وقرأ أبو المهلب عمُّ محارب بن دثار: «شهداءَ الله» جمعاً على فُعَلاء
Muhârib b. Disâr'ın amcası Ebü'l-Mühelleb, «fualâ'» vezninde çoğul olarak
كظُرَفاء منصوباً، ورُوي عنه وعن أبي نُهَيْك كذلك، إلا أنه مرفوع، وفي كِلتا القراءتين مضافٌ للجلالة. فأمَّا النصبُ فعلى الحال، وصاحبُها هو الضميرُ المستتر في «المستغفرين» قاله ابن جني، وتَبِعَه غيرُه كالزمخشري وأبي البقاء. وأمَّا الرفعُ فعلى إضمارِ مبتدأ، أي: هم شهداءُ الله. و «شهداء» يَحْتمل أن يكونَ جمع شاهر كشاعِر وشُعَراء، وأَنْ يكونَ جمعَ شهيد كظريف وظُرَفاء.
«zurefâ'» gibi mansub şekilde «şühedâ'allāh» okumuştur. Ondan ve Ebû Nüheyk'ten merfû olarak da rivayet edilmiştir; her iki kıraatte de lafza-i celâle muzâftır. Mansub oluşu hal sebebiyledir; halin sahibi ise «el-müstagfirîn»deki müstetir (gizli) zamirdir; bunu İbn Cinnî söylemiş, ez-Zemahşerî ve Ebü'l-Bekâ gibi başkaları da ona uymuştur. Merfû oluşu ise mahzuf bir mübtedânın takdiri iledir, yani: 'Onlar Allah'ın şahitleridir' [demektir]. «Şühedâ» kelimesinin, şâir-şuarâ gibi «şâhid»in çoğulu olması muhtemel olduğu gibi, zarîf-zurefâ gibi «şehîd»in çoğulu olması da muhtemeldir.
وقرأ أبو المهلب أيضاً في رواية: «شُهُداً اللهَ» بضم الشين والهاء والتنوين ونصبِ الجلالةِ المعظمةِ، وهو منصوبٌ على الحالِ، جمع شهيد نحو: نَذِير ونُذُر، واسمُ اللهِ منصوبٌ على التعظيم أي: يَشْهدون اللهَ أي: وحدانيتَه.
Ebü'l-Mühelleb'den gelen bir diğer rivayette ise şîn ve he harflerinin zammesi ve tenvin ile, lafza-i celâlin de nasbıyla «şühüdenillāhe» şeklinde okumuştur. Bu kelime nezîr-nüzür gibi «şehîd»in çoğulu olup hal olarak mansubdur; lafza-i celâl ise tazim üzere mansubdur, yani: 'Allah'a, yani O'nun birliğine şahitlik ederler' [demektir].
ورَوى النقاش أنه قُرىء كذلك، إلا أنه قال: «برفعِ الدال ونصبها» والإِضافةُ للجلالةِ المعظمة. فالنصبُ والرفعُ على ما تقدَّم في «شهداء» ، وأما الإِضافةُ فتحتملُ أنْ تكونَ محضةً، بمعنى أنك عَرَّفْتهم بإضافتِهم إليه من غير تَعَرُّضٍ لحدوثِ فِعْلٍ، كقولك: عباد الله، وأَنْ تكونَ مِنْ نصبٍ كالقراءةِ قبلَها فتكونَ غيرَ محضةٍ. وقد نقل الزمخشري أنه قُرىء: «شُهَداء لله» جَمْعاً على فُعَلاء وزيادةِ لامِ جر داخلةً على اسمِ اللهِ، وفي الهمزةِ الرفعُ والنصبُ وخَرَّجهما على ما تقدَّم من الحالِ والخبر.
en-Nakkāş ise şöyle rivayet etmiştir: Bu şekilde okunmuş, ancak o «dâl harfinin ref'i ve nasbı ile» demiştir ve lafza-i celâle izâfet edilmiştir. Nasb ve ref vecihleri «şühedâ» hakkında daha önce geçen açıklamalara göredir. İzâfet ise, araya bir fiil oluşumu girmeksizin 'Allah'ın kulları' sözünde olduğu gibi onları Allah'a izâfet ederek tanıtmış olman manasında mahza (hakiki) bir izâfet olabileceği gibi, önceki kıraatte olduğu gibi nasbdan [nakille] gayr-i mahza (lafzî) bir izâfet de olabilir. ez-Zemahşerî, lafza-i celâlin başına cer lâmı eklenerek «fualâ'» vezninde çoğul olarak «şühedâe lillāh» şeklinde okunduğunu nakletmiştir; hemzede ref ve nasb vecihleri vardır ve bunları da daha önce geçen hal ve haber vecihlerine göre açıklamıştır.
وعلى هذه القراءاتِ كلِّها ففي رفعِ «الملائكة» وما بعدَها ثلاثةُ أوجهٍ، أحدُها الابتداءُ/ والخبرُ محذوفٌ. والثاني: أنه فاعلٌ بفعلٍ مقدرٍ وقد تَقدَّم تحريرُها. الثالث ذَكَره الزمخشري: وهو النسقُ على الضمير المستكنِّ في «شهداء الله» قال: «وجاز ذلك لوقوعِ الفاصلِ بينهما» .
Bütün bu kıraatlere göre «el-Melâiketü» ve sonrasındaki lafızların merfû oluşunda üç vecih vardır: Birincisi, mübtedâ olmasıdır ve haberi mahzuftur. İkincisi, mukadder bir fiilin fâili olmasıdır; bunların tahkiki daha önce geçmişti. Üçüncüsünü ise ez-Zemahşerî zikretmiştir: Bu da «şühedâallāh» içindeki müstetir zamire atfedilmesidir. O: «Aralarına fâsıla girdiği için bu caiz olmuştur» demiştir.
قوله: «أنه» العامَّةُ على فتحِ الهمزةِ، وإنما فُتِحَتْ لأنها على حَذْفِ حرفِ، الجر، أي: شَهِدَ الله بأنه لا إله إلا هو، فَلَّما حُذِفَ الحرفُ جازَ أن يكونَ محلُّها نصباً وأن يكونَ محلُّها جَرَّاً كما تقدَّم تقديره.
«Ennehû» kavline gelince: Genel kurrâ hemzenin fethasıyla okumuştur. Fetha okunması, cer harfinin hazfedilmesinden dolayıdır; yani: 'Allah, kendisinden başka ilâh olmadığına şahitlik etti' [demektir]. Harf-i cer hazfedilince, daha önce takdir edildiği üzere irap mahallinin nasb olması da cer olması da caizdir.
وقرأ ابن عباس: «إنه» بكسرِ الهمزةِ، وفيها تخريجان، أحدُهما: إجراءُ «شَهِدَ» مُجْرى القولِ لأنه بمعناه، وكذَا وقَعَ في التفسير: شَهِد الله أي: قال الله، ويؤيِّده ما نَقَله المؤرِّج أن «شَهِد» بمعنى «قال» لغةُ قيس بن عيلان. والثاني: أنها جملةُ اعتراضٍ بين العامل وهو شهد وبين معمولهِ وهو قولُه {إِنَّ الدِّينَ عِندَ الله الإسلام} ، وجازَ ذلك لِما في هذه الجملةِ من التأكيدِ وتقويةِ المعنى، وهذا إنما يتجه على قراءةِ فَتْحِ «أَنَّ» من «أنَّ الدينَ» ، وأمَّا على قراءةِ الكسرِ فلا يجوزُ، فيتعيَّنُ الوجهُ الأولُ.
İbn Abbâs ise hemzenin kesresiyle «innehû» şeklinde okumuştur. Bunda iki tahrîc vardır: Birincisi, «şehide» fiilinin mana bakımından «kāle» (dedi) anlamında olması sebebiyle onun yerine geçirilmesidir; nitekim tefsirde: 'Şehidallāhu yani kālellāhu' şeklinde yer almıştır. el-Müerric'in naklettiği, «şehide» fiilinin «kāle» manasında kullanılmasının Kays b. Aylân kabilesinin lehçesi olduğu bilgisi de bunu destekler. İkincisi, âmil olan «şehide» ile onun ma'mûlü olan {إِنَّ الدِّينَ عِندَ الله الإسلام} “Şüphesiz Allah katında din İslâm'dır” kavli arasında bir itiraz (ara) cümlesi olmasıdır. Bu itiraz cümlesindeki tekit ve mana kuvvetlendirmesi sebebiyle bu caiz görülmüştür. Bu durum ancak {إِنَّ الدِّينَ} ifadesindeki «enne»nin fethasıyla okunduğu kıraate göre geçerlidir; kesre kıraatine göre ise caiz olmaz, bu takdirde birinci vecih tayin eder.
والضميرُ في «أنه» يَحْتمل العَوْدَ على الباري لتقدُّمِ ذكرهِ، ويَحْتمل أن يكونَ ضميرَ الأمر، ويؤيِّدُ ذلك قراءةُ عبد الله: {شَهِدَ الله أَنْ لا إلهَ إلا هو} فأَنْ مخففةٌ في هذه القراءةِ، والمخففةُ لا تعملُ إلاَّ في ضميرِ الشأنِ ويُحْذَفُ حينئذٍ، ولا تَعْمَلُ في غيرِه إلا ضرورةً.
«Ennehû»daki zamirin, önceden zikredilmiş olmasından dolayı Bârî Teâlâ'ya dönmesi muhtemel olduğu gibi şe'n zamiri olması da muhtemeldir. Abdullah [b. Mes'ûd]'un {شَهِدَ الله أَنْ لا إلهَ إلا هو} şeklindeki kıraati de bunu desteklemektedir; zira bu kıraatte «en» muhaffefedir (şeddesizdir) ve muhaffefe olan «en» sadece şe'n zamirinde amel eder ve bu durumda da zamir hazfedilir; zaruret hali dışında başka bir şeyde amel etmez.
وأَدْغم أبو عمرو بخلافٍ عنه واو «هو» في واوِ النسق بعدها وقد تقدَّم تحقيقُ هذه المسألةِ في البقرة عند قوله: {هُوَ والذين آمَنُواْ مَعَهُ} [الآية: ٢٤٩] .
Ebû Amr, kendisinden gelen bir rivayete göre «hüve»deki vâv harfini peşinden gelen atıf vâvına idgam etmiştir. Bu meselenin tahkiki Bakara suresinde {هُوَ والذين آمَنُواْ مَعَهُ} “o ve beraberindeki inananlar” [el-Bakara 249] kavlinde geçmişti.
قوله: {قَآئِمَاً بالقسط} في نصبِه أربعةُ أوجه أحدُها: أنه منصوبٌ على الحالِ، واختلف القائلُ بذلك: فبعضُهم جَعَلَه حالاً من اسمِ الله، فالعاملُ فيها «شَهِدَ» . قال الزمخشري: «وانتصابهُ على أنَه حالٌ مؤكِّدةٌ منه كقوله تعالى: {وَهُوَ الحق مُصَدِّقاً} . قال الشيخ:» وليس من بابِ الحالِ المؤكدةِ لأنه ليس من باب: {وَيَوْمَ يُبْعَثُ حَياً} [مريم: ١٥] ولا من باب «أنا عبدُ الله شجاعاً» فليس «قائماً بالقسط» بمعنى شَهِد، وليس مؤكداً لمضمونِ الجملةِ السابقةِ في نحو: أنا عبدُ الله شجاعاً وهو زيدٌ شجاعاً، لكنْ في هذا التخريجَ قَلَقٌ في التركيبِ، إذ يصير كقولك: «أَكلَ زيدٌ طعاماً وعائشةُ وفاطمةُ جائعاً» فَيَفْصِل بين المعطوفِ عليه والمعطوفِ بالمفعول، وبين الحالِ وذي الحال بالمفعولِ والمعطوفِ، لكنْ بمشيئةِ كونِها كلِّها معمولةً لعاملٍ واحدٍ «. انتهى.
Cenâb-ı Hakk'ın: {قَآئِمَاً بالقسط} “adaleti ayakta tutarak” kavlinin mansub oluşunda dört vecih vardır: Birincisi: Hal olarak mansub olmasıdır. Bunu söyleyenler ihtilaf etmişlerdir: Bazıları bunu lafza-i celâlden hal kılmışlardır; bu durumda onda âmil olan «şehide»dir. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Nasb edilmesi, Yüce Allah'ın: {وَهُوَ الحق مُصَدِّقاً} kavlinde olduğu gibi O'ndan gelen müekkid (pekiştirici) bir hal olmasındandır.» Şeyh [Ebû Hayyân] ise şöyle demiştir: «Bu, müekkid hal bâbından değildir; zira {وَيَوْمَ يُبْعَثُ حَياً} [Meryem 15] âyeti kabilinden olmadığı gibi 'Ene abdullāhi şucâan' (Ben cesur biri olarak Allah'ın kuluyum) kabilinden de değildir. Dolayısıyla 'kāimen bi'l-kıstı', 'şehide' manasında olmadığı gibi 'Ene abdullāhi şucâan' veya 'Hüve Zeydün şucâan' örneklerindeki önceki cümlenin mazmununu tekit eden bir ifade de değildir. Üstelik bu tahrîcte terkipten kaynaklanan bir karışıklık vardır; zira bu durum senin: 'Ekele Zeydün taâmen ve Âişetü ve Fâtımetü câian' (Zeyd, Âişe ve Fâtıma aç olarak yemek yedi) demene benzer ki, matûfun aleyh ile matûfun arası mef'ûl ile, hal ile halin sahibinin arası ise mef'ûl ve matûf ile ayrılmış olur; ancak hepsinin tek bir âmilin ma'mûlü olması şartıyla caizdir.» [Ebû Hayyân'ın sözü] bitti.
قلت: مؤاخَذَتُهُ له في قولِهِ:» مؤكدةُ «غيرُ ظاهرٍ، وذلك أنَّ الحالَ على قسمين: إمَّا مؤكدةٌ وإمَّا مُبَيِّنة، وهي الأصلُ، فالمُبَيِّنَةُ لا جائزٌ أن تكونَ ههنا، لأنَّ المبيِّنة تكونُ متنقلةً، والانتقالُ هنا مُحالٌ، إذ عَدْلُ اللهِ تعالى لا يتغيَّرُ، فإنْ قيل لنا قسمٌ ثالثٌ، وهي الحالُ اللازمةُ فكانَ للزمخشري مندوحةٌ عن قوله» مؤكدة «ألى قوله» لازمةٌ «فالجوابُ أنَّ كلَّ مؤكدةٍ لازمةٌ وكلَّ لازمةٍ مؤكدةٌ
Ben derim ki: ez-Zemahşerî'yi «müekkide» sözünden dolayı tenkit etmesi isabetli görünmemektedir. Şöyle ki: Hal iki kısımdır; ya müekkidedir (pekiştiricidir) ya da mübeyyinedir (açıklayıcıdır) ki asıl olan da budur. Burada mübeyyine olması caiz değildir; çünkü mübeyyine hal değişken olur, buradaki değişkenlik ise imkânsızdır, zira Allah Teâlâ'nın adaleti değişmez. Şayet 'Bizim için üçüncü bir kısım vardır, o da lâzime (ayrılmaz) haldir; ez-Zemahşerî'nin «müekkide» sözü yerine «lâzime» deme imkânı vardı' denilecek olursa, cevap şudur: Her müekkide hal lâzimedir ve her lâzime hal de müekkidedir.
فلا فرقَ بين العبارتين، وإنْ كان الشيخُ زَعَم أنَّ إصلاحَ العبارةِ يَحْصُل بقولِه:» لازمة «، ويَدُلُّ على ما ذكرتْهُ من ملازَمَةٍِ التأكيدِ للحالِ اللازمةِ وبالعكس الاستقراءُ.
Dolayısıyla iki ifade arasında fark yoktur; her ne kadar Şeyh [Ebû Hayyân], ifadenin tashihinin «lâzime» sözüyle gerçekleşeceğini iddia etmiş olsa da. Zikrettiğim üzere pekiştirmenin (tekit) lâzime halden ayrılmadığına ve bunun aksinin de geçerli olduğuna istikrâ (tümevarım) delalet eder.
