklerini nakletmişlerdir; buna göre bu görüş caiz olur.
وفي كلام الزمخشري سهوٌ فإنه قال: «ويجوزُ أَنْ ينتصِبَ مَحَلُّ الكاف ب» لن تُغْني «أو» بخالدون «أي: لن تُغْنيَ عنهم مثلَ ما لم تُغْنِ عن أولئك، أو هم فيها خالدون كما يَخْلُدون» ، وليس في لفظ الآية الكريمة «خالدون» إنما نظْمُ القرآن: {وأولئك هُمْ وَقُودُ النار} ويَبْعُدُ أَنْ يُقال أراد «خالدون» مقدَّراً يَدُلُّ عليه سياقُ الكلام.
ez-Zemahşerî'nin sözünde bir sehven hata vardır; zira o şöyle demiştir: «'Kâf'ın mahallinin 'len tuğniye' veya 'hâlidûn' ile mansub olması caizdir; yani 'onlara fayda vermediği gibi bunlara da fayda vermeyecektir' veya 'onların ebedi kalacakları gibi bunlar da orada ebedi kalıcıdırlar' demektir.» Oysa kerîm ayetin lafzında «hâlidûn» yoktur; Kur'an'ın nazmı ancak: {وأولئك هُمْ وَقُودُ النار} “ve işte onlar ateşin yakıtıdırlar” şeklindedir. Kelamın siyakının delalet ettiği mukadder bir «hâlidûn» kelimesini kastettiğini söylemek ise uzak bir ihtimaldir.
قوله: {والذين مِن قَبْلِهِمْ} يجوزُ أن يكونَ مجروراً نَسَقَاً على آل فرعون وأن يكونَ مرفوعاً على الابتداء، والخبرُ قولُه بعدَ ذلك: {كَذَّبُواْ بِآيَاتِ الله} وهذان الاحتمالان جائزان مطلقاً. وخَصَّ أبو البقاء جوازَ الرفعِ بكونِ الكافِ في محلِّ الرفعِ فقال: «فعلى هذا أي على كونِها مرفوعةَ المحلِّ خبراً لمبتدأٍ مضمرٍ يجوزُ في {والذين مِن قَبْلِهِمْ} وجهان أحدُهما: هو جرُّ بالعطفِ/ أيضاً، و» كَذَّبوا «في موضعِ الحالِ، و» قد «معه مضمرةٌ، ويجوزُ أن يكونَ مستأنفاً لا موضعَ له، ذُكِر لشَرْحِ حالِهم، والوجهُ الآخرُ أن يكونَ الكلامُ تَمَّ على فرعون و» الذين مِنْ قبلِهم مبتدأُ، وكَذَبوا خبرُه «.
Cenâb-ı Hakk'ın: {والذين مِن قَبْلِهِمْ} “ve onlardan öncekilerin...” kavlinin «Âl-i Fir'avn» üzerine atıfla mecrûr olması da, ibtidâ üzere [mübteda olarak] merfû olması da caizdir; haberi ise bundan sonra gelen {كَذَّبُواْ بِآيَاتِ الله} “Allah'ın ayetlerini yalanladılar” kavlidir. Bu iki ihtimal mutlak olarak caizdir. Ebü'l-Bekâ ise ref'in caiz oluşunu 'kâf'ın ref mahallinde bulunması şartına bağlayarak şöyle demiştir: «Buna göre, yani 'kâf'ın gizli bir mübtedanın haberi olarak ref mahallinde olması durumunda {والذين مِن قَبْلِهِمْ} hakkında iki vecih caiz olur: Birincisi: Yine atıf yoluyla cerdir; 'kezzebû' ise gizli bir 'kad' ile birlikte hâl konumundadır veya onların durumunu açıklamak için zikredilmiş irabtan mahalli olmayan müste'nefe bir cümle olması da caizdir. Diğer vecih ise kelamın 'Fir'avn' kelimesi üzerinde tamamlanmış olmasıdır; 'vellezîne min kablihim' mübteda, 'kezzebû' ise onun haberidir.»
والدَّأْبُ: العادَةُ، يقال: دَأَبَ يَدْأَبُ أي: واظبَ ولازَم، ومنه:» دَأَبا «أي: مداومةً. وقال امرؤ القيس:
«ed-De'b» (الدَّأْبُ): Âdet demektir. «Deebe yed'ebü» (دَأَبَ يَدْأَبُ) denilir; yani devam etti ve ayrılmadı demektir; «deeben» (دَأَبا) ifadesi de buradan gelir, yani devamlı olarak anlamındadır. İmruü'l-Kays şöyle demiştir:
١١٨٤ - كدَأْبِك من أمِّ الحُوَيْرث قبلها ... وجارتِها أمِّ الرَّبابِ بمَأْسَلِ
1184 - Ondan önce Ümmü'l-Hüveyris'e ve Me'sel'deki komşusu Ümmü'r-Rebâb'a olan âdetin gibi.
ويقال: دَأَبَ يدأَبُ دؤُوبا، قال زهير:
Yine «Deebe yed'ebü düûben» (دَأَبَ يدأَبُ دؤُوبا) denilir. Züheyr şöyle demiştir:
١١٨٥ - لأرتَحِلَنْ بالفجر ثم لأدْأَبَنْ ... إلى الليلِ إلاَّ أن يُعَرِّجَني طِفْلُ
1185 - Elbette fecir vakti yola çıkacağım, sonra geceye kadar durmaksızın gideceğim; meğerki küçük bir çocuk beni alıkoysun.
