Binûn

[Âl-i İmrân: — 3. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Masûn (İ'rab Tefsiri) · Semîn el-Halebî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قوله: {يَرَوْنَهُمْ} قرأ نافع وحده من السبعةِ ويعقوب وسهل:» تَرَوْنهم «بالخطابِ، والباقون من السعبة بالغَيْبة. فأمَّا قراءةُ نافع ففيها ثمانية أوجه،

Cenâb-ı Hakk'ın: {يَرَوْنَهُمْ} “onları görüyorlardı” kavlini, Yedi kıraat imamından yalnızca Nâfi‘ ile Ya‘kūb ve Sehl hitap sîgasıyla «teravnehüm» (onları görüyordunuz) şeklinde okumuş; Yedi imamdan geri kalanlar ise gâib sîgasıyla okumuşlardır. Nâfi‘in kıraatine gelince, onda sekiz vecih bulunmaktadır:

أحدُها: أن الضميرَ في» لكم «والمرفوعَ في» تَرَوْنهم «للمؤمنين، والضميرَ المنصوب في» تَرَوْنهم «والمجرورَ في» مِثْلَيْهم «للكافرين. والمعنى: قد كان لكم أيها المؤمنون آيةٌ في فئتين بأَنْ رأيتم الكفارَ مثلي أنفسهم في العدد وهو أبلغُ في القدرةِ حيث رأى المؤمنون الكافرين مثلي عددِ الكافرين، ومع ذلك انتصروا عليهم وغَلَبوهم وأَوْقَعوا بهم الأفاعيلَ. ونحُوه: {كَم مِّن فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةٍ كَثِيرَةً بِإِذْنِ الله} [البقرة: ٢٤٩] واستبَعَدَ بعضُهم هذا التأويلَ لقوله تعالى في الأنفالِ: {وَإِذْ يُرِيكُمُوهُمْ إِذِ التقيتم في أَعْيُنِكُمْ قَلِيلاً} [الآية: ٤٤] ، فالقصةُ واحدةٌ، وهناك تَدُلُّ الآية على أن الله تعالى قَلَّل المشركين في أعين المؤمنين لئلا يَجْبُنوا عنه، وعلى هذا التأويلِ المذكور هنا يكون قد كَثَّرهم في أعينهم. ويمكنُ أن يُجابَ عنه باختلافِ حالَيْنِ، وذلك أنه في وقتٍ أراهم إيَّاهم مثلي عددهم ليمتحنهم ويبتليهم، ثم قَلَّلهم في أعينهم ليقدُموا عليهم، فالإِتيانُ باعتبارين ومثلُه: {فَيَوْمَئِذٍ لاَّ يُسْأَلُ عَن ذَنبِهِ إِنسٌ وَلاَ جَآنٌّ} [الرحمن: ٣٩] مع: {فَوَرَبِّكَ لَنَسْأَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ} [الحجر: ٩٢] ، {وَلاَ يَكْتُمُونَ الله حَدِيثاً} [النساء: ٤٢] مع: {هذا يَوْمُ لاَ يَنطِقُونَ} [المرسلات: ٣٥] . وقال الفراء:» المرادُ بالتقليل التهوينُ كقولِك: «رأيتُ كثيرَهم قليلاً» لهوانِهِم عندكَ، وليس من تقليلِ العدد في شيء «.

Birincisi: {لَكُمْ} kavlindeki zamir ile «teravnehüm» fiilindeki merfû [fâil] zamir müminlere; «teravnehüm»deki mansûb [mef‘ûl] zamir ile {مِّثْلَيْهِمْ} kelimesindeki mecrûr zamir ise kâfirlere aittir. Manası şudur: Ey müminler! Kâfirleri sayıca kendilerinin iki katı olarak görmenizde iki fırkada sizin için bir ibret vardı. Müminlerin kâfirleri kâfirlerin sayısının iki katı olarak görmesi, buna rağmen onlara galip gelip zafer kazanmaları ve onları hezimete uğratmaları kudret [tecellisi] bakımından daha beliğdir. {كَم مِّن فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةٍ كَثِيرَةً بِإِذْنِ الله} “Nice az bir topluluk, Allah'ın izniyle pek çok topluluğa galip gelmiştir” [el-Bakara: 249] kavli de böyledir. Bazıları bu tevili, Cenâb-ı Hakk'ın Enfâl Suresi'ndeki: {وَإِذْ يُرِيكُمُوهُمْ إِذِ التقيتم في أَعْيُنِكُمْ قَلِيلاً} “Karşılaştığınızda onları gözlerinizde az gösteriyordu” [el-Enfâl: 44] kavlinden ötürü uzak görmüşlerdir; zira hadise tektir ve oradaki ayet, Allah Teâlâ'nın müminlerin gözünde korkup çekinmesinler diye müşrikleri az gösterdiğine delalet etmektedir. Burada zikredilen bu tevile göre ise onları gözlerinde çoğaltmış olmaktadır. Buna iki farklı durumun bulunmasıyla cevap verilebilir; şöyle ki: Bir vakitte onları sınamak ve imtihan etmek için kendilerinin iki misli göstermiş, sonra da üzerlerine atılsınlar diye gözlerinde azaltmıştır. Dolayısıyla iki farklı itibarla gelmiştir; tıpkı: {فَيَوْمَئِذٍ لاَّ يُسْأَلُ عَن ذَنبِهِ إِنسٌ وَلاَ جَآنٌّ} “Artık o gün ne insana ne de cine günahından sorulmaz” [er-Rahmân: 39] kavli ile {فَوَرَبِّكَ لَنَسْأَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ} “Rabbine andolsun, elbette onların hepsini hesaba çekeceğiz” [el-Hicr: 92] kavlinin ve {وَلاَ يَكْتُمُونَ الله حَدِيثاً} “Allah'tan hiçbir sözü gizleyemezler” [en-Nisâ: 42] kavli ile {هذا يَوْمُ لاَ يَنطِقُونَ} “Bu, konuşamayacakları gündür” [el-Mürselât: 35] kavlinin bir arada bulunması gibi. el-Ferrâ ise şöyle demiştir: «Azaltmaktan maksat, küçümsemedir; tıpkı senin katındaki değersizliklerinden ötürü 'Onların çokluğunu az gördüm' demen gibidir; bu sayıca azaltma kabilinden hiçbir şey değildir.»

الثاني: أن يكونَ الخطاب في» تَرَوْنهم «للمؤمنين أيضاً، والضميرُ المنصوبُ في» ترونهم «للكافرين أيضاً، والضميرُ المجرورِ في» مِثْلَيْهم «

İkincisi: «teravnehüm» fiilindeki hitabın yine müminlere, «teravnehüm»deki mansûb zamirin yine kâfirlere, «misleyhim»deki mecrûr zamirin ise

للمؤمنين، والمعنى: تَرَوْن أيها المؤمنون الكافرين مثلي عددِ أنفسكم، وهذا تقليلٌ للكافرين عند المؤمنين في رأيِ العين، وذلك أنَّ الكفارَ كانوا ألفاً ونَيِّفاً والمسلمونُ على الثلث منهم، فأراهم إياهم مِثْلَيْهم، على ما قَرَّر عليهم من مقاومةِ الواحدِ للاثنين في قوله تعالى: {فَإِن يَكُنْ مِّنكُمْ مِّئَةٌ صَابِرَةٌ يَغْلِبُواْ مِئَتَيْنِ}

müminlere ait olmasıdır. Manası: Ey müminler! Kâfirleri sayıca kendinizin iki katı olarak görüyordunuz. Bu durum göz göre göre kâfirlerin müminlerin nazarında azaltılmasıdır; zira kâfirler bin küsur kişi, Müslümanlar ise onların üçte biri kadardı. Allah Teâlâ'nın: {فَإِن يَكُنْ مِّنكُمْ مِّئَةٌ صَابِرَةٌ يَغْلِبُواْ مِئَتَيْنِ} “Eğer sizden sabırlı yüz kişi olursa, iki yüz kişiyi yenerler”

[الأنفال: ٦٦] بعد ما كُلِّفوا أن يقاومَ واحدٌ العشرةَ في قوله تعالى: {إِن يَكُن مِّنكُمْ عِشْرُونَ صَابِرُونَ يَغْلِبُواْ مِئَتَيْنِ} [الأنفال: ٦٥] . قال الزمخشري: «وقراءةُ نافع لا تساعد عليه» عين على هذا التأويلِ المذكور، ولم يُبَيِّنْ وجه عدمِ المساعدةِ، وكأنَّ الوجَه في ذلك والله أعلم أنه كان ينبغي أن يكونَ التركيب: «تَرَوْنهم مثليكم» بالخطاب في «مثليكم» لا بالغَيْبة. وقال أبو عبد الله الفاسي بعد ما ذكرته عن الزمخشري: «قلت: بل يساعِدُ عليه إن كان الخطابُ في الآية للمسلمين، وقد قيل ذلك» انتهى، فلم يأتِ أبو عبد الله بجوابٍ، إذ الإِشكالُ باقٍ.

[el-Enfâl: 66] kavlinde bire karşı iki kişinin mukavemet etmesini üzerlerine farz kıldığı hükme binaen -ki bu, Allah Teâlâ'nın: {إِن يَكُن مِّنكُمْ عِشْرُونَ صَابِرُونَ يَغْلِبُواْ مِئَتَيْنِ} “Eğer sizden sabırlı yirmi kişi olursa, iki yüz kişiye galip gelirler” [el-Enfâl: 65] kavlinde bir kişinin on kişiye mukavemet etmesiyle mükellef kılınmalarından sonradır- onlara kâfirleri kendilerinin iki katı olarak göstermiştir. ez-Zemahşerî: «Nâfi‘in kıraati buna yardımcı olmaz» yani zikredilen bu tevile elverişli değildir demiştir; ancak elverişli olmayışının yönünü açıklamamıştır. Doğrusunu en iyi Allah bilir ya, sanki bundaki cihet terkibin, gâib zamirle değil hitap zamiriyle «teravnehüm misleyküm» (onları sizin iki katınız olarak görüyordunuz) şeklinde olması gerekmesidir. Ebû Abdillâh el-Fâsî, ez-Zemahşerî'den aktardığım bu sözün ardından şöyle demiştir: «Ben derim ki: Bilakis, şayet ayetteki hitap Müslümanlara yönelik ise -ki bu söylenmiştir- buna elverişlidir.» [el-Fâsî'nin sözü burada] bitti. Fakat Ebû Abdillâh bir cevap getirmemiştir, zira müşkil durum hâlâ devam etmektedir.

وقد أجابَ بعضُهم عن ذلك بجوابين، أحدُهما: أنه من باب الالتفات من الخطاب إلى الغَيبة وأن حقَّ الكلام: «مِثْلَيْكم» بالخطاب، إلا أنه التفتَ إلى الغَيْبة، ونظَّره بقوله تعالى: {حتى إِذَا كُنتُمْ فِي الفلك وَجَرَيْنَ بِهِم} [يونس: ٢٢] . والثاني: أن الضميرَ في «مِثْلَيْهم» وإن كان المرادُ به المؤمنين إلا أنه عادَ على قوله: {فِئَةٌ تُقَاتِلُ فِي سَبِيلِ الله} ، والفئةُ المقاتِلة هي عبارةٌ عن المؤمنين المخاطبينَ، والمعنى: تَرَوْن أيها المؤمنون الفئةَ الكافرة مِثْلَيْ الفئةِ المقاتلةِ في سبيل الله، فكأنه قيل: تَرَوْنَهم أيَها المؤمنون مِثْلَيْكُم. وهوَ جوابٌ حسنٌ ومعنى واضحٌ.

Bazıları buna iki şekilde cevap vermiştir: Birincisi: Bunun hitaptan gaybete iltifat babından olduğu, sözün asıl hakkının hitapla «misleyküm» şeklinde olması gerektiği, ancak gaybete iltifat edildiğidir; buna Allah Teâlâ'nın: {حتى إِذَا كُنتُمْ فِي الفلك وَجَرَيْنَ بِهِم} “Hatta siz gemilerde bulunduğunuz ve o gemiler de içindekileri alıp götürdüğü zaman” [Yûnus: 22] kavlini nazire göstermiştir. İkincisi: «misleyhim»deki zamirden maksat müminler olsa bile, bu zamir {فِئَةٌ تُقَاتِلُ فِي سَبِيلِ الله} “Allah yolunda savaşan bir topluluk” kavline dönmektedir; savaşan fırka ise muhatap olan müminlerden ibarettir. Manası şöyledir: Ey müminler! Kâfir fırkayı, Allah yolunda savaşan fırkanın iki misli görüyordunuz; dolayısıyla sanki «Ey müminler! Onları kendinizin iki misli görüyordunuz» denmiş gibidir. Bu güzel bir cevap ve açık bir manadır.

الثالث: أن يكونَ الخطاب في «لكم» وفي «تَرَوْنَهم» للكفار، وهم قريش، والضميرُ المنصوبُ والمجرور للمؤمنين، أي: قد كان لكم أيها المشركون/ آيةٌ حيث تَرَوْن المؤمنين مِثْلَي أنفسِهم في العدَدِ، فيكون قد كَثَّرهم في أعينِ الكفار ليجبنُوا عنهم، فيعودُ السؤالُ المذكور بين هذه الآية وآية الأنفال، وهي قوله تعالى: {وَيُقَلِّلُكُمْ في أَعْيُنِهِمْ} [الأنفال: ٤٤] ، فكيف يقال هنا إنه كَثَّرهم فيعودُ الجواب بما تقدَّم من اختلافِ حالتين، وهو أنه قَلَّلهم أولاً ليجترىءَ عليهم الكفارُ، فلمَّا التقى الجمعان كَثَّرهم في أعيِنِهم ليحصُل لهم الخَورُ والفَشَلُ.

Üçüncüsü: {لَكُمْ} ve {تَرَوْنَهُمْ} kelimelerindeki hitabın kâfirlere, yani Kureyş'e ait olması; mansûb ve mecrûr zamirlerin ise müminlere ait olmasıdır. Yani: Ey müşrikler! Müminleri sayıca kendilerinin iki katı olarak gördüğünüzde sizin için bir ibret vardı. Böylece kâfirler onlardan korkup çekinsin diye müminleri kâfirlerin gözünde çoğaltmış olur. Bu durumda bu ayet ile Enfâl Suresi'ndeki {وَيُقَلِّلُكُمْ في أَعْيُنِهِمْ} “Sizi de onların gözlerinde azaltıyordu” [el-Enfâl: 44] ayeti arasındaki zikredilen soru yeniden doğar: Burada onların gözünde çoğalttığı nasıl söylenebilir? Cevap ise daha önce geçen iki farklı durumun varlığı esasına döner; o da kâfirler onların üzerine cüret etsin diye başlangıçta müminleri az göstermiş, iki ordu karşılaştığında ise kâfirlere gevşeklik ve yılgınlık gelsin diye müminleri gözlerinde çoğaltmıştır.

الرابع: كالثالث، إلاَّ أنَّ الضميرَ في «مِثْلَيْهم» يعودُ على المشركين فيعودُ ذلك السؤال، وهو أنه كان ينبغي أن يُقال «مِثْليكم» ليتطابق الكلامُ فيعودَ الجوابان وهما: إمَّا الالتفاتُ من الخطاب إلى الغَيْبة، وإمَّا عودُه على لفظِ الفئة الكافرة، لأنها عبارةٌ عن المشركين، كما كان ذلك الضميرُ عبارةً عن الفئةِ المقاتلَةِ، ويكونُ التقديرُ: تَرَوْنَ أيها المشركون المؤمنين مِثْلَيْ فئتِكم الكافرة، وعلى هذا فيكونون قد رَأَوا المؤمنين مِثْلَي أنفسِ المشركين ألفين ونيفاً، وهذا مَدَدٌ من الله تعالى، حيث أرى الكفارَ المؤمنينَ مِثْلَي عددِ المشركين حتى فَشِلوا وجَبُنوا، فَطَمِعَ المسلمون فيهم فانتصروا عليهم، ويؤيِّده: {والله يُؤَيِّدُ بِنَصْرِهِ مَن يَشَآءُ} فالإراءة هنا بمنزلة المَدَدِ بالملائكةِ في النصرةِ بكليهما، ويعودُ السؤالُ حينئذٍ بطريق الأَوْلى: وهو كيف كثَّرهم إلى هذه الغايةِ مع قولِهِ في الأنفال: {وَيُقَلِّلُكُمْ في أَعْيُنِهِمْ} ؟ ويعود الجواب.