وقولُه: «ليس معنى قائماً بالقسط معنى شهد» ممنوعٌ بل معنى «شَهِد» مع متعلَّقهِ وهو أنه لا إله إلا هو مساوٍ لقولِه «قائماً بالقسط» لانَّ التوحيدَ ملازمٌ للعدلِ.
Onun: «Kāimen bi'l-kıst'ın manası şehide manasında değildir» sözü ise kabul edilemez; bilakis müteallakı ile birlikte «şehide» fiilinin manası -ki o da kendisinden başka ilâh olmadığıdır- «kāimen bi'l-kıst» sözünün manasına denktir; zira tevhid adaleti gerektirir.
ثم قال الزمخشري: «فإنْ قلتَ: لِمَ جاز إفرادهُ بنصبِ الحالِ دون المعطوفَيْنِ عليه، ولو قلت:» جاءني زيدٌ وعمرو راكباً «لم يَجُزْ؟ قلت: إنما جازَ هذا لعدمِ الإِلباسِ كما جاز في قوله تعالى: {وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ نَافِلَةً} [الأنبياء: ٧٢] إن انتصب» نافلةً «حالاً عن» يعقوب «ولو قُلْتَ:» جاءني زيدٌ وهند راكباً «جاز لتميُّزِه بالذُّكورة.
Sonra ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Eğer dersen ki: Kendisine matûf olan iki unsur bırakılıp da sadece O'nun tekil olarak hal nasbıyla tahsis edilmesi niçin caiz olmuştur? Halbuki sen: 'Câenî Zeydün ve Amrun râkiben' (Bana Zeyd ve Amr binekli olarak geldi) desen caiz olmazdı. Derim ki: Bu durum, Yüce Allah'ın: {وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ نَافِلَةً} “Biz ona İshak'ı, üstelik bir de Yakub'u fazladan bağışladık” [el-Enbiyâ 72] kavlinde «nâfileten» kelimesi «Ya'kūb»dan hal olarak nasb edildiğinde caiz olduğu gibi, herhangi bir iltibas (karışıklık) olmamasından dolayı caiz olmuştur. Nitekim sen: 'Câenî Zeydün ve Hindün râkiben' (Zeyd ve Hind binekli olarak bana geldi) desen, müzekkerlikle ayırt edildiği için caiz olurdu.»
قال الشيخ:» وما ذَكَره مِنْ قوله: «جاءني زيدٌ وعمروٌ راكباً» أنه لا يجوزُ ليس كما ذَكَر، بل هذا جائزٌ لأنَّ الحالَ قَيْدٌ فيمن وَقَعَ منه أو به الفعلُ أو ما أشبهَ ذلك، وإذا كان قيداً فإنه يُحْمَل على أقرب مذكورٍ، ويكون «راكباً» حالاً مِمَّا يَليه، ولا فرقَ في ذلك بين الحالِ والصفِة، لو قلت: «جاءني زيدٌ وعمروٌ الطويلُ» كان «الطويلُ» صفةً لعمرو، ولا تقولُ: لا تجوزُ هذه المسألةُ لِلَّبْس، إذ لا لَبْسَ في هذا وهو جائزٌ، وكذلك الحالِ. وأمَّا قولُه: «إنَّ نافلةً» انتصَب حالاً عن يعقوب «فلا يتعيَّنُ أَنْ يكونَ حالاً عن يعقوب؛ إذ يُحتمل أَنْ يكونَ» نافلةً «مصدراً كالعاقبة والعافِية، ومعناه: زيادة، فيكونُ ذلك شاملاً/ لإِسحاق ويعقوب لأنهما زيدا لإِبراهيم بعد ابنه إسماعيل وغيره» قلت: مرادُ الزمخشري بمنع «جاءني زيد وعمرو راكبا» إذ أُريد أَنَّ الحالََ منهما معاً، أمَّا
Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Onun 'Câenî Zeydün ve Amrun râkiben' ifadesinin caiz olmadığına dair zikrettiği husus, belirttiği gibi değildir; bilakis bu caizdir, çünkü hal, fiilin kendisinden veya kendisi üzerinde gerçekleştiği kimse yahut benzeri için bir kayıttır. Bir kayıt olduğuna göre en yakın zikredilene hamledilir ve 'râkiben' kelimesi peşinden geldiği kimsenin hali olur. Bu hususta hal ile sıfat arasında fark yoktur; sen: 'Câenî Zeydün ve Amruni't-tavîlü' (Bana Zeyd ve uzun boylu Amr geldi) desen, 'et-Tavîl' Amr'ın sıfatı olur; iltibas sebebiyle bu mesele caiz değildir demezsin, zira bunda bir iltibas yoktur ve caizdir; hal de böyledir. Onun: 'Nâfileten kelimesi Ya'kūb'dan hal olarak nasb edilmiştir' sözüne gelince; onun Ya'kūb'dan hal olması zorunlu değildir; zira 'nâfileten' kelimesinin 'el-âkıbe' ve 'el-âfiye' gibi bir masdar olması ve manasının 'ziyade' (fazlalık) olması muhtemeldir; bu takdirde hem İshak'ı hem de Yakub'u kapsar, çünkü ikisi de oğlu İsmail'den ve diğerlerinden sonra İbrahim'e fazladan verilmiştir.» Ben derim ki: ez-Zemahşerî'nin 'Câenî Zeydün ve Amrun râkiben' ifadesini menetmekteki muradı, halin her ikisinden birden kastedildiği durumdur; zira
إذا أريد أنها حالٌ من واحدٍ منهما فإنَّما تُجْعَلُ لِما تليه، لعودِ الضميرِ على أَقْربِ مذكور، وبعضُهم جَعَلَه حالاً من «هو» قال الزمخشري: «فإنْ قلت: قد جَعَلْتَه حالاً من فاعل» شَهِدَ «فَهَلْ يَصِحُّ أَنْ ينتصِبَ حالاً عن» هو «في» لا إله إلا هو «؟ قلت: نَعَمْ لأنها حالٌ مؤكدةٌ، والحالُ المؤكدةُ لا تَسْتَدْعي أن يكونَ في الجملةِ التي هي زيادةٌ في فائدتِها عاملٌ فيها كقولك:» أنا عبدُ الله شجاعاً «. انتهى. يعني أنَّ الحالَ المؤكِّدَة لا يَكونُ العاملُ فيها النصبَ شيئاً من الجملةِ السابقةِ قبلَها، إنما ينتصبُ بعاملٍ مضمرٍ، فإنْ كان المتكلمُ مُخْبِراً عن نفسه نحو:» أنا عبدُ الله شجاعاً «قَدَّرْتَه: أُحقُّ شجاعاً، مبنياً للمفعول، وإنْ كان مُخْبِراً عن غيره قَدَّرْتَه مبنياً للفاعل نحو:» هذا عبدُ الله شجاعاً «أي: أَحُقُّه، هذا هو المذهبُ المشهورُ في نصبِ مثلِ هذه الحالِ.
ikisinden birinin hali olması kastedildiğinde, zamirin en yakın zikredilene dönmesi kuralı gereğince yalnızca peşinden geldiği kimseye ait kılınır. Bazıları ise bunu «hüve» zamirinden hal yapmışlardır. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Eğer dersen ki: Sen bunu 'şehide' fiilinin fâilinden hal kıldın; peki 'lâ ilâhe illâ hû'daki 'hüve' zamirinden hal olarak nasb edilmesi sahih olur mu? Derim ki: Evet, çünkü o müekkid bir haldir; müekkid hal ise senin: 'Ene abdullāhi şucâan' demen gibi, faydasına ilave olduğu cümlenin içinde bizzat kendisinde amel eden bir âmilin bulunmasını gerektirmez.» [ez-Zemahşerî'nin sözü] bitti. Yani müekkid halin nasbındaki âmil, kendisinden önceki cümleden bir unsur olmaz; bilakis muzmer (gizli) bir âmil ile nasb edilir: Şayet konuşan kendi nefsinden haber veriyorsa «Ene abdullāhi şucâan» örneğinde olduğu gibi meçhul olarak 'uhıkku şucâan' (cesur olduğumu hak bilirim/tescil ederim) diye takdir edersin; şayet başkasından haber veriyorsa «Hâzâ abdullāhi şucâan» örneğinde olduğu gibi ma'lûm olarak 'uhıkkuhû' (onu hak bilirim) diye takdir edersin. Bu tür bir halin nasbında meşhur olan mezhep budur.
وفي المسألةِ قولٌ ثانٍ لأبي إسحاق أنَّ العاملَ فيها هو خبرُ المبتدأ لِما ضُمِّنَ من معنى المشتقِ إذْ هو بمعنى المُسَمَّى. وقولٌ ثالثٌ: أنَّ العاملَ فيها المبتدأ لِما ضُمِّن مِنْ معنى التنبيه، وهي مسألةٌ طويلةٌ. وبعضُهم جَعَلَه حالاً من الجميع على اعتبارِ كلِّ واحدٍ واحدٍ قائماً بالقسط، وهذا مناقضٌ لِما قاله الزمخشري من أنَّ الحالَ مختصةٌ باللهِ تعالى دونَ ما عُطِف عليه. وهذا المذهبُ مردودٌ بأنه لو جازَ ذلك لجازَ «جاء القومُ راكباً» أي: كلُّ واحدٍ منهم راكباً، والعربُ لا تقولُ ذلك البتَة، فَفَسَدَ هذا، فهذه ثلاثةُ أوجهٍ في صاحبِ الحال.
Bu meselede Ebû İshak'a ait ikinci bir görüş vardır: Ondaki âmil, müsemmâ (isimlendirilen) manasında olduğu için müştak manası içeren mübtedânın haberidir. Üçüncü bir görüş ise: Ondaki âmil, tenbih manası içerdiği için mübtedânın kendisidir; bu ise uzun bir meseledir. Bazıları da her bir ferdin adaleti ayakta tuttuğu kabulüyle bunu hepsinden gelen bir hal kılmışlardır; bu ise ez-Zemahşerî'nin, halin matûflara değil yalnızca Allah Teâlâ'ya mahsus olduğuna dair söylediği sözle çelişmektedir. Bu mezhep merduttur; zira bu caiz olsaydı 'Câe'l-kavmü râkiben' yani 'Onların her biri binekli olarak geldi' demek de caiz olurdu, oysa Araplar bunu kesinlikle söylemezler; binaenaleyh bu görüş fasit olmuştur. İşte halin sahibi hakkında üç vecih bunlardır.
الوجهُ الثاني من أوجهِ نصبِ «قائماً» نصبُه على النعتِ للمنفيِّ بلا، كأنه قيل: لا إلَه قائماً بالقسطِ إلا هو. قال الزمخشري: «فإنْ قلت: هَلْي يجوزُ
«Kāimen» kelimesinin nasb vecihlerinden ikincisi: «Lâ» ile menfi olan ismin na'tı (sıfatı) olarak nasb edilmesidir; sanki 'Lâ ilâhe kāimen bi'l-kıstı illâ hû' (Adaleti ayakta tutan hiçbir ilâh yoktur, sadece O vardır) denilmiş gibidir. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Eğer dersen ki:
أَنْ يكونَ صفةً للمنفي، كأنه قيل: لا إله قائماً بالقسطِ إلا هو؟ قلت: لا يَبْعُدُ، فقد رَأَيْناهم يَتَّسِعون في الفصلِ بين الصفةِ والموصوفِ» ثم قال: «وهو أَوْجَهُ مِن انتصابهِ عن فاعلِ» شَهِد «، وكذلك انتصابُه على المَدْح» .
Menfi olanın sıfatı olması caiz midir; sanki 'Lâ ilâhe kāimen bi'l-kıstı illâ hû' denilmiş gibi? Derim ki: Uzak bir ihtimal değildir; zira biz Arapların sıfat ile mevsûf arasını ayırmada geniş davrandıklarını görmüşüzdür.» Sonra şöyle demiştir: «Bu vecih, 'şehide' fiilinin fâilinden hal olarak nasb edilmesinden daha evlâdır; aynı şekilde medih üzere nasb edilmesinden de [daha evlâdır].»
قال الشيخ: وكان الزمخشري قد مَثَّل في الفصلِ بين الصفةِ والموصوفِ بقولِه: «لا رجلَ إلا عبدُ الله شجاعاً قال:» وهذا الذي ذَكَره لا يجوزُ لأنه فَصَلَ بين الصفةِ والموصوفِ بأجنبي وهو المعطوفان اللذان هما «والملائكةُ وأولوا العلم» وليسا معمولَيْنِ لشيءٍ من جملةِ «لا إله إلا هو» بل هما معمولان لشَهِدَ، وهو نظيرُ: «عَرَفَ زيدٌ أنَّ هنداً خارجةٌ وعمروٌ وجعفرٌ التميمية» فَيُفْصَلُ بين «هند والتميمية» بأجنبي ليس داخلاً في حَيِّز ما عمل فيها، وذل الأجنبيُّ هو «وعمرو وجعفر» المرفوعان المعطوفان على «زيد» . وأمَّا المثالُ الذي مَثَّل به وهو «لا رجلَ إلا عبدُ الله شجاعاً» فليس نظيرَ تخريجِهِ في الآية، لأنَّ قولَك «إلا عبدُ الله» بدلُ على الموضعِ من «لا رجلَ» فهو تابعٌ على الموضعِ، فليس بأجنبي، على أَنَّ في جوازِ هذه التركيبِ نظراً، لأنه بدلٌ و «شجاعاً» وصفٌ، والقاعدةُ أنه إذا اجتمع البدلُ والوصفُ قُدِّم الوصفُ؛ وسَببُ ذلك أنه على نية تكرارِ العامل على الصحيح، فصار من جملة أخرى على هذا المذهب «.
Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: ez-Zemahşerî sıfat ile mevsûfun arasının ayrılmasına: «Lâ racüle illâ Abdullāhi şucâan» sözünü misal getirmişti. [Ebû Hayyân] dedi ki: «Onun bu zikrettiği caiz değildir; çünkü sıfat ile mevsûfun arasını yabancı bir unsurla ayırmıştır ki bu unsur 'el-melâiketü ve ulü'l-ilmi' şeklindeki iki matûftur; bunlar 'lâ ilâhe illâ hû' cümlesinden hiçbir şeyin ma'mûlü değildir, bilakis 'şehide' fiilinin ma'mûlüdürler. Bu ise şunun benzeridir: 'Arafa Zeydün enne Hinden hâricetün ve Amrun ve Ca'feruni't-Temîmiyyete' (Zeyd, Hind'in çıktığını bildi, Amr ve Cafer de Temimli olan [Hind'in çıktığını bildi]) denilerek 'Hind' ile 'et-Temîmiyye' arasının, Hind'de amel eden unsurun alanına girmeyen yabancı bir unsurla ayrılması gibidir; o yabancı unsur da 'Zeyd'e matûf olan merfû durumdaki 've Amrun ve Ca'ferun'dur. Misal olarak getirdiği 'Lâ racüle illâ Abdullāhi şucâan' sözüne gelince, bu onun âyetteki tahrîcine denk bir misal değildir; çünkü senin 'illâ Abdullāh' sözün 'lâ racüle'nin irap mahallinden bedeldir, dolayısıyla mahalle tâbidir ve yabancı bir unsur değildir. Bununla birlikte bu terkibin caiz oluşunda da tereddüt vardır; çünkü o bedeldir, 'şucâan' ise vasıftır. Kaideye göre ise bedel ile vasıf bir araya geldiğinde vasıf öne geçirilir; bunun sebebi de sahih görüşe göre bedelin âmilin tekrarı niyetinde olmasıdır, binaenaleyh bu mezhebe göre başka bir cümleden olmuş olur.»
الوجهُ الثالثُ: نصبُه على المدحِ. قال الزمخشري:» فإن قلت: أليس من حقِّ المنتصبِ على المدح أن يكونَ معرفةً، كقولك: «الحمدُ لله الحميدَ» «إنَّا معاشرَ الأنبياء لا نُورَث» .