وقال الواحدي: الدأَبُ: الإِجهاد والتعبُ، يقال: سار فلان يومه كلَّه يدأَبُ فيه فهو دائِبٌ، أي: أُجْهِدَ في سيره، هذا أصلُه في اللغة، ثم يصير الدأبُ عبارةً عن الحالِ والشأن والعادةِ، لاشتمالِ العمل والجُهْدِ على هذا كله، ولذا قال الزمخشري قال:» [الدأب] : مصدرُ دَأَب في العملِ إذا كَدَحَ فيه، فَوُضِعَ مََوْضِعَ ما عليه الإِنسان من شأنِه وحاله «ويقال: دَأْب ودَأَب، بسكون الهمزة وفتحها، وهما لغتان في المصدر كالضَّأْن والضَّأَن، والمَعْز والمَعَز. وقرأ حفص» سَبْعَ سنينَ دَأَبا «، بالفتح، قال الفراء:» والعربُ تُثَقِّل ما كان ثانيه من حروفِ الحلق كالنَّعْل والنَّعَل والنَّهْر والنهَر والشَّأْم والشَّأَم «وأنشد:
el-Vâhidî şöyle demiştir: «ed-De'b: Zahmet çekmek ve yorulmaktır. 'Sâre fülânün yevmehû küllehû yed'ebü fîhi fe-hüve dâibün' (Falan kimse bütün gün yürüdü, onda zahmet çekti; o yorgun/gayretlidir) denilir; yani yürüyüşünde yoruldu demektir. Lügatteki aslı budur; sonra 'ed-de'b' hâl, şan ve âdetten kinaye olmuştur; zira amel ve çaba bütün bunları içerir.» Bu sebeple ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «[ed-De'b]: Bir kimse işte zahmet çekip yorulduğunda kullanılan 'deebe fi'l-amel' fiilinin masdarıdır; sonra insanın içinde bulunduğu şan ve hâlinin yerine konulmuştur.» Hemzenin sükûnu ve fethasıyla «de'b» ve «deeb» denilir; bunlar tıpkı «da'n» ile «daan» ve «ma'z» ile «maaz» gibi masdarda iki lehçedir. Hafs fetha ile «Seb'a sinîne deebâ» şeklinde okumuştur. el-Ferrâ şöyle demiştir: «Araplar, tıpkı en-na'l/en-naal, en-nehr/en-neher ve eş-şe'm/eş-şeem kelimelerinde olduğu gibi ikinci harfi boğaz harflerinden olan kelimeleri harekeleyerek ağırlaştırırlar.» Şair şöyle demiştir:
١١٨٦ - قد سار شرقيُّهم حتى أَتوا سَبَأً ... وانساح غربيُّهم حتى هوى الشَّأَما
1186 - Doğudakileri yürüdü ta Sebe'ye vardılar ... Batıdakileri ise akıp gitti ta Şam'a indiler.
قوله: {كَذَّبُواْ بِآيَاتِنَا} قد تقدَّم أنه يجوزُ أن يكونَ خبراً عن» الذين «إنْ قيل: إنه مبتدأٌ، وإنْ لم يكن مبتدأ فقد تقدَّم أيضاً أنه يكون بياناً للدأب وتفسيراً له كأنه قيل: ما فَعَلوا وما فُعِل بهم؟ فقيل: كَذَّبوا بآياتنا، فهو جوابُ سؤالٍ مقدر، وأن يكونَ حالاً. وفي قوله» بآياتنا «التفاتٌ؛ لأنَّ قبله» من الله «وهو اسمٌ ظاهر. والباءُ في» بذنوبهم «يجوز أن تكونَ للسببيةِ أي: أَخَذَهم بسبب ما اجترموا، وأن تكونَ للحال أي: أخذهم ملتبسين بالذنوبِ غيرَ تائبين منها.
Cenâb-ı Hakk'ın: {كَذَّبُواْ بِآيَاتِنَا} “Ayetlerimizi yalanladılar” kavlinin, şayet «ellezîne» mübteda kabul edilirse onun haberi olmasının caiz olduğu geçmişti. Eğer mübteda değilse, sanki 'Ne yaptılar ve onlara ne yapıldı?' diye sorulmuş da 'Ayetlerimizi yalanladılar' denilmiş gibi, de'b (âdet) için bir açıklama ve tefsir olması -yani mukadder bir sorunun cevabı olması- ve hâl olması da geçmişti. «Bi-âyâtinâ» (Ayetlerimizi) kavlinde iltifat sanatı vardır; zira öncesinde açık bir isim olan «minellâh» (Allah'tan) ifadesi geçmiştir. «Bi-zünûbihim» (Günahları sebebiyle) kavlindeki «bâ» harfinin sebebiyye için olması, yani işledikleri cürümler sebebiyle onları yakaladı manasına gelmesi caiz olduğu gibi, hâl için olması, yani günahlardan tevbe etmemiş bir halde günahlarla iç içe iken onları yakaladı manasına gelmesi de caizdir.
[والذَّنْبُ في الأصل: التِلْوُ والتابعُ، وسُمِّيَتِ الجريمة ذنباً] لأنها يتلو أي يتبع عقابُها فاعلَها؛ والذَّنُوب: الدَّلْو لأنها تتلو الحبلَ في الجَذْب، وأصلُ ذلك من ذَنَبِ الحيوان لأنه يَذْنُبُه أي يَتْلو يقال: ذَنَبه يَذْنُبُه ذَنْباً أي: تَبِعه.
[Zenb (günah) kelimesi aslen ardı sıra gelen ve tâbi olan şey demektir; cürüme zenb adı verilmiştir,] çünkü onun cezası failinin peşinden gelir; «zenûb» ise çekme esnasında ipin peşinden geldiği için kova demektir. Bunun aslı hayvanın kuyruğundan (zeneb) gelir; çünkü kuyruk onun peşinden gelir. «Zenebehû yeznübühû zenben» denilir, yani onun peşinden gitti demektir.