Dördüncüsü: Üçüncü vecih gibidir; ancak «misleyhim»deki zamir müşriklere döner. Bu durumda yine o soru doğar ki o da sözün birbiriyle uyumlu olması için «misleyküm» denmesi gerekirdi. Cevap da yine iki veche döner: Ya hitaptan gaybete iltifattır ya da zamirin kâfir topluluk (el-fietü'l-kâfire) lafzına dönmesidir; çünkü bu lafız -tıpkı az önceki zamirin savaşan topluluktan ibaret olması gibi- müşriklerden ibarettir. Takdiri şöyle olur: Ey müşrikler! Müminleri kendi kâfir topluluğunuzun iki katı olarak görüyordunuz. Buna göre müminleri bizzat müşriklerin iki katı, yani iki bin küsur kişi olarak görmüşlerdir. Bu, Allah Teâlâ'dan bir yardımdır; zira kâfirlere müminleri müşriklerin sayısının iki misli göstermiş, böylece onlar yılgınlığa kapılıp korkmuş, Müslümanlar da onların üstüne varıp hezimete uğratmışlardır. {والله يُؤَيِّدُ بِنَصْرِهِ مَن يَشَآءُ} “Allah dilediğini yardımıyla destekler” kavli de bunu teyit eder; zira buradaki gösterme (irâe), her ikisiyle de yardım etme hususunda meleklerle destekleme mesabesindedir. Bu durumda Enfâl Suresi'ndeki: {وَيُقَلِّلُكُمْ في أَعْيُنِهِمْ} “Sizi de onların gözlerinde azaltıyordu” kavli varken bu dereceye kadar onları nasıl çoğalttığı sorusu öncelikle yeniden doğar ve aynı şekilde cevap verilir.

الخامس: أنَّ الخطابَ في «لكم» و «تَرَوْنهم» لليهود، والضميران المنصوبُ والمجرورُ على هذا عائدان على المسلمين على معنى: تَرَوْنَهم لو رأيتموهم مِثْلَيْهم، وفي هذا التقدير تكلُّفٌ لا حاجةً إليه، وكأن هذا القائلَ

Beşincisi: {لَكُمْ} ve «teravnehüm» kelimelerindeki hitabın Yahudilere olmasıdır. Buna göre mansûb ve mecrûr iki zamir, «Şayet onları görmüş olsaydınız kendilerinin iki katı olarak görürdünüz» manasında Müslümanlara racidir. Bu takdirde ihtiyaç duyulmayan bir tekellüf (zorlama) vardır. Sanki bu görüşü savunan kimse,

اختار أن يكونَ الخطابُ في الآية المنقضية وهي قولُه: {قَدْ كَانَ لَكُمْ} لليهود، فَجَعَلهُ في «تَرَوْنَهم» لهم أيضاً، ولكنَّ الخروجَ من خطاب اليهود إلى خطاب قوم آخرين أَوْلى من هذا التقدير المتكلَّفِ، لأنَّ اليهود لم يكونوا حاضري الوقعةِ حتى يُخاطَبوا برؤيتِهم لهم كذلكَ. ويجوز على هذا القولِ أن يكونَ الضميرانِ المنصوبُ والمجرورُ عائِدَيْنِ على الكفار، أي: إنهم كَثَّر في أعينِهم الكفارَ حتى صاروا مِثْلي عددِ الكفارِ، ومع ذلك غلبَهم المؤمنون وانتصروا عليهم، فهو أَبْلَغُ في القدرةِ. ويجوزُ أنْ يعودَ المنصوبُ على المسلمين والمجرورُ على المشركين، أي: تَرَوْنَ أيها اليهودُ المسلمينَ مِثْلَي عددِ المشركين مهابةً لهم وتهويلاً لأمرِ المؤمنين، كما كان ذلك في حق المشركين فيما تقدَّم من الأقوال. ويجوز أن يعودَ المنصوبُ على المشركين والمجرورُ على المسلمين، والمعنى: تَرَوْنَ أيها اليهودُ لو رأيتم المشركينَ مِثْلَي عددِ المسلمين، وذلك أنهم قُلِّلُوا في أعينهم ليحصُل لهم الفزعُ والغَمُّ؛ لأنه كان يَغُمُّهُم قلةُ الكفارِ ويعجبُهم كثرتُهُم ونصرتُهم على المسلمين حسداً وَبَغْياً فهذه ثلاثة أوجهٍ مترتبةٌ على الوجه الخامسِ، فتصيرُ ثمانية أوجهٍ في قراءة نافع.

önceki ayette geçen: {قَدْ كَانَ لَكُمْ} “Sizin için gerçekten vardı” kavlindeki hitabın Yahudilere olmasını tercih etmiş, böylece «teravnehüm»deki hitabı da onlara kılmıştır. Ancak Yahudilere olan hitaptan başka bir kavme hitaba geçilmesi bu tekellüflü takdirden daha evladır; zira Yahudiler savaş meydanında hazır bulunmamışlardı ki onları bu şekilde görmeleriyle kendilerine hitap edilmiş olsun. Bu kavle göre mansûb ve mecrûr zamirlerin her ikisinin de kâfirlere dönmesi caizdir; yani: Onların gözlerinde kâfirleri çoğalttı, hatta kâfirlerin sayısının iki misli oldular; buna rağmen müminler onları yendi ve galip geldi; bu ise kudret bakımından daha beliğdir. Mansûb zamirin Müslümanlara, mecrûr zamirin ise müşriklere dönmesi de caizdir; yani: Ey Yahudiler! Onlardan çekinmeleri ve müminlerin durumunu gözlerinde büyütmeleri için Müslümanları müşriklerin sayısının iki katı olarak görüyordunuz; tıpkı geçen kavillerde müşriklerin hakkında geçtiği gibi. Mansûb zamirin müşriklere, mecrûr zamirin ise Müslümanlara dönmesi de caizdir. Manası: Ey Yahudiler! Şayet görmüş olsaydınız müşrikleri Müslümanların sayısının iki katı olarak görürdünüz. Şöyle ki; onlara korku ve keder gelsin diye kâfirler gözlerinde azaltılmıştır; zira haset ve azgınlıkları sebebiyle kâfirlerin azlığı onları üzüyor, çoklukları ve Müslümanlara karşı galip gelmeleri ise hoşlarına gidiyordu. İşte bunlar beşinci veche dayanan üç vecihtir; böylece Nâfi‘in kıraatinde sekiz vecih tamamlanmış olur.

وأمَّا قراءةُ الباقين ففيها أوجه، أحدُها: أنها كقراءةِ الخطاب، فكلُّ ما قيل في المراد به الخطابُ هناك قيل به هنا، ولكنه جاء على بابِ الالتفاتِ أي: التفاتٌ من خطاب إلى غيبة. الثاني: أن الخطاب في «لكم» للمؤمنين، والضميرُ المرفوعُ في «يَرَوْنَهم» للكفار، والمنصوبُ والمجرورُ للمسلمين، والمعنى: يَرَى المشركون المؤمنين مِثْلَي عدد المؤمنين ستمئة ونيفاً وعشرين، أراهم الله مع قِلَّتهم إياهم ضِعْفَيْهم ليَهَابُوهم ويَجْبُنوا عنهم. الثالث: أنَّ الخطاب في «لكم» للمؤمنين أيضاً، والمرفوعُ في «يَرَوْنَهم» للكفار، والمنصوبُ للمسلمين والمجرورُ للمشركين، أي: يرى المشركونَ المؤمنين مِثْلَي عددِ المشركين، أراهم الله المؤمنينَ أضعافَهم لِما تَقدَّم في الوجه قبله.

Geri kalanların kıraatine gelince, onda da birtakım vecihler vardır: Birincisi: Hitap kıraati gibidir; orada hitapla kastedilen kimse hakkında söylenen her şey burada da söylenir, ancak iltifat babından gelmiştir, yani hitaptan gaybete iltifattır. İkincisi: {لَكُمْ} kelimesindeki hitabın müminlere ait olması; {يَرَوْنَهُمْ} fiilindeki merfû [fâil] zamirin kâfirlere, mansûb ve mecrûr zamirlerin ise Müslümanlara ait olmasıdır. Manası şöyledir: Müşrikler müminleri, müminlerin sayısının iki katı yani altı yüz yirmi küsur olarak görüyorlardı; Allah az olmalarına rağmen kendilerinden çekinip korksunlar diye müminleri müşriklere iki katları olarak göstermiştir. Üçüncüsü: {لَكُمْ} kelimesindeki hitabın yine müminlere, {يَرَوْنَهُمْ} içindeki merfû zamirin kâfirlere, mansûb zamirin Müslümanlara, mecrûr zamirin ise müşriklere ait olmasıdır; yani: Müşrikler müminleri müşriklerin sayısının iki katı olarak görüyorlardı; Allah bir önceki vecihte geçen gerekçeyle müminleri müşriklere kendi sayılarının kat kat fazlası olarak göstermiştir.

الرابع: أن يعودَ الضميرُ المرفوع في «يَرَونهم» على الفئةِ الكافرة؛ لأنها جَمْعٌ في المعنى، والضميرُ المنصوب والمجرورُ على ما تقدم من احتمالِ عودِهما على الكافرينَ أو المسلمين أو أحدِهما لأحدِهم.

Dördüncüsü: «yeravnehüm» fiilindeki merfû zamirin kâfir fırkaya dönmesidir; zira o mana bakımından çoğuldur. Mansûb ve mecrûr zamirlerin ise daha önce geçtiği üzere kâfirlere yahut Müslümanlara ya da birinin birine diğerinin diğerine dönme ihtimali vardır.

والذي تَقَوَّى في هذه الآيةِ من جميعِ ما قَدَّمْتُهُ من حيِث المعنى أَنْ يكونَ مَدارُ الآيةِ على تقليلِ المسلمينَ وتكثيرِ الكافرين، لأنَّ مقصودَ الآية ومساقَها الدلالةُ على قُدْرَةِ الله الباهرةِ وتأييدِهِ بالنصر لعبادِه المؤمنين مع قلةِ عددِهم وخذلانِ الكافرين مع كثرةِ عددِهم، وتحزُّبهم، ليُعْلَمَ أنَّ النصرَ كلَّه من عند الله، وليس سببُه كثرتَكم وقلةَ عدوكم، بل سببُه ما فعلَه ﵎ من إلقاءِ الرعبِ في قلوبِ أعدائِكم، ويؤيِّده قولُه بعد ذلك/: {والله يُؤَيِّدُ بِنَصْرِهِ مَن يَشَآءُ} وقال في موضع آخر:

Mana bakımından daha önce sunduğum bütün açıklamalardan bu ayette kuvvet kazanan görüş; ayetin mihverinin Müslümanların azaltılması ve kâfirlerin çoğaltılması üzerine kurulmuş olmasıdır. Zira ayetin maksadı ve akışı, Allah'ın göz kamaştırıcı kudretine, sayılarının azlığına rağmen mümin kullarını yardımıyla desteklemesine ve sayıca çokluklarına ve fırkalar halinde toplanmalarına rağmen kâfirleri yardımsız bırakmasına delalet etmektir; ta ki yardım ve zaferin bütünüyle Allah katından olduğu, bunun sebebinin sizin çokluğunuz ve düşmanınızın azlığı değil bilakis Cenâb-ı Hakk'ın düşmanlarınızın kalbine korku salması suretiyle yaptığı şey olduğu bilinsin. Bundan sonra gelen: {والله يُؤَيِّدُ بِنَصْرِهِ مَن يَشَآءُ} “Allah dilediğini yardımıyla destekler” kavli de bunu teyit eder. Başka bir yerde ise şöyle buyurmuştur:

{وَيَوْمَ حُنَيْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنكُمْ شَيْئاً} [التوبة: ٢٥] . قال الشيخ أبو شامة بعد ذِكْره هذا المعنى وَجَعَلَهُ قوياً: «فالهاءُ في تَرَوْنَهم للكفارِ سواءً قُرىء بالغَيْبَةِ أم بالخطاب والهاءُ في» مثليهم «للمسلمين. فإنْ قلت: إن كان المرادُ هذا فهلا قيل: يَرَونْهَم ثلاثةَ أمثالهم. فكان أبلغَ في الآية، وهي نصرُ القليلِ على هذا الكثيرِ، والعُدَّةُ كانت كذلك أو أكثرَ. قلت: أخبرَ عن الواقعِ، وكان آيةً أخرى مضمومةً إلى آية البصرِ، وهي تقليلُ الكفارِ في أعينِ المسلمين وقُلِّلُوا إلى حدٍّ وُعِدَ المسلمونَ النصرَ عليهم فيه، وهو أن الواحدَ من المسلمين يَغْلِبُ الاثنين، فلم تكن حاجةٌ إلى التقليلِ بأكثرَ من هذا، وفيه فائدةٌ: وقوعُ ما ضَمِنَ لهم من النصر فيه» انتهى. قلت: وإلى هذا المعنى ذهب الفراء، أعني أنهم يَرَوْنَهم ثلاثةَ أمثالهم، فإنه قال: «مِثْليهم: ثلاثةَ أمثالهم، كقول القائل:» عندي ألف وأنا محتاجٌ إلى

{وَيَوْمَ حُنَيْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنكُمْ شَيْئاً} “Huneyn gününde de; hani çokluğunuz sizi böbürlendirmişti ama size hiçbir fayda sağlamamıştı” [et-Tevbe: 25]. Şeyh Ebû Şâme bu manayı zikredip onu kuvvetli bulduktan sonra şöyle demiştir: «İster gayb sîgasıyla ister hitap sîgasıyla okunsun 'teravnehüm'deki hâ zamiri kâfirlere, 'misleyhim'deki hâ zamiri ise Müslümanlara aittir. Şayet: 'Eğer maksat bu idiyse, neden onların üç misli görüyorlardı denmedi? Böyle olsaydı ayetteki mucize yani azın bu derece çoğa galip gelmesi daha beliğ olurdu, üstelik teçhizat ve sayı da böyle veya daha fazlaydı' dersen; derim ki: Vaki olanı haber vermiştir. Bu, göz mucizesine eklenen başka bir ayetti (mucizeydi); o da Müslümanların gözünde kâfirlerin azaltılmasıdır. Kâfirler, Müslümanlara kendilerine karşı zafer vadedilen sınıra kadar azaltılmıştır ki bu da Müslümanlardan bir kişinin iki kişiyi yenmesidir; dolayısıyla bundan daha fazla azaltmaya ihtiyaç kalmamıştır. Bunda bir fayda da kendilerine vaat edilen zaferin vuku bulmasıdır.» [Ebû Şâme'nin sözü] bitti. Ben derim ki: Ferrâ da bu manaya, yani onların kâfirleri kendilerinin üç misli gördükleri manasına meyletmiştir; zira o şöyle demiştir: «'Misleyhim', söz söyleyen kimsenin 'Yanımda bin var, ben ise onun

مثليها «وغَلَّطه أبو إسحاق في هذا، وقال:» مثلُ الشيء ما ساواه، ومِثْلاه ما ساواه مرتين «. قال ابن كيسان:» الذي أَوْقَع الفراء في ذلك أن الكفار كانوا يومَ بدر ثلاثةَ أمثالِهم، فتوهَّمَ أنه لا يجوزُ أن يَرَوْهم إلا على عُدَّتهم، والمعنى ليس عليه، وإنما أراهم الله على غيرِ عُدَّتهم لجهتين، إحداهما: أنه رأى الصلاحَ في ذلك؛ لأن المؤمين [تُقَوَّى قلوبُهم بذلك، والأخرى] أنه آيةٌ للنبي ﷺ.

iki misline daha muhtacım (yani toplam üç bin)' demesi gibi onların üç misli demektir.» Ebû İshak bu hususta onu yanılgıya düşmekle nitelemiş ve şöyle demiştir: «Bir şeyin misli ona denk olan şeydir; iki misli ise ona iki defa denk olan şeydir.» İbn Keysân ise şöyle demiştir: «Ferrâ'yı bu düşünceye sevk eden şey, kâfirlerin Bedir günü müminlerin üç misli olmasıdır; bu yüzden onları ancak kendi mevcut sayıları üzere görebileceklerini vehmetmiştir. Oysa mana böyle değildir; bilakis Allah onları iki cihetten ötürü gerçek sayılarının haricinde göstermiştir: Birincisi: Bunda bir maslahat görmüştür; zira müminlerin [kalpleri bununla kuvvet bulur; diğeri ise] bunun Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için bir mucize olmasıdır.»

والجملةُ على قراءةِ نافع تَحْتَمِلُ أن تكونَ مستأنفةً لا محلَّ لها من الإِعراب، ويُحتُمل أن يكونَ لها محلٌّ، وفيه حينئذٍ وجهان، أحدُهما: النصبُ على الحال من «كم» في «لكم» أي: قد كان لكم حالَ كونِكم تَرَوْنهم. والثاني: الجرُّ نعتاً لفئتين، لأنَّ فيها ضميراً يَرْجِع عليهما، قاله أبو البقاء.

Cümle, Nâfi‘in kıraatine göre îraptan mahalli olmayan müste'nefe (başlangıç) cümlesi olma ihtimaline sahiptir; îraptan mahallinin bulunması da muhtemeldir. Bu takdirde iki vecih vardır: Birincisi: {لَكُمْ} kavlindeki «küm» zamirinden hâl olarak nasb konumundadır, yani: «Siz onları görür haldeyken sizin için [ibret] vardı» demektir. İkincisi: «fieteyni» kelimesine sıfat olarak cer konumundadır; zira içinde bu iki fırkaya dönen bir zamir bulunmaktadır. Bunu Ebü'l-Bekâ söylemiştir.

وأمَّا على قراءةِ الغَيْبةِ فتحتملُ الاستئنافُ، وتحتملُ الرفعَ صفةً لإِحدى الفئتين، وتحتمل الجرَّ صفةً لفئتين أيضاً، على أَنْ تكونَ الواوُ في «يَرَوْنَهم» تَرْجِعُ إلى اليهود، لأنَّ في الجملة ضميراً يعودُ على الفئتين.