Üçüncü vecih: Medih üzere mansub olmasıdır. ez-Zemahşerî demiştir ki: «Eğer dersen ki: Medih üzere mansub olanın; senin 'el-Hamdü lillâhi'l-Hamîde' (Övgü, övülmeye lâyık olan Allah'adır) ve 'İnnâ maâşira'l-enbiyâi lâ nûresü' (Biz peygamberler topluluğu miras bırakmayız) sözlerinde
[وقوله] :
[ve şairin şu sözünde] olduğu gibi marife olması gerekmez mi:
١٢٠٢ - إنا بني نَهْشَلٍ لا نَدَّعي لأبٍ ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
1202- Biz Nehleşoğulları bir babaya nispet iddia etmeyiz...
قلت قد جاء نكرة كما جاء معرفة، وأنشد سيبويه ممَّا جاءَ منه نكرةً قول الهذلي:
Derim ki: Marife geldiği gibi nekire de gelmiştir; Sîbeveyh, nekire olarak gelenlere Hüzeylî'nin şu beytini inşad etmiştir:
١٢٠٣ - ويَأْوِي إلى نَسْوةٍ عُطَّّلٍ ... وشُعْثَاً مَراضيعَ مثلَ السَّعالِي
1203- Sığınır süssüz kadınlara... / Ve gulyabaniler gibi saçları başları dağınık emzikli kadınlara.
انتهى.
[ez-Zemahşerî'nin sözü] bitti.
قال الشيخ: «انتهى هذا السؤال وجوابُه، وفي ذلك تخليط، وذلك أنه لم يُفَرِّق بين المنصوب على المدح أو الذم أو الترحم، وبين المنصوبِ على الاختصاص، وجَعَل حكمَهما واحداً، وأوردَ مثالاً من المنصوب على المدح وهو:» الحمدُ لله الحميدَ «ومثالين من المنصوبِ على الاختصاص وهما:» إنا معاشر الأنبياء لا نورث «» إنا بني نهشل لا نَدَّعي لأب «. والذي ذَكَره النحويون أنَّ المنصوبَ على المدحِ أو الذم أو الترحم قد يكونُ معرفةً، وقبله معرفةٌ تَصْلُح أن يكونَ تابعاً لها وقد لا تَصْلَحُ، وقد يكونُ نكرةً كذلك، وقد يكونُ نكرة وقبلها معرفةٌ فلا يصلُحُ أن يكونَ نعتاً لها، نحو قول النابغة:
Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Bu soru ve cevabı burada bitti; ancak bunda bir karışıklık vardır; şöyle ki o, medih, zem (kınama) veya terahhum (merhamet isteme) üzere mansub olan ile ihtisâs üzere mansub olanın arasını ayırmamış ve her ikisinin hükmünü bir kılmıştır. Medih üzere mansub olana 'el-Hamdü lillâhi'l-Hamîde' örneğini; ihtisâs üzere mansub olana ise 'İnnâ maâşira'l-enbiyâi lâ nûresü' ve 'İnnâ benî Nehşelin lâ neddeî li-ebin' şeklinde iki misal getirmiştir. Nahivcilerin zikrettiği ise şudur: Medih, zem veya terahhum üzere mansub olan bazen marife olur ve öncesinde kendisine tâbi olmaya elverişli bir marife bulunur, bazen de bulunmaz; aynı şekilde bazen nekire olur, bazen de nekire olup öncesinde marife bulunur ve ona na't olmaya elverişli olmaz; Nâbiga'nın şu sözünde olduğu gibi:
١٢٠٤ - أََقارعُ عَوْفٍ لا أُحاولُ غيرَها ... وجوهَ قرودٍ تَبْتَغي مَنْ تجادِعُ
1204- Avf'ın ileri gelenleridir [övdüklerim], başkasını kastetmem... / [Oysa başkaları] karşılıklı sövecek kimse arayan maymun yüzlülerdir.
فنصب» وجوه قرود «على الذَّمِّ وقبْلَه معرفةٌ وهي» أقارع عوفٍ «، وأمَّا المنصوبُ على الاختصاص/ فنصُّوا على أنه لا يكون نكرةً ولا مُبْهماً، ولا يكونُ إلا معرفاً بالألف واللامِ أو بالإِضافةِ أو بالعلميةِ أو لفظِ» أي «، ولا يكونُ إلا بعد ضمير مختص به أو مشاركٍ فيه، وربما أتى بعد ضميرِ مخاطبٍ» . قلت: إنما أراد الزمخشري بالمنصوبِ على الاختصاصِ المنصوبَ على إضمارِ فعلٍ لائقٍ، سواءً كان من الاختصاصِ المبوَّبِ له في النحو أم لا، وهذا اصطلاحُ أهْلِ المعاني والبيان، وقد تقدَّم التنبيهُ على ذلك غيرَ مرة.
Burada 'vucûhe kurûdin' ifadesini zem üzere nasb etmiştir ve öncesinde marife olan 'ekāria Avfin' ifadesi vardır. İhtisâs üzere mansub olana gelince; nahivciler onun ne nekire ne de müphem olamayacağını, ancak harf-i tarif ile veya izâfetle yahut alem olmakla ya da 'eyyü' lafzıyla marife kılınabileceğini ve ancak kendisine has kılınan veya ortak olunan bir zamirden sonra gelebileceğini, bazen de muhatap zamirinden sonra gelebileceğini açıkça belirtmişlerdir.» Ben derim ki: ez-Zemahşerî ihtisâs üzere mansub olan ifadesiyle, ister nahivde müstakil başlık açılan ihtisâs bâbından olsun ister olmasın, uygun bir fiilin takdiriyle mansub olanı kastetmiştir; bu ise meânî ve beyân ehlinin ıstılahıdır ve buna birden çok defa dikkat çekilmişti.
الوجه الرابع: نَصْبُه على القطع أي: إنه كان مِنْ حَقِّه أَنْ يَرْتفع نعتاً لله تعالى بعد تعريفِهِ بأل، والأصل: شَهِدَ اللهُ القائمُ بالقسط، فلما نُكِّر امتنع إتباعُهُ فَقُطِعَ إلى النصب. وهذا مذهبُ الكوفيين، ونَقَلَهُ بعضُهم عن الفراء وحدَه، ومنه عندَهم قولُ امرىء القيس:
Dördüncü vecih: Kat' (sıfatlıktan koparma) üzere nasb edilmesidir; yani aslen elif-lâm ile marife kılındıktan sonra Allah Teâlâ'nın na'tı olarak merfû olması gerekirdi ve aslı: 'Şehidallāhu'l-kāimü bi'l-kıst' idi; nekire kılınınca teb'iyyet (sıfat olarak uyma) imkânsız hale gelmiş, bu sebeple nasba kat' edilmiştir. Bu Kûfelilerin mezhebidir ve bazısı bunu yalnızca el-Ferrâ'dan nakletmiştir; onlara göre İmruülkays'ın şu sözü de bu kabildendir:
١٢٠٥ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... وعالَيْن قِنْوَاناً من البُسْر أحمرا
1205- ... / Ve koruktan kızıl hurma salkımlarını üst üste yığdılar.
الأصل: من البسر الأحمر، وقد تقدَّم ذلك محققاً. ويؤيد هذا الذاهبَ قراءةُ عبد الله «القائم بالقسط» برفع «القائم» تابعاً للجلالة. وخَرَّجه الزمخشري وغيرُهُ على أنه خبرُ مبتدأ محذوف تقديره: هو القائمُ، [أو بدلاً
Aslı: 'Mine'l-büsri'l-ahmeri' şeklindedir; bu husus daha önce tahkikli olarak geçmişti. Abdullah [b. Mes'ûd]'un, lafza-i celâle tâbi olarak «el-kāimü»nün ref'iyle okuduğu «el-Kāimü bi'l-kıst» kıraati de bu görüşü benimseyeni desteklemektedir. ez-Zemahşerî ve başkaları bunu, takdiri 'hüve'l-kāimü' (O adaleti ayakta tutandır) olan mahzuf bir mübtedânın haberi [veya 'hüve'den bedel] olarak tahrîc etmişlerdir.
من هو] «. قال الشيخ:» ولا يجوزُ ذلك لأنَّ فيه فصلاً بين البدلِ والمبدلِ منه بأجنبي، وهو المعطوفان، لأنهما معمولان لغيرِ العاملِ في المبدلِ منه، ولو كان العاملُ في المعطوفِ هو العاملَ في المبدلَ منه لم يَجْزُ ذلك أيضاً؛ لأنه إذا اجتمع العطفُ والبدلُ قُدِّم البدلُ على العطف، لو قلت: «جاء زيدٌ وعائشةُ أخوك» لم يَجُزْ، إنما الكلامُ جاء زيدٌ أخوكَ وعائشةُ «.
Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Bu caiz değildir; çünkü bunda bedel ile mübdelün minh arasını iki matûf olan yabancı bir unsurla ayırma durumu vardır, zira bu iki matûf mübdelün minhte amel eden âmilden başkasının ma'mûlüdür. Matûftaki âmil mübdelün minhteki âmilin aynısı olsaydı bile yine caiz olmazdı; çünkü atıf ile bedel bir araya geldiğinde bedel atıftan öne geçirilir; sen: 'Câe Zeydün ve Âişetü ehûke' (Zeyd ve Âişe kardeşin geldi) desen caiz olmaz, doğru ifade ancak 'Câe Zeydün ehûke ve Âişetü' (Kardeşin Zeyd ve Âişe geldi) şeklindedir.»
فتحصَّل في رفع» القائم «على هذه القراءةِ ثلاثةُ أوجه: النعتُ والبدلُ وخبرُ مبتدأٍ محذوفٍ. ونُقِلَ عن عبد الله أيضاً أنه قرأ:» قائمٌ بالقسط «بالتنكير، ورفعُه من وجهي البدل وخبر المبتدأ.
Böylece bu kıraate göre «el-Kāim»in ref'inde üç vecih ortaya çıkmaktadır: Na't, bedel ve mahzuf mübtedânın haberi. Abdullah [b. Mes'ûd]'dan nekire olarak «kāimün bi'l-kıst» şeklinde okuduğu da nakledilmiştir ki bunun ref'i bedel ve mübtedânın haberi şeklindeki iki vecihtendir.
وقرأ أبو حنيفة: «قَيِّماً» بالنصبِ على ما تقدَّم. فهذه أربعةُ أوجه حَرَّرَتْها من كلام القوم.
Ebû Hanîfe ise daha önce geçtiği üzere nasb ile «kayyimen» şeklinde okumuştur. İşte ulemanın kelamından tahkik ettiğim dört vecih bunlardır.
والظاهر أن رفع «الملائكةُ» وما بعدَهُ عطفٌ على الجلالة المعظمة. وقال بعضُهم: «الكلامُ تَمَّ عند قولِهِ: {لاَ إله إِلاَّ هُوَ} وارتفَعَ» الملائكة «بفعل مضمرٍ تقديرُهُ: وشَهِدَ الملائكة وأولو العلم بذلك» وكأنَّ هذا الذاهبَ يرى أنَّ شهادة اللهِ مغايرةٌ لشهادة الملائكة وأولي العلم، ولا يُجِيزُ إعمال المشترك في معنييه فاحتاجَ من أجلِ ذلك إلى إضمارِ فعلٍ يُوافِقُ هذا المنطوقَ لفظاً ويخالِفُهُ معنى، وهذا يَجِيءُ نظيرُهُ في قوله تعالى: {إِنَّ الله وَمَلاَئِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النبي} [الأحزاب: ٥٦] . قال الزمخشري: «فإنْ قلت: هل دَخَلَ قيامُه بالقسط في حكمِ شهادةِ الله والملائكة وأولي العلم كما دَخَلَتْ الوحدانيةُ؟ قلت: نعم إذا جعلتَهُ
Zâhir olan, «el-Melâiketü» ve sonrasının merfû oluşunun lafza-i celâle atıf olmasıdır. Bazıları ise şöyle demiştir: «Söz {لاَ إله إِلاَّ هُوَ} kavlinde tamamlanmıştır ve 'el-Melâiketü' takdiri: 'Ve melekler ile ilim sahipleri de buna şahitlik etti' olan gizli bir fiille merfû olmuştur.» Sanki bu görüşü savunan kimse, Allah'ın şahitliğinin meleklerin ve ilim sahiplerinin şahitliğinden farklı olduğunu görmekte ve müşterek (eşsesli) lafzın her iki manasında birden kullanılmasını caiz görmemektedir; bu sebeple bu telaffuza lafzen uyan fakat mana bakımından farklı olan bir fiili takdir etmeye ihtiyaç duymuştur. Bunun bir benzeri Yüce Allah'ın: {إِنَّ الله وَمَلاَئِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النبي} “Şüphesiz Allah ve melekleri Peygamber'e salât ederler” [el-Ahzâb 56] kavlinde de söz konusu olur. ez-Zemahşerî demiştir ki: «Eğer dersen ki: Tıpkı birlik (vahdaniyet) girdiği gibi, O'nun adaleti ayakta tutması da Allah'ın, meleklerin ve ilim sahiplerinin şahitliği hükmüne dahil olmuş mudur? Derim ki: Evet, şayet sen onu
حالاً من» هو «أو نصباً على المدحِ منه، أو صفةً للمنفي، كأنه قيل: شَهِدَ الله والملائكة وأولو العلم أنه لا إله إلا هو وأنه قائم بالقسط» .
'hüve' zamirinden hal, yahut O'ndan medih üzere nasb veya menfî olanın sıfatı kılarsan [dahil olur]; sanki şöyle denilmiş gibidir: Allah, melekler ve ilim sahipleri, O'ndan başka hiçbir ilâh olmadığına ve O'nun adaleti ayakta tuttuğuna şahitlik etti.»
قوله: {لاَ إله إِلاَّ هُوَ} في هذه الجملةِ وجهان، أحدُهما: أنها مكررةٌ للتوكيد. قال الزمخشري: «فإنْ قلتَ: لِمَ كَرَّر قولَه {لاَ إله إِلاَّ هُوَ} ؟ قلت: ذَكَرَه أولاً للدلالةِ على اختصاصِهِ بالوحدانيةِ، وأنه لا إله إلا تلك الذاتُ المتميِّزَة، ثم ذَكَرَهُ ثانياً بعد ما قَرَن بإثباتِ الوحدانية إثبات العدل للدلالةِ على اختصاصِهِ بالأمرين، كأنه قال: لا إله إلا هو الموصوفُ بالصفتين، ولذلك قَرَنَ به قولَه: {العزيز الحكيم} لتضمُّنِها معنى الوحدانية والعدل» .
Cenâb-ı Hakk'ın: {لاَ إله إِلاَّ هُوَ} “O'ndan başka hiçbir ilâh yoktur” kavlinde iki vecih vardır; birincisi: Tekit için tekrarlanmış olmasıdır. ez-Zemahşerî demiştir ki: «Eğer dersen ki: {لاَ إله إِلاَّ هُوَ} kavlini niçin tekrarlamıştır? Derim ki: Bunu ilk olarak vahdaniyete has oluşuna ve o mümtaz Zât'tan başka hiçbir ilâh bulunmadığına delalet etmesi için zikretmiştir; ardından vahdaniyetin ispatına adaletin ispatını bitiştirdikten sonra, her iki vasfa da ehil oluşuna delalet etmesi için ikinci defa zikretmiştir; sanki şöyle demiştir: Her iki sıfatla mevsûf olan O'ndan başka hiçbir ilâh yoktur. Bu sebepledir ki, vahdaniyet ve adalet manasını ihtiva etmesi için peşine {العزيز الحكيم} “Mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir” kavlini bitiştirmiştir.»
وقال بعضُهم: «ليس بتكريرٍ؛ لأنَّ الأولَ شهادةُ الله تعالى وحدَه، والثاني شهادة الملائكة وأولي العلم» ، وهذا كما تقدَّم عند مَنْ يرفع «الملائكة» بفعلٍ آخرَ مضمرٍ لِمَا ذكرتُهُ من أنه لا يرى إعمالَ المشترك، وأن الشهادتين متغايرتان، وهو مذهبٌ مرجوح. وقال الراغب: «إنما كرَّر لا إله إلا هو لأنَّ صفات التنزيهِ أشرفُ مِنْ صفاتِ التمجيد، لأنَّ أكثرَها مشاركٌ في ألفاظِها العبيدُ فيصِحُّ وَصْفُهم بها، ولذلك وَرَدَتْ ألفاظُ التنزيهِ في حَقِّه أكثرَ وأَبْلَغَ» .