قوله: {شَدِيدُ العقاب} كقوله: {سَرِيعُ الحساب} [البقرة: ٢٠٢] أي: شديدٌ عقابهُ، وقد تقدَّم تحقيقه. وقد اشتملت هذه الآيات من أولِ السورةِ إلى ههنا أنواعاً من علمِ المعاني والبيان والبديع لا تَخْفى على متأمِّلها.
Cenâb-ı Hakk'ın: {شَدِيدُ العقاب} “Cezalandırması şiddetli olandır” kavli, {سَرِيعُ الحساب} [el-Bakara: 202] “Hesabı çabuk görendir” kavli gibidir; yani cezası şiddetlidir demektir ve tahkiki daha önce geçmişti. Sûrenin başından buraya kadar olan bu ayetler, dikkatle düşünen kimseye gizli kalmayacak meânî, beyân ve bedî' ilimlerinin türlerini içermiştir.
قوله تعالى: {سَتُغْلَبُونَ وَتُحْشَرُونَ} قرأ الأخَوان هذين الفعلين بالغَيْبة، والباقون بالخطاب، والغيبة والخطاب في مثل هذا التركيب واضحانِ كقولِك: «قل لزيد: قم» على الحكاية، وقل لزيد: يقوم، وقد تقدم نحوٌ من هذا في قولِه: {لاَ تَعْبُدُونَ إِلاَّ الله} [البقرة: ٨٣] . وقال الشيخ في قراءةِ الغَيْبة: «الظاهرُ أنَّ الضميرَ للذين كفروا، وتكونُ الجملةُ إذ ذاك ليست محكيةً بقل، بل محكيةٌ بقول آخر، التقديرُ: قُلْ لهم قَوْلي سَيُغْلَبُون وإخباري أنه ستقعُ عليهم الغَلَبَةُ، كما قال: {قُل لِلَّذِينَ كفروا إِن يَنتَهُواْ يُغَفَرْ لَهُمْ مَّا قَدْ سَلَفَ} [الأنفال: ٣٨] فبالتاءِ أخبرهم بمعنى ما أُخْبر به من أنهم سَيُغْلبون، وبالياء أخبرهم باللفظ الذي أُخبر به أنهم سَيُغْلبون» .
Cenâb-ı Hakk'ın: {سَتُغْلَبُونَ وَتُحْشَرُونَ} “Yenileceksiniz ve toplanacaksınız” kavlinde, iki kardeş [Hamza ve el-Kisâî] bu iki fiili gayb sîgasıyla [«seyuğlebûne ve yuhşerûne»], diğer kıraat imamları ise hitap sîgasıyla okumuşlardır. Bu tür bir terkipte gayb ve hitap gayet açıktır; tıpkı hikaye yoluyla «Zeyd'e de ki: Kalk» veya «Zeyd'e de ki: Kalkıyor» demen gibidir. Bunun bir benzeri daha önce {لاَ تَعْبُدُونَ إِلاَّ الله} [el-Bakara: 83] “Yalnızca Allah'a kulluk edeceksiniz” kavlinde geçmişti. Şeyh [Ebû Hayyân] gayb kıraati hakkında şöyle demiştir: «Zahir olan, zamirin inkâr edenlere ait olmasıdır; bu durumda cümle 'kul' ile hikaye edilmiş olmayıp, başka bir sözle hikaye edilmiş olur. Takdiri ise şöyledir: Onlara, benim sözüm olan 'yenilecekler' ifadesini ve üzerlerine yenilginin vuku bulacağına dair haberimi söyle; nitekim Cenâb-ı Hak: {قُل لِلَّذِينَ كفروا إِن يَنتَهُواْ يُغَفَرْ لَهُمْ مَّا قَدْ سَلَفَ} [el-Enfâl: 38] 'İnkâr edenlere de ki: Eğer vazgeçerlerse geçmişleri bağışlanır' buyurmuştur. Böylece 'tâ' ile kendilerine haber verilen şeyi (yenileceklerini) mana olarak haber vermiş; 'yâ' ile ise kendilerine haber verilen şeyi bizzat yenilecekleri lafzıyla haber vermiştir.»
وهذا الذي قاله سبقَه إليه الزمخشري فأخَذَه منه، ولكنَّ عبارةَ
Onun bu söylediğinde ez-Zemahşerî kendisini geçmiş ve o da bunu ondan almıştır; ancak
أبي القاسم أوضحُ فَلْنوردها، قال ﵀: «فإنْ قلت: أيُّ فرق بين القراءتين من حيث المعنى؟ قلت: معنى القراءة بالتاء أي من فوق الأمرُ بأَنْ يُخْبرهم بما سَيَجْري عليهم من الغَلَبة والحَشْر إلى جهنم، فهو إخبار بمعنى سَتُغْلبون وتُحْشَرون فهو كائن من نفسِ المتوعَّدِ به، وهو الذي يدل عليه اللفظُ، ومعنى القراءةِ بالياء الأمرُ بأَنْ يحكي لهم ما أَخْبره به من وعيدِهم بلفظه كأنَّه قال: أدِّ إليهم هذا القولَ الذي هو قَوْلي لك سَيُغْلبون ويُحْشَرُون» .
Ebü'l-Kâsım'ın [ez-Zemahşerî'nin] ifadesi daha açıktır; onu aktaralım. O -Allah ona rahmet etsin- şöyle demiştir: «Eğer: 'Mana bakımından iki kıraat arasında ne fark vardır?' dersen; derim ki: 'Tâ' ile -yani üstten iki noktalı- okunuşun manası, başlarına gelecek yenilgiyi ve cehenneme sürülmeyi onlara haber vermesini emretmektir; dolayısıyla bu, 'yenileceksiniz ve toplanacaksınız' manasıyla bir haber vermedir ve bizzat tehdit edilen durumun kendisinden kaynaklanır; lafzın delalet ettiği de budur. 'Yâ' ile okunuşun manası ise, kendilerine yönelik tehdit olarak ona bildirdiği şeyi lafzıyla onlara aktarmasını emretmektir; sanki şöyle demiştir: Sana söylediğim şu sözümü, yani 'yenilecekler ve toplanacaklar' [ifadesini] onlara tebliğ et.»