Gayb kıraatine göre ise istînâf (yeni bir cümle) olma ihtimali vardır; iki fırkadan birine sıfat olarak ref konumunda olma ihtimali vardır; ve «yeravnehüm» fiilindeki vâv zamirinin Yahudilere dönmesi şartıyla -çünkü cümlede iki fırkaya dönen bir zamir bulunmaktadır- yine «fieteyni» kelimesine sıfat olarak cer konumunda olma ihtimali vardır.

وقرأ ابن عباس وطلحة «تُرَوْنَهم» مبنياً للمفعول على الخطاب. والسلمي كذلك، إلا أنه بالغيبة. وهما واضحتان مما تقدَّم تقريره، والفاعل المحذوفُ هو الله تعالى.

İbn Abbâs ve Talha hitap üzere meçhul sîgada «türavnehüm» şeklinde okumuşlardır. es-Sülemî de aynı şekilde okumuş, ancak gayb sîgasıyla «yüravnehüm» demiştir. Bu iki okuyuş daha önce açıklanan hususlardan gayet açıktır; mahzûf olan fâil ise Allah Teâlâ'dır.

وللناسِ في الرؤية هنا رأيان، أحدُهما: أنها البصرية، ويؤيد ذلك تأكيدُهُ بالمصدرِ الذي هو نصٌّ في ذلك. فهو مصدرٌ مؤكِّدٌ. قال

Buradaki rü'yet (görme) hakkında âlimlerin iki görüşü vardır: Birincisi: Bunun gözle görme (basarî) olduğudur; bunu, bu manada nass mesabesinde olan mastarla pekiştirilmiş olması da desteklemektedir. Zira o tekit edici bir mastardır.

الزمخشري: «رؤيةٌ ظاهرةٌ مكشوفةٌ لا لَبْس فيها» وعلى هذا فتتعدَّى لواحد، و «مثلَيْهم» نصبٌ على الحال. والثاني: أنها من رؤيةِ القلب، فعلى هذا يكون «مِثْليهم» مفعولاً ثانياً.

ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Açık, seçik ve içinde hiçbir şüphe bulunmayan bir görüştür.» Buna göre fiil tek bir mef'ûle geçişli olur ve «misleyhim» hâl olarak mansûb kabul edilir. İkincisi: Kalp ile görme (kalbî, yani zannî/ilmî) kabilinden olduğudur; bu takdirde ise «misleyhim» ikinci mef'ûl olur.

وقد رَدَّ أبو البقاء هذا فقال: «ولا يجوز أَنْ تكونَ الرؤيةُ من رؤيةِ القلب على كلِّ الأقوال لوجهين، أحدُهما: قولُه» رَأْيَ العين «، والثاني: أن رؤيَةَ القلب عِلْم، ومُحالٌ أن يُعْلَمَ الشيءُ شيئين» .

Ebü'l-Bekâ bunu reddederek şöyle demiştir: «Rü'yetin bütün görüşlere göre kalp ile görme olması iki sebepten ötürü caiz değildir: Birincisi: Cenâb-ı Hakk'ın {رَأْيَ العين} kavlidir. İkincisi: Kalbin görmesi ilimdir; bir şeyin iki şey olarak bilinmesi ise imkânsızdır.»

وقد أُجيب عن الوجه الأول بأنَّ انتصابَه انتصابُ المصدر التشبيهي أي: رأياً مثلَ رأي العين، أي: يُشْبِهُ رأيَ العين، فليس إياه على التحقيقِ. وعن الثاني بأنَّ الرؤيةَ هنا يُرادُ بها الاعتقادُ، فلا يَلْزَمُ المُحالُ المذكور، قال: «وإذا كانوا قد أَطْلقوا العلمَ في اللغةِ على الاعتقادِ دونَ اليقينِ فلأَنْ يُطْلقوا عليه الرأيَ أَوْلَى» .

Birinci gerekçeye şöyle cevap verilmiştir: Bu kelimenin nasbı teşbih mastarı (mef'ûl-i mutlak) olarak nasbtır; yani «gözün görmesi gibi bir görüşle» demektir, yani gözün görmesine benzemektedir, hakikatte bizzat kendisi değildir. İkinci gerekçeye ise şöyle cevap verilmiştir: Buradaki rü'yetten maksat itikattır (zandır); dolayısıyla zikredilen imkânsızlık gerekmez. [Cevap veren zat] dedi ki: «Arap dilinde kesin yakin yerine sadece itikat üzerine 'ilim' ıstılahı kullanılmışken, onun üzerine 're'y' ıstılahının kullanılması öncelikle evladır.»

ومن إطلاقِ العلمِ على الاعتقادِ قولُه تعالى: {فَإِنْ عَلِمْتُمُوهُنَّ مُؤْمِنَاتٍ} [الممتحنة: ١٠] ؛ إذ لا سبيلَ إلى العلمِ اليقيني في ذلك، إذ لا يَعْلَمُهُ كذلك إلا اللهُ تعالى، فالمعنى: فإنْ اعتقدتموهن، والاعتقادُ قد يكونُ صحيحاً، وقد يكون فاسداً، ويَدُلُّ على هذا التأويلِ قراءةُ مَنْ قرأ: «تُرَوْنَهم» أو «يُرَوْنَهم» بالتاء أو الياء مبنياً للمفعول؛ لأنَّ قولَهم «أُرِيَ كذا» بضمِّ الهمزة يكون فيما عند المتكلمُ فيه شكٌّ وتخمينٌ لا يقينٌ وعلم، ولمَّا كان اعتقادُ التضعيف في جمع الكفار أو في جمع المؤمين تخميناً وظناً لا يقيناً دَخَلَ الكلاَم ضربٌ من الشك، وأيضاً كما يستحيل حَمْلُ الرؤيةِ هنا على العلِْمِ يستحيل أيضاً حَمْلُها على رؤيةِ البصر بعينِ ما ذَكَرْتُم من المُحالِ، وذلك كما أنه لا يقع

İlmin itikat manasında kullanılmasının örneklerinden biri Cenâb-ı Hakk'ın: {فَإِنْ عَلِمْتُمُوهُنَّ مُؤْمِنَاتٍ} “Eğer onların inanmış kadınlar olduklarını anlarsanız” [el-Mümtehine: 10] kavlidir; zira bu konuda kesin bilgiye ulaşmanın bir yolu yoktur, çünkü bunu bu şekilde ancak Allah Teâlâ bilir; dolayısıyla mana: «Eğer onları mümin zannedip öyle itikat ederseniz» şeklindedir. İtikat ise bazen doğru bazen yanlış olabilir. Bu tevile, fiili meçhul olarak tâ veya yâ ile «türavnehüm» yahut «yüravnehüm» şeklinde okuyan kimsenin kıraati de delalet etmektedir. Zira hemzenin zammesiyle «üriye kezâ» (bana şöyle gösterildi) sözü, konuşanın katında yakin ve kesin bilgi değil şüphe ve tahmin bulunan durumlarda söylenir. Kâfirler ordusunun yahut müminler ordusunun iki kat olduğu itikadı yakin değil bir tahmin ve zandan ibaret olunca kelama bir nevi şüphe girmiştir. Ayrıca burada rü'yeti ilim manasına hamletmek nasıl imkânsızsa, zikrettiğiniz aynı imkânsızlıktan ötürü onu gözle görme manasına hamletmek de imkânsızdır. Çünkü nasıl ki

العلمُ غيرَ مطابقٍ للمعلوم كذلك لا يَقَعُ النظرُ البصريُّ غيرَ مطابقٍ لذلك الشيءِ المُبْصَرِ المنظورِ إليه، فكان المرادُ التخمينَ والظَّنَّ لا اليقينَ والعلمَ. كذا قيل، وفيه نظرٌ لأنا لا نُسَلِّم أنَّ البصر لا يخالِفُ المُبْصَرَ، لجوازِ أَنْ يَحْصُلَ خَلَلٌ فيه وسوءٌ في النظرِ فيتخيلُ الباصرُ الشيءَ شيئين فأكثرَ وبالعكس.

ilim maluma aykırı olarak vaki olamazsa, aynı şekilde basarın (gözün) bakışı da bakılan ve görülen o şeye aykırı olarak vaki olamaz. Dolayısıyla kastedilen kesin bilgi ve yakin değil, tahmin ve zandır. Böyle denilmiştir; ancak bu görüşte eleştiriye açık bir yön (nazar) vardır, zira biz gözün görülen şeye aykırı algılayamayacağını kabul etmeyiz; çünkü gözde bir arızanın ve görmede bir kusurun meydana gelmesi, böylece gören kimsenin bir şeyi iki veya daha fazla şey ya da bunun aksini hayal etmesi caizdir ve mümkündür.

وفي انتصابِ «رأيَ العين» ثلاثةُ أوجهٍ تقدَّم منها اثنان: النصبُ على المصدر التوكيدي أو النصبُ على المصدر التشبيهي كما عَرَفْتَ تحقيقَه. والثالث: أنه منصوبٌ على ظرفِ المكان، قال الواحدي: «كما تقول:» تَرَوْنَهُم أمامَكم «ومثلُه:» هو مني مَزْجَرَ الكلب ومناطَ العَيُّوق «، وهذا إخراجٌ للفظ عن موضوعِهِ مع عدمِ المساعدِ معنًى وصناعةً.

{رَأْيَ العين} terkibinin nasbında üç vecih vardır; bunlardan ikisi daha önce geçti: Tahkikini öğrendiğin üzere tekit edici mastar olarak nasb yahut teşbih mastarı olarak nasb. Üçüncüsü: Mekân zarfı olarak mansûb olmasıdır. el-Vâhidî şöyle demiştir: «Tıpkı 'Onları önünüzde görüyorsunuz' demen gibi; bunun benzeri 'O bana köpeğin kovalanma mesafesi ve Ayvuk yıldızının asıldığı yer kadar [yakındır/uzaktır]' ifadeleridir.» Ancak bu görüş, mana ve gramer kuralı açısından bir dayanağı olmaksızın lafzı kendi vaz olunduğu mananın dışına çıkarmaktır.

و» رأى «مشتركٌ بين» رأى «بمعنى أَبْصَرَ، ومصدرُهُ الرَّأْي والرؤيةُ، وبمعنى اعتقد وله الرأي، وبمعنى الحُلْم وله الرؤيا كالدنيا، فوقع الفرقُ بالمصدر، فالرؤيةُ للبصرِ خاصة، والرؤيا للحُلْم فقط، والرأيُ مشترك بين البصريةِ والاعتقاديةِ يقال: هذا رأيُ فلان أي: اعتقادُهُ، قال:

«Re'â» fiili; 'gördü' manasındaki «re'â» -ki bunun mastarı 'er-re'y' ve 'er-rü'yet'tir-, 'itikat etti/inandı' manasındaki [«re'â»] -ki bunun [mastarı] 'er-re'y'dir- ve 'düş gördü' manasındaki [«re'â»] -ki bunun [mastarı] 'ed-dünyâ' vezninde 'er-rü'yâ'dır- arasında müşterektir. Dolayısıyla fark mastarla ortaya çıkmıştır: «er-Rü'yet» sadece göze, «er-Rü'yâ» sadece rüyaya has kılınmıştır; «er-Re'y» ise hem göze hem de itikada ait olmak üzere müşterektir. Nitekim 'Bu falanın re'yidir' yani onun itikadıdır/görüşüdür denilir. Şair şöyle demiştir:

١١٩٣ - رَأَى الناسَ إلا مَنْ رَأَى مثلَ رأيِهِ ... خوارجَ تَرَّاكِين قَصْدَ المَخَارِجِ

1193 - İnsanları -kendi görüşü gibi görenler hariç- ... Doğru çıkış yollarını terk eden Hâricîler olarak gördü.

قلت: وهذه الآية قد أكثرَ الناسُ فيها القولَ فتتبَّعْته وقَرَنْتُ كُلَّ شيء بما يُلاَئِمُهُ.

Ben derim ki: İnsanlar bu ayet hakkında çok söz söylemişlerdir; ben de bunları etraflıca araştırıp her şeyi kendine uygun olanla bir araya getirdim.

قوله: {مَن يَشَآءُ} مفعولُ» يشاء «محذوفٌ أي: مَنْ يشاء تأييدَهُ، والباء/ سببية، أي: بسببِ تأييدِه وهو تفعيلٌ من الأََيْدِ وهو القوة.

Cenâb-ı Hakk'ın: {مَن يَشَآءُ} “dilediğini” kavlindeki «yeşâ'u» fiilinin mef‘ûlü mahzûftur, yani: «desteklemeyi dilediği kimseyi» demektir. [«Bi-nasrihî»deki] bâ harf-i cerri sebebiyet bildirir; yani «yardımı sebebiyle» demektir. [«Te'yîd» kelimesi] güç ve kuvvet manasındaki «eyd» kökünden tef'îl babındadır.

وقرأه ورش «يُوَيِّدُ» بإبدالِ الهمزةِ واواً محضة وهو تسهيلٌ قياسي قال

Verş bu kelimeyi hemzeyi hâlis bir vâv harfine bedel kılarak «yüveyyidü» şeklinde okumuştur; bu kıyasî bir teshildir (kolaylaştırmadır).

أبو البقاء وغيره «ولا يجوز أن تُجْعَلَ بينَ بينَ لقربِها من الألف، والألفُ لا يكون ما قبلَها إلا مفتوحاً، ولذلك لم تُجْعَلِ الهمزةُ المبدوءُ بها بينَ بينَ لا ستحالةِ الابتداءِ بالألِفِ» . قلت: مذهبُ سيبويه وغيره في الهمزةِ المفتوحةِ بعد كسرةٍ قَلْبُها ياءً محضةً وبعد الضمةُ قلبُها واواً محضةً للعلة المذكورة، وهي قُرْبُ الهمزةِ التي بينَ بينَ من الألِفِ، والألفُ لا تكونُ ضمةً ولا كسرةً.

Ebü'l-Bekâ ve başkaları şöyle demiştir: «Elife yakınlığı sebebiyle bu hemzenin beyne-beyne (hemze ile elif arası) yapılması caiz değildir; zira elifin öncesi ancak fethalı olabilir. Bu yüzden başlangıçtaki hemze, elife bedel yapılamayacağı ve elifle başlamak imkânsız olduğu için beyne-beyne kılınmamıştır.» Ben derim ki: Kesreden sonra gelen fethalı hemzede Sîbeveyhi ve diğerlerinin mezhebi onu hâlis yâ harfine, zammeden sonrakini ise hâlis vâv harfine dönüştürmektir; zira zikredilen illet yani beyne-beyne kılınan hemzenin elife yakın olması söz konusudur; elif ise zamme ve kesre olamaz.

و {لأُوْلِي الأبصار} صفةً ل «عبرةً» أي: عبرةً كائنةً لأولي الأبصار. والعِبْرة: فِعْلة من العُبور كالرِّكبة والجِلْسة، والعُبور: التجاوزُ، ومنه: عَبَرْتُ النهر، والمَعْبَرُ: السفينة لأنَّ بها يُعْبَرُ إلى الجانبِ الآخر، وعَبْرَة العين: دمْعُها لأنها تجاوِزُهَا، وعَبَّر بالعِبْرة عن الاتِّعاظ والاستيقاظ لأن المُتَّعِظَّ يَعْبُر من الجهلِ إلى العلمِ ومن الهلاكِ إلى النجاة. والاعتبارُ افتعالٌ منه، والعبارة: الكلامُ الموصِلُ إلى الغرضِ لأنَ فيه مجاوزةً، وعَبَرْت الرؤيا وعَبَّرتها مخففاً ومثقلاً، لأنك نَقَلْتَ ما عندكَ من تأويلِها إلى رائيها.

{لأُوْلِي الأبصار} “basiret sahipleri için” kavli «ibreten» kelimesinin sıfatıdır; yani «basiret sahipleri için var olan bir ibrettir» demektir. «el-‘İbret» kelimesi, 'rikbe' ve 'cilse' gibi 'ubûr' kökünden 'fi'le' veznindedir; ubûr ise geçmek/aşmak demektir. 'Nehri geçtim' (abertü'n-nehra) ifadesi de bundandır. 'el-Ma'ber' gemidir; çünkü onunla karşı kıyıya geçilir. Gözyaşına 'abratü'l-ayn' denir; zira gözü aşıp dışarı çıkar. İbret alma ve uyanış 'el-ibret' kelimesiyle ifade edilmiştir; çünkü ibret alan kimse cehaletten ilme, helaktan kurtuluşa geçer. 'el-İ'tibâr' kelimesi de bundan türemiş iftiâl babıdır. 'el-İbâre' ise maksada ulaştıran sözdür; zira onda bir geçiş vardır. 'Rüyayı tabir ettim' anlamında hafif ve şeddeli olarak 'aberte'r-rü'yâ' ve 'abbertehâ' denir; çünkü sen nezdinde bulunan yorumu rüyayı görene aktarmış (geçirmiş) olursun.