Bazıları ise şöyle demiştir: «Bu bir tekrar değildir; çünkü birincisi yalnızca Allah Teâlâ'nın şahitliğidir, ikincisi ise meleklerin ve ilim sahiplerinin şahitliğidir.» Bu durum, müşterek lafzın birden fazla manada amel etmesini caiz görmediği ve iki şahitliğin birbirinden farklı olduğu şeklindeki zikrettiğim gerekçeden ötürü «el-Melâiketü» lafzını muzmer başka bir fiille ref eden kimsenin görüşüne göredir ki bu mercûh (zayıf) bir mezheptir. er-Râgıb ise şöyle demiştir: «Lâ ilâhe illâ hû ifadesini tekrarlamıştır, çünkü tenzîh sıfatları temcîd (ululama) sıfatlarından daha şereflidir; zira temcîd sıfatlarının lafızlarının çoğuna kullar da ortak olur ve kulların bunlarla nitelenmesi sahih olur; bu sebepledir ki O'nun hakkında tenzîh lafızları daha çok ve daha beliğ olarak vârid olmuştur.»
قوله: {العزيز الحكيم} فيه ثلاثةُ أوجهٍ، أحدُها: أنه بدلٌ من «هو» . الثاني: أنه خبرُ مبتدأٍ مضمرٍ. الثالث: أنه نعتٌ ل «هو» ، وهذا إنَّما يتمَشَّى على مذهبِ الكسائي، فإنه يرى وصفَ الضمير الغائب، ويتقدَّم نحو هذا في قوله: {لاَّ إله إِلاَّ هُوَ الرحمن الرحيم} [البقرة: ١٦٣] .
Cenâb-ı Hakk'ın: {العزيز الحكيم} “Mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir” kavlinde üç vecih vardır: Birincisi: «Hüve» zamirinden bedel olmasıdır. İkincisi: Muzmer bir mübtedânın haberi olmasıdır. Üçüncüsü: «Hüve» için na't olmasıdır; bu vecih ancak el-Kisâî'nin mezhebine göre geçerlidir, zira o gāib zamirin sıfat alabileceği görüşündedir; bunun bir benzeri {لاَّ إله إِلاَّ هُوَ الرحمن الرحيم} “O'ndan başka ilâh yoktur; O Rahmân'dır, Rahîm'dir” [el-Bakara 163] kavlinde geçmişti.
قوله تعالى: {إِنَّ الدِّينَ عِندَ الله} : قرأ الكسائي بفتحِ الهمزةِ والباقون بكسرِها. فأمَّا قراءةُ الجماعَةِ فعلى الاستئنافِ، وهي مؤكدةٌ للجملة الأولى: قال الزمخشري: «فإنْ قلت: ما فائدةُ هذا التوكيدِ؟ قلتْ: فائدتُهُ أنَّ قولَه:» لا إله إلا هو «توحيدٌ، وقولَه:» قائماً بالقِسْطِ «تعديلٌ، فإذا أَردْفه قولَه: {إِنَّ الدِّينَ عِندَ الله الإسلام} فقد آذن أن الإِسلام هو العدلُ والتوحيد، وهو الدينُ عند الله، وماعداه فليس في شيء من الدين عنده» .
Yüce Allah'ın: {إِنَّ الدِّينَ عِندَ الله} “Şüphesiz Allah katında din” kavlinde: el-Kisâî hemzenin fethasıyla, diğerleri ise kesresiyle okumuştur. Cemaatin (çoğunluğun) kıraati istînâf (yeni bir başlangıç) üzeredir ve birinci cümleyi tekit etmektedir. ez-Zemahşerî demiştir ki: «Eğer dersen ki: Bu pekiştirmenin faydası nedir? Derim ki: Faydası şudur: O'nun 'Lâ ilâhe illâ hû' kavli tevhid, 'kāimen bi'l-kıst' kavli ise ta'dîldir (adalettir); peşine {إِنَّ الدِّينَ عِندَ الله الإسلام} “Şüphesiz Allah katında din İslâm'dır” kavlini ekleyince bildirmiştir ki İslâm bizzat adalet ve tevhiddir; Allah katındaki din de odur, bunun dışındakilerin ise O'nun katında dinle hiçbir ilgisi yoktur.»
وأمَّا قراءةُ الكسائي ففيها أوجهٌ، أحدُها: أنها بدلٌ من «أنه لا إله إلا هو» على قراءةِ الجمهور في «أنه لا إله إلا هو» وفيه وجهان، أحدهما: أنه من بدلِ الشيءِ من الشيء، وذلك أنَّ الدين الذي هو الإِسلام يتضمَّنُ العدْلَ والتوحيدَ وهو هو في المعنى. والثاني: أنه بدلُ اشتمالٍ لأنَّ الإِسلامَ يشتمِلُ على التوحيدِ والعَدْلِ.
el-Kisâî'nin kıraatine gelince, bunda vecihler vardır: Birincisi: Cumhurun «ennehû lâ ilâhe illâ hû» kıraatine göre, «ennehû lâ ilâhe illâ hû» kavlinden bedel olmasıdır. Bunda iki vecih vardır: Biri, şeyin şeyden bedeli (bedel-i kül) olmasıdır; zira İslâm olan din, adaleti ve tevhidi ihtiva eder ve mana bakımından onun ta kendisidir. İkincisi ise bedel-i iştimal olmasıdır; çünkü İslâm, tevhidi ve adaleti kapsamaktadır.
الثاني من الأوجه السابقة أن يكونَ «أنَّ الدين» بدلاً من قوله «قائماً بالقسط» ثم لك اعتباران، أحدُهما: أَنْ تَجْعَله بدلاً من لفظِهِ فيكونُ محلُّ «أنَّ الدين» الجرَّ. والثاني: أن تجعلَه بدلاً مِنْ مَوْضِعِه فيكونُ محلُّها نصباً. وهذا الثاني لا حاجةَ إليه وإن كان أبو البقاء ذكره، وإنما صَحَّ البدلُ في المعنى؛ لأنَّ الدينَ الذي هو الإِسلامُ قِسْطٌ وعَدْلٌ، فيكونُ أيضاً من بدلِ الشيءِ من الشيء، وهما لعينٍ واحدةٍ/. ويجوزُ أَنْ يكونَ بدلَ اشتمال لأنَّ الدينَ مشتملٌ على القسطِ وهو العدلُ. وهذه التخاريجُ لأبي علي الفارسي، وتَبِعَهُ
Önceki vecihlerden ikincisi: «Enne'd-dîne» kavlinin «kāimen bi'l-kıst» kavlinden bedel olmasıdır. Bu durumda önünde iki itibar vardır: Birincisi: Onu lafzından bedel kılmandır ki bu takdirde «enne'd-dîne»nin irap mahalli cer olur. İkincisi: Onu mahallinden bedel kılmandır ki bu takdirde irap mahalli nasb olur. Ebü'l-Bekâ zikretmiş olsa da bu ikinciye ihtiyaç yoktur. Bedel manen sahih olmuştur; çünkü İslâm olan din bizzat kıst ve adalettir; dolayısıyla bu da aynı hakikate ait oldukları için şeyin şeyden bedeli kabilinden olur. Din kıstı yani adaleti kapsadığı için bedel-i iştimal olması da caizdir. Bu tahrîcler Ebû Ali el-Fârisî'ye aittir ve ez-Zemahşerî de
الزمخشري في بَعْضِها. قال الشيخ: «وأبو علي معتزلي فلذلِكَ يشتمل كلامُه على لفظِ المعتزلةِ من العدلِ والتوحيد» قلت: ومَنْ يرغَبُ عن التوحيدِ والعدلِ من أهلِ السنةِ حتى يَخُصَّ به المعتزلَة؟ وإنما رأى في كلامِ الزمخشري هذه الألفاظَ كثيراً، وهو عنده معتزليٌّ، فَمَن تَكَلَّم بالتوحيدِ والعَدْلِ كان عندَه معتزلياً.
bazılarında ona uymuştur. Şeyh [Ebû Hayyân] demiştir ki: «Ebû Ali Mûtezilî'dir, bundan dolayı onun sözü Mu'tezile'nin adalet ve tevhid kavramlarını içermektedir.» Ben derim ki: Ehl-i Sünnet'ten kim tevhid ve adaletten yüz çevirir ki bu Mu'tezile'ye tahsis edilsin? O sadece ez-Zemahşerî'nin kelamında bu lafızları çokça görmüştür; ez-Zemahşerî ise ona göre Mûtezilî'dir, dolayısıyla kim tevhid ve adaletten bahsetse onun katında Mûtezilî sayılmıştır.
ثم قال: «وعلى البدل من» أنه «خَرَّجه هو وغيرُه، وليس بجيد لأنه يُؤَدِّي إلى تركيبٍ بعيدٍ أَنْ يأتيَ مثلُه في كلامِ العربِ وهو:» عَرَف زيدٌ أنه لا شجاعَ إلا هو وبنو دارم ملاقياً للحروب لا شجاع إلا هو البطل الحامي أنَّ الخَصْلَةَ الحميدةَ هي البسالةُ «وتقريبُ هذا المثال:» ضرب زيدٌ عائشةً والعُمَران حَنِقاً أختَك «فَحَنِقاً حالٌ من زيد، وأختَك بدلٌ من عائشةً، ففصل بين البدلِ والمبدلِ منه بالعطفِ، وهو لا يجوزُ، وبالحالِ لغيرِ المُبْدَلِ منه، وهو لا يجوزُ، لأنه فُصِلَ بأجنبي بين المُبْدَلِ منه والبدل» انتهى.
Sonra [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Gerek o gerekse başkası bunu 'ennehû'dan bedel olarak tahrîc etmiştir; fakat bu iyi bir tahrîc değildir, çünkü Arapların kelamında bir benzerinin gelmesi uzak olan şöyle bir terkibe yol açar: 'Arafa Zeydün ennehû lâ şucâa illâ hüve ve Benû Dârimin mülâkıyen li'l-hurûbi lâ şucâa illâ hüve el-batalu'l-hâmî enne'l-haslete'l-hamîdete hiye'l-besâletü'. Bu misalin yaklaştırılmış hali şudur: 'Darabe Zeydün Âişete ve'l-Umerâni hanikan uhteke' (Zeyd Âişe'yi, iki Ömer de öfkeli bir halde senin kız kardeşini dövdü). Burada 'hanikan' Zeyd'den haldir, 'uhteke' ise Âişe'den bedeldir; böylece bedel ile mübdelün minh arası caiz olmayan atıfla ve yine caiz olmayan şekilde mübdelün minh dışındakine ait olan hal ile ayrılmıştır; zira mübdelün minh ile bedelin arası yabancı bir unsurla ayrılmıştır.» [Ebû Hayyân'ın sözü] bitti.
قوله: «عرف زيد» هو نظيرُ: «شهد الله» وقوله: «أنه لا شجاع إلا هو» نظير «أنه لا إله إلا هو» .
Onun: 'Arafa Zeydün' sözü 'Şehidallāh'ın dengidir; 'ennehû lâ şucâa illâ hû' sözü 'ennehû lâ ilâhe illâ hû'nun dengidir;
وقوله: «وبنو دارم» نظير قوله: «والملائكة» . وقوله: «ملاقياً للحروب» نظيرُ قوله: «قائما بالقسط، وقوله» لا شجاع إلا هو «نظير قوله:» لا إله إلا هو «فجاء به مكرراً كما في الآية، وقوله:» البطل الحامي «نظيرُ قولهِ:» العزيز الحكيم «وقوله» أن الخصلة الحميدة هي البسالة «نظيرُ قوله: {إِنَّ الدِّينَ عِندَ الله الإسلام} ولا يَظْهَرُ لي مَنْعُ ذلك ولا عَدَمُ صحةِ تركيبه حتى يقول» ليس بجيد «وبعيد أن يأتي عن العرب مثله» . وما ادَّعاه بقولِهِ في المثال الثاني أنَّ فيه الفصلَ بأجنبي فيه نظرٌ، إذ هذه الجملُ صارَتْ كلُّها كالجملة الواحدة لِمَا اشتملت عليه من تقويةِ كلماتٍ
've Benû Dârim' sözü 've'l-melâiketü' kavlinin dengidir; 'mülâkıyen li'l-hurûb' sözü 'kāimen bi'l-kıst' kavlinin dengidir; 'lâ şucâa illâ hû' sözü 'lâ ilâhe illâ hû' kavlinin dengidir ve âyette olduğu gibi onu tekrarlı getirmiştir; 'el-batalu'l-hâmî' sözü 'el-Azîzü'l-Hakîm' kavlinin dengidir; 'enne'l-haslete'l-hamîdete hiye'l-besâletü' sözü ise {إِنَّ الدِّينَ عِندَ الله الإسلام} “Şüphesiz Allah katında din İslâm'dır” kavlinin dengidir. 'İyi değildir' ve 'Araplardan bunun bir benzerinin gelmesi uzaktır' diyecek kadar bunun menedilmesi veya terkibinin sahih olmaması bana zâhir görünmemektedir. İkinci misalde bunda yabancı bir unsurla aranın ayrılması bulunduğuna dair ileri sürdüğü iddiada ise durup düşünmek gerekir; zira bu cümlelerin hepsi, kelimelerin bazısının bazısını kuvvetlendirmesini içermesi sebebiyle
بعضِها ببعضٍ، وأبو عليّ وأبو القاسم وغيرُهُما لم يكونوا في محلِّ مَنْ يَجْهَلُ صحةَ تركيبِ بعضِ الكلامِ وفسادِهِ.
tek bir cümle gibi olmuştur. Ebû Ali, Ebü'l-Kāsım [ez-Zemahşerî] ve diğerleri kelamın bazısının terkibinin sahihliğini veya bozukluğunu bilmeyecek kimseler değildir.
ثم قال الشيخ: «قال الزمخشري: وقُرئا مفتوحين على أنَّ الثاني بدلٌ من الأول كأنه قيل: شَهِدَ الله بأنَّ الدينَ عند الله الإِسلامُ، والبدلُ هو المبدلُ منه في المعنى، فكانَ بياناً صريحاً لأنَّ دينَ الإِسلام هو التوحيدُ والعدلُ» . قال: «فهذا نَقْلُ كلامِ أبي عليّ دونَ استيفاءٍ» .
Sonra Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle dedi: «ez-Zemahşerî dedi ki: Her ikisi de, ikincisi birincisinden bedel olmak üzere fetha ile okunmuştur; sanki: 'Şehidallāhu bi-enne'd-dîne indallāhi'l-İslâm' (Allah katında dinin İslâm olduğuna Allah şahitlik etti) denilmiş gibidir. Bedel ise anlam bakımından mübdelün minhin bizzat kendisidir; bu da İslâm dininin bizzat tevhid ve adalet olduğuna dair apaçık bir beyan olmuştur.» [Ebû Hayyân devamla] dedi ki: «İşte bu, Ebû Ali'nin sözünün tam aktarılmamış bir naklidir.»
الثالث من الأوجه: أَنْ يكونَ «أنَّ الدينَ» معطوفاً على «أنه لا إله إلا هو» ، حُذِفَ منه حرفُ العطفِ، قاله ابن جرير، وضَعَّفَهُ ابنُ عطيَّة، ولم يبيِّن وجهَ ضَعْفِهِ.
Vecihlerden üçüncüsü: Atıf harfi hazfedilmiş olarak {أنَّ الدينَ} “şüphesiz din...” ifadesinin {أنه لا إله إلا هو} “O'ndan başka ilâh olmadığına...” üzerine matuf olmasıdır. Bunu İbn Cerîr söylemiş, İbn Atiyye ise zayıf bulmuş ancak zayıflık gerekçesini açıklamamıştır.