وجَوَّز الفراء وثعلب أن يكونَ الضميرُ في «سَيُغْلبون ويُحْشرون» لكفار قريش، ويرادُ بالذين كفروا اليهودُ، والمعنى: قُلْ لليهود: «سَتُغْلَبُ قريش» ، هذا إنما يتجه على قراءة الغيبة فقط. قال مكي: «ويُقَوِّي القراءة بالياء أي: من تحت إجماعُهم على الياء في قوله: {قُل لِلَّذِينَ كفروا إِن يَنتَهُواْ} ، قال:» والتاء يعني من فوق أحَبُّ إليَّ لإِجماع الحرميين وعاصم وغيرهم على ذلك «قلت: ومثلُ إجماعهم على قوله: {قُل لِلَّذِينَ كفروا إِن يَنتَهُواْ} إجماعُهم على قولِه: {قُلْ لِّلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّواْ} [النور: ٣٠] {قُل لِّلَّذِينَ آمَنُواْ يَغْفِرُواْ لِلَّذِينَ لاَ يَرْجُونَ} [الجاثية: ١٤] .
el-Ferrâ ve Sa'leb, «seyuğlebûne ve yuhşerûne»deki zamirin Kureyş kâfirlerine ait olmasını ve «inkâr edenler» ile Yahudilerin kastedilmiş olmasını caiz görmüşlerdir. Mana: Yahudilere «Kureyş yenilecektir» de şeklindedir; bu ise sadece gayb kıraatine göre yön bulur. Mekkî şöyle demiştir: «'Yâ' ile -yani alttan iki noktalı- okunuşu, Cenâb-ı Hakk'ın: {قُل لِلَّذِينَ كفروا إِن يَنتَهُواْ} kavlinde 'yâ' harfinde icmâ etmeleri kuvvetlendirmektedir.» Şöyle devam etmiştir: «'Tâ' ile -yani üstten iki noktalı- okunuş ise, Haremeyn kurrâsının, Âsım'ın ve diğerlerinin bu husustaki icmâı sebebiyle bana daha sevimlidir.» Ben derim ki: {قُل لِلَّذِينَ كفروا إِن يَنتَهُواْ} kavlindeki icmâları gibi; Cenâb-ı Hakk'ın: {قُلْ لِّلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّواْ} [en-Nûr: 30] “Müminlere söyle, [gözlerini] sakınsınlar” ve {قُل لِّلَّذِينَ آمَنُواْ يَغْفِرُواْ لِلَّذِينَ لاَ يَرْجُونَ} [el-Câsiye: 14] “İman edenlere de ki: Ümit etmeyenleri bağışlasınlar” kavillerindeki icmâları da böyledir.
وقال الفراء:» مَنْ قرأ بالتاء جَعَل اليهود والمشركين داخلين في الخطاب، ثم يجوزُ في هذا المعنى الياءُ والتاءُ، كما تقول في الكلام: «قل لعبد الله: إنه قائم وإنك قائم» ، وفي حرفِ عبد الله: {قُل لِلَّذِينَ كفروا إِن يَنتَهُواْ يُغَفَرْ لَهُمْ مَّا قَدْ سَلَفَ} ، ومَنْ قرأ بالياء فإنه ذهب إلى مخاطبةِ اليهود، وأنَّ الغلبةَ تقع على المشركين، كأنه قيل: قل يا محمد لليهود سَيُغْلَبُ المشركون ويُحْشرون، فليس يجوزُ في هذا المعنى إلا الياءُ لأنَّ المشركين غَيْبٌ.
Ferrâ şöyle demiştir: “Kim 'tâ' ile [tuhşerûn/setuğlebûn şeklinde] okursa, Yahudileri ve müşrikleri hitabın içine dâhil etmiş olur. Bu anlam doğrultusunda [hem] 'yâ' [hem de] 'tâ' caizdir; nitekim konuşma dilinde: «Abdullah'a de ki: O ayaktadır ve sen ayaktasın» dersin. Abdullah'ın [kendi] mushafında [bu ayet şöyledir]: { قُل لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِن يَنتَهُوا يُغْفَرْ لَهُم مَّا قَدْ سَلَفَ } “İnkâr edenlere de ki: Eğer [inkârdan] vazgeçerlerse, geçmişte yaptıkları bağışlanır.” Kim de 'yâ' ile [seyuğlebûn/yuhşerûn şeklinde] okursa, o, hitabın Yahudilere yönelik olduğu ve yenilginin de müşriklerin başına geleceği görüşünü benimsemiştir; sanki şöyle denilmiştir: [Ey Muhammed!] Yahudilere de ki: Müşrikler yenilecek ve toplanacaklar. Dolayısıyla bu anlamda 'yâ' harfinden başkası caiz olmaz; çünkü müşrikler gaybtır (üçüncü şahıstır).”
قوله: {وَبِئْسَ المهاد} المخصوصُ بالذمِّ محذوفٌ أي: بئس المهاد جهنمُ. والحذفُ للمخصوصِ يدلُّ على صحةِ مذهبِ سيبويه من أنه مبتدأٌ والجملةُ قبلَه خبرُه، ولو كان كما قالَ غيرُه مبتدأً محذوفَ الخبرِ أو بالعكسِ لما حُذِف/ ثانياً للإِجحافِ بحَذْفِ سائِر الجملة.