قوله تعالى: {زُيِّنَ لِلنَّاسِ} : العامةُ على بنائِهِ للمفعول، والفاعلُ المحذوفُ هو اللهُ تعالى؛ لِمَا رَكَّب في طباع البشر من حُبِّ هذه الأشياء، وقيل: هو الشيطانُ، عن الحسن: «مَنْ زَيَّنَها؟ إنما زيَّنها الشيطان لأنه لا أحدَ أبغضُ لها مِنْ خالقها» .

Cenâb-ı Hakk'ın: {زُيِّنَ لِلنَّاسِ} “İnsanlara süslü gösterildi” kavlini cumhûr meçhul sîgada okumuştur; mahzûf fâil ise insanların tabiatına bu şeylerin sevgisini yerleştirmesinden ötürü Allah Teâlâ'dır. Bir görüşe göre ise fâil şeytandır; Hasan[-ı Basrî]'den şöyle rivayet edilmiştir: «Onu kim süsledi? Onu ancak şeytan süslemiştir; zira bu şeylere onları yaratandan daha çok buğzeden kimse yoktur.»

وقرأ مجاهد: «زَيَّن» مبنياً للفاعل، «حُبَّ» مفعول به نصاً، والفاعلُ: إمَّا ضمير الله تعالى لتقدُّم ذكرِهِ الشريفِ في قوله تعالى: {والله يُؤَيِّدُ بِنَصْرِهِ} [آل عمران: ١٣] ، وإمَّا ضميرُ الشيطان، أُضْمِرَ وإنْ لم يَجْرِ له ذِكْرٌ، لأنه أصلُ ذلك، فَذِكْرُ هذه الأشياءِ مؤذنٌ بِذِكْرِهِ. وأضافَ المصدرَ لمفعولِهِ في «حُبّ الشهوات» .

Mücâhid, «زَيَّنَ» kelimesini etken (mâlum) fiil olarak, «حُبَّ» kelimesini de açıkça mef'ûlün bih (nesne) olarak mensûb okumuştur. Fâil (özne) ise; ya Yüce Allah'ın { وَاللَّهُ يُؤَيِّدُ بِنَصْرِهِ } “Allah dilediğini yardımıyla destekler” [Âl-i İmrân: 13] âyetinde şerefli zikrinin önceden geçmiş olmasından ötürü Allah Teâlâ'ya ait bir zamirdir; ya da daha önce bahsi geçmemiş olsa bile bunun asıl kaynağı o olduğu için şeytana ait bir zamirdir; zira bu şeylerin zikredilmesi onun zikrini de hissettirmektedir. «حُبّ الشهوات» (şehvetlerin sevgisi) terkibinde ise masdarı mef'ûlüne (nesnesine) izâfe etmiştir.

والشَّهوات: جمعُ «شَهْوة» بسكون العين، فَحُرِّكَت في الجمع، ولا يجوزُ التسكينُ إلا في ضرورةٍ كقولهِ:

«eş-Şehevât» kelimesi, ayın harfinin sükûnu ile «şehvet» kelimesinin çoğuludur; çoğulda bu harf harekeli kılınmıştır. Şairin şu sözünde olduğu gibi zaruret hali müstesna bu harfin sâkin kılınması caiz değildir:

١١٩٤ - وَحُمِّلْتُ زَفْرَاتِ الضحى فَأَطَقْتُها ... ومالي بزَفْرَات العَشِيِّ يَدَانِ

1194 - Kuşluk vaktinin iç çekişleri bana yüklendi de takat getirdim ... Akşamın iç çekişlerine ise mecalim kalmadı.

بتسكين الفاء. والشهوةُ: مصدرٌ يُراد به اسمُ المفعولِ أي: المُشْتَهَيَات فهو من باب: رجلٌ عَدْلٍ، حيث جُعِلَتْ نفسَ المصدر مبالغةً، والشهوة: مَيْلُ النفس، ويُجْمَعُ على «شَهَوات» ، كالآية الكريمة، وعلى «شُهَى» كغُرَف، قالت امرأة من بني نَضْر بن معاوية:

[Bu beyitte] fâ harfinin sükûnuyladır. Şehvet, kendisiyle ism-i mef'ûlün kastedildiği bir mastardır; yani 'arzu edilen/iştah duyulan şeyler' demektir. Mübalağa amacıyla bizzat mastarın kendisi kılındığından 'Adil adam' (racülün adlün) babındandır. Şehvet, nefsin meylidir. Kerim ayette olduğu gibi «şehevât» şeklinde ve 'guref' vezninde «şühan» şeklinde çoğul yapılır. Benî Nasr b. Muâviye kabilesinden bir kadın şöyle demiştir:

١١٩٥ - فلولا الشُّهَى واللهِ كنتُ جديرةً ... بأَنْ أتركَ اللَّذاتِ في كلِّ مَشْهَدِ

1195 - Vallahi arzular olmasaydı elbette layık olurdum ... Her mecliste lezzetleri terk etmeye.

وقال النحويون: لا تُجْمَعُ فَعْله المعتلة اللامِ يَعْنُون بفتحِ الفاء وسكون العين [على فًُعَل] إلا ثلاثةَ ألفاظ: كَوَّة وكُوَى فيمن فَتَحَ كاف «كَوَّة» وقَرْيَة وقُرَى ونَزْوَة ونُزَى، واستدرك الشيخ عليهم هذه اللفظة أيضاً فيَكُنَّ أربعة وأنشد البيت. وقال الراغب: «وقد يُسَمَّى المُشْتَهَى شهوةً، وقد

Nahivciler şöyle demiştir: Lâmu'l-fiili illetli olan 'fa'le' kalıbı -yani fâ harfi fethalı ve ayın harfi sâkin olan kelimeler- üç lafız müstesna [fu'al vezninde] çoğul yapılmaz: 'Kevve' kelimesinin kâf harfini fethalı okuyan kimseye göre 'küven' (pencere/pencereler), 'karye' ve 'kuran' (köy/köyler), 'nezve' ve 'nüzan' (sıçrama/sıçramalar). Şeyh bu beyti inşâd ederek onlara bu lafzı da ilave etmiş ve böylece bu kelimeler dört tane olmuştur. er-Râgıb şöyle demiştir: «Arzu edilen şeye bazen şehvet adı verilir;

يُقال للقوةِ التي بها تَشْتَهي الشيءَ شهوةً، وقولُه تعالى: {زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشهوات} يحتمل الشهوتين.

kendisiyle bir şeyin arzulandığı kuvvete de şehvet denebilir. Cenâb-ı Hakk'ın: {زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشهوات} “İnsanlara şehvetlerin sevgisi süslü gösterildi” kavli her iki şehvet anlamını da muhtemeldir.»

قوله: {مِنَ النساء} في محلِّ نصبٍ على الحال من» الشهوات «والتقدير: حالَ كونِ الشهواتِ من كذا وكذا فهي مفسرةٌ لها في المعنى، ويجوز أَنْ تكونَ» مِنْ «لبيان الجنس، ويَدُلُّ عليه قولُ الزمخشري:» ثم يُفَسِّره بهذه الأجناس «.

Cenâb-ı Hakk'ın: {مِنَ النساء} “kadınlardan” kavli, «eş-Şehevât» kelimesinden hâl olarak nasb mahallindedir. Takdiri: «Şehvetler şundan ve bundan olduğu halde» şeklindedir; dolayısıyla mana bakımından onu açıklamaktadır. «Min» harf-i cerrinin beyân-ı cins (tür açıklama) için olması da caizdir; ez-Zemahşerî'nin: «Sonra bunu bu cinslerle açıklamaktadır» sözü de buna delalet eder.

قوله: {والقناطير} جمع قِنْطار. وفي نونِهِ قولان أحدُهما: وهو قولُ جماعة أنها أصليةُ، وأنَّ وزنَها فِعْلال كحِمْلاَق وقِرْطاس. والثاني أنها زائدةٌ ووزنه فِنعال كقِنْعَاس وهو الجَمَل الشديد، قيل: واشتقاقه من: قَطَرَ يَقْطُر إذا سال، لأنَّ الذهب والفضةُ يُشَبَّهان بالماء في سرعة الانقلابِ وكثرةِ التقلبِ. وقال الزجاج:» هو مأخوذٌ من قَنْطَرْتُ الشيءَ إذا عَقَدْتَه وأَحْكمته، ومنه: القَنْطَرَةُ لإِحكامِ عَقْدِها «.

Cenâb-ı Hakk'ın: {والقناطير} “yığın yığın” kavli «kıntâr» kelimesinin çoğuludur. Bu kelimenin nûn harfinde iki görüş vardır: Birincisi bir topluluğun görüşü olup nûn harfinin asıl olduğu ve kelimenin vezninin 'hımlâk' ve 'kırtâs' gibi 'fi‘lâl' olduğudur. İkincisi ise nûn harfinin zâit olduğu ve kelimenin vezninin güçlü deve manasındaki 'kın‘âs' gibi 'fin‘âl' olduğudur. Denildi ki: Bu kelime aktığı zaman söylenen 'katara yakturu' kökünden türetilmiştir; zira altın ve gümüş, çabuk el değiştirmesi ve çokça devretmesi sebebiyle suya benzetilir. ez-Zeccâc ise şöyle demiştir: «Bu kelime, bir şeyi düğümleyip sağlamlaştırdığın zaman söylediğin 'kantartü'ş-şey'e' ifadesinden alınmıştır; düğümünün sağlamlığından ötürü 'el-kantara' (köprü/kemer) kelimesi de bundandır.»

قوله: {مِنَ الذهب} كقولِهِ:» مِنْ النساء «وقد تقدَّم. والذهب مؤنَّثٌ، ولذلك يُصَغَّر على» ذُهَيْبة «، ويُجمع على ذَهاب وذُهوب. وقيل:» الذهب «جمعٌ في المعنى ل» ذَهَبة «، واشتقاقُه من الذَّهاب. الفضة يُجْمع على فِضَض.

Cenâb-ı Hakk'ın: {مِنَ الذهب} “altından” kavli «mine'n-nisâ'i» kavli gibidir ve açıklaması daha önce geçmiştir. «ez-Zeheb» (altın) müennestir; bu sebeple ism-i tasgîri «züheybetün» şeklinde yapılır, çoğulu ise «zihâb» ve «zühûb» olarak gelir. Bir görüşe göre «ez-zeheb», mana bakımından «zehebetün» kelimesinin çoğuludur ve türeyişi 'ez-zehâb' (gitmek/yok olmak) kökündendir. «el-Fidda» (gümüş) kelimesinin çoğulu «fidad» şeklinde gelir.

واشتقاقُها من انفضَّ الشيء إذا تفرَّق، ويقال: «رجل ذَهِب» بكسر الهاء، أي: رأى مَعْدِن الذهب فَدُهِش.

Türeyişi ise bir şey dağılıp saçıldığı zaman söylenen 'infadda'ş-şey'ü' fiilindendir. Hâ harfinin kesresiyle 'racülün zehibün' denir ki altın madenini görüp dehşete düşen ve şaşkına dönen adam demektir.

قوله: {والخيل} عطفٌ على «النساء» قال أبو البقاء: «لا على الذهب والفضة لأنها لا تُسَمَّى قنطاراً» ، وتَوَهُّمُ مثلِ ذلك بعيدٌ جداً فلا حاجةً إلى التنبيهِ عليه.

Cenâb-ı Hakk'ın: {والخيل} “atlara” kavli «en-nisâ'i» kelimesine matuftur. Ebü'l-Bekâ: «Altın ve gümüşe matuf değildir; zira atlara kıntar denilmez» demiştir. Böyle bir şeyin vehmedilmesi ise son derece uzaktır; bu sebeple buna dikkat çekmeye gerek yoktur.

والخيلُ فيه قولان، أحدُهما أنه جمعٌ ولا واحدَ له من لفظه بل مفردُهُ «فرس» فهو نظيرُ: قوم ورهط ونساء. والثاني: أنَّ واحدَه «خايل» فهو نظير راكب ورَكْب، وتاجِر وتَجْر، وطائِر وطَيْر، وفي هذا خلافٌ بين سيبويه والأخفش، فسيبويهِ يَجْعَلُهُ اسمَ جمعٍ، والأخفشُ يَجْعَلُهُ جمعَ تكسير. وفي اشتقاقِها وجهان، أحدُهُما: من الاختيال وهو العُجْبُ، سُمِّيت بذلك لاختيالِها في مِشْيتها وطولِ أذْنابِها. قال امرؤء القيس:

«el-Hayl» (atlar) kelimesinde iki görüş vardır: Birincisi: Kendi lafzından tekili olmayan bir çoğuldur, bilakis tekili «feras»tır; dolayısıyla 'kavm', 'raht' ve 'nisâ' kelimelerinin naziridir. İkincisi: Tekili «hâyil»dir; dolayısıyla 'râkib' ile 'rekb', 'tâcir' ile 'tecr' ve 'tâir' ile 'tayr' kelimelerinin naziridir. Bu hususta Sîbeveyhi ile el-Ahfeş arasında ihtilaf vardır; Sîbeveyhi bu kelimeyi ism-i cem (topluluk ismi) sayarken el-Ahfeş ise cemi mükesser (kuralsız çoğul) kabul etmektedir. Bu kelimenin iştikakında (türeyişinde) iki vecih vardır: Birincisi kibirlenmek ve böbürlenmek manasındaki 'el-ihtiyâl' kökündendir; yürüyüşündeki çalımlı tavır ve kuyruklarının uzunluğundan dolayı bu ismi almıştır. İmruü'l-Kays şöyle demiştir:

١١٩٦ - لها ذَنَبٌ مثلُ ذَيْلِ العرو ... سِ تَسُدَّ به فرجَها مِنْ دُبُرْ

1196 - Gelinliğin eteği gibi bir kuyruğu vardır ... Onunla arkasından bacak arasını örter.

والثاني: من التخيُّل، قيل: لأنَّها تتخيَّلَ في صورة مَنْ هو أعظمُ منها. وقيل: / أصلُ الاختيالِ من التخيُّل، وهو التشبُّه بالشيء؛ لأنَّ المختالَ يتخيَّل في صورة مَنْ هُوَ أَعْظَمُ مِنْهُ كِبْراً، والأخيلُ: الشِّقْراقُ لأنه يَتَغَيَّر لونُهُ بحسَبِ [المَقام] مرةً أحمرَ، ومرة أخضَرَ، ومرة أصفرَ، وعليه قولُهُ:

İkincisi ise 'et-tahayyül' (hayal etmek/tasavvur etmek) kökündendir; denildi ki: Çünkü at, kendisinden daha cüsseli ve büyük olan birinin suretinde hayal edilir. Bir görüşe göre de böbürlenmek manasındaki ihtiyâlin aslı, bir şeye benzemek manasındaki tahayyüldendir; çünkü çalım satan ve böbürlenen kimse, büyüklük taslayarak kendisinden daha büyük olan birinin suretine bürünür. 'el-Ahyel' gökkuzgunu kuşudur (eş-şıkrâk); çünkü rengi [duruma] göre bazen kırmızı, bazen yeşil, bazen de sarı olarak değişir. Şairin şu sözü de bu manadadır:

١١٩٧ - كأبي براقِشَ كلَّ لَوْ ... نٍ لونُهُ يَتَخَيَّلُ

1197 - Ebû Berâkış gibi ki onun rengi ... Her renge bürünür [tahayyül eder].

وجَوَّز بعضُهم أَنْ يكون مخففاً من «خَيِّل» بتشديد الياء نحو: «مَيْت» في مَيِّت، و «هَيْن» في هَيِّن. وفيه نظرٌ لأنَّ كل ما سُمِع فيه التخفيف سُمِع [التثقيلُ، وهذا لم يُسْمع إلا مخففاً، وقد تقدَّم نظير] هذا البحثِ في لفظ «الغَيْب» .

Bazıları bunun; «meyyit» (مَيِّت) kelimesindeki «meyt» (مَيْت) ve «heyyin» (هَيِّن) kelimesindeki «heyn» (هَيْن) gibi, yâ harfinin şeddelenmesiyle «hayyil» (خَيِّل) kelimesinden muhaffef (hafifletilmiş) olmasını caiz görmüştür. Fakat bu görüşte tutarsızlık vardır; çünkü hafifletilmiş şekli işitilen her kelimenin [şeddeli şekli de işitilmiştir. Halbuki bu kelime sadece hafifletilmiş olarak işitilmiştir. Nitekim] bu incelemenin bir benzeri «el-ğayb» (الغَيْب) lafzında daha önce geçmişti.

وقال الراغب: «الخَيْلُ في الأصلِ للأفراسِ والفُرْسَان جميعاً، قال تعالى: {وَمِن رِّبَاطِ الخيل} [الأنفال: ٦٠] ، ويُستَعْمَل في كل واحدٍ منهما منفرداً، نحو ما رُوي:» يا خَيلَ اللهِ اركبي «فهذا للفُرْسان، وقوله ﵇:» عَفَوْتُ لكم عن صَدَقَة الخيل «يعني الأفراس وفيه نظرٌ؛ لأنَّ أهلَ اللغةِ نَصُّوا على أنَّ قوله ﵇:» يا خيل الله اركبي «: إمَّا مجازُ إضمار، وإمّا مجازُ علاقةٍ، ولو كان للفُرْسان بطريقِ الحقيقةِ لَمَا ساغَ قولُهم ذلك.