قال الشيخ: «وَجْهُ ضَعفِهِ أنه متنافِرُ التركيب مع إضمارِ حرفِ العطفِ، فَيُفْصَلُ بين المتعاطِفَيْنِ المرفوعَيْن بالمنصوبِ المفعولِ، وبين المتعاطفين المنصوبين بالمرفوعِ وبجملتي الاعتراضِ، وصار في التركيبِ نظيرَ قولِك:» أكل زيدٌ خبزاً وعمروُ سمكاً «يعني فَفَصْلتَ بين» زيد «وبين» عمر «ب» خبزاً «، وفصلْتَ بين» خبزاً «وبين» سمكاً «بعمرٍو، إذ الأصلُ قبل الفصل:» أكل زيدٌ وعمر خبزاً وسمكاً «.
Şeyh [Ebû Hayyân] dedi ki: «Bunun zayıflık gerekçesi şudur: Atıf harfinin gizlenmesiyle birlikte terkip uyumsuzlaşmakta; böylece merfû olan iki matufun arası mansûb mef'ûl ile, mansûb olan iki matufun arası ise merfû ile ve iki itiraz cümlesiyle ayrılmaktadır. Bu terkip, senin şu sözünün dengi haline gelir: 'Ekele Zeydün hubzen ve Amrû semeken' (Zeyd ekmek, Amr da balık yedi); yani sen 'Zeyd' ile 'Amr' arasını 'hubzen' ile, 'hubzen' ile 'semeken' arasını da 'Amr' ile ayırmış oldun. Zira bu ayırmadan önceki asıl yapı: 'Ekele Zeydün ve Amrün hubzen ve semeken' (Zeyd ve Amr ekmek ve balık yedi) şeklindedir.»
الرابعُ: أَنْ يكونَ معمولاً لقولِهِ:» شهِدَ الله «أي: شَهِدَ الله بأنَّ الدينَ، فلمَّا حُذِفَ الحرفُ جازَ أَنْ يَحْكُمَ على موضِعِه بالنصب أو بالجرِّ. فإنْ قلت: إنما يتجهُ هذا التخريجُ على قراءةِ ابن عباس، وهي كسرُ إنَّ الأولى، وتكون حينئذٍ الجملةُ اعتراضاً بين» شَهِدَ «وبين معمولِهِ كما قَدَّمْتُهُ، وأمَّا على قراءةِ
Dördüncüsü: {شهِدَ الله} kavlinin ma'mûlü olmasıdır; yani: 'Şehidallāhu bi-enne'd-dîne' (Allah dinin [İslâm] olduğuna şahitlik etti) demektir. Harf[-i cer] hazfedilince onun mahalli üzerine nasb veya cer ile hükmetmek caiz olmuştur. Eğer dersen ki: Bu tahrîc ancak İbn Abbâs'ın kıraati olan birinci {إنَّ} 'nin kesresi kıraatine göre uygun düşer ve bu durumda cümle -daha önce belirttiğim gibi- {شَهِدَ} ile ma'mûlü arasında bir itiraz (ara cümle) olur. Birinci
فَتْحِ» أنَّ «الأولى، وهي قراءةُ العامة فلا يَتَجِهُ ما ذكرْتُهُ من التخريج، لأن الأولى معمولةٌ له استَغْنَى بها. فالجوابُ: أنَّ ذلك متجهٌ أيضاً مع فتحِ الأولى وهو أَنْ تَجْعَلَ الأولى على حَذْفِ لامِ العلة، تقديرُهُ: شهد الله أنَّ الدين عندَ اللهِ الإِسلامُ لأنه لا إله إلا هو، وكان يَحِيك في نفسي هذا التخريجُ مدةً، ولم أَرَهم ذكروه حتى رأيتُ الواحديَّ ذَكَرَه، وقال:» وهذا معنى قول الفراء حيث يقولُ في الاحتجاجِ للكسائي: «إنْ شِئْتَ جَعَلْتَ» أنه «على الشرطِ، وجَعَلْتَ الشهادةَ واقعةً على قولِهِ: {إِنَّ الدِّينَ عِندَ الله الإسلام} وتكونُ» أنَّ «الأولى يصلُح فيه الخَفْضُ كقولِك:» شهد اللهُ لوحدانيتِهِ أنَّ الدينَ عن اللهِ الإسلامُ «.
{أنَّ} 'nin fethalı okunması -ki genel kıraat (cumhûr) budur- halinde ise zikrettiğin bu tahrîc uygun düşmez; zira birinci [cümle] onun ma'mûlü olup onunla yetinilmiştir. Cevap şudur: Bu [tahrîc], birincinin fethalı olması durumunda da uygundur; o da birinciyi illet lâm'ının hazfi takdirinde kılmandır, takdiri: 'Şehidallāhu enne'd-dîne indallāhi'l-İslâmü li-ennehû lâ ilâhe illâ hû' (O'ndan başka ilâh olmadığı için Allah katında dinin İslâm olduğuna Allah şahitlik etti) şeklindedir. Bu tahrîc bir müddet içimi kurcalamıştı ve el-Vâhidî'nin bunu zikrettiğini görene kadar onların bundan bahsettiğini görmemiştim. [el-Vâhidî] şöyle demiştir: «el-Ferrâ'nın el-Kisâî'yi savunurken söylediği şu sözün anlamı da budur: 'Dilersen {أنه} 'yi şart (illet) konumuna getirirsin ve şehadeti {إِنَّ الدِّينَ عِندَ الله الإسلام} “Şüphesiz Allah katında din İslâm'dır” kavline vâki kılarsın; birinci {أنَّ} de senin: 'Şehidallāhu li-vahdâniyyetihî enne'd-dîne indallāhi'l-İslâm' (Allah birliğinden ötürü Allah katında dinin İslâm olduğuna şahitlik etti) sözündeki gibi cer konumuna uygun olur.'»
وهو كلامٌ مُشْكِلٌ في نفسِهِ، ومعنى قولِهِ: «على الشرط» أي: العلة، سَمَّى العلةَ شرطاً لأنَّ المشروطَ متوقفٌ عليه كتوقُّفِ المعلولِ على علتِهِ، فهو علَّةٌ، إلا أنه خلافُ اصطلاحِ النحويين.
Bu kendi içinde müşkül bir sözdür. Onun: «Şart konumunda» sözünün anlamı, illet demektir. İlleti şart olarak adlandırmıştır; çünkü meşrût (şarta bağlı olan), ma'lûlün illetine bağlı olması gibi ona bağlıdır; dolayısıyla o bir illettir, ancak bu nahivcilerin ıstılahına aykırıdır.
ثم اعترَضَ الواحديُّ على هذا التخريجِ بأنه لو كانَ كذلك لم يَحْسُنْ إعادةُ اسمِ الله ولكانَ التركيبُ {إِنَّ الدِّينَ عِندَ الله الإسلام} ، لان الاسمَ قد سَبَقَ فالوجهُ الكنايةُ، ثم أجاب بأنَّ العربَ ربما أعادت الاسمَ موضعَ الكناية وأنشد:
Sonra el-Vâhidî bu tahrîce şöyle itiraz etmiştir: Eğer böyle olsaydı Allah'ın isminin tekrar edilmesi güzel olmazdı ve lafız zikredilmiş olduğu için uygun olan zamir getirmek olacağından terkip {إِنَّ الدِّينَ عِندَ الله الإسلام} “Şüphesiz Allah katında din İslâm'dır” [şeklinde açık isimle değil, zamirle] olurdu. Ardından Arapların bazen zamir makamında açık ismi tekrar ettiğini söyleyerek cevap vermiş ve şu beyti okumuştur:
١٢٠٦ - لا أَرَى الموتَ يَسْبِقُ الموتَ شيءٌ ... نَغَّصَ الموتُ ذا الغِنى والفقيرا
1206 - Görmüyorum ölümün önüne geçen bir şey... / Ölüm zenginin de fakirin de tadını kaçırdı.
يعني أنه من بابِ إيقاعِ الظاهِرِ موقعَ المضمرِ، ويزيدُهُ هنا حُسْناً أنه في/ موضِعِ تعظيمٍ وتفخيمٍ.
Yani bu, zamir makamına açık ismin getirilmesi kabilindendir; burada tazim ve tefhim makamında oluşu da onun güzelliğini artırmaktadır.
الخامس: أَنْ تكونَ على حَذْفِ حرفِ الجر معمولةً لِلَفْظِ «الحكيم» كأنه
Beşincisi: Harf-i cerrin hazfiyle {الحكيم} lafzının ma'mûlü olmasıdır; sanki
قيل: الحكيم بأن، أي: الحاكم بأن، فحكيم مثالُ مبالغةُ مُحَوَّلٌ من فاعِل، فهو كالعليم والخبير والبصير، أي: المبالِغُ في هذه الأوصاف، وإنما عَدَلَ عن لفظ «حاكم» إلى «حكيم» مع زيادةِ المبالغة لموافقةِ العزيز. ومعنى المبالغةِ تكرارُ حكمهِ بالنسبة إلى الشرائع أنَّ الدين عند الله هو الإِسلام، أو حَكَمَ في كلِّ شريعة بذلك. وهذا الوجهُ ذكره الشيخ وكأنه من تخريجه ثم قال: «فإن قلت: لِمَ حَمَلْتَ الحكيم على أنه مُحَوَّلٌ من فاعل إلى فعيل للمبالغة، وهلاَّ جَعَلْتَه فعيلاً بمعنى مُفْعِل، فيكون بمعنى مُحْكِم، كما قالوا: أليم بمعنى مُؤْلِم وسميع بمعنى مُسْمِع من قولِ الشاعر:
şöyle denilmiş gibidir: 'el-Hakîmu bi-en' yani 'el-hâkimu bi-en' (şununla hükmeden). {حكيم} fâil [vezninden] dönüştürülmüş bir mübalağa sıygasıdır; bu sebeple el-Alîm, el-Habîr ve el-Basîr gibidir, yani bu vasıflarda mübalağa sahibidir. Mübalağa fazlalığı ile birlikte 'hâkim' lafzından 'hakîm' lafzına dönülmesi el-Azîz'e uyum sağlamak içindir. Mübalağanın anlamı, şeriatlara nispetle Allah katında dinin İslâm olduğuna dair hükmünün tekrarlanmasıdır veya her şeriatta bununla hükmetmiş olmasıdır. Bu vechi Şeyh [Ebû Hayyân] zikretmiş olup sanki onun kendi tahrîcidir; sonra şöyle demiştir: «Eğer dersen ki: Niçin el-Hakîm'i mübalağa için fâil'den faîl'e dönüştürülmüş kıldın da şairin şu sözünde 'elîm'in 'mü'lim' (acı veren) ve 'semî'in 'müsmi'' (işittiren) anlamına gelmesi gibi onu 'müf'il' anlamında bir 'faîl' yapıp 'muhkim' anlamında kılmadın:
١٢٠٧ - أَمِنْ ريحانَةَ الداعي السميعُ ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
1207 - Reyhâne tarafından mıdır o işittiren davetçi... / . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
فالجوابُ أَنَّا لا نُسَلِّمُ أَنَّ فعيلاً بمعنى مُفْعِل، وقد يُؤَوَّل أليمِ وسميع علىغير مُفْعِل، ولئن سَلَّمْنَا ذلك فهو من النُّدورِ والشذوذ بحيث لا يَنْقَاسُ، بخلاف فَعيل مُحَوَّلٌ من فاعِل فإنه كثيرٌ جداً خارجٌ عن الحصرِ كعليم فإنَّ العربيَّ القُحَّ الباقي على سَجِيَّتِهِ لم يَفْهَمْ عن» حكيم «إلا أنه مُحَوَّلٌ من فاعل للمبالغةِ، ألا ترى أنه لَمَّا سَمِعَ قارئاً يقرأ:» والسارقُ والسارقةُ فاقطعوا أيدَيهما جزاءً بما كَسَبَا نكالاً من الله والله غفور رحيم «أنكر أن تكونَ فاصلةُ هذا التركيبِ السابقِ:» والله غفور رحيم «فقيل له: التلاوةُ:» والله عزيز حكيم «، فقال: هكذا يكون: عَزَّ فحكم فقطع» فَفَهِمَ من حكيم أنه محولٌ للمبالغة السالفة من «حاكم» ، وفَهْمُ هذا العربي حجةٌ قاطعةٌ بما قلناه، وهذا تخريجٌ
Cevap şudur: Biz faîl'in müf'il anlamında olduğunu kabul etmiyoruz; elîm ve semî' kelimeleri de müf'il dışındaki bir anlama tevil edilebilir. Bunu kabul etsek bile kıyasa girmeyecek derecede nadir ve şâzzdır; oysa fâil'den dönüştürülen faîl, 'alîm' gibi sayılamayacak kadar çoktur. Çünkü kendi fıtratı üzere kalmış öz Arap, 'hakîm'den ancak mübalağa için fâil'den dönüştürülmüş olduğunu anlamıştır. Görmez misin ki bir okuyucunun: 'Hırsızlık eden erkek ve kadının, yaptıklarına karşılık bir ceza ve Allah'tan bir ibret olmak üzere ellerini kesin. Allah Gafûr'dur, Rahîm'dir' şeklinde okuduğunu işitince önceki bu terkibin fasılasının 've'llāhu gafûrun rahîm' olmasını yadırgamış; ona: Doğru okuyuş 've'llāhu azîzün hakîm'dir denilince: 'Böyle olmalı; izzet sahibi oldu, hükmetti ve kesti' demiştir. Böylece 'hakîm'den, yukarıda geçen şekilde 'hâkim'den [türetilmiş] mübalağa olduğunu anlamıştır; bu Arabın anlayışı ise söylediğimiz şeye kesin bir hüccettir. Bu tahrîc
سهل سائغُ جداً، يُزيل تلك التكلفاتِ والتركيباتِ العَقِدَةَ التي يُنَزَّه كتابُ الله عنها.
son derece kolay ve caiz olup, Allah'ın Kitabı'nın kendisinden tenzih edileceği o tekellüfleri ve karmaşık terkipleri ortadan kaldırır.
وأمَّا على قراءة ابنِ عباس فكذلك نقول، ولا نجعل «أنَّ الدين» معمولاً ل «شهد» كما زَعَمُوا وأن «إنه لا إله إلا هو» اعتراضٌ يعني بين الحال وصاحبها وبين «شهد» ومعمولِهِ، وسيأتي إيضاحُ ذلك بل نقولُ: معمولُ «شَهِدَ» هو «إنه» بالكسرِ على تخريجِ مَنْ خَرَّجَ أنَّ «شهد» لَمَّا كان بمعنى القولِ كُسِرَ ما بعدَه إجراءً له مُجْرَى القولِ، أو نقول «إنه» معموله وعُلِّقَتْ، ولم تَدْخُلِ اللامُ في الخبر لأنه منفيٌّ، بخلافِ أَنْ لو كان مثبتاً فإنك تقول: «شهدت إنَّ زيداً لمنطلقٌ» فَتُعَلَّقُ بإنَّ مع وجودِ اللام لأنه لو لم تكن اللامُ لفَتَحْتَ «أنَّ» فقلت: شهدت أنَّ زيداً منطلق، فَمَنْ قرأ بفتح «أنه» فإنه لم يَنْوِ التعليق، ومَنْ كَسَرَ فإنَّه نوى التعليقَ ولم تدْخُل اللامُ في الخبرِ لأنه منفيٌّ كما ذكرنا «انتهى.
İbn Abbâs'ın kıraatine gelince, aynı şekilde söyleriz; onların iddia ettiği gibi {أنَّ الدِّينَ} 'yi {شهد} 'nin ma'mûlü ve {إنه لا إله إلا هو} 'yu da itiraz cümlesi -yani hal ile zülhâl arası ve {شهد} ile ma'mûlü arası bir itiraz- kılmayız; bunun açıklaması gelecektir. Bilakis şöyle deriz: {شَهِدَ} kavli söz (kavl) anlamında olduğu için ardından gelenin kavil yerine konularak kesrelendiğini tahrîc eden kimsenin görüşüne göre {شَهِدَ} 'nin ma'mûlü kesre ile {إنه} 'dir. Veya {إنه} onun ma'mûlüdür ve ta'lîk vaki olmuştur deriz; haber menfî olduğu için haberine lâm girmemiştir; haberin müspet olması durumu ise bundan farklıdır, nitekim 'Şehidtü inne Zeyden le-muntalikun' (Zeyd'in kesinlikle gittiğine şahitlik ettim) dersin ve lâm'ın varlığıyla {إنَّ} ile ta'lîk yapılır; zira lâm olmasaydı {أنَّ} 'yi fethalarak 'Şehidtü enne Zeyden muntalikun' derdin. Dolayısıyla {أنه} 'yi fetha ile okuyan kimse ta'lîk kastetmemiştir; kesre ile okuyan kimse ise ta'lîk kastetmiştir ve zikrettiğimiz üzere haber menfî olduğu için habere lâm girmemiştir.» [Ebû Hayyân'ın sözü] bitti.
