Binûn

[Âl-i İmrân: — 25. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Masûn (İ'rab Tefsiri) · Semîn el-Halebî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قوله: «ثواباً» في نصبه ثمانيةُ أوجه، أحدها: أنه نصب على المصدرِ المؤكَّدِ، لأنَّ معنى الجملة قبله يقتضيه، والتقدير: لأُثيبَنَّهم إثابة أو تثويباً، فوضع «ثواباً» موضعَ أحدِ هذين المصدرين، لأنَّ الثواب في الأصل اسمٌ لِما يُثاب به كالعَطاء: اسمٌ لما يُعْطى، ثم قد يقعان موقع المصدر، وهو نظيرُ قولهِ: {صُنْعَ الله} [النمل: ٨٨] ، و {وَعْدَ الله} [النساء: ١٢٢] في كونهما مؤكِّدين. الثاني: أن يكونَ حالاً من «جنات» أي: مُثاباً بها، وجاز ذلك وإنْ كنت نكرةً لتخصُّصها بالصفة.

«ثواباً» “bir mükâfat olarak” sözünün nasb edilmesinde sekiz vecih vardır. Birincisi: Müekkid (pekiştirici) meful-i mutlak olarak mansub olmasıdır; çünkü kendisinden önceki cümlenin anlamı bunu gerektirmektedir. Takdiri: “Onları tam bir mükâfatla mükâfatlandıracağım” şeklindedir. Böylece «ثواباً» lafzı, bu iki mastardan birinin yerine konulmuştur; zira sevap aslen, verilen şeye «عطاء» (ihsan) denildiği gibi, kendisiyle mükâfatlandırılan şeyin ismidir; sonra bu ikisi mastar makamına geçebilir. Bu durum, pekiştirici olmaları bakımından {صُنْعَ الله} [Neml 88] “Allah'ın yapması/sanatı olarak” ve {وَعْدَ الله} [Nisâ 122] “Allah'ın vaadi olarak” buyruklarının benzeridir. İkincisi: «جنات» kelimesinden hâl olmasıdır; yani “kendisiyle mükâfatlandırılmış olarak”. Her ne kadar nekre olsa da sıfatla tahsis edildiği için bu caiz olmuştur.

والثالث: أنه حال من ضميرِ المفعول أي: مُثابِين. الرابع: أنه حالٌ من الضمير في «تجري» العائدِ على «جنات» . وخَصَّص أبو البقاء كونَه حالاً بجَعْلِه بمعنى الشيء المُثابِ به. قال: «وقد يقع بمعنى الشيء المثاب بِه كقولك:» هذا الدرهَمُ ثوابُك «فعلى هذا يجوز أن يكون حالاً من ضمير الجنات أي: مُثاباً بها، ويجوز أن يكون حالاً من ضمير المفعول به في لأَدْخِلنهم» . الخامس: نصبُه بفعلٍ محذوف أي: يُعطيهم ثواباً السادس: أنه بدلٌ من «جنات» ، وقالوا: على تضمين «لأدْخلنهم» . لأَعْطِيَنَّهم لَمَّا رأوا أن الثواب لا يَصِح أن يُنْسَبَ إليه الدخولُ فيه احتاجوا إلى ذلك. ولقائلٍ أن يقول: جَعَل الثوابَ ظرفاً لهم مبالغةً، كما قيل في قوله: {تَبَوَّءُوا الدار والإيمان} [الحشر: ٩] . السابع: أنه نصب على التمييز وهو مذهب الفراء. الثامن: أنه منصوب على القطع، وهو مذهب الكسائي، إلاَّ أنَّ مكيّاً لمَّا نقل هذا عن الكسائي فَسَّر القطع بكونه على الحال، وعلى الجملةِ فهذان وجهان غريبان يُبْعُد فهمهما.