Râgıb şöyle demiştir: «el-Hayl (الخَيْل), aslen hem atlar hem de süvariler için birlikte kullanılır. Nitekim Yüce Allah: {وَمِن رِّبَاطِ الخيل} “cihad için beslenen bağlı atlardan” [el-Enfâl 60] buyurmuştur. Rivayet edilen: 'Ey Allah'ın süvarileri [haylullah], binin!' sözündeki gibi -ki bu süvariler içindir- ve Peygamber aleyhissalâtü vesselâm'ın: 'Sizi atların zekâtından muaf tuttum' sözündeki gibi -ki bu da atlar demektir- bu ikisinden her biri için tek başına da kullanılır.» Ancak bu ifadede eleştiriye açık bir yön vardır; çünkü lügat âlimleri, Peygamber aleyhissalâtü vesselâm'ın: 'Ey Allah'ın süvarileri, binin!' sözünün ya idmâr (kelime takdiri) yoluyla mecaz ya da alâka yoluyla mecaz olduğunu açıkça belirtmişlerdir. Şayet hakikat yoluyla süvariler için kullanılmış olsaydı, onların böyle söylemesi caiz olmazdı.

قوله: {المسومة} أصل التسويم: التعليمُ، ومعنى مُسَوَّمة: مُعْلَمَة إمَّا بالكَيّ وإمَّا بالبُلْقِ كما جاءَ ذلك في التفسير. وقيل: بل هو من سَوَّم ماشِيَته أي: رعَاهَا، فمعنى مُسَوَّمة أي: مَرْعِيَّة، يقال:» أَسَمْتُ ماشيتي فسامَتْ «، قال تعالى: {فِيهِ تُسِيمُونَ} [النحل: ١٠] ، وسَوَّمْتها فاستامت، فيكونُ الفعل عُدِّي تارةً بالهمزة وتارةً بالتضعيف. وقيل: بل هو من السيمِياء وهي الحُسْن، فمعنى مُسَوَّمة أي: ذاتُ حسن، قاله عكرمة واختاره النحاس، قال:» لأنه من الوسم «. وقد رَدَّ عليه بعضُهم باختلافِ المادتين. قد أجابَ بعضُهم عنه بأنَّه من بابِ المقلوبِ فيصحُّ ما قاله. وقد تقدَّم تحقيقُ ذلك في قوله

Cenâb-ı Hakk'ın: {المسومة} “nişanlı / salma” kavlinde: Tesvîm (التسويم) kelimesinin aslı alâmet koymaktır (et-ta'lîm). «Müsevvame» (مُسَوَّمة) kelimesinin anlamı ise tefsirde geldiği üzere ya dağlama yoluyla ya da alacalık [akıtma/sekilik] yoluyla nişanlanmış/işaretlenmiş demektir. Bir görüşe göre ise bu kelime, kişinin hayvanını otlatması anlamındaki 'sevveme mâşiyetehû' ifadesindendir; buna göre «müsevvame» otlatılan demektir. Nitekim 'esmeytü mâşiyetî fesâmet' (hayvanımı otlağa saldım, o da otladı) denir. Nitekim Yüce Allah: {فِيهِ تُسِيمُونَ} “onda [hayvanlarınızı] otlatırsınız” [en-Nahl 10] buyurmuştur. 'Ve sevvemtühâ festâmet' (onu otlattım, o da otladı) şeklinde de kullanılır; böylece fiil bazen hemze ile bazen de şedde ile geçişli yapılmış olur. Bir görüşe göre de bu kelime, güzellik manasındaki 'es-sîmiyâ' kelimesindendir; bu durumda «müsevvame», güzellik sahibi demektir. Bu görüşü İkrime söylemiş ve en-Nehhâs da tercih etmiştir. en-Nehhâs: «Çünkü o, el-vesm (damgalamak/güzellik) kökündendir» demiştir. Bazıları ise iki kökün maddelerinin farklı olması sebebiyle ona itiraz etmiştir. Kimi âlimler de buna, kelimenin 'maklûb' (harf değişimi) kabilinden olduğu ve dolayısıyla söylediğinin sahih olacağı cevabını vermişlerdir. Bu konunun tahkiki Cenâb-ı Hakk'ın:

{يَسُومُونَكُمْ} [البقرة: ٤٩] وقوله تعالى: {بِسِيمَاهُمْ} [البقرة: ٢٧٣] .

{يَسُومُونَكُمْ} “size reva görüyorlardı / yüklüyorlardı” [el-Bakara 49] ve Yüce Allah'ın: {بِسِيمَاهُمْ} “onların alametlerinden” [el-Bakara 273] kavillerinde daha önce geçmişti.

قوله: {والأنعام} هي جمع نَعَم، والنَّعَمُ مختصةٌ بثلاثة أنواع: الإِبلِ والبقرِ والغنمِ وقال الهروي: النَّعَمُ تذكَّر وتؤنَّث، وإذا جُمع انطلق على الإِبل والبقر والغنم «. وظاهرُ هذا أنه قبلَ جمعِه على» أنعام «لا يُطْلق على الثلاثةِ الأنواع، بل يختصُّ بواحدٍ منها، وهذا الظاهر الذي أَشَرْتُ إليه قد صَرَّح به الفراء فقال:» النَّعَمُ الإِبلُ فقط، وهو مذكَّرٌ ولا يؤنَّثُ تقول: «هذا نَعَمٌ وارد، وهو جمعٌ لا واحدَ له من لفظه» وقال ابن قتيبة: «الأنعام: الإِبلُ والبقر والغنم، واحده نَعَم، وهو جمعٌ لا واحدَ له من لفظِه، سُمِّيت بذلك لنعومة مَشْيِها ولِينها» ، وعلى الجملة فالاشتقاق في أسماءِ الأجناس قليلٌ جداً.

Cenâb-ı Hakk'ın: {والأنعام} “sağmal hayvanlara” kavli: «en-Neam» (نَعَم) kelimesinin çoğuludur. Neam kelimesi üç türe mahsustur: Deve, sığır ve davar (koyun-keçi). el-Herevî şöyle demiştir: «Neam hem müzekker hem müennes olarak kullanılır. Çoğul yapıldığında ise deve, sığır ve davara birden şamil olur.» Bunun zahiri şudur ki, kelime «en'âm» (أنعام) şeklinde çoğul yapılmadan önce bu üç türe birden söylenemez, bilakis bunlardan sadece birine mahsustur. İşaret ettiğim bu zahir manayı el-Ferrâ açıkça ifade ederek şöyle demiştir: «Neam sadece devedir; müzekkerdir, müennes yapılmaz. 'Hâzâ neamün vâridün' (Bu, suya gelen develerdir) dersin. Kendi lafzından tekili olmayan bir çoğuldur.» İbn Kuteybe ise şöyle demiştir: «el-En'âm: Deve, sığır ve davardır; tekili 'neam'dır. Kendi lafzından tekili olmayan bir çoğuldur. Yürüyüşlerinin yumuşaklığı ve uysallığından (nuûmet) dolayı bu ismi almıştır.» Özetle, cins isimlerinde iştikak (türetme) pek azdır.

قوله: {والحرث} قد تقدَّم تفسيرُه، وهو هنا مصدرٌ واقعٌ موقعَ المفعول به، فلذلك وُحِّد ولم يُجْمَع كما جُمِعَت أخواتُه. ويجوزُ إدغام الثاءِ في الذال وإن كان بعضُ الناسِ ضَعَّفَه بأنه يَلْزَمُ الجمعُ بين ساكنين والأولُ ليسَ حرفَ لين، قال: «بخلاف» يَلْهَثُ ذلك «حيث أُدْغِم الثاءُ في الذالِ لانتفاءِ التقاءِ الساكنين، إذ الهاءُ قبلَ الثاءِ متحركةٌ» .

Cenâb-ı Hakk'ın: {والحرث} “ve ekinlere” kavlinin tefsiri daha önce geçmişti. Buradaki kelime, mef'ûlün bih (nesne) konumuna geçmiş bir masdardır; bu sebeple benzerleri çoğul yapıldığı halde bu kelime tekil getirilmiş ve çoğul yapılmamıştır. Bazı kimseler, iki sâkin harfin yan yana gelmesini ve birincisinin de lîn harfi olmamasını gerekçe göstererek zayıf bulmuş olsa da sâ harfinin zâl harfine idğâmı caizdir. O zat: «İki sâkinin bir araya gelmesi söz konusu olmadığından sâ harfinin zâl harfine idğâm edildiği {يَلْهَث ذَّلِكَ} “dilini sarkıtıp solur. İşte böyledir” kavlinin aksinedir; zira orada sâ harfinden önceki he harfi harekelidir» demiştir.

وقد تَضَمَّنَتْ هذه الآية الكريمةُ أنواعاً من الفصاحةِ والبلاغةِ فمنها: الإِتيانُ بها مُجْمَلَةً، ومنها: جَعْلُه لها نفس الشهوات مبالغةً في التنفير عنها، ومنها: البَدَاءَةُ بالأهمِّ فالأهمِّ، فَقَدَّم أولاً النساءَ لأنهن أكثرُ امتزاجاً ومخالطةً بالإِنسانِ، وهُنَّ حبائِلُ الشيطان، قال ﵇: «ما تَرَكْتُ بعدي فتنةً أَضَرَّ على الرجالِ مِنَ النساءِ» «ما رأيتُ مِنْ ناقصاتِ عقلِ ودينٍ أَسْلَبَ لِلُبِّ الرجلِ منكُنَّ» ويُرْوى: «الحازمِ منكن» . وقيل: «فيهن فتنتان، وفي البنين

Bu kerim ayet, fesâhat ve belâgatın birçok türünü içermektedir: Bunlardan biri, şeylerin mücmel (toplu) olarak zikredilmesidir. Biri, insanları onlardan uzaklaştırmada mübalağa kastıyla o şeylerin bizzat şehvetlerin kendisi kılınmasıdır. Biri, önem sırasına göre en mühim olandan başlanmasıdır; nitekim önce kadınlar öne alınmıştır, çünkü kadınlar insanla en çok kaynaşan, iç içe olan varlıklardır ve şeytanın tuzaklarıdır. Nitekim Peygamber aleyhissalâtü vesselâm: «Kendimden sonra erkekler için kadınlardan daha zararlı bir fitne bırakmadım», «Aklı ve dini noksan olanlardan hiçbirinin, aklı başında bir erkeğin aklını sizden daha fazla çeldiğini görmedim» buyurmuştur. [Diğer bir rivayette]: «Sizden daha fazla aklını çelen azimli bir adam [görmedim]» şeklinde rivayet edilmiştir. Denildi ki: «Kadınlarda iki fitne, erkek çocuklarda ise

فتنةٌ واحدةٌ؛ وذلك أنهنَّ يَقْطَعْنَ الأرحامَ والصلات بين الأهلِ غالباً وهُنَّ سببٌ في جمع المال من حلالٍ وحرام غالباً، والأولاد يُجْمَع لأجلِهم المالُ، فلذلك ثَنَّى بالبنين، وفي الحديث:» الولد مَبْخَلَةٌ مَجْبَنَةٌ «، ولأنهم فروع منهن وثمرات نشأن عنهن، وفي كلامهم:» المرءُ مفتونٌ بولدِه «. وقُدِّمَتْ على الأموال لأنها أحبُّ إلى المرءِ مِنْ ماله، وأمَّا تقديمُ المالِ على الولد في بعضِ المواضع فإنما ذلك في سياقِ امتنانٍ وإنعامٍ أو نصرةٍ ومعاونة وغلبة، لأنَّ الرجال تُستمال بالأموال، ثم أتى بذكرِ تمام اللذة وهو المركوبُ البهيُّ من بينِ سائر الحيوانات، ثم أتى بِذِكْر ما يَحْصُل به جَمالٌ حين تُريحون وحين تَسْرحون، كما تشهد به الآية الأخرى، ثم ذَكَرَ ما به قِوامُهم وحياةُ بنيهم وهو الزروع والثمار، ويشمل الفواكهَ أيضاً، ومنها: الإِتيانُ بفلظٍ يُشْعر بشدة حب هذه الأشياء حيث قال:» زُيِّن «، والزينةُ محبوبةٌ في الطباع.

tek bir fitne vardır; zira kadınlar çoğunlukla akrabalık bağlarını ve aileler arası ilişkileri koparırlar ve yine çoğunlukla helalden ve haramdan mal biriktirilmesine sebep olurlar. Erkek çocuklar için ise [sırf onlar uğruna] mal biriktirilir. Bu sebeple ikinci sırada erkek çocukları zikretmiştir. Hadiste: 'Çocuk, cimrilik ve korkaklık sebebidir' buyrulmuştur; zira çocuklar kadınların birer cüzü ve onlardan meydana gelen meyvelerdir. Arapların kelamında da: 'Kişi çocuğuyla imtihan edilir' denilmiştir. Kadın ve çocuklar, kişiye malından daha sevimli olduğu için mallardan önce zikredilmiştir. Bazı yerlerde malın çocuğa takdim edilmesine gelince; bu durum ancak minnet ve nimet verme veya yardım, destek ve galebe çalma bağlamında söz konusudur; zira erkeklerin gönlü mallarla celbedilir. Ardından, diğer bütün hayvanlar arasında gösterişli bir binek olan zevkin tamamlayıcısını zikretmiştir. Sonra, diğer ayetin de şahitlik ettiği üzere, 'akşamleyin getirirken ve sabahleyin salarken sizin için bir güzellik bulunan' şeyleri [hayvanları] zikretmiştir. Daha sonra ise insanların ve çocuklarının geçim ve hayat kaynağı olan ekinleri ve mahsulleri zikretmiştir ki bu meyveleri de kapsar. Belâgat nüktelerinden biri de: Bu şeylerin aşırı sevildiğini hissettiren bir lafız getirerek {زُيِّنَ} “süslü gösterildi” buyurmasıdır; nitekim süs, fıtratlarda sevilen bir şeydir.

ومنها: بناءُ الفعلِ للمفعول؛ لأنَّ الغرضَ الإِعلامُ بحصول ذلك. ومنها: إضافةُ الحُبِّ للشهوات، والشهواتُ هي الميلُ والنزوع إلى الشيء.

Nüktelerden biri de fiilin meçhul (edilgen) kalıpta kurulmasıdır; zira gaye, bu durumun gerçekleştiğini bildirmektir. Biri de sevginin şehvetlere izâfe edilmesidir; şehvetler ise bir şeye karşı meyil ve aşırı arzudur.

ومنها التجنيس: «القناطير المقنطرةِ» . ومنها: الجمعُ بين ما يشبه المطابقة في قوله: «والذهب والفضة» لأنهما صارا متقابلين في غالِب العُرف. ومنها: وصفُ القناطيرِ بالمقنطرة الدالةِ على تكثيرها مع كثرتها في ذاتها. ومنها: ذِكْرُ هذا الجنس بمادة الخيل لِما في/ اللفظ من الدلالة على تحسينه، ولم يقل: الأفراس، وكذا قوله: «والأنعام» ولم يَقُل الإبل والبقر والغنم، ولأنه أَخْضَرُ.

Nüktelerden biri: «el-Kanâtîri'l-mukantara» (القناطير المقنطرةِ) terkibindeki cinastır. Biri: «ez-Zehebi ve'l-fıdda» (والذهب والفضة) kavlinde tıbâka benzeyen iki zıt lafzın bir araya getirilmesidir; çünkü bunlar yaygın örfte birbirinin mukabili haline gelmiştir. Biri: Kendi zatında zaten çok olan kantarların, bu çokluğu daha da artıran «mukantara» sıfatıyla nitelenmesidir. Biri: Bu türün «el-efres» (الأفراس) denilmeyip, lafzında güzelleştirme delaleti bulunduğu için «el-hayl» (الخيل) maddesiyle zikredilmesidir; nitekim «el-ibil ve'l-bakar ve'l-ğanem» (deve, sığır ve koyun) denilmeyip daha taze ve kapsamlı olduğu için «el-en'âm» (والأنعام) denilmiştir.

قوله: {ذلك مَتَاعُ} الإشارةُ ب «ذلك» للمذكور المتقدِّم، فلذلك وَحَّد اسمَ الإِشارة، والمشارُ إليه متعددٌ كقولِه تعالى: {عَوَانٌ بَيْنَ ذلك} [البقرة: ٦٨] ، وقد تقدَّم شيئان.

Cenâb-ı Hakk'ın: {ذلك مَتَاعُ} “İşte bunlar, metaıdır” kavli: «Zâlike» (ذلك) ile yapılan işaret daha önce zikredilenleredir; işaret edilen şey çok olduğu halde, Yüce Allah'ın: {عَوَانٌ بَيْنَ ذلك} “bunun arasında orta yaşta” [el-Bakara 68] kavlinde olduğu gibi işaret ismi tekil getirilmiştir; nitekim [orada da] daha önce iki şey geçmişti.

قوله: {المآب} هو مَفْعَل من: آب يؤوب أي رَجَع، والأصل: مَأْوَب فَنُقِلت حركةُ الواو إلى الهمزة الساكنة قبلها، فَقُلِبت الواوُ ألفاً، وهو هنا اسمُ مصدرٍ أي: حَسَنُ الرجوعِ، وقد يقع اسم مكان أو زمان، تقول: آبَ يَؤُوب أَوْباً وإياباً ومآباً، فالأْوْب والإِياب مصدران والمآبُ اسمٌ لهما.