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَبِئْسَ المهاد} “Ne kötü bir yataktır!” kavlinde zemmedilen özel varlık (mahsûs bi'z-zem) hazfedilmiştir; yani «cehennem ne kötü bir yataktır» demektir. Mahsûsun hazfedilmesi, Sîbeveyh'in onun mübteda olup kendisinden önceki cümlenin onun haberi olduğu yönündeki mezhebinin doğruluğuna delalet eder. Eğer başkasının söylediği gibi haberi hazfedilmiş bir mübteda veya bunun aksi olsaydı, cümlenin geri kalanının toptan hazfedilmesi suretiyle aşırıya kaçılmış olacağından ikinci bir defa hazfedilmezdi.
قوله تعالى: {قَدْ كَانَ} : جوابُ قسمٍ محذوفٍ، و «آيةٌ» اسمُ كان، ولم يؤنِّث الفعلَ لأنَّ تأنيثَ الآيةِ مجازيٌّ، ولأنها بمعنى الدليل والبرهان، ولوجودِ الفصلِ ب «لكم» ، فإنَّ الفصلَ مُسَوِّغٌ لذلك مع كونِ التأنيث حقيقاً كقوله:
Cenâb-ı Hakk'ın: {قَدْ كَانَ} “Gerçekten olmuştur” kavli, mahzûf bir kasemin cevabıdır. «Âyetün» kelimesi «kâne»nin ismidir; fiil müennes kılınmamıştır, çünkü ayet kelimesinin müennesliği mecazidir, delil ve burhan manasındadır ve «leküm» ile fasıla meydana gelmiştir; zira müenneslik hakiki olsa dahi fasılanın bulunması buna ruhsat sağlar; nitekim şair şöyle demiştir:
١١٨٧ - إنَّ امرَأً غَرَّه منكنَّ واحدةٌ ... بَعْدي وبعدكِ في الدنيا لمغرورُ
1187 - Benden ve senden sonra dünyada siz [kadınlar]dan birinin aldattığı kimse, gerçekten aldanmıştır.
وفي خبر «كان» وجهان أحدُهما: أنه «لكم» و «في فئتين» في محل رفع نعتاً لآية. والثاني: أنه «في فئتين» . وفي «لكم» حينئذ وجهان، أحدهما: أنه متعلِّقٌ بمحذوفٍ على أنه حالٌ من «آية» لأنه في الأصل صفةٌ لآية، فلما قُدِّم نُصِب حالاً. والثاني: أنه متعلِّقٌ بكان، ذكره أبو البقاء، وهذا عند مَنْ يرى أنها تعملُ في الظرف وحرف الجر، ولكنْ في جَعْلِ «في فئتين» الخبرَ إشكالٌ، وهو أن حكمَ اسمِ «كان» حُكْمُ المبتدأِ فلا يجوزُ أن يكونَ اسماً لها
«Kâne»nin haberinde iki vecih vardır: Birincisi: Haberin «leküm» olması, «fî fieteyni» ibaresinin ise «âyetün» için sıfat olarak ref mahallinde bulunmasıdır. İkincisi: Haberin «fî fieteyni» olmasıdır. Bu takdirde «leküm» için iki vecih vardır: Birincisi: «Âyetün» kelimesinden hâl olarak mahzûf bir müteallaka bağlı olmasıdır; çünkü o aslen «âyetün» için sıfattı, öne geçirilince hâl olarak mansub oldu. İkincisi: «Kâne»ye müteallik olmasıdır; bunu Ebü'l-Bekâ zikretmiştir ve bu, onun zarf ve harf-i cerde amel ettiğini kabul eden kimselere göredir. Ne var ki «fî fieteyni» ibaresini haber kılmakta bir müşkillik vardır: Şöyle ki, «kâne»nin isminin hükmü mübtedanın hükmüdür; dolayısıyla
إلاَّ ما جاز الابتداءُ به، وهنا لو جُعِلَتْ «آية» مبتدأً وما بعدها خبراً لم يَجُزْ، إذ لا مسوِّغَ للابتداء بهذه النكرة، بخلاف ما إذا جَعلْتَ «لكم» الخبرَ فإنه جائزٌ لوجودِ المسوِّغِ وهو تقدُّمُ الخبرِ حرفَ جر.
kendisiyle ibtidâ caiz olan şeyden başkası onun ismi olamaz. Burada şayet «âyetün» mübteda, sonrasındaki de haber kılınırsa bu caiz olmaz; zira bu belirsiz (nekre) kelime ile ibtidâyı caiz kılacak bir sebep (müsevviğ) yoktur. Oysa «leküm» ifadesini haber kıldığın durum böyle değildir; çünkü orada müsevviğ mevcuttur ki o da harf-i cerden ibaret haberin öne geçmiş olmasıdır.
قوله: {التقتا} في محلِّ جرٍ صفةً لفئتين أي: فئتين ملتقيتين.
Cenâb-ı Hakk'ın: {التقتا} “Karşılaşan” kavli, «fieteyni» kelimesinin sıfatı olarak cer mahallindedir; yani 'birbiriyle karşılaşan iki topluluk' demektir.