وكان الشيخ لَمَّا ذَكَرَ الفصلَ والاعتراضَ بين كلماتِ هذه الآيةِ قال ما نصه:» وأما قراءةُ ابنِ عباس فَخُرِّجَ على {أنَّ الدِّينَ عِندَ الله الإسلام} هو معمولُ شهد، ويكونُ في الكلامِ اعتراضان أحدُهما: بين المعطوفِ عليه والمعطوفِ، وهو «إنه لا إله إلا هو» ، والثاني: بين المعطوفِ والحالِ وبين المفعولِ لشَهِدَ وهو: «لا إله إلا هو العزيز الحكيم» وإذا
Şeyh [Ebû Hayyân] bu ayetin kelimeleri arasındaki fasl ve itirazı zikrettiğinde aynen şöyle demiştir: «İbn Abbâs'ın kıraati ise, {أنَّ الدِّينَ عِندَ الله الإسلام} “Şüphesiz Allah katında din İslâm'dır” ifadesinin {شهد} 'nin ma'mûlü olması esasına göre tahrîc edilmiştir; bu durumda kelamda iki itiraz bulunur: Biri matufun aleyh ile matuf arasında olup o da {إنه لا إله إلا هو} 'dur; ikincisi ise matuf ile hal arasında ve {شَهِدَ} 'nin mef'ûlü arasında olup o da {لا إله إلا هو العزيز الحكيم} 'dir. Eğer
أعْرَبنا «العزيز الحكيم» خبرَ مبتدأٍ محذوفٍ كان ذلك ثلاثةَ اعتراضات. فانظر إلى هذه التوجيهاتِ البعيدةِ التي لا يَقْدِرُ أحدٌ أن يأتيَ بنظيرِهِنَّ من كلامِ العرب، وإنما حَمَل على ذلك العجمةُ وعدمُ الإِمعانِ في تراكيب كلام العرب وحفظِ أشعارها، وكما أشرنا إليه في خطبة هذا الكتاب أنه لن يكفيَ النحوُ وحدَه في علم الفصيح من كلام العرب، بل لا بُدَّ من الاطلاع على كلامِ العرب والتطبُّع بطبَاعها والاستكثارِ من ذلك «.
{العزيز الحكيم} 'i mahzûf mübtedanın haberi olarak iraplandırırsak bu üç itiraz [cümlesi] olur. Hiç kimsenin Arap kelamından bir benzerini getirmeye güç yetiremeyeceği bu uzak tevcihlere bir bak! Buna sevk eden şey ancak [Arap olmayanların] dildeki yetersizliği (ucme), Arap kelamının terkiplerini derinlemesine incelememek ve şiirlerini ezberlememektir. Bu kitabın mukaddimesinde işaret ettiğimiz gibi, Arapların fasih kelamını bilmede tek başına nahiv asla yetmez; bilakis Arap kelamına muttali olmak, onların tabiatlarıyla tabiatlanmak ve bunu çoğaltmak şarttır.»
قلت: ونسبتُه كلامَ أعلامِ الأمة إلى العُجْمَةِ وعَدَمِ معرفتِهِم بكلام العرب وحَمْلُهم كلامَ الله على ما لا يجوز، وأنَّ هذا الوجه الذي ذكره هو تخريجُ سهل واضح غير مقبولةٍ ولا مُسَلَّمةٍ، بل المتبادرُ إلى الذهن ما نقله الناس، وتلك الاعتراضاتُ بين أثناء كلماتِ الآية الكريمة موجودٌ نظيرُها في كلامِ العرب، وكيف يَجْهل الفارسي والزمخشري والفراء وأضرابُهم ذلك، وكيف يتبَجَّح باطِّلاعه على ما لم يَطَّلِعْ عليه مثلُ هؤلاء، وكيف يَظُّنُّ بالزمخشري أنه لا يعرِفُ مواقعَ النَّظْم وهو المُسَلَّمُ له في علم المعاني والبيان والبديع، ولا يشك أحد أنه لا بد لمَنْ يتعرَّض إلى علم التفسير أن يعرف جملةً صالحةً/ من هذه العلوم، وانظر إلى ما حكى صاحب» الكشاف «في خطبته عن الجاحظ وما ذَكَرَهُ في حقِّ الجاهل بهذه العلومِ، ولكن الشيخَ يُنْكِرُ ذلك ويَدَّعِي أنه لا يُحْتَاجُ إلى هذه العلومِ البتة، فَمِنْ ثَمَّ صدر ما ذكرته عنه.
Ben derim ki: Ümmetin önde gelen âlimlerinin sözünü ucme'ye (Arapça yetersizliğine) ve Arap kelamını bilmemelerine nispet etmesi, Allah'ın kelamını caiz olmayan şeylere hamlettiklerini söylemesi ve kendisinin zikrettiği bu vechin kolay ve açık bir tahrîc olduğunu iddia etmesi ne makbuldür ne de teslim edilir. Bilakis zihne ilk gelen şey insanların naklettiğidir; yüce ayetin kelimeleri arasındaki o itirazların benzeri Arap kelamında mevcuttur. el-Fârisî, ez-Zemahşerî, el-Ferrâ ve emsali bunu nasıl bilmez? Kendisi bunlar gibilerin muttali olamadığı şeye muttali olmakla nasıl övünebilir? Meânî, beyân ve bedî' ilimlerinde yetkinliği teslim edilmiş olan ez-Zemahşerî hakkında nazmın inceliklerini bilmediği nasıl zannedilebilir? Tefsir ilmine girişen kimsenin bu ilimlerden yeterli bir pay bilmesi gerektiğinde hiç kimse şüphe etmez. Keşşâf sahibinin mukaddimesinde el-Câhız'dan naklettiklerine ve bu ilimleri bilmeyen kimse hakkında zikrettiklerine bir bak! Fakat Şeyh [Ebû Hayyân] bunu inkâr etmekte ve bu ilimlere asla ihtiyaç duyulmadığını iddia etmektedir; işte kendisinden zikrettiğim bu sözler bundan kaynaklanmıştır.
قوله: {عِندَ الله} ظرفٌ، العاملُ فيه لفظ «الدين» لِمَاك تَضمَّنه من معنى الفعل. قال أبو البقاء: «ولا يكونُ حالاً، لأن» إنَّ «لا تعمل في الحال»
Âyetteki {عِندَ الله} “Allah katında” ifadesi zarftır; onda amel eden âmil, fiil anlamı içermesinden dolayı {الدين} “din” lafzıdır. Ebü'l-Bekā şöyle demiştir: «Hal olamaz, çünkü {إنَّ} halde amel etmez.»
قلت: قد جَوَّزُوا في «ليت» وفي «كأنَّ» وفي «ها» أن تعملَ في الحالِ. قالوا: لِما تَضَمَّنَتْه هذه الأحرفُ من معنى التمني والتشبيه والتنبيه، فإنَّ للتأكيدِ فَلْتعمل في الحالِ أيضاً، فليسَتْ تتباعَدُ عن «ها» التي للتنبيه، بل هي أَوْلَى منها، وذلك أنها عاملةٌ و «ها» لَيْسَتْ بعاملةٍ فهي أقربُ لشِبْهِ الفعلِ من «ها» .
Ben derim ki: [Âlimler] {ليت} 'te, {كأنَّ} 'de ve tenbih için olan {ها} 'da halde amel etmeyi caiz görmüşlerdir. Demişlerdir ki: Bu harflerin temenni, teşbih ve tenbih anlamı içermesinden dolayıdır. O halde {إنَّ} de tekit içindir, o da halde amel etsin; zira o, tenbih için olan {ها} 'dan uzak değildir, bilakis ondan daha evladır. Çünkü {إنَّ} âmildir, {ها} ise âmil değildir; dolayısıyla [amel bakımından] fiile benzerliğe {ها} 'dan daha yakındır.
قوله: {بَغْياً} فيه أوجهٌ، أحدُها: أنه مفعولٌ من أجلِهِ، العامل فيه «اختلف» والاستثناءُ مفرغٌ. والتقدير: وما اختلفوا إلا للبغي لا لغيرِهِ. والثاني: أنه مصدرٌ في محلِّ نصبٍ على الحالِ من «الذين» كأنه قيل: «ما اختلفوا إلاَّ في هذه الحالِ، وليس بقوي، والاستثناءُ مفرَّغٌ أيضاً. [الثالث: أنه منصوبٌ على المصدرِ والعامِلُ فيه مقدَّرٌ] كأنه لَمَّا قيل:» وما اختلف «دَلَّ على معنَى:» وما بَغَى «فهو مصدرٌ مؤكِّدٌ، وهذا قولُ الزجاج، والأولُ قولُ الأخفش، ورجَّحه أبو علي. ووقع بعد» إلا «مستثنيان وهما:» مِنْ بعدِ «و» بَغْياً «وقد تقدَّم تخريجُ ذلك وما ذَكَرَ الناسُ فيه.
Âyetteki {بَغْياً} “aralarındaki haset ve ihtiras yüzünden” kavlinde vecihler vardır. Birincisi: Mef'ûlün lieclih olmasıdır; onda amel eden {اختلف} “ayrılığa düştüler” fiilidir ve istisna müferrağdır. Takdiri: 'Ayrılığa ancak başkası için değil, azgınlık/haset yüzünden düştüler' şeklindedir. İkincisi: {الذين} “o kimseler” ifadesinden hal olarak nasb mahallinde bir masdar olmasıdır; sanki: 'Ancak bu hal üzere ayrılığa düştüler' denilmiş gibidir, fakat bu kuvvetli değildir ve istisna yine müferrağdır. [Üçüncüsü: Masdar üzere mansûb olması ve onda amel eden âmilin takdir edilmesidir;] sanki {وما اختلف} “ayrılığa düşmediler” denildiğinde bu {وما بَغَى} (haddi aşmadılar) anlamına delalet etmiş ve tekit edici bir masdar olmuştur; bu ez-Zeccâc'ın görüşüdür, birincisi ise el-Ahfeş'in görüşüdür ve Ebû Ali bunu tercih etmiştir. {إلا} 'dan sonra iki müstesna vaki olmuştur, onlar da: {مِنْ بعدِ} “kendilerine geldikten sonra” ve {بَغْياً} “haset yüzünden” ifadeleridir; bunun tahrîci ve insanların bu hususta zikrettikleri daha önce geçmişti.
قوله: {وَمَن يَكْفُرْ} » مَنْ «مبتدأٌ، وفي خبره الأقوالُ الثلاثةُ، أعني فعلَ الشرطِ وَحْدَهُ، أو الجوابَ وحدَه، أو كلاهما. وعلى القولِ بكونِهِ الجوابَ وحده لا بدَّ من ضمير مقدَّرٍ أي: سريعُ الحسابِ له، وقد تقدَّم تحقيقُ ذلك.
Âyetteki {وَمَن يَكْفُرْ} “Kim inkâr ederse” ifadesinde {مَنْ} mübtedadır; haberinde ise üç görüş vardır: Yani yalnız şart fiili, yalnız cevap veya her ikisi birden. Yalnızca cevap olması görüşüne göre takdirî bir zamir gerekir, yani: 'Allah onun hesabını çabuk görendir' demektir; bunun tahkiki daha önce geçmişti.
وفَتَح الياءَ مِنْ «وجهي» هنا وفي الأنعام نافع وابن عامر وحفص، وسَكَّنها الباقون.
Burada ve el-En'âm'da 'vechiye'deki yâ'yı Nâfi', İbn Âmir ve Hafs fetha ile; diğerleri ise sükûn ile okumuştur.
قوله: {وَمَنِ اتبعن} في محلِّ «مَنْ» أوجهٌ، أحدُها: الرفعُ عطفاً على
Âyetteki {وَمَنِ اتبعن} “bana uyanlar da” kavlinde {مَنْ} 'in irap mahallinde vecihler vardır. Birincisi:
التاءِ في «أَسْلَمْتُ» ، وجاز ذلك لوجودِ الفصلِ بالمفعولِ، قاله الزمخشري وبه بَدَأَ، وكذلك ابنُ عطية. قال الشيخُ: «ولا يُمْكِنُ حَمْلُهُ على ظاهِرِهِ؛ لأنه إذا عُطِفَ على الضميرِ في نحو:» أُكلتُ رغيفاً وزيدٌ «لَزِمَ مِنْ ذلك أَنْ يَكونا شريكَيْنِ في أكلِ الرغيف، وهنا لا يَسُوغُ [فيه] ذلك لأنَّ المعنى ليس على: أَسْلَمُوا هم وهو ﷺ وجهَه الله، بل المعنى على أنَّه ﷺ أَسْلَمَ وجهَهُ لله، وهم أَسْلموا وجوهَهم لله، فالذي يَقوَى في الإِعرابِ أنه معطوفٌ على الضمير محذوفٌ منه المفعولُ، لا مشارِكٌ في مفعولِ» أَسْلَمْتُ «والتقديرُ:» وَمَنِ اتَّبَعَنِي وجهَه أو أنه مبتدأٌ محذوفُ الخبرِ، لدلالةِ المعنى عليه، والتقديرُ: ومَنِ اتَّبعني كذلك أي: أَسْلَموا وجوهَهم لله، كما تقول: «قَضَى زيدٌ نَحْبَهُ وعَمروٌ» أي: وعمروٌ كذلك، أي: قَضَى نَحْبَه «.
{أَسْلَمْتُ} 'deki tâ zamirine matuf olarak ref konumunda olmasıdır; mef'ûl ile faslın bulunmasından dolayı bu caiz olmuştur. Bunu ez-Zemahşerî söylemiş ve söze bununla başlamıştır, İbn Atiyye de böyledir. Şeyh [Ebû Hayyân] dedi ki: «Bunu zâhirine hamletmek mümkün değildir; zira 'Ekültü ragîfen ve Zeydün' (Ben ve Zeyd bir somun ekmek yedik) misalinde zamire atfedildiğinde, her ikisinin de o somunu yemede ortak olmaları gerekir; burada ise buna imkân yoktur. Çünkü anlam; onlar ve kendisi sallallâhu aleyhi ve sellem hep birlikte O'nun [tek bir] yüzünü Allah'a teslim ettiler şeklinde değil, bilakis kendisi sallallâhu aleyhi ve sellem kendi yüzünü Allah'a teslim etti, onlar da kendi yüzlerini Allah'a teslim ettiler şeklindedir. Dolayısıyla irapta kuvvetli olan, {أَسْلَمْتُ} 'nün mef'ûlüne ortak olmaksızın, mef'ûlü hazfedilmiş olarak zamire matuf olmasıdır; takdiri: 'Ve men-ittebeanî vechehû' (Bana uyanlar da kendi yüzünü [teslim etti]) şeklindedir. Veya anlamın ona delalet etmesinden dolayı haberi hazfedilmiş bir mübtedadır; takdiri: 'Ve men-ittebeanî kezâlik' yani 'bana uyanlar da böyledir, yani yüzlerini Allah'a teslim etmişlerdir' şeklindedir; nitekim: 'Kazâ Zeydün nahbehû ve Amrün' (Zeyd adadığını yerine getirdi/vefat etti, Amr da) dersin, yani 'Amr da böyledir, yani o da adadığını yerine getirdi/vefat etti' demektir.»
قلت: إنَّما صَحَّ في نحوِ:» أكلتُ رغيفاً وزيدٌ «المشاركةُ لإِمكانِ ذلك، وأمَّا نحوُ الآيةِ الكريمةِ فلا يَتَوَهَّمُ أحدٌ فيه المشاركةَ.
Ben derim ki: 'Ekültü ragîfen ve Zeydün' misalinde ortaklık ancak bunun imkân dahilinde olmasından ötürü sahih olmuştur; yüce ayet gibisinde ise hiç kimse böyle bir ortaklığı vehmetmez.