Cenâb-ı Hakk'ın: {المآب} “dönülecek yer” kavli: Geri döndü manasındaki 'âbe yeûbü' (آب يؤوب) fiilinden 'mef'al' veznindedir. Aslı «me'veb» (مَأْوَب) idi; vâv harfinin harekesi kendisinden önceki sâkin hemzeye nakledildi ve vâv harfi elife dönüştürüldü. Buradaki kelime ism-i masdardır, yani dönüşün güzeli demektir; bazen ism-i mekân veya ism-i zamân olarak da gelebilir. 'Âbe yeûbü evben ve iyâben ve meâben' (آبَ يَؤُوب أَوْباً وإياباً ومآباً) dersin; 'el-evb' ve 'el-iyâb' masdardır, 'el-meâb' ise bu ikisinin ismidir.

قوله تعالى: {قُلْ أَؤُنَبِّئُكُمْ} : قرأ نافع وابن كثير وأبو عمرو بتحقيقِ الأولى وتسهيل الثانية بينَ بينَ، على ما عُرِفَ من قواعدهم في أول البقرة، والباقون بالتخفيف فيهما. ومَدَّ بين هاتين الهمزتين بلا خلاف قالون عن نافع، وأبو عمرو وهشام عن بان عامر بخلاف عنهما، والباقون بغير مد، وهم على أصولِهم من تحقيقٍ وتسهيل، وورش على أصلِه من نَقْلِ حركة الهمزة إلى لام «قل» .

Yüce Allah'ın: {قُلْ أَؤُنَبِّئُكُمْ} “De ki: Size haber vereyim mi?” kavlini; Nâfi', İbn Kesîr ve Ebû Amr, Bakara suresinin başında bilinen kaidelerine göre birinci hemzeyi tahkik, ikinci hemzeyi ise beyne-beyne (teshil) ile okumuşlardır. Diğer kurrâ ise her iki hemzeyi de tahfif ile okumuşlardır. Bu iki hemze arasına Nâfi'den rivayetle Kālûn ihtilafsız olarak med koymuş; Ebû Amr ile İbn Âmir'den rivayetle Hişâm ise her ikisinden gelen farklı rivayetlerle [medli ve medsiz] okumuşlardır. Kalan kurrâ ise tahkik ve teshilde kendi asıl kaideleri üzere kalarak medsiz okumuşlardır; Verş ise hemzenin harekesini «kul» kelimesinin lâm harfine nakletme kuralını uygulamıştır.

واعلم أنه لا بُدَّ مِنْ ذِكْر اختلاف القراء في هذه اللفظةِ وشِبْهها وتحريرِ مذاهبهم فإنه موضعٌ عَسِرُ الضبط فأقول بعونِ الله تعالى: الواردُ من ذلك القرآن الكريم ثلاثةُ مواضعَ: أعني همزتين أولاهما مفتوحةٌ والثانيةُ مضمومة من كلمةٍ واحدة، الأولُ هذا الموضعُ، والثاني في ص: {أَأُنزِلَ عَلَيْهِ الذكر مِن بَيْنِنَا} [ص: ٨] ، الثالث في القمر: {أَأُلْقِيَ الذِّكْرُ عَلَيْهِ} [القمر: ٢٥] . والقُرَّاء فيها على خمسِ مراتبَ، إحداها: مرتبة قالون، وهي تسهيلُ الثانيةِ بينَ بينَ، وإدخالُ ألفٍ بين الهمزتين بلا خلافٍ كذا رواه عن نافع. الثانية: مرتبة ورش وابن كثير، وهي

Bil ki bu lafız ve benzerlerindeki kurrâ ihtilafını zikretmek ve mezheplerini tahrir edip netleştirmek zorunludur; çünkü burası zapt edilmesi güç bir yerdir. Allah Teâlâ'nın yardımıyla derim ki: Kur'ân-ı Kerîm'de tek kelimede birincisi fethalı ikincisi zammeli iki hemzenin bulunduğu yer üç tanedir: Birincisi bu makamdır; ikincisi Sâd suresindeki: {أَأُنزِلَ عَلَيْهِ الذكر مِن بَيْنِنَا} “Aramızdan zikir ona mı indirildi?” [Sâd 8] ayetidir; üçüncüsü ise Kamer suresindeki: {أَأُلْقِيَ الذِّكْرُ عَلَيْهِ} “Zikir ona mı bırakıldı?” [el-Kamer 25] ayetidir. Kurrâ bu hususta beş mertebe üzeredir: Birincisi Kālûn'un mertebesidir; o da ihtilafsız olarak ikinci hemzeyi beyne-beyne teshil etmek ve iki hemze arasına bir elif idhal etmektir; Nâfi'den böyle rivayet etmiştir. İkincisi Verş ve İbn Kesîr'in mertebesidir; o da

تسهيلُ الثانية أيضاً بينَ بينَ من غيرِ إدخال ألف بين الهمزتين بلا خلافٍ كذا روى ورش عن نافع. الثالثة: مرتبة الكوفيين وابن ذكوان عن ابن عامر وهي تحقيق الثانية من غيرِ إدخال ألف بلا خلاف، كذا روى ابن ذكوان عن ابن عامر. الرابعة: مرتبةُ هشام، وهي أنه رُوي عن ثلاثة أوجه: الأولُ التحقيقُ وعدمُ إدخالِ ألف بين الهمزتين في ثلاث السور. الوجه الثاني: التحقيقُ وإدخال ألف بينهما في ثلاث السور. والوجه الثالث: التفرقةُ بين السور الثلاث، وهو أنه يُحَقِّق ويَقْصُر في هذه السورة، ويُسَهِّل ويَمُدُّ في السورتين الأُخْرَيَين. الخامسة: مرتبة أبي عمرو وهي تسهيل الثانية مع إدخالِ الألف وعدمه. واجتزأْتُ عن تعليل التخفيف والمد والقصر واعزاً كلَّ واحد منها إلى لغةِ مَنْ تكلم به بما قدمته في أول البقرة، ولله الحمد.

yine ihtilafsız olarak iki hemze arasına elif koymaksızın ikinci hemzeyi beyne-beyne teshil etmektir; Verş, Nâfi'den böyle rivayet etmiştir. Üçüncüsü Kûfeliler ile İbn Âmir'den rivayetle İbn Zekvân'ın mertebesidir; o da ihtilafsız olarak elif koymaksızın ikinci hemzeyi tahkik ile okumaktır; İbn Zekvân, İbn Âmir'den böyle rivayet etmiştir. Dördüncüsü Hişâm'ın mertebesidir; ondan üç vecih rivayet edilmiştir: Birinci vecih, üç surede de tahkik yapmak ve iki hemze arasına elif koymamaktır. İkinci vecih, üç surede de tahkik yapmak ve aralarına elif koymaktır. Üçüncü vecih ise bu üç surenin arasını ayırmaktır; şöyle ki bu surede tahkik ve kasr yapar, diğer iki surede ise teshil ve med yapar. Beşincisi Ebû Amr'ın mertebesidir; o da elif idhali ile ve idhalsiz olarak ikinci hemzeyi teshil etmektir. Tahfif, med ve kasrın illetlerini zikretmekten ve bunların her birini o lehçeyi konuşan kimselere nisbet etmekten, Bakara suresinin başında sunduğum açıklamalarla iktifa ettim. Allah'a hamdolsun.

ونقل أبو البقاء أنه قُرىء: «أَوُنَبِّئكم» بواو خالصة بعد الهمزة لانضمامها، وليس ذلك بالوجهِ. وفي قوله «أؤنبئكم» التفاتٌ من الغَيْبَةِ في قوله: «للناس» إلى الخطاب تشريفاً لهم.

Ebü'l-Bekâ, hemzenin zammeli oluşundan ötürü hemzeden sonra hâlis bir vâv ile «e'vünebbiüküm» (أَوُنَبِّئكم) şeklinde okunduğunu nakletmiştir; fakat bu sahih bir vecih değildir. «E'ünebbiüküm» kavlinde, muhatapları şereflendirmek amacıyla {للناس} “insanlara” kavlindeki gaybet (üçüncü şahıs) sîgasından hitaba (ikinci şahsa) iltifat sanatı vardır.

قوله: {بِخَيْرٍ} متعلقٌ بالفعل، وهذا الفعلُ لَمَّا لم يُضَمَّنْ معنى «أَعْلم» تعدَّى لاثنين، الأولُ تعدَّى إليه بنفسه وإلى الثاني بالحرف، ولو ضُمِّن معناها لتعدَّى إلى ثلاثة.

Cenâb-ı Hakk'ın: {بِخَيْرٍ} “daha hayırlısını” kavli fiile müteallıktır. Bu fiil «a'lemu» (أَعْلم - bildiriyorum) manasını tazammun etmediği için iki mef'ûle geçişli olmuştur: Birincisine bizzat kendisiyle, ikincisine ise harf-i cer ile geçişli olmuştur. Şayet o manayı tazammun etseydi üç mef'ûle geçişli olurdu.

و {مِّن ذلكم} متعلِّقٌ بخير؛ لأنه على بابِه من كونِه أَفْعَلَ تفضيلٍ، والإِشارةُ بذلكم إلى ما تقدَّم من ذكرِ الشهوات، وتقدَّم تسويغُ الإِشارة بالمفرد إلى الجمع. ولا يجوزُ أن تكونَ «خير» ليست للتفضيل، ويكونُ المرادُ به خيراً من الخيور، وتكون «مِنْ» صفةً لقولِه: «خير» . قال أبو البقاء: «مِنْ» في

{مِّن ذلكم} “bunlardan” kavli «hayr» lafzına müteallıktır; zira o, ism-i tafdîl olma aslı üzeredir. «Zâliküm» ile yapılan işaret, daha önce geçen şehvetlerin zikrine yöneliktir ve çoğula tekil ile işaret edilmesinin caiz olduğu daha önce geçmişti. «Hayr» kelimesinin tafdîl bildirmeyip hayırlardan herhangi bir hayır olması ve «min» lafzının da «hayr» sözünün sıfatı olması caiz değildir. Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «'Min' harf-i cerri

موضِع نصبٍ بخير تقديرُه: بما يَفْضُل ذلك، ولا يجوز أَنْ تكونَ صفةً لخير؛ لأن ذلك يوجبُ أن تكونَ الجنةُ وما فيها مِمَّا رَغِبوا فيه بعضاً لِما زهدوا فيه من الأموال ونحوها «وتابعه على ذلك الشيخ» .

«hayr» kelimesiyle nasb mahallindedir; takdiri: 'Bunlardan üstün olan bir şey' şeklindedir. 'Min'in 'hayr' için sıfat olması caiz değildir; çünkü bu durum, cennetin ve içindekilerin -ki arzuladıkları şeylerdir-, yüz çevirdikleri mal ve benzeri şeylerin bir parçası olmasını gerektirir.» Şeyh [Ebû Hayyân] da bu hususta ona uymuştur.

قوله: {لِلَّذِينَ اتقوا} [يجوز فيه أربعةُ أوجه، أحدها: أنه متعلق بخير، ويكونُ الكلامُ قد تَمَّ هنا] ويرتفعُ «جنات» على خبر مبتدأ محذوفٍ تقديرُه: هو جنات، أي: ذلك الذي هوخيرٌ مِمَّا تقدم جناتٌ، والجملةُ بيانٌ وتفسيرٌ للخيريَّة، ومثلُه: {قُلْ أَفَأُنَبِّئُكُم بِشَرٍّ مِّن ذلكم} ثم قال: {النار وَعَدَهَا الله الذين كَفَرُواْ} [الحج: ٧٣] ، ويؤيد ذلك قراءة «جنات» بكسر التاء على أنها بدل من «بخير» فهي بيانٌ للخير. والثاني: أن الجارَّ خبرٌ مقدم، و «جنات» مبتدأٌ مؤخرٌ، أو يكونُ «جناتٌ» فاعلاً بالجار قبله، وإنْ لم يعتمد عند مَنْ يرى ذلك. وعلى هذين التقديرين فالكلامُ تَمَّ عند قولِه: «من ذلكم» ، ثم ابتدأ بهذه الجملة وهي أيضاً مبيِّنةٌ ومفسرةٌ للخيرية.

Cenâb-ı Hakk'ın: {لِلَّذِينَ اتقوا} “sakınanlar için” kavlinde [dört vecih caizdir: Birincisi: «Hayr» kelimesine müteallıktır ve söz burada tamamlanmış olur]; «cennâtün» (جَنَّاتٌ) kelimesi ise takdiri 'hüve cennâtün' (o cennetlerdir) olan mahzuf bir mübtedânın haberi olarak merfû olur. Yani: Önce geçenlerden daha hayırlı olan o şey cennetlerdir. Bu cümle, hayırlı olmanın bir beyanı ve tefsiridir. Bunun benzeri: {قُلْ أَفَأُنَبِّئُكُم بِشَرٍّ مِّن ذلكم} “De ki: Size bundan daha kötüsünü haber vereyim mi?” buyurup ardından: {النار وَعَدَهَا الله الذين كَفَرُواْ} “O ateştir; Allah onu kâfirlere vadetti” [el-Hacc 72] buyurmasıdır. «Cennâtin» kelimesinin, «bi-hayrin»den bedel olarak tâ harfinin kesresiyle okunması da bunu destekler; zira bu durumda hayrın bir beyanı olur. İkincisi: Câr-mecrûr öne geçmiş haber (haber-i mukaddem), «cennâtün» ise sona kalmış mübtedâdır (mübtedâ-i muahhar); yahut bu görüşü benimseyenlere göre câr-mecrûr bir şeye dayanmamış olsa bile «cennâtün» kendisinden önceki câr ile merfû fâildir. Bu iki takdire göre söz {من ذلكم} kavlinde tamamlanmış, sonra da yine hayırlı oluşu beyan ve tefsir eden bu cümle ile söze başlanmıştır.

وأمَّا الوجهان الآخران فذكرهما مكي مع جر «جنات» ، يعني أنه لم يُجِز الوجهين، إلا إذا جَرَرْتَ «جنات» بدلاً مِنْ «بخير» . الوجه الأول: أنه متعلقٌ بأؤنبئكم. الوجه الثاني: أنه صفةٌ لخير. ولا بُدَّ من إيرادِ نصه فإنَّ فيه إشكالاً.

Diğer iki veche gelince; Mekkî bunları «cennât» kelimesinin mecrûr okunmasıyla birlikte zikretmiştir, yani «cennât» kelimesini «bi-hayrin»den bedel olarak mecrûr yapmadıkça bu iki veche cevaz vermemiştir. Birinci vecih: Câr-mecrûrun {أؤنبئكم} fiiline müteallık olmasıdır. İkinci vecih: «Hayr» için sıfat olmasıdır. Mekkî'nin ifadesini aynen aktarmak gerekir, zira onda bir müşkülât (kapalılık) vardır.