قوله: {فِئَةٌ تُقَاتِلُ} العامة على رفع «فئة» وفيها أوجهٌ، أحدها: أن يرتفعَ على البدلِ من فاعل «التقتا» ، وعلى هذا فلا بدَّ من ضمير محذوفٍ يعودُ على «فئتين» المتقدمتين في الذكر، ليسوغَ الوصفُ بالجملة، إذ لو لم يُقَدَّرْ ذلك لما صَحَّ، لخلوِّ الجملةِ الوصفيةِ من ضميرٍ، والتقديرُ: في فئتين التقَتْ فئةٌ منهما وفئةٌ أخرى كافرة. والثاني: أن يرتفعَ علىخبر ابتداءٍ مضمرٍ تقديرُه: إحداهما فئةٌ تقاتِلُ، فقطع الكلامَ عن أولِه، واستأنفه. ومثلُه ما أنشده الفراء على ذلك:
Cenâb-ı Hakk'ın: {فِئَةٌ تُقَاتِلُ} “Bir topluluk savaşır” kavlinde cumhûr «fietün» kelimesini ref ile okumuştur ve bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: «İltekateâ» fiilinin failinden bedel olarak merfû olmasıdır. Buna göre, cümlenin sıfat kılınabilmesini caiz kılmak için daha önce zikri geçen «fieteyni» kelimesine dönen mahzûf bir zamirin bulunması zorunludur; zira bu takdir edilmeseydi, sıfat cümlesinde bir zamir bulunmayacağı için sahih olmazdı. Takdiri ise şöyledir: «Fî fieteyni'l-tekatt fietün minhümâ ve fietün uhrâ kâfiretün» (Onlardan bir topluluk ile diğer kâfir topluluğun karşılaştığı iki toplulukta). İkincisi: Takdiri «İhdâhümâ fietün tükâtilü» (Onlardan biri savaşan bir topluluktur) şeklinde olan gizli bir mübtedanın haberi olarak merfû olmasıdır; böylece sözü başından kesmiş (kat' yapmış) ve yeni bir cümleye başlamıştır. el-Ferrâ'nın bu hususta inşâd ettiği şu beyit de bunun gibidir:
١١٨٨ - إذا مِتُّ كان الناسُ صِنْفَيْنِ شامتٌ ... وآخرُ مُثْنٍ بالذي كنتُ أصنعُ
1188 - Öldüğüm zaman insanlar iki fırka olur: Biri [ölümüme] sevinen, diğeri ise yaptığım şeyleri öven.
أي: أحدُهما شامتٌ وآخرٌ مُثْنٍ، أي: وصنفٌ آخرُ مُثْنٍ، ومثلُه في القطع أيضاً قولُ الآخر:
Yani: Biri sevinen, diğeri de övendir; yani diğer bir fırka da övendir demektir. Kat' hususunda diğer bir şairin şu sözü de bunun gibidir:
١١٨٩ - حتى إذا ما استقلَّ النجمُ في غَلَسٍ ... وغُودر البقلُ مَلْوِيٌّ ومَحْصودُ
1189 - Tâ ki karanlığın sonunda yıldız yükseldiğinde ... Yeşillik bükülmüş ve biçilmiş halde bırakıldı.
أي: بعضُه مَلْوِيٌّ وبعضُه مَحْصود. وقال أبو البقاء: «فإنْ قلت: فإذا قَدَّرْتَ في الأولى» إحداهما «مبتدأً كان القياسُ أن يكون والأخرى، أي: والفئةُ الأخرى
Yani: Bir kısmı bükülmüş, bir kısmı da biçilmiştir demektir. Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «Eğer: 'Birincisinde mübteda olarak 'ihdâhümâ' takdir ettiğinde, kural gereği 've'l-uhrâ' (diğeri ise...), yani diğer topluluk ise
كافرةٌ. قيل: لَمَّا عُلِم أنَّ التفريقَ هنا لنفس الشيءِ المقدَّمِ ذكرُه كان التعريفُ والتنكير واحداً. قلت: ومثلُ الآية الكريمة في هذا السؤال وجوابه البيتُ المتقدم:» شامتٌ وآخرُ مُثْنٍ «فجاء به نكرةً دون» أل «.
kâfirdir şeklinde olması gerekmez miydi?' dersen; şöyle denilir: 'Buradaki ayrımın önceden zikredilen şeyin bizzat kendisi için olduğu anlaşılınca, marife kılmak ile nekre kılmak bir olmuştur.'» Ben derim ki: Bu soru ve cevapta kerîm ayetin benzeri, geçen beyitteki: «Şâmitün ve âharu müsnin» (Biri sevinen, diğeri öven) ifadesidir; şair onu 'el' takısı olmaksızın nekre olarak getirmiştir.
الثالث: أن يرتفعَ على الابتداءِ وخبرُه مضمرٌ تقديرُه: منهما فئة تقاتل، وكذا في البيت اي: منهم شامتٌ ومنهم مُثْنٍ، ومثلُه قولُ النابغة:
Üçüncüsü: Mübteda olarak merfû olması, haberinin ise «minhümâ fietün tükâtilü» (onlardan biri savaşan bir topluluktur) takdirinde gizli olmasıdır. Beyitte de böyledir; yani «minhüm şâmitün ve minhüm müsnin» (onlardan biri sevinen, onlardan biri de övendir) demektir. en-Nâbiğa'nın şu sözü de bunun gibidir:
١١٩٠ - تَوَهَّمْتُ آياتٍ لها فَعَرَفْتُها ... لستةِ أعوامٍ وذا العامُ سابعُ
1190 - Ona ait işaretleri hayal meyal gördüm ve tanıdım ... Altı yıl sonra; işte bu yıl yedincisidir.
رمادٌ ككحل العينِ لأْياً أُبينُه ... ونُؤْيٌ كجِذْمِ الحَوْضِ أثلمُ خاشع
Göz sürmesi gibi güçbela seçebildiğim bir kül ... Ve havuz kalıntısı gibi gedikli, silik bir hendek.
تقديره: منهنَّ أي: ومن الآيات رمادٌ، ومنهن نؤيٌ، ويَحْتَمل البيتُ أن يكونَ كما تقدم من تقديره مبتدأً، و «رمادٌ» خبرُه كما تقدَّم في نظيره.
Takdiri: «Minhünne» yani 'o işaretlerden biri küldür, onlardan biri de hendektir' şeklindedir. Beytin, daha önce benzerinde geçtiği üzere mübteda takdir edilip «ramâdün» kelimesinin onun haberi olması da muhtemeldir.