الثاني: أنه مرفوعٌ بالابتداءِ والخبرُ محذوفٌ كما تقدَّم تقريرُهُ. الثالث: أنه منصوبٌ على المعيَّة، والواوُ بمعنى مع، أي: أَسْلَمْتُ وجهيَ لله مع مَنِ اتَّبعني، قاله الزمخشري أيضاً. قال الشيخُ:» ومِن الجهة التي امتَنَعَ عَطْفُ «ومَنْ» على الضمير إذا حَمَلَ الكلامَ على ظاهِرِهِ دونَ تأويلٍ يمتنعُ كونُ «
İkincisi: Daha önce takriri geçtiği üzere mübteda olarak merfû olması ve haberin mahzûf olmasıdır. Üçüncüsü: Maiyyet (birliktelik) üzere mansûb olmasıdır, vâv 'maa' (ile/birlikte) anlamındadır; yani: 'Bana uyan kimselerle birlikte ben yüzümü Allah'a teslim ettim' demektir; bunu da ez-Zemahşerî söylemiştir. Şeyh [Ebû Hayyân] dedi ki: «Kelam tevilsiz olarak zâhirine hamledildiğinde {وَمَنْ} 'in zamire atfedilmesinin caiz olmadığı cihetten ötürü,
مَنْ» منصوباً على أنه مفعولٌ معه، لأنَّك إذا قلت: «أكلتُ رغيفاً وعمراً» أي: مع عمرٍو دَلَّ ذلك على أنه مشارِكٌ لك في أَكْلِ الرغيف، وقد أجاز الزمخشري هذا الوجه، وهو لا يجوزُ لِما ذكرنا على كلِّ حال؛ لأنه لا يجوزُ حَذْفُ المفعولِ مع كونِ الواوِ واوَ «مع» البتة «. قلت: فَهْمُ المعنى وعَدَمُ الإِلباسُ يُسَوِّغُ ما ذكرَهُ الزمخشري، وأيُّ مانِعٍ من أنَّ المعنى: فقل: أسلمتُ وجهيَ لله مصاحباً لِمَنْ أسلمَ وجهَهُ لله أيضاً، وهذا معنًى صحيح مع القولِ بالمعية.
{مَنْ} 'in mef'ûlün meah olarak mansûb olması da caiz olmaz. Çünkü 'Ekültü ragîfen ve Amran' (Amr ile birlikte bir somun ekmek yedim) dediğinde bu, ekmeği yemede onun sana ortak olduğuna delalet eder. ez-Zemahşerî bu vechi caiz görmüştür; fakat her halükarda zikrettiğimiz sebepten ötürü bu caiz değildir; zira vâv kesin olarak maiyyet vâvı iken mef'ûlün hazfedilmesi caiz olmaz.» Ben derim ki: Anlamın anlaşılması ve kapalılığın olmaması ez-Zemahşerî'nin zikrettiğini caiz kılar; anlamın: 'De ki: Yüzünü Allah'a teslim etmiş olan kimseye arkadaş olarak ben de yüzümü Allah'a teslim ettim' şeklinde olmasına ne engel vardır? Maiyyet görüşüyle birlikte bu sahih bir anlamdır.
الرابع: أنَّ محلَّ» مَنْ «الخفضُ نَسَقاً على اسمِ الله ﵎، وهذا الإِعرابُ وإنْ كان ظاهرُهُ مُشْكلاً، فقد يُؤَوَّلَ على معنى: جَعَلْتُ مَقْصَدِي لله بالإِيمانِ به والطاعةِ له ولِمَنْ اتَّبعني بالحفظِ له، والتحفِّي بعلمه وبرأيه وبصحبته.
Dördüncüsü: {مَنْ} 'in mahallinin Allah celle celâluhu ismine atıfla cer olmasıdır; bu irap zâhiren müşkül olsa da şöyle tevil edilebilir: Maksadımı, O'na iman ve itaat ile Allah'a; bana uyan kimseye de onu korumakla, ilmine, görüşüne ve sohbetine özen göstermekle adadım.
وقد أثبت الياءَ في» اتَّبعني «نافع وأبو عمرو وصلاً وَحَذفاها وقفاً، والباقون حَذَفُوها فيهما موافقةً للرسم، وحَسَّن ذلك أيضاً كونُها فاصلةً ورأسَ آية نحو:» أَكْرَمَن وأهانَن «وعليه قولُ الأعشى:
{اتَّبعني} 'deki yâ harfini Nâfi' ve Ebû Amr vasl halinde sabit kılmış, vakıf halinde hazfetmişlerdir; diğerleri ise resm-i hatta uygun olarak her iki halde de hazfetmişlerdir. {أَكْرَمَن} ve {أهانَن} gibi fasıla ve ayet sonu oluşu da bunu güzelleştirmiştir. el-A'şâ'nın şu sözü de bu kabildendir:
١٢٠٨ - وهل يَمْنَعُني ارتيادِي البلا ... دَ مِنْ حَذَرِ الموتِ أَنْ يَأْتِيَنْ
1208 - Diyarları dolaşmam beni ölüm korkusundan, / Onun bana gelmesinden alıkoyar mı hiç?
وقال الأعشى أيضاً:
el-A'şâ yine şöyle demiştir:
١٢٠٩ - ومِنْ شانِىءٍ كاسِفٍ وجُهه ... إذا ما انْتَسَبْتُ له أَنْكَرَنْ
1209 - Yüzü asık nice düşman vardır ki / Kendimi ona nispet ettiğimde beni inkâr eder.
قال بعضُهم: «يكثُرَ حذفُ هذه الياءِ مع نونِ الوقاية خاصة، فإنْ لم تكن نونٌ فالكثيرُ إثباتها» .
Bazıları şöyle demiştir: «Bu yâ harfinin hazfedilmesi özellikle vikaye nûnu ile birlikte çokça vaki olur; şayet nûn yoksa çok olan onun sabit bırakılmasıdır.»
قوله: {أَأَسْلَمْتُمْ} صورتُه استفهامٌ ومعناهُ الأمرُ، أي: أَسْلَموا، كقوله تعالى: {فَهَلْ أَنْتُمْ مُّنتَهُونَ} أي: انتهوا، قال الزمخشري: «يعني أنه قد أتاكم من البيِّنات ما يوجِبُ الإِسلامَ ويقتضي حصولَه لا محالَة، فهل أسلمتم بعدُ، أم أنتم على كفركِم؟ وهذا كقولِك لِمَنْ لَخَّصْتَ له المسألةَ ولم تُبْقِ من طرق البيان والكشفِ طريقاً إلاَّ سَلَكْتَه: هل فهمتها أم لا، لا أُمَّ لك؟ ومنه قولُه ﷿: {فَهَلْ أَنْتُمْ مُّنتَهُونَ} [المائدة: ٩١] بعدَ ما ذَكَرَ الصَّوارِفَ عن الخمرِ والميسرِ، وفي هذا الاستفهامِ استقصاءٌ وتعبيرٌ بالمعانَدَةِ وقِلَّةِ الإِنصافِ، لأنَّ المنصفَ إذا تجَلَّتْ لَه الحُجَّةُ لم يتوقَّف إذعانُه للحق» وهو كلامٌ حسنٌ جداً/ وقوله: {فَقَدِ اهتدوا} دَخَلَت «قد على الماضِي مبالغةً في تحقُّق وقوعِ الفعلِ وكأنَّه قد قَرُبَ من الوقوعِ.
Âyetteki {أَأَسْلَمْتُمْ} “Siz de teslim oldunuz mu?” kavli, suret itibariyle soru olup anlamı emirdir; yani: 'İslâm'a girin/teslim olun' demektir; nitekim Yüce Allah'ın: {فَهَلْ أَنْتُمْ مُّنتَهُونَ} “Artık vazgeçtiniz değil mi?” kavli de 'vazgeçin' anlamındadır. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Yani size İslâm'ı zorunlu kılan ve onun gerçekleşmesini kaçınılmaz olarak gerektiren açık deliller gelmiştir; artık İslâm'a girdiniz mi, yoksa hâlâ küfrünüz üzere misiniz? Bu durum, meselesini özetleyip açıklama ve ortaya koyma yollarından izlemediğin hiçbir yol bırakmadığın kimseye söylediğin: 'Anladın mı anlamadın mı, anasız kalasıca?' sözün gibidir. Yüce Allah'ın şarap ve kumardan alıkoyucuları zikrettikten sonra buyurduğu: {فَهَلْ أَنْتُمْ مُّنتَهُونَ} [Mâide 91] “Artık vazgeçtiniz değil mi?” kavli de bu kabildendir. Bu soruda son noktaya kadar açıklama, inatçılığı ve insafsızlığı dile getirme vardır; zira insaf sahibi kimse önüne delil açıkça serildiğinde hakkı kabullenmekte tereddüt etmez.» Bu son derece güzel bir sözdür. Âyetteki {فَقَدِ اهتدوا} “şüphesiz doğru yolu bulmuşlardır” kavlinde ise, fiilin meydana gelişinin kesinliğini pekiştirmek ve sanki gerçekleşmeye çok yaklaşmış gibi göstermek için mazi fiilin başına {قد} girmiştir.
قوله تعالى: {إِنَّ الذين يَكْفُرُونَ} : لَمَّا ضُمِّن هذا الموصولُ معنى الشرطِ دَخَلَتِ الفاءُ في خبرِه، وهو قولُه: فبشِّرْهُم، وهذا هو الصحيحُ، أعني أنه إذا نُسِخَ المبتدأُ ب «إنَّ» فجوازُ دخولِ الفاءِ باقٍ، لأن المعنى لم يتغيَّرْ، بل ازدادَ تأكيداً، وخَالَف الأخفشُ فمنعَ دخولَها مع نَسْخِة ب «إنَّ» ، والسماعُ حُجَّةٌ عليه كهذِه الآية، وكقوله: {إِنَّ الذين فَتَنُواْ المؤمنين والمؤمنات} [البروج: ١٠] الآية، وكذلك إذا نُسِخَ ب «لكنَّ» كقوله:
Yüce Allah'ın {إِنَّ الذين يَكْفُرُونَ} “Şüphesiz inkâr edenler...” kavlinde: Bu ism-i mevsûl şart anlamı içerdiği için {فبشِّرْهُم} “onları müjdele” kavli olan haberine fâ harfi girmiştir. Doğru olan da budur; yani mübteda {إنَّ} ile nesh edildiğinde fâ harfinin girmesinin caiz oluşu devam eder; çünkü anlam değişmemiş, bilakis tekit kazanmıştır. el-Ahfeş buna muhalefet ederek {إنَّ} ile nesh edilmesi durumunda fâ'nın girmesini menetti; oysa bu ayet ve Yüce Allah'ın {إِنَّ الذين فَتَنُواْ المؤمنين والمؤمنات} [Burûc 10] “Şüphesiz mümin erkeklerle mümin kadınlara işkence edenler...” ayeti gibi semâî deliller onun aleyhine hüccettir. Aynı şekilde {لكنَّ} ile nesh edildiğinde de böyledir; nitekim şair şöyle demiştir:
١٢١٠ - فوالله ما فَارَقْتُكُمْ عن مَلالةٍ ... ولكنَّ ما يُقْضَى فسوف يكون
1210 - Vallahi sizden bir bıkkınlıktan ötürü ayrılmadım / Fakat takdir edilen ne varsa o mutlaka olacaktır.
وكذلك إذا نُسِخَ ب «أنَّ» المفتوحة كقوله تعالى: {واعلموا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِّن شَيْءٍ فَأَنَّ للَّهِ [خُمُسَهُ] } [الأنفال: ٤١] ، أمَّا إذا نُسِخَ بليت ولعل وكان امتنعتِ الفاءُ عند الجميعِ لتغيُّرِ المعنى.
Aynı şekilde fethalı «enne» (أنَّ) ile neshedildiğinde de [durum] böyledir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { واعلموا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِّن شَيْءٍ فَأَنَّ للَّهِ [خُمُسَهُ] } “Bilin ki, ganimet olarak aldığınız herhangi bir şeyin beşte biri mutlaka Allah'ındır” [el-Enfâl: 41]. Leyte (لَيْتَ), lealle (لَعَلَّ) ve kâne (كَانَ) ile neshedildiğinde ise anlam değişeceği için bütün [dilcilerin] ittifakıyla fâ harfi [haberin başına] gelemez.
قوله: {وَيَقْتُلُونَ} قرأ حمزة «ويُقاتلِون» من المقاتلة، والباقون: «ويَقْتُلون» كالأولِ، فأمَّا قراءةُ حمزةَ فإنه غايَرَ فيها بين الفعلين وهي موافقةٌ لقراءةِ عبد الله: «وقاتِلوا» من المقاتلة، إلاَّ أنَّه أتى بصيغةِ الماضي، وحمزةُ يُحْتمل أن يكونَ المضارعُ في قراءتِه لحكاية الحالِ ومعناه المضيُّ. وأمَّا الباقون فقيل في قراءتهم: إنما كَرَّر الفعلَ لاختلافِ متعلَّقه، أو كُرِّر تأكيداً، وقيل: المرادُ بأحدِ القَتْلين تفويتُ الروحِ وبالآخرِ الإِهانةُ، فلذلك ذَكَر كلَّ واحدٍ على حِدَتِه، ولولا ذلك لكان التركيبُ «ويقتلون النبيين والذين يَأْمُرون» .
Âyetteki {وَيَقْتُلُونَ} “ve öldürürler” kavlini Hamza mukātele kökünden 've yukātilûne' (savaşırlar) şeklinde; diğerleri ise birincisi gibi 've yaktulûne' (öldürürler) şeklinde okumuştur. Hamza'nın kıraatinde iki fiil arasını farklı kılmıştır ve bu, Abdullah'ın mazi sıygasıyla getirdiği mukātele kökünden olan 've kātelû' kıraatine uygundur; ancak Hamza'nın kıraatindeki muzari fiilin hikâye-i hal için olması ve anlamının geçmiş zaman bildirmesi muhtemeldir. Diğerlerinin kıraatine gelince: Fiilin müteallakının farklılığından ötürü tekrarlandığı veya tekit amacıyla tekrarlandığı söylenmiştir. Bir diğer görüşe göre öldürmelerin birinden maksat canı almak, diğerinden maksat ise aşağılamaktır; bundan dolayı her birini ayrı ayrı zikretmiştir; aksi takdirde terkip 've yaktulûne'n-nebiyyîne ve'llezîne ye'murûn' şeklinde olurdu.
وقرأ الحسن: «ويُقَتِّلون» بالتشديد ومعناه التكثيرُ، وجاء هنا «بغيرِ حق» مُنَكَّراً، وفي البقرة {بِغَيْرِ الحق} [الآية: ٦١] مُعَرَّفاً قيل: لأنَّ الجملةَ هنا أُخْرِجَتْ مُخْرَجَ الشرطِ، وهو عامٌ لا يتخصَّصُ فلذلك ناسَبَ أن تُنَكَّر في سياقِ النفي ليعُمَّ، وأمَّا في البقرةِ فجاءَتْ الآيةُ في ناسٍ مَعْهودين مُشَخَّصِين بأعيانِهم، وكانُ الحقُّ الذي يُقْتَلُ به الإِنسانُ معروفاً عندهم فلم يُقْصَدْ هذا العمومُ الذي هنا، فَجِيءَ في كلَّ مكان بما يناسِبُه. قوله: «من الناس» : إمَّا بيانٌ وإمَّا للتبعيض، وكلاهما معلومٌ أنهم من الناسِ، فهو جارٍ مَجْرى التأكيدِ.
el-Hasan çokluk bildiren şedde ile 've yukattilûne' şeklinde okumuştur. Burada {بغيرِ حق} “haksız yere” ifadesi nekre olarak gelmiş, Bakara'da ise {بِغَيْرِ الحق} [Bakara 61] “haksız yere” şeklinde marife olarak gelmiştir. Şöyle denilmiştir: Çünkü buradaki cümle şart tarzında sevk edilmiştir, şart ise özelleşmeyen genel bir ifadedir; bu sebeple genellik ifade etmesi için nefy bağlamında nekre getirilmesi uygun düşmüştür. Bakara'da ise ayet, şahısları belirli bilinen kimseler hakkında gelmiştir ve insanın uğruna öldürüleceği 'hak' onların katında bilinen bir şeydi; dolayısıyla buradaki gibi bir genellik kastedilmemiştir, böylece her yerde oraya uygun olan getirilmiştir. Âyetteki {من الناس} “insanlardan” kavli: Ya beyan içindir ya da teb'îz (kısmiyet) içindir; her ikisinde de onların insanlardan olduğu malumdur, bu sebeple tekit mesabesindedir.