قال ﵀: بعد أن ذَكَرَ أنَّ «للذين» خبرٌ مقدم و «جناتٌ» مبتدأ «ويجوزُ الخفضُ في» جنات «على البدلِ من» بخير «على أن تَجْعَلَ اللام في» للذين «متعلقةً بأؤنبئكم، أو تجعلَها صفةً لخير، ولو جَعَلْتَ اللامَ متعلقةً

Mekkî rahimehullâh, «li'llezîne» ifadesinin haber-i mukaddem ve «cennâtün» kelimesinin mübtedâ olduğunu zikrettikten sonra şöyle demiştir: «'Li'llezîne'deki lâm harfini 'ünebbiüküm'e müteallık kılman veya onu 'hayr' kelimesine sıfat yapman şartıyla, 'cennât' kelimesini 'bi-hayrin'den bedel olarak kesre (cer) ile okumak caizdir. Şayet lâm harfini,

بمحذوفٍ قامَتْ مقامَه لم يَجُزْ خَفْضُ» جنات «؛ لأن حروفَ الجرِّ والظروفَ إذا تعلَّقت بمحذوفٍ، وقامَتْ مقامَه صار فيها ضميرٌ مقدرٌ مرفوعٌ، واحتاجت إلى ابتداءٍ يعودُ إليه ذلك الضميرُ كقولك:» لزيدٍ مالٌ، وفي الدار رجلٌ وخلفَك عمروٌ «فلا بُدَّ من رفع» جنات «إذا تعلَّقت اللامُ بمحذوف، ولو تعلَّقت بمحذوف على أَنْ لا ضميرَ فيها لرفَعْتَ» جنات «بفعلِها، وهو مذهبُ الأخفشِ في رفعهِ ما بعدَ الظروفِ وحروفِ الخفض بالاستقرار، وإنما يَحْسُن ذلك عند حُذّاق النحويين إذا كانت الظروفُ أو حروفُ الخفضِ صفةً لما قبلها، فحينئذٍ يتمكَّن ويَحْسُن رَفْعُ الاسمِ بالاستقرار، وقد شرحنا لك وبَيَّنَّاه في أمثلة، وكذلك إذا كانت أحوالاً [مِمّا قبلها] » . انتهى فقد جَوَّز تعلُّق هذه اللام بأونبئكم أو بمحذوف على أنها صفةٌ لخير بشرط أن تُجَرَّ «جنات» ، على البدلِ من «بخير» ، وظاهرُه أنه لا يجوزُ ذلك مع رفعِ «جنات» وعَلَّل ذلك بأنَّ حروفَ الجر تُعَلَّقُ بمحذوفٍ وتُحَمَّلُ الضميرَ، فوجَب أن يؤتى له بمبتدأ وهو «جنات» ، وهذا الذي قاله من هذه الحيثية لا يلزَمُ، إذ لقائلٍ أن يقولَ: أُجُوِّزُ تعليقَ اللام بما ذكرْتُ من الوجهين مع رفع «جنات» على أنَّها خبرُ مبتدأٍ محذوفٍ، لا على الابتداءِ حتى يلزَم ما ذكرْتُ.

onun yerine geçen mahzuf bir kelimeye müteallık kılsaydın, 'cennât' kelimesini cer yapmak caiz olmazdı. Çünkü harf-i cerler ve zarflar mahzuf bir kelimeye taalluk edip onun yerine geçtiklerinde, içlerinde merfû bir zamir takdir edilir ve bu zamirin döneceği bir mübtedâya ihtiyaç duyarlar; nitekim 'Zeyd'in malı vardır, evde bir adam vardır ve arkanda Amr vardır' (لزيد مال وفي الدار رجل وخلفك عمرو) sözün böyledir. Dolayısıyla lâm mahzufa taalluk ettiğinde 'cennât' kelimesini ref etmek zorunludur. Şayet lâm harfini içinde zamir bulunmamak üzere mahzuf bir kelimeye taalluk ettirseydin, 'cennât' kelimesini onun fiiliyle merfû kılardın; bu da el-Ahfeş'in, zarflardan ve cer harflerinden sonrakini 'istikrar' ile ref etme mezhebidir. Bu durum mahir nahivciler nezdinde ancak zarflar veya cer harfleri kendilerinden öncekine sıfat olduklarında güzel olur; işte o zaman ismin istikrar ile ref edilmesi tam ve güzel olur. Bunu sana örneklerle açıkladık ve beyan ettik. Aynı şekilde [kendilerinden öncekine] hâl olduklarında da durum böyledir.» [Mekkî'nin sözü] bitti. O, «cennât» kelimesinin «bi-hayrin»den bedel olarak mecrûr kılınması şartıyla bu lâm harfinin 'ünebbiüküm'e veya 'hayr' için sıfat olarak mahzufa taalluk etmesini caiz görmüştür. Görünüşe göre bu durum, «cennât» kelimesinin merfû oluşuyla birlikte caiz değildir ve bunu harf-i cerlerin mahzufa taalluk edip zamir yüklenmesiyle, dolayısıyla kendisi için «cennât» şeklinde bir mübtedânın getirilmesinin zorunlu oluşuyla gerekçelendirmiştir. Onun bu açıdan söylediği ise bağlayıcı değildir; zira bir kimse şöyle diyebilir: Zikrettiğim iki vecih üzere lâm harfinin taallukunu caiz görürüm; bu esnada «cennât» kelimesi de senin zikrettiğin bağlayıcı olsun diye mübtedâ olarak değil, mahzuf bir mübtedânın haberi olarak merfû kılınır.

ولكنْ الوجهانِ ضعيفان من جهةٍ أخرى: وهو أنَّ المعنى ليس واضحاً على ما ذكر، مع أنَّ جَعْلَه أنَّ اللامَ صفةٌ لخير أقوى مِنْ جَعْلها متعلقةً بأؤنبئكم إذ لا معنى له. وقوله: «في الظروف وحروفِ الجر أنها عند الحُذَّاق إنما ترفع الفاعل إذا كانت صفاتٍ» وقوله: «وكذلك إذ كُنَّ أحوالاً» فيه قصورٌ؛ لأنَّ هذا الحكمَ مستقرٌ لها في مواضعَ، منها الموضعان اللذان ذكرهما. ثالثهما: أن يقَعا صلةً. رابعها: أن يقعا خبراً لمبتدأ. خامسها: أن يعتمدا على نفي. سادسها: أن يعتمدا على استفهامٍ، وقد تقدَّم تحريرُ هذا، وإنَّما أَعدْتُه لبُعْدِ عَهْدِهِ.

Fakat bu iki vecih başka bir açıdan zayıftır: O da mananın zikredilene göre açık olmamasıdır. Bununla birlikte lâm harfinin «hayr» için sıfat kılınması, «ünebbiüküm» fiiline müteallık kılınmasından daha güçlüdür; çünkü [ikincisinde] bir mana yoktur. Mekkî'nin: «Zarflar ve cer harfleri mahir nahivciler nezdinde ancak sıfat olduklarında fâili ref ederler» ve «Aynı şekilde hâl olduklarında da durum böyledir» şeklindeki sözünde ise noksanlık vardır. Çünkü bu hüküm, onlar için zikrettiği bu iki yerin de dahil olduğu birkaç makamda sabittir: Üçüncüsü sıla olmalarıdır. Dördüncüsü mübtedânın haberi olmalarıdır. Beşincisi bir nefye (olumsuzluğa) dayanmalarıdır. Altıncısı bir istifhama (soruya) dayanmalarıdır. Bunun tahkiki daha önce geçmişti; üzerinden uzun zaman geçtiği için bunu tekrar ettim.

قوله: {عِندَ رَبِّهِمْ} فيه أربعةُ أوجه، أحدُها: أنه في محل نصبٍ على

Cenâb-ı Hakk'ın: {عِندَ رَبِّهِمْ} “Rableri katında” kavlinde dört vecih vardır: Birincisi:

الحال من «جنات» لأنه في الأصل صفةٌ لها، فلمَّا قُدِّم نُصِبَ حالاً. الثاني: أنه متعلِّقٌ بما تَعَلَّق به «للذين» من الاستقرار إذا جعلناه خبراً أو رافعاً لجنات بالفاعلية، أمَّا إذا علَّقْتَه ب «خيرٍ» أو ب «أؤنبئكم» فلا، لعدمِ تضمُّنه الاستقرارَ. الثالث: أن يكونَ معمولاً لتجري، وهذا لا يساعِدُ عليه المعنى. الرابع: أنه متعلِّق بخير، كما تعلَّق به «للذين» على قولٍ تقدَّم. ويَضْعُفُ أن يكونَ الكلامُ قد تَمَّ عند قولِه «للذين اتقوا» ثم يُبْتدأ بقوله: {عِندَ رَبِّهِمْ جَنَّاتٌ} على الابتداء والخبرِ، وتكون الجملة مبينةً ومفسرةً للخيرية كما تقدَّم في غيرها.

«cennât» kelimesinden hâl olarak nasb mahallinde olmasıdır; çünkü o aslen onun sıfatıydı, öne geçirilince hâl olarak mensûb oldu. İkincisi: «Li'llezîne» ifadesini haber yaptığımız veya fâillik ile «cennât»ı ref edici kıldığımız takdirde, onun taalluk ettiği 'istikrâr' manasına müteallık olmasıdır. Şayet onu «bi-hayrin» veya «ünebbiüküm»e taalluk ettirirsen istikrâr manasını tazammun etmediğinden bu caiz olmaz. Üçüncüsü: {تَجْرِي} fiilinin ma'mûlü olmasıdır; fakat mana buna elvermez. Dördüncüsü: Daha önce geçen bir görüşe göre «li'llezîne»nin taalluk ettiği gibi «hayr» kelimesine müteallık olmasıdır. Sözün {للذين اتقوا} kavlinde tamamlanıp ardından {عِندَ رَبِّهِمْ جَنَّاتٌ} kavlinin mübtedâ ve haber olarak yeni bir cümle şeklinde başlaması ve bu cümlenin daha önce diğerlerinde geçtiği gibi hayırlı oluşu beyan ve tefsir etmesi ise zayıf bir ihtimaldir.

وقرأ يعقوب «جنات» بكسر التاء، وفيها ثلاثةُ أوجه، أحدها: أنها بدلٌ من لفظ «خير» فتكونُ مجرورةً، وهي بيانٌ له كما تقدم. والثاني أنها بدلٌ من محل «بخير» ومحلُّه النصب، وهو في المعنى كالأول/. الثالث: أنه منصوبٌ بإضمار أعني، وهو نظيرُ الوجهِ الصائرِ إلى رفعه على خبر ابتداءٍ مضمرٍ.

Ya'kūb «cennâtin» (جنات) kelimesini tâ harfinin kesresiyle okumuştur. Bu kıraatte üç vecih vardır: Birincisi: «Hayr» lafzından bedel olmasıdır, bu durumda mecrûr olur ve daha önce geçtiği gibi onu açıklayıcıdır. İkincisi: «Bi-hayrin» kelimesinin mahallinden bedel olmasıdır ki mahalli nasbdır; bu da mana bakımından birinci gibidir. Üçüncüsü: «A'nî» (yani/kastediyorum) fiilinin gizlenmesiyle mensûb olmasıdır; bu da gizli bir mübtedânın haberi olarak ref edilmesine kail olan vechin naziridir.

قوله: {تَجْرِي} صفةٌ لجنات، فهو في محلِّ رفعٍ أو نصب أو جر على حَسَب القراءتين والتخاريج فيهما. و {مِن تَحْتِهَا} متعلِّقٌ بتجري، وجَوَّز فيه أبو البقاء أن يتعلَّق بمحذوفٍ على أنه حالٌ من الأنهار قال: «أي: تَجْرِي الأنهارُ كائنةً تحتها» ، وهذا يُشْبِهُ تهيئة العاملِ للعمل في شيء وقَطْعَه عنه.

Cenâb-ı Hakk'ın: {تَجْرِي} “akan” kavli «cennât» kelimesinin sıfatıdır; dolayısıyla iki kıraate ve onlardaki tahrîclere göre ref, nasb veya cer mahallindedir. {مِن تَحْتِهَا} “altından” kavli {تَجْرِي} fiiline müteallıktır. Ebü'l-Bekâ bunun 'el-enhâr' (ırmaklar) kelimesinden hâl olmak üzere mahzuf bir kelimeye taalluk etmesini caiz görmüş ve: «Yani ırmaklar onun altından bulunarak akar» demiştir. Bu ise âmili bir şeye amel etmeye hazırlayıp sonra da onu ondan kesmeye benzer.

قوله: {خَالِدِينَ} حالٌ مقدَّرة، وصاحبُها الضميرُ المستكِنُّ في «للذين» والعاملُ فيها حينئذٍ الاستقرارُ المقدَّرُ. وقال أبو البقاء: «إنْ شِئْتَ من الهاء في» تحتها «. وهذا الذي ذكره إنما يتمشَّى على مذهبِ الكوفيين، وذلك أنَّ

Cenâb-ı Hakk'ın: {خَالِدِينَ} “ebedî kalacakları” kavli hâl-i mukadderedir; sâhib-i hâl ise «li'llezîne»deki müstetir zamirdir. Bu durumda onda amel eden âmil, takdir edilen 'istikrâr'dır. Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «Dilersen 'tahtihâ'daki hâ zamirinden [hâl yaparsın].» Onun zikrettiği bu görüş ancak Kûfelilerin mezhebine göre yürür. Şöyle ki:

جَعْلَها حالاً من» ها «في» تحتها «يؤدِّي إلى جريان الصفةِ على غيرَ مَنْ هي له في المعنى، لأن الخلودَ من أوصافِ الداخلين في الجنةِ لا مِنْ أوصافِ الجنة، ولذلك جَمَعَ هذه الحال جَمْعَ العقلاء، فكان ينبغي أن يُؤتى بضميرٍ مرفوعٍ بارز، هو الذي كان مستتراً في الصفةِ، نحو:» زيدٌ هندٌ ضاربها هو «، والكوفيون يقولون: إنْ أُمِنَ اللَّبْس كهذا لم يجب بروزُ الضميرِ، وإلاَّ يجبْ، والبصريون لا يُفَرِّقون، وتقدَّم البحثُ في ذلك.

onu «tahtihâ»daki «hâ» zamirinden hâl yapmak, sıfatın manada ait olmadığı kimse üzerine cereyan etmesine yol açar; çünkü ebedîlik cennetin değil, cennete girenlerin vasıflarındandır. Bu sebeple bu hâli akıllılar çoğuluyla çoğul yapmıştır. Dolayısıyla 'Zeydün Hindün dâribühâ hüve' (Zeyd'i Hind dövmektedir) örneğinde olduğu gibi, sıfatta müstetir olan merfû ve bâriz (açık) bir zamirin getirilmesi gerekirdi. Kûfeliler derler ki: Bunun gibi iltibas (karışıklık) tehlikesi yoksa zamirin bâriz olması vacip değildir; aksi halde vaciptir. Basralılar ise ayrım yapmazlar; bu konudaki inceleme daha önce geçmişti.

قوله: {وَأَزْوَاجٌ مُّطَهَّرَةٌ وَرِضْوَانٌ} مَنْ رفع «جنات» كما هو المشهورُ كان عَطْفُ «أزواج» و «رضوان» سهلاً. ومَنْ كسر التاء فيجب حينئذٍ على قراءته أن يكونَ مرفوعاً على أنه مبتدأٌ خبرُه مضمرٌ، تقديرُه: ولهم أزواجٌ ولهم رضوان، وتقدَّمَ الكلامُ على {أَزْوَاجٌ مُّطَهَّرَةٌ} في [البقرة: ٢٥] .

Cenâb-ı Hakk'ın: {وَأَزْوَاجٌ مُّطَهَّرَةٌ وَرِضْوَانٌ} “tertemiz eşler ve bir rıza” kavlinde: Meşhur olduğu üzere «cennâtün» kelimesini ref ile okuyan kimse için «ezvâcün» ve «rıdvânün» kelimelerini atfetmek kolaydır. Tâ harfini kesre ile okuyan kimsenin kıraatinde ise bu kelimenin haberi gizli bir mübtedâ olarak merfû olması vacip olur; takdiri: 'Ve lehüm ezvâcün ve lehüm rıdvânün' (onlar için eşler vardır ve onlar için rıza vardır) şeklindedir. {أَزْوَاجٌ مُّطَهَّرَةٌ} “tertemiz eşler” terkibine dair açıklama [el-Bakara 25]'te geçmişti.

وفي «رضوان» لغتان: ضَمُّ الراءِ وهي لغةُ تميم، والكسرُ وهي لغةُ الحجاز، وبها قَرَأ العامة إلا أبا بكر عن عاصم فإنه قرأ بلغة تميم في جميع القرآن، إلا في الثانية مِنْ سورة المائدة، وهي: {مَنِ اتبع رِضْوَانَهُ} [الآية: ١٦] فبعضُهم نَقَل عنه الجزَم بكسرها، وبعضُهم نقل عنه الخلافَ فيها خاصة.

«Rıdvân» (رضوان) kelimesinde iki lügat vardır: Râ harfinin zammesi ki bu Temîm lügatidir; ve kesresi ki bu da Hicaz lügatidir. Âsım'dan rivayetle Ebû Bekr hariç genel kurrâ kesre ile okumuştur. Zira Ebû Bekr, Mâide suresindeki ikinci yer olan: {مَنِ اتبع رِضْوَانَهُ} “kendi rızasına uyanları” [el-Mâide 16] ayeti müstesna, Kur'ân'ın tamamında Temîm lügatiyle [zamme ile] okumuştur. Bazıları ondan bu ayette kesin olarak kesre ile okuduğunu nakletmiş, bazıları ise sadece bu ayette ondan ihtilaf nakletmiştir.

وهل هما بمعنًى واحدٍ أو بينهما فرقٌ؟ قولان، أحدهما: أنهما مصدران بمعنى واحدٍ لرَضي يَرْضَى. والثاني: أنَّ المكسور اسم ومنه: رِضْوان خازنُ الجنة صلى الله على نبينا وعلى أنبيائه وملائكته، والمضمومُ هو المصدر. و «مِن الله» صفةٌ لرضوان.

Bu iki kelime aynı manada mıdır yoksa aralarında fark var mıdır? İki görüş vardır: Birincisi: Her ikisi de 'radiye-yerdâ' (رَضي يَرْضَى) fiilinin aynı manadaki masdarlarıdır. İkincisi: Kesreli olan isimdir; cennetin bekçisi Rıdvân -Peygamberimize, diğer peygamberlere ve meleklere salât olsun- ismi de bundandır; zammeli olan ise masdardır. {مِنَ الله} “Allah'tan” kavli «rıdvân» için sıfattır.

قوله تعالى: {الذين يَقُولُونَ} : يَحْتَمِلُ مَحَلُّه الرفعَ والنصبَ والجَّر، فالرفعُ من وجهين، أحدُهما: أنه مبتدأ محذوفٌ الخبرِ، تقديرُه: الذين يقولون كذا مستجابٌ لهم، أو لهم ذلك الخيرُ المذكورُ. والثاني: أنه خبرُ مبتدأٍ محذوفٍ، كأنه قيل: مَنْ هم هؤلاء المتقون؟ فقيل: الذينَ يقولون كَيْتَ وكيتَ.