وقرأ الحسن ومجاهد وحميد: «فئةٍ تقاتل» بالجر على البدل من «فئتين» ، ويسمى هذا البدلُ بدلاً تفصيلاً كقولِ كثِّير عزة:
el-Hasan, Mücâhid ve Humeyd «fieteyni» kelimesinden bedel olarak cer ile «fietin tükâtilü» şeklinde okumuşlardır. Bu bedele, Küseyyir Azze'nin şu sözünde olduğu gibi «bedel-i tafsîl» (ayrıntı bedeli) adı verilir:
١١٩١ - وكنتُ كذي رجلين رجلٍ صحيحةٍ ... ورجلٍ رَمَى فيها الزمانُ فَشَلَّتِ
1191 - İki bacaklı bir kimse gibiydim: Sağlam bir bacak ... Ve zamanın [musibet] attığı, böylece kötürüm kalan bir bacak.
وهو بدلُ بعضٍ من كل، وإذا كان كذلك فلا بُدَّ من ضميرٍ يعودُ على المبدل منه تقديره: فئةٍ منهما.
Bu, bedel-i ba'z minel-küldür (bütünün bir parçasının bedelidir); böyle olunca mübdelün minhe dönen bir zamirin bulunması zorunludur; takdiri ise «fietin minhümâ» (onlardan bir topluluk) şeklindedir.
وقرأ ابن السَّمَيْفَع وابن أبي عَبْلة «فئةً» نصباً. وفيه أربعة أوجه، أحدها: النصبُ بإضمارِ أعني. والثاني: النصبُ على المدح. وتحريرُ هذا القول أن يُقال على المدح في الأول، وعلى الذم في الثاني، وكأنه قيل: أَمْدَحُ
İbnü's-Sümeyfa' ve İbn Ebî Able ise nasb ile «fieten» şeklinde okumuşlardır. Bunda dört vecih vardır: Birincisi: «A'nî» (kastediyorum) fiilinin gizlenmesiyle nasbdır. İkincisi: Medih (övme) üzere nasbdır. Bu görüşün tahkiki şöyledir: Birincisinde medih, ikincisinde ise zemm (kınama) üzere olduğu söylenir; sanki şöyle denilmiştir: 'Övüyorum
فئةً تقاتل في سبيل الله، وأذمُّ أخرى كافرةً. الثالث: أن ينتصبَ على الاختصاص جَوَّزه الزمخشري. قال الشيخ: «وليس بجيد؛ لأنَّ المنصوبَ [على الاختصاص] لا يكونُ نكرةً ولا مبهماً» قلت: لا يعني الزمخشري الاختصاصَ المبوَّبَ له في النحو نحو «نحن معاشرَ الأنبياء لا نُوْرَثُ» إنما عنى النصبَ بإضمارِ فعلٍ لائقٍ، وأهلُ البيانِ يُسَمُّون هذا النحو اختصاصاً. الرابعُ: أن تنتصِبَ «فئةً» على الحالِ من فاعل «التقتا» كأنه قيل: التقتا مؤمنةً وكافرةً، فعلى هذا يكون «فئةً» و «أخرى» توطئةً للحال، لأن المقصود ذِكْرُ وصفها، وهذا كقولهم: جاءني زيدٌ رجلاً صالحاً، ومثلُه في باب الإِخبار: {بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُّسْرِفُونَ} [الأعراف: ٨١] ونحوُه.
Allah yolunda savaşan bir topluluğu; kınıyorum kâfir olan diğer topluluğu.' Üçüncüsü: İhtisâs üzere mansub olmasıdır ki bunu ez-Zemahşerî caiz görmüştür. Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Bu iyi bir görüş değildir; çünkü [ihtisâs üzere] mansub olan lafız nekre veya mübhem olmaz.» Ben derim ki: ez-Zemahşerî, nahivde «Nahnu ma'şera'l-enbiyâi lâ nûrasü» (Biz peygamberler topluluğu miras bırakmayız) misalindeki gibi müstakil babı olan ıstılahî ihtisâsı kastetmemiştir; o ancak uygun bir fiilin takdir edilmesiyle yapılan nasbı kastetmiştir; beyân ehli ise bu türü 'ihtisâs' olarak isimlendirir. Dördüncüsü: «Fieten» kelimesinin «iltekateâ» fiilinin failinden hâl olarak mansub olmasıdır; sanki 'biri mümin, diğeri kâfir olarak karşılaştılar' denilmiştir. Buna göre «fieten» ve «uhrâ» kelimeleri hâl için bir hazırlık (tavtie) mesabesindedir; zira maksat onların niteliğini zikretmektir; bu da Arapların: «Câenî Zeydün racülen sâlihan» (Zeyd bana salih bir adam olarak geldi) sözleri gibidir. Haber verme babında bunun benzeri: {بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُّسْرِفُونَ} [el-A'râf: 81] “Bilakis siz haddi aşan bir kavimsiniz” kavli ve benzerleridir.