وقرأ ابنُ عباس وأبو عبد الرحمن بفتحِ الباء: «حَبَطَتْ» وهي لغةٌ معروفةٌ.
İbn Abbâs ve Ebû Abdirrahmân bâ harfinin fethasıyla {حَبَطَتْ} şeklinde okumuşlardır; bu da bilinen bir lehçedir.
قوله تعالى: {يُدْعَوْنَ} : في محلِّ نصب على الحالِ من «الذين أُوتوا» . وقولُه «ليحكُمَ» متعلقٌ بيُدْعَوْن. وقوله: «ثم يَتَوَّلى» عطفٌ على «يُدْعَوْن» و «منهم» صفةٌ لفريق.
Yüce Allah'ın {يُدْعَوْنَ} “çağrılıyorlar” kavli: {الذين أُوتوا} “kendilerine verilenler” ifadesinden hal olarak nasb mahallindedir. {ليحكُمَ} “hüküm vermesi için” kavli {يُدْعَوْنَ} fiiline müteallıktır. {ثم يَتَوَّلى} “sonra yüz çeviriyor” kavli {يُدْعَوْن} üzerine matuftur; {منهم} “onlardan” ifadesi ise {فريق} “bir fırka” kelimesinin sıfatıdır.
وقوله: {وَهُمْ مُّعْرِضُونَ} يجوزُ أن تكونَ صفةً معطوفةً على الصفةِ قبلها فتكونُ الواوُ عاطفةً، وأن تكونَ في محلِّ نصبٍ على الحالِ من الضمير المستتر في «منهم» لوقوعِهِ صفةً فتكونُ الواوُ للحالِ، [ويجوزُ أَنْ تكونَ حالاً من «فريق» وجاز ذلك وإنْ كان نكرةً لتخصيصِه بالوصفِ قبلَه] وإذا كانَتْ حالاً فيجوزُ أَنْ تكونَ مؤكدةً، لأَنَّ التولَّيَ والإِعراضَ بمعنى، ويجوزُ أن تكونَ مبيِِّنةً لاختلافِ متعلَّقِهما، قالوا: لأنَّ التولِّيَ عن الداعي، والإِعراضَ عَمَّا دُعِي إليه. وُيحْتمل أن تكونَ هذه الجملةُ مستأنفةً لا محلَّ لها أَخبْر عنهم بذلك.
Âyetteki {وَهُمْ مُّعْرِضُونَ} “onlar yüz çeviricilerdir” kavlinin kendisinden önceki sıfata matuf bir sıfat olması caizdir, bu durumda vâv atıf vâvı olur; sıfat konumunda bulunduğu için {منهم} 'deki müstetir zamirden nasb mahallinde hal olması da caizdir, bu durumda vâv hal vâvı olur; [{فريق} kelimesinden hal olması da caizdir; nekre olmasına rağmen kendisinden önceki sıfatla tahsis edildiği için bu caiz olmuştur.] Hal olduğunda tekit edici olması caizdir, zira yüz çevirme (tevellî) ile yüz çevirme (i'râz) aynı anlamdadır; müteallaklarının farklılığından ötürü açıklayıcı (mübeyyine) olması da caizdir, demişlerdir ki: Tevellî çağırandan yüz çevirmek, i'râz ise çağrılan şeyden yüz çevirmektir. Bu cümlenin onlar hakkında bunu haber veren mahalli olmayan bir istînâfiyye cümlesi olması da muhtemeldir.
وقرأ الحسن وأبو جعفر والجحدري، «لِيُحْكَمَ» مبنياً للمفعول والقائمُ مقامَ الفاعلِ هو الظرفُ، أي: ليَقَعَ الحكمُ بينهم.
el-Hasan, Ebû Ca'fer ve el-Cahderî meçhul fiil sıygasıyla 'liyuhkame' şeklinde okumuşlardır; nâib-i fâil olan ise zarftır, yani: 'Aralarında hükmün vaki olması için' demektir.
قوله تعالى: {ذلك بِأَنَّهُمْ} : يجوزُ في «ذلك» وجهان، أًصحُّهما: أنه مبتدأٌ والجارُّ بعده خبرهُ، أي: ذلك التولِّي بسببِ هذه الأقوالِ الباطلةِ التي لا حقيقةَ لها. والثاني: أن «ذلك» خبرُ مبتدأ محذوفٍ أي: الأمرُ ذلك، وهو قولُ الزجاج. وعلى هذا فقولُه: «بأنهم» متعلق بذلك المقدَّر، وهو الأمر ونحوه. وقال أبو البقاء: «فعلى هذا يكون قوله:» بأنهم «في موضعِ نصبٍ على الحال مِمَّا في» ذا «من معنى الإِشارة أي: ذلك الأمرُ مستحقاً بقولِهم» ، ثم قال: «وهذا ضعيفٌ» . قلت: بل لا يجوزُ البتة.
Yüce Allah'ın {ذلك بِأَنَّهُمْ} “Bu, onların... sebebiyledir” kavlinde: {ذلك} lafzında iki vecih caizdir; en sahih olanı: Mübteda olup sonrasındaki harf-i cerli kısmın onun haberi olmasıdır; yani: Bu yüz çevirme, hiçbir aslı olmayan bu bâtıl sözler sebebiyledir. İkincisi: {ذلك} 'nin mahzûf bir mübtedanın haberi olmasıdır, yani: 'Mesele böyledir' demektir; bu ez-Zeccâc'ın görüşüdür. Buna göre {بأنهم} kavli o takdir edilen 'el-emr' (mesele) ve benzeri kelimeye müteallıktır. Ebü'l-Bekā dedi ki: «Buna göre onun {بأنهم} kavli {ذا} 'daki işaret anlamından nasb mahallinde hal olur, yani: 'Bu mesele onların sözleri sebebiyle hak edilmiştir' demektir.» Sonra [Ebü'l-Bekā] şöyle demiştir: «Bu zayıftır.» Ben derim ki: Bilakis asla caiz değildir.
وجاء هنا «معدودات» بصيغة الجمع، وفي البقرة: {مَّعْدُودَةً} [الآية: ٨٠] تفنُّناً في البلاغة، وذلك أنَّ جَمْعَ التكسيرِ غيرَ العاقلِ يجوزُ أَنْ يعامَلَ معاملةَ الواحدةِ المؤنثة تارةً ومعاملةَ جمعِ الإِناث أخرى، فيقال: «هذه جبالٌ راسيةٌ» وإن شئت: «راسيات» ، و «جِمال ماشية» وإن شئت: «ما شيات» . وخُصَّ الجمعُ بهذا الموضعِ لأنه مكانُ تشنيع عليهم بما فعلوا وقالوا، فأتى بلفظِ الجمعِ مبالغةً في زَجْرِهم وزجرِ مَنْ يعملُ بعملهم.
Burada belâgatteki bir üslup çeşitliliği olarak çoğul sıygasıyla {معدودات} “sayılı” gelmiş, Bakara'da ise {مَّعْدُودَةً} [Bakara 80] “sayılı” şeklinde gelmiştir. Şöyle ki: Akılsız varlıkların kuralsız çoğulu (cem-i teksîr) bazen tekil müennes muamelesi, bazen de kurallı dişil çoğul (cem-i müennes) muamelesi görebilir; nitekim 'Hâzihî cibâlun râsiyetün' (Bunlar sarsılmaz dağlardır) denilir, dilersen 'râsiyâtün' dersin; 'Cimālun mâşiyetün' (Yürüyen develer) denilir, dilersen 'mâşiyâtün' dersin. Çoğul sıygası bu mekâna has kılınmıştır; çünkü burası yaptıkları ve söyledikleri şeylerden ötürü onları kınama ve yerme makamıdır; bu sebeple onları ve onların ameliyle amel edenleri menedip sakındırmada mübalağa olsun diye çoğul lafzıyla getirilmiştir.
قوله: {وَغَرَّهُمْ فِي دِينِهِمْ} الغُرور: الخِداع، يقال منه: غَرَّه يَغِرُّه غُرورا فهو غارٌّ ومغرور، والغَرور بالفتح مثالُ مبالغة، كالضَّروب، والغِرُّ: الصغير، والغَريرة: الصغيرة لأنهما يَنْخَدِعَان والغِرَّةُ مأخوذة من هذا. يقال: «أخَذَه على غِرَّة» أي: تَغَفُّل وخداع، والغُرَّةُ: بياضٌ في الوجهِ، يقال منه: وَجْهٌ أَغرُّ ورجل [أغرُّ] وامرأة «غَرَّاء» ، والجمعُ القياسي: غُرٌّ، وغيرُ القياسي: غُرَّان. قال:
Âyetteki {وَغَرَّهُمْ فِي دِينِهِمْ} “dinlerinde onları aldattı” kavlinde: Gurûr (الْغُرُور), aldatmak demektir. Bu kökten: 'Garrâhû yagurruhû gurûran' (Onu aldattı, aldatır) denir; fâili 'gārr', mef'ûlü 'magrûr'dur. Fetha ile 'el-Garûr' (الْغَرُور) ise 'darûb' gibi bir mübalağa sıygasıdır. 'el-Girr' (الْغِرُّ) küçük çocuk, 'el-garîre' (الْغَرِيرَةُ) ise küçük kız çocuğudur; çünkü bu ikisi çabuk aldanırlar. 'el-Gırre' (الْغِرَّةُ) kelimesi de buradan alınmıştır; 'Ahazehû alâ gırratin' denir, yani 'gaflet ve aldanma anında onu yakaladı' demektir. 'el-Gurre' (الْغُرَّةُ) ise yüzdeki beyazlıktır; bu kökten: 'Vechün agarr' (ak yüzlü), 'racülün [agarr]' (ak yüzlü adam) ve 'imraetün garrâ' (ak yüzlü kadın) denir. Kıyasî çoğulu 'gurr' (غُرٌّ), gayrikıyasî çoğulu ise 'gurrân'dır (غُرَّان). Şair şöyle demiştir:
١٢١١ - ثيابُ بني عوفٍ طَهارى نَقِيَّةٌ ... وأوجُهُهم عند المَشاهِدِ غُرَّانُ
1211 - Avf oğullarının elbiseleri tertemiz ve paktır / Toplanma yerlerinde yüzleri ise ak ve parlaktır.
والغُرَّةُ من كلِّ شيء: أَنْفَسُه، وفي الحديث: «وجَعَلَ في الجنين غُرَّةً عبداً أو أَمَة» وقيل: «الغُرَّةُ» الخِيارُ. وقال أبو عمرو بن العلاء في تفسير هذا الحديث: «إنه لا يكون إلا الأبيضُ من الرقيقِ» كأنَّه أَخَذَه من الغُرَّة وهي البياضُ في الوجه.
Her şeyin 'gurre'si onun en değerlisidir. Hadiste: «[Düşürülen] cenin için bir gurre; yani erkek veya kadın bir köle takdir etti» buyrulmuştur. 'el-Gurre'nin en seçkin [köle] olduğu da söylenmiştir. Ebû Amr b. el-Alâ bu hadisin tefsirinde: «O ancak kölenin beyaz olanıdır» demiştir; sanki bunu yüzdeki beyazlık anlamına gelen 'el-gurre'den almıştır.
قوله: {مَّا كَانُواْ يَفْتَرُونَ} «ما» يجوزُ أَنْ تكونَ مصدريةً أو بمعنى الذي، والعائدُ محذوفٌ أي: الذي كانوا يَفْتَرُونه.
Âyetteki {مَّا كَانُواْ يَفْتَرُونَ} “uydurmakta oldukları şeyler” kavlinde {مَا}: Masdariyye veya {الَّذِي} anlamında [ism-i mevsûl] olabilir; sıla zamiri (âid) hazfedilmiştir, yani: 'Uydurmakta oldukları şey' (الَّذِي كَانُوا يَفْتَرُونَهُ) demektir.
قوله تعالى: {فَكَيْفَ إِذَا} : «كيف» منصوبةٌ بفعلٍ مضمرٍ تقديرُه: كيف يكونُ حالُهم؟ كذا قدَّره الحوفي، وهذا يَحْتمل أَنْ يكونَ الكونُ تاماً، فيجيء في «كيف» الوجهان المتقدِّمان في قوله: {كَيْفَ تَكْفُرُونَ} [البقرة: ٢٨] من التشبيه بالحال أو الظرف، وأن تكونَ الناقصةَ فتكونَ «كيف» خبرَها، وقَدَّر بعضُهم الفعلَ فقال: «كيف يَصْنعون» ف «كيف» على ما تقدَّم من الوجهين، ويجوز أَنْ تكونَ «كيف» خبراً مقدَّماً، والمبتدأُ محذوفٌ، تقديرُه: فكيف حالُهم؟ .
Yüce Allah'ın {فَكَيْفَ إِذَا} “Artık nasıl olacak, o vakit...” kavminde: {كَيْفَ}, takdiri 'Keyfe yekûnu hâluhum?' (Onların hali nasıl olur?) olan gizli bir fiille mansubdur. el-Havfî bunu böyle takdir etmiştir. Bu fiilin tam [kâne] olması muhtemeldir; bu durumda {كَيْفَ} hakkında, {كَيْفَ تَكْفُرُونَ} [Bakara 28] “Nasıl inkâr edersiniz?” kavlinde hâle veya zarfa benzetilme şeklinde daha önce geçen iki vecih söz konusu olur. Nâkıs [kâne] olması da mümkündür; bu takdirde {كَيْفَ} onun haberi olur. Bazıları ise fiili takdir ederek 'Keyfe yasneûn' (Nasıl yapacaklar?) demişlerdir; bu durumda {كَيْفَ} daha önce geçen iki veçhe göredir. {كَيْفَ}'in öne geçmiş haber (haber-i mukaddem), mübtedanın ise hazfedilmiş olması da caizdir ki takdiri: 'Fe-keyfe hâluhum?' (Onların hali nasıldır?) şeklindedir.
قوله: {إِذَا جَمَعْنَاهُمْ} ظرفٌ مَحْضٌ من غيرِ تضمينِ شرطٍ، والعاملُ فيه العاملُ في «كيف» إنْ قلنا إنَّها منصوبةٌ بفعلٍ مقدَّرٍ كما تقدَّم تقريرُه، وإنْ قلنا: إنَّها خبرٌ لمبتدأ مضمرٍ وهي منصوبَةٌ انتصابَ الظروفِ كانَ العاملُ في «إذا» الاستقرارَ العاملَ في «كيف» لأنها كالظرفِ. وإنْ قلنا: إنها اسمٌ غيرُ ظرفٍ، بل لمجردِ السؤالِ كان العاملُ فيها نفسَ المبتدأ الذي قَدَّرناه، أي: كيف حالُهم في وقت/ جَمْعِهم.
Âyetteki {إِذَا جَمَعْنَاهُمْ} “onları topladığımız zaman” kavli, şart anlamı içermeyen sırf bir zarftır. Daha önce açıklandığı üzere, şayet {كَيْفَ}'in takdirî bir fiille mansub olduğunu söylersek onda amel eden âmil, {كَيْفَ}'te amel eden âmildir. Şayet onun gizli bir mübtedanın haberi olduğunu ve zarflar gibi nasb edildiğini söylersek, {إِذَا}'daki âmil, zarf gibi olduğu için {كَيْفَ}'te amel eden istikrâr (varlık/sabit olma) anlamıdır. Şayet onun bir zarf değil de sırf soru için olan bir isim olduğunu söylersek, onda amel eden bizzat takdir ettiğimiz mübtedadır; yani: 'Onların toplanma vaktindeki halleri nasıldır?' demektir.