Yüce Allah'ın: {الذين يَقُولُونَ} “Onlar ki derler:” kavlinin mahalli ref, nasb ve cer ihtimaline sahiptir. Ref iki vecihtendir: Birincisi: Haberi mahzuf bir mübtedâ olmasıdır; takdiri: 'Şöyle şöyle diyen kimselerin duaları kabul edilmiştir' veya 'Zikredilen o hayır onlarındır' şeklindedir. İkincisi: Mahzuf bir mübtedânın haberi olmasıdır; sanki 'Bu takvâ sahipleri kimlerdir?' denilmiş de 'Şöyle şöyle diyenlerdir' cevabı verilmiş gibidir.

والنصبُ من وجهٍ واحد، وهو النصبُ بإضمار أَعْني أو أمدحُ، وهو نظيرُ الرفعِ على خبرِ ابتداءٍ مضمرٍ، ويُسَمَّيان الرفعَ على القطعِ والنصبَ على القطعِ. والجَرُّ مِنْ وجهين، أحدهما: النعتُ والثاني البدلُ، ثم لك في جَعْلِه نعتاً أو بدلاً وجهان، أحدُهُما: جَعْلُه نعتاً للذين اتقوا أو بدلاً منه. والثاني: جَعْلُه نعتاً للعباد أو بدلاً منهم. واستضعف أبو البقاء جَعْلَه نعتاً للعباد. قال: «لأنَّ فيه تخصيصاً لعلمِ الله تعالى، وهو جائزٌ على ضَعْفِهِ، ويكون الوجهُ فيه إعلامَهم بأنه عالمٌ بمقدار مشقتهم في العبادة فهو يُجازِيهم عليها كما قال: {والله أَعْلَمُ بِإِيمَانِكُمْ} [النساء: ٢٥] .

Nasb tek bir vecihtendir; o da gizli bir 'a'nî' (yani/kastediyorum) veya 'emdehu' (övüyorum) fiili ile mensûb olmasıdır; bu da gizli bir mübtedânın haberi olarak merfû kılınmanın naziridir ve bunlara 'kat' yoluyla ref' ve 'kat' yoluyla nasb' adı verilir. Cer ise iki vecihtendir: Birincisi na't (sıfat), ikincisi ise bedeldir. Sonra onu na't veya bedel yapmada iki tercihin vardır: Birincisi: {للذين اتقوا} ifadesine sıfat veya ondan bedel kılmandır. İkincisi: {للعباد} ifadesine sıfat veya ondan bedel kılmandır. Ebü'l-Bekâ onun 'el-ibâd' kelimesine sıfat kılınmasını zayıf görmüş ve: «Çünkü bunda Allah Teâlâ'nın ilmini tahsis etme anlamı vardır; ancak bu, zayıf olmakla birlikte caizdir. Buradaki nükte, tıpkı: {والله أَعْلَمُ بِإِيمَانِكُمْ} “Allah sizin imanınızı çok iyi bilir” [en-Nisâ 25] kavlinde olduğu gibi, Allah'ın onların ibadetteki meşakkatlerinin miktarını bildiğini ve bu sebeple onları mükâfatlandıracağını kendilerine bildirmesidir» demiştir.

والجملةُ من قوله:» واللهُ بصيرٌ «يجوز أن تكونَ معترضةً لا محلَّ لها إذا جَعَلْتَ {الذين يَقُولُونَ} تابعاً للذين اتقوا نعتاً أو بدلاً، وإنْ جَعَلْتَه مرفوعاً أو منصوباً فلا.

{واللهُ بصيرٌ} “Allah hakkıyla görendir” cümlesi; {الذين يَقُولُونَ} kavlini sıfat veya bedel olarak «ellezînetteka»ya tâbi kıldığın takdirde mahalli olmayan i'tirâziyye (ara) cümlesi olması caizdir; şayet onu merfû veya mensûb kılarsan ara cümle olmaz.

قوله تعالى: {الصابرين} : إنْ قَدَّرْتَ «الذين يقولون» منصوبَ المحل أو مجرورَه على ما تقدَّم كان «الصابرين» نعتاً له على كلا التقديرين، فيجوزُ أن يكونَ في محلِّ نصب وأن يكون في محل جر، وإنْ قَدَّرْته مرفوع المحل تعيَّن نصب «الصابرين» بإضمار أعني.

Yüce Allah'ın: {الصابرين} “Sabredenleri” kavli: Şayet «ellezîne yekūlûne» kavmini daha önce geçtiği üzere mahallen mensûb veya mecrûr takdir edersen, «es-sâbirîne» her iki takdire göre de onun sıfatı olur; dolayısıyla nasb mahallinde olması da cer mahallinde olması da caizdir. Şayet onu mahallen merfû takdir edersen, «es-sâbirîne» kelimesinin 'a'nî' (kastediyorum) takdiriyle mensûb olması tayin eder.

والأسْحار جمع «سَحَر» بفتح العين وسكونها. واختلف أهل اللغة في السَّحَر: أيُّ وقتٍ هو؟ فقال جماعةٌ منهم الزجاج: «إنه الوقت قبل طلوع الفجر» ، ومنه «تَسَحَّر» أي أكل في ذلك الوقت، وأسْحَرَ إذا سار فيه، قال زهير:

«el-Eshâr» (الأسْحار) kelimesi, ayın harfinin fethası ve sükûnuyla «sehar»ın (سَحَر / سَحْر) çoğuludur. Lügat âlimleri seherin hangi vakit olduğu konusunda ihtilaf etmişlerdir: ez-Zeccâc'ın da aralarında bulunduğu bir topluluk: «O, fecrin doğuşundan önceki vakittir» demiştir. 'Tesehhara' (تَسَحَّر), o vakitte yemek yedi; 'eshara' (أسْحَرَ) ise o vakitte yol aldı demektir. Züheyr şöyle demiştir:

١١٩٨ - بَكَرْنَ بُكوراً واسْتَحَرْنَ بسُحْرَةٍ ... فهنَّ ووادي الرَّسِّ كاليدِ للفَم

1198 - Sabah erkenden yola çıktılar ve seher vaktinde yürüdüler ... Onlar ve Ress vadisi, elin ağza olan yakınlığı gibidir.

قال الراغب: «السَّحَرُ: اختلاطُ ظلامِ آخر الليل بضياءِ النهار، وجُعِل اسماً لذلك الوقت، ويقال:» لَقيته بأعلى سَحَرَيْن «، والمُسْحِرُ: الخارجُ سَحَراً، والسَّحورُ: اسمُ للطعامِ المأكولِ سَحَراً، والتسَحُّرُ أكْلُه» . والمُسْتَحِرُ: الطائر الصَّيَّاحُ في السَّحَر، قال:

Râgıb şöyle demiştir: «es-Sehar: Gecenin sonunun karanlığının gündüzün aydınlığıyla karışmasıdır ve bu vakte isim kılınmıştır. 'Lekîtühû bi-a'lâ seharayn' (Onunla iki seherin en üstünde karşılaştım) denir. 'el-Müshir' seher vaktinde çıkan; 'es-sehûr' seher vaktinde yenilen yemeğin ismi; 'et-tesahhur' ise onu yemektir.» 'el-Müstehir' ise seher vaktinde öten kuştur. Şair şöyle demiştir:

١١٩٩ - يُعَلُّ به بَرْدُ أنيابِها ... إذا غَرَّدَ الطائرُ المُسْتَحِرْ

1199 - Dişlerinin serinliği tazelenir ... Seherde öten kuş şakıdığı zaman.

وقال بعضُهم: «أَسْحَرَ الطَائر أي: صاحَ وتحرَّك في صياحه» وأنشد البيت. وهذا وإنْ كان مطلقاً، وإنما يريد ما ذكرْتُه بالصِّياح في السحر، ويقال: أَسْحَر الرجل: أي دخل في وقتِ السَّحَر كأَظْهَرَ/ أي: دخل في وقت الظُّهر، قال:

Bazıları: «'Eshara't-tâiru' kuşa dendiğinde öttü ve ötüşü esnasında hareket etti demektir» demiş ve bu beyti inşad etmiştir. Bu ifade mutlak olsa da, şair ancak benim zikrettiğim seher vaktindeki ötüşü kastetmektedir. Tıpkı öğle vaktine girdi manasında 'ezhara' (أَظْهَرَ) denildiği gibi, seher vaktine girdi manasında 'eshara'r-racülü' (أَسْحَر الرجل) denir. Şair şöyle demiştir:

١٢٠٠ - وأَدْلَجَ مِنْ طِيْبَةٍ مسرعاً ... فجاءَ إلينا وقد أَسْحَرَا

1200 - Ve Taybe'den geceleyin hızla yola çıktı ... Bize seher vaktine girmiş olarak geldi.

ومثلُه: «اسْتَحَرَ» أيضاً. وقال بعضُهم: «السَّحَرُ من ثلث الليل الأخير

Bunun gibi «istahara» (اسْتَحَرَ) da kullanılır. Bazıları: «Seher, gecenin son üçte birinden

إلى طلوع الفجر» وقال بعضهم أيضاً: «السَّحَرُ عند العرب من آخر الليل، ثمَ يَسْتمر حكمُه إلى الإِسفار، كلُّه يقال له: سَحَر» . قيل: وسُمِّي السَّحَرُ سَحَراً لخفائِه، ومنه قيل: للسِّحْر: سِحْرِ لِلُطْفِه وخَفَائه.

fecrin doğuşuna kadar olan vakittir» demiştir. Bazıları da: «Araplara göre seher gecenin sonundandır, sonra hükmü ortalık aydınlanıncaya kadar devam eder; bunların tamamına seher denir» demiştir. Denildi ki: Seher, gizliliğinden ötürü seher olarak isimlendirilmiştir; nitekim inceliği ve gizliliğinden ötürü sihre de «sihr» denilmiştir.

والسَّحْر بسكون الحاء مُنْتهى قَصَبةِ الرئة، ومنه قولُ أم المؤمنين عائشة ﵂: «ماتَ بين سَحْري ونَحْري» سُمِّي بذلك لخفائِه، و «سَحَر» فيه كلام كثير، بالنسبةِ إلى الصرف وعدمه، والتصرفِ وعدمهِ، والإِعرابِ وعدمِه، يأتي تفصيلُها إن شاء الله تعالى عند ذِكْرِهِ إذ هو الأليقُ به.

Hâ harfinin sükûnuyla «es-sahr» (السَّحْر) akciğer borusunun bittiği yerdir (akciğer/bağır). Müminlerin annesi Âişe radıyallâhu anhâ'nın: «[Resûlullah] bağrım ile boynum arasında vefat etti» sözü de bundandır; gizliliğinden ötürü bu ismi almıştır. «Seher» kelimesinde sarf edilip edilmemesi (munsarıf olup olmaması), mutasarrıf olup olmaması ve irabı bulunup bulunmaması bakımından pek çok bahis vardır ki inşaallah yeri geldiğinde bunun tafsilatı gelecektir; zira orası buna daha uygundur.

وقوله: {والصادقين} وما عُطِف عليه. إن قيل: كيف دَخَلَتِ الواوُ على هذه الصفاتِ وكلُّها لقبيلٍ واحد؟ ففيه جوابان، أحدُهما أنَّ الصفاتِ إذا تكرَّرت جازَ أن يُعْطَفَ بعضُها على بعضٍ بالواوِ، وإنُ كانَ الموصوفُ بها واحداً، ودخولُ الواوِ في مثل هذا تفخيمٌ، لأنه يُؤْذِنُ بأن كلَّ صفةٍ مستقلةٌ بالمدحِ. والجوابُ الثاني: أن هذه الصفاتِ متفرقةٌ فيهم، فبعضُهم صابرٌ، وبعضُهم صادِقٌ، فالموصوفُ بها متعدِّدٌ، هذا كلامُ أبي البقاء.

Cenâb-ı Hakk'ın: {والصادقين} “doğruları” kavli ve üzerine matuf olanlar: Şayet 'Bütün bu sıfatlar tek bir zümreye ait olduğu halde aralarına vâv harfi nasıl girmiştir?' denilirse, buna iki cevap verilir: Birincisi: Sıfatlar peş peşe geldiğinde, mevsûf (nitelenen) tek bir kişi/zümre olsa bile bunların bazısının bazısına vâv ile atfedilmesi caizdir; böyle bir yerde vâvın girmesi tazim (övgüyü büyütme) ifade eder, çünkü her bir sıfatın müstakil bir övgü olduğunu bildirir. İkinci cevap ise: Bu sıfatlar onların arasında dağılmıştır; kimi sabreden, kimi sadık olandır; dolayısıyla bunlarla nitelenenler birden fazladır. Bu, Ebü'l-Bekâ'nın kelamıdır.

وقال الزمخشري: «الواوُ المتوسطةُ بين الصفاتِ للدلالةِ على كمالهم في كلِّ واحدة منها» . قال الشيخ: «ولا نعلمُ العطفَ في الصفة بالواو يَدُّلُّ على الكمالِ» قلت: قد عَلِمَه علماءُ البيان، وقد تقدَّم لك تحقيقُ هذه المسألةِ في أوائلِ سورة البقرة، وما أنشدْتُه على ذلك من لسانِ العرب. والباء في «بالأسحارِ» بمعنى في.

ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Sıfatların arasına giren vâv harfi, onların bu vasıfların her birinde kemal mertebesinde olduklarına delalet etmek içindir.» Şeyh [Ebû Hayyân]: «Sıfatta vâv ile atfın kemale delalet ettiğini bilmiyoruz» demiştir. Ben derim ki: Beyân âlimleri bunu bilmişlerdir; nitekim bu meselenin tahkiki ve Arapların kelamından bu hususta inşad ettiğim şiirler Bakara suresinin başlarında geçmişti. «Bi'l-eshâr»daki bâ harfi 'fî' (içinde/vaktinde) manasındadır.

قوله تعالى: {شَهِدَ الله} : العامةُ على «شَهِدَ» فعلاً ماضياً مبنياً للفاعلِ، والجلالةُ الكريمةُ رفعٌ بهِ. وقرأ أبو الشعثاء: «شُهِدَ» مبيناً للمفعول، والجلالةُ المعظمةُ قائمةٌ مقامَ الفاعلِ، وعلى هذه القراءةِ، فيكونُ {أَنَّهُ لاَ إله إِلاَّ هُوَ} في محلِّ رفع بدلاً من اسمِ اللهِ تعالى بدلَ اشتمالٍ، تقديرهُ: شَهِدَ وحدانيةَ اللهِ وألوهيتَه، ولمَّا كان المعنى على هذه القراءةِ كذا أَشْكَل عَطْفُ {والملائكة وَأُوْلُواْ العلم} على الجلالةِ الكريمة، فَخُرِّج ذلك على عَدَمِ العطف، بل: إمَّا على الابتداءِ والخبرُ محذوفٌ لدلالةِ الكلامِ عليه تقديرُه: والملائكةُ وأولو العلمِ يَشهدون بذلك، يَدُلُّ عليه قولُه تعالى: {شَهِدَ الله} ، وإمَّا على الفاعليةِ بإضمارِ محذوفٍ، تقديرُه: وشَهِدَ الملائكةُ وأولو العلم بذلك، وهو قريبٌ من قولهِ تعالى: {يُسَبَّح لَهُ فِيهَا بالغدو والآصال رِجَالٌ} [النور: ٣٦] في قراءةِ مَنْ بناه للمفعول، وقوله:

Yüce Allah'ın: {شَهِدَ الله} “Allah şahitlik etti” kavlinde: Genel kurrâ, «şehide» fiilini ma'lûm (etken) geçmiş zaman fiili olarak okumuştur; lafza-i celâl ise onunla merfû fâildir. Ebü'ş-Şa'sâ ise meçhul olarak «şühide» şeklinde okumuştur; bu durumda lafza-i celâl nâib-i fâil konumundadır. Bu kıraate göre {أَنَّهُ لاَ إله إِلاَّ هُوَ} “Kendisinden başka hiçbir ilâh olmadığına” kavli, Allah Teâlâ'nın isminden bedel-i iştimal olarak ref mahallinde olur; takdiri: 'Allah'ın birliğine ve ilâhlığına şahitlik edildi' şeklindedir. Bu kıraate göre mana böyle olunca, {والملائكة وَأُوْلُواْ العلم} “melekler ve ilim sahipleri de” kavlinin lafza-i celâle atfedilmesi müşkül hale gelmiştir. Bu durum ise atfın bulunmaması esasına göre tevil edilmiştir: Şöyle ki, ya kelamın delalet etmesi sebebiyle haberi mahzuf bir mübtedâdır; takdiri: 'Melekler ve ilim sahipleri de buna şahitlik ederler' şeklindedir ki Cenâb-ı Hakk'ın: {شَهِدَ الله} kavli buna delalet eder; ya da mahzuf bir fiilin takdiriyle fâillik üzeredir; takdiri: 'Ve melekler ile ilim sahipleri de buna şahitlik etti' şeklindedir. Bu durum, meçhul okuyanların kıraatinde Yüce Allah'ın: {يُسَبَّح لَهُ فِيهَا بالغدو والآصال رِجَالٌ} “Orada sabah akşam O'nu birtakım adamlar tesbih eder” [en-Nûr 36] kavline ve şairin şu sözüne yakındır:

١٢٠١ - لِيُبْكَ يزيدُ ضارعٌ لخصومةٍ ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

1201- Bir hasımlık için boyun büken kimse Yezîd'e ağlasın...

في أحد الوجهين.

iki vecihten birine göre [böyle değerlendirilir].