قوله: {وأخرى كَافِرَةٌ} «أُخْرى» : صفةٌ لموصوفٍ محذوفٍ تقديره: «وفئةٌ أخرى كافرةٌ» . وقُرِئَتْ «كافرة» بالرفعِ والجَرِّ على حَسَبِ القراءتين المذكورتين في «فئة تقاتل» ، وهذه منسوقَةٌ عليها، وكان من حق/ من قرأ «فِئَةً تقاتل» نصباً أن يقرأ: «وأخرى كافرةً» نصباً عطفاً على الأولى، ولكني لم أحفظ فيها ذلك. وفي عبارة الزمخشري ما يُوْهم القراءةَ به فإنه قال: «وقُرىء فئة تقاتل وأخرى كافرة بالجرِّ على البدلِ من فئتين، وبالنصبِ على الاختصاص أو الحال» ، فظاهرُ قولِه: «وبالنصب» [أي: في جميعِ ما تقدم وهو: فئة تقاتل وأخرى كافرة] . وقد تقدَّم سؤال أبي البقاء وهو: لم يَقُلْ «والأخرى»
Cenâb-ı Hakk'ın: {وأخرى كَافِرَةٌ} “ve diğeri kâfirdir” kavlindeki «uhrâ» kelimesi, takdiri «Ve fietün uhrâ kâfiretün» (ve kâfir diğer bir topluluk) şeklinde olan mahzûf bir mevsûfun sıfatıdır. «Kâfiretün» kelimesi «fietün tükâtilü» hakkında zikredilen iki kıraate göre ref ve cer ile okunmuştur; bu da ona matuftur. «Fieten tükâtilü» ibaresini nasb ile okuyan kimsenin kural gereği birinciye atıfla «ve uhrâ kâfiraten» şeklinde nasb ile okuması gerekirdi; ancak ben buna dair bir kıraat nakli ezberlemiş değilim. ez-Zemahşerî'nin ifadesinde bunun kıraat edildiği vehmini veren bir yön vardır; zira o şöyle demiştir: «'Fietin tükâtilü ve uhrâ kâfiretin' şeklinde fieteyni kelimesinden bedel olarak cer ile; ihtisâs veya hâl üzere nasb ile okunmuştur.» Onun «ve nasb ile» sözünün zahiri [daha önce geçenlerin tamamında, yani 'fietün tükâtilü ve uhrâ kâfiretün' ifadelerinin her ikisinde de geçerlidir]. Ebü'l-Bekâ'nın sorusu daha önce geçmişti; o soru: «Fietün tükâtilü» kelimesi takdiri «ihdâhümâ» olan gizli bir mübtedanın haberi olarak merfû olduğu halde neden
بالتعريفِ، أعني حالَ رفعِ «فئةُ تقاتل» على خبرِ ابتداءٍ مضمرٍ تقديرُه: «إحداهما» ، والجوابُ عنه.
marife olarak «ve'l-uhrâ» demediğidir; cevabı da verilmişti.
والعامَّةُ على «تقاتل» بالتأنيثِ لإِسنادِ الفعلِ إلى ضميرِ المؤنث، ومتى أُسْنِدَ إلى ضميرِ المؤنث وَجَبَ تأنيثُه، سواءً كان التأنيثُ حقيقةً ِأم مجازاً نحو: «الشمس طَلَعَت» هذا جمهورُ الناسِ عليه، وخالَفَ ابن كيسان فأجاز: «الشمس طَلَع» مستشهداً بقوله الشاعر:
Cumhûr, fiilin müennes zamirine isnad edilmesi sebebiyle te'nis ile «tükâtilü» şeklinde okumuştur. Fiil ne zaman müennes zamirine isnad edilirse -tıpkı «eş-Şemsü tala'at» (Güneş doğdu) ifadesinde olduğu gibi- müenneslik ister hakiki ister mecazi olsun fiilin müennes kılınması vacip olur; insanların cumhuru bu görüştedir. İbn Keysân ise buna muhalefet etmiş ve şairin şu sözünü delil getirerek «eş-Şemsü tala'a» [şeklinde müzekker kılınmasını] caiz görmüştür:
١١٩٢ - فلا مُزْنَةٌ وَدَقَتْ وَدْقَها ... ولا أرضَ أبقلَ إبقالَها
1192 - Ne bir yağmur bulutu yağmurunu yağdırdı ... Ne de yer otunu bitirdi.
فقال: «أبقل» وهو مسندٌ لضميرِ الأرض ولم يَقُلْ: أبقلَتْ، وغيرُه يَخُصُّهُ بالضرورةِ. وقال هو: «لا ضرورةَ إذ كان يمكنُ أن يَنْقُلَ حركةَ الهمزةِ على تاءِ التأنيثِ الساكنة فيقول: ولا أرضَ أبقلتِ بْقالَها. وقد ردُّوا عليه بأن الضرورةَ ليس معناها ذلك، ولئن سَلَّمنا ذلك فلا نُسَلِّم أن هذا الشاعرَ كان من لغتِه النقلُ، لأنَّ النقلَ ليس لغةً لكلِّ العرب.
Şair 'ebkalet' dememiş, yerin zamirine isnad edildiği halde «ebkale» demiştir. Diğer dilciler ise bunu şiir zaruretine has kılarlar. İbn Keysân ise şöyle demiştir: «Zaruret yoktur; zira hemzenin harekesini sâkin te'nis tasına nakledip 'Ve lâ erda ebkaleti'b-kâlehâ' demesi mümkündü.» Dilciler ona, zaruretin manasının bu olmadığı şeklinde cevap vermişlerdir; bunu kabul etsek dahi bu şairin lehçesinde nakil (hareke aktarımı) bulunduğunu kabul etmeyiz; çünkü nakil bütün Arapların lehçesi değildir.
وقرأ مجاهد ومقاتل:» يقاتل «بالياء من تحت، وهي مُخَرَّجةٌ على مذهب ابن كيسان ومقويةٌ له. قالوا: والذي حَسَّن ذلك كونُ» فئة «في معنى القومِ والناس؛ فلذلك عاد الضميرُ عليها مذكَّراً.
Mücâhid ve Mukâtil alttan iki noktalı yâ ile «yukâtilü» şeklinde okumuşlardır. Bu okuyuş İbn Keysân'ın mezhebine göre temellendirilmiş olup onu desteklemektedir. Dediler ki: Bunu güzelleştiren husus, «fietün» kelimesinin 'kavm' ve 'insanlar' manasında olmasıdır; bu sebeple ona dönen zamir müzekker kılınmıştır.