Üçüncüsü: Meful zamirinden hâl olmasıdır, yani: “Mükâfatlandırılmış kimseler olarak”. Dördüncüsü: «تجري» fiilindeki «جنات» kelimesine dönen zamirden hâl olmasıdır. Ebu'l-Bekâ, bunun hâl olmasını kendisiyle mükâfatlandırılan şey manasına yapılmasıyla sınırlandırmıştır. Şöyle demiştir: «Tıpkı “Bu dirhem senin mükâfatındır” sözünde olduğu gibi bazen kendisiyle mükâfatlandırılan şey anlamında da kullanılır. Buna göre cennetler zamirinden hâl olması caizdir, yani: “Kendisiyle mükâfatlandırılmış olarak”; “onları girdireceğim” fiilindeki mefulün bih zamirinden hâl olması da caizdir.» Beşincisi: Mahzuf bir fiille mansub olmasıdır; yani: “Onlara mükâfat verir”. Altıncısı: «جنات» kelimesinden bedel olmasıdır. Sevabın içine girilmesi nispet edilmeye uygun olmayacağını gördüklerinde «لأَدْخِلَنَّهُم» fiiline «لأَعْطِيَنَّهُم» (onlara mutlaka vereceğim) anlamı tazmin edilmesine (içerilmesine) bağlamışlar ve buna ihtiyaç duymuşlardır. Biri çıkıp şöyle diyebilir: Tıpkı {تَبَوَّءُوا الدار والإيمان} [Haşr 9] “Yurdu ve imanı hazırlayıp yerleştiler” buyruğunda denildiği gibi, mübalağa amacıyla sevap onlar için bir zarf (mekân) kılınmıştır. Yedincisi: Temyiz olarak mansub olmasıdır ki bu Ferrâ'nın mezhebidir. Sekizincisi: Kat' üzere mansub olmasıdır ki bu Kisâî'nin mezhebidir; ancak Mekkî bunu Kisâî'den naklederken kat'ı hâl olmakla tefsir etmiştir. Özetle bu ikisi, anlaşılması uzak olan garip vecihlerdir.

و {مِّن عِندِ الله} صفةٌ له.

{مِّن عِندِ الله} “Allah katından” ifadesi onun sıfatıdır.

وقوله: {والله عِندَهُ حُسْنُ} الأحسنُ أن يرتفعَ «حسن الثواب» على الفاعلية بالظرفِ قبله، لاعتماده على المبتدأ قبله، والتقدير: والله استقر عنده حسنُ الثواب، ويجوزُ أَنْ يكونَ مبتدأ والظرفُ قبلَه خبرُه، والجملة خبرُ الأول، وإنما كان الوجهُ الأولُ أحسنَ لأنَّ فيه الإِخبارَ بمفرد وهو الأصلُ، بخلافِ الثاني فإنَّ الإِخبار فيه بجملة.

Yüce Allah'ın: {والله عِندَهُ حُسْنُ} “Allah ise, güzel [mükâfat] O'nun katındadır” buyruğuna gelince; en uygun olanı, «حسن الثواب» (güzel mükâfat) tamlamasının kendisinden önceki mübtedaya dayanması sebebiyle önündeki zarf ile fâil olarak merfû olmasıdır. Takdiri şöyledir: “Allah, güzel mükâfat O'nun katında yerleşmiştir (sabit olmuştur)”. Onun mübteda, kendisinden önceki zarfın haber, cümlenin de birinci [mübtedanın] haberi olması da caizdir. Birinci vechinin daha uygun olmasının sebebi, onda müfred bir kelime ile haber verme bulunmasıdır ki asıl olan budur; ikincisinde ise cümle ile haber verilmektedir.

وقرأ ابن أبي إسحاق: {لاَ يَغُرَّنَّكَ} : بتخفيف النون، وكذلك: {لاَ يَغُرَّنْكمْ} [فاطر: ٥] و {فَلاَ يَصُدَّنْك} [طه: ١٦] و {وَلاَ يَصُدَّنْكم} [الزخرف: ٦٢] .

İbn Ebî İshak, nûn harfini şeddesiz (hafif) okuyarak {لاَ يَغُرَّنَّكَ} şeklinde okumuştur. Aynı şekilde: {لاَ يَغُرَّنْكمْ} [Fâtır 5], {فَلاَ يَصُدَّنْك} [Tâhâ 16] ve {وَلاَ يَصُدَّنْكم} [Zuhruf 62] ayetlerini de böyle okumuştur.

قوله تعالى: {مَتَاعٌ} : خبرُ مبتدأ محذوف دَلَّ عليه الكلام تقديره: تَقَلُّبهم أو تَصَرُّفهم متاع قليل، والمخصوصُ بالذمِّ محذوفٌ أي: ولبئسَ المهادُ جهنمُ.

Yüce Allah'ın: {مَتَاعٌ} “bir geçimliktir” buyruğu, sözün delalet ettiği mahzuf bir mübtedanın haberidir; takdiri: “Onların dönüp dolaşması veya tasarrufları az bir geçimliktir” şeklindedir. Zemm (yerme) fiiline tahsis edilen öge mahzuftur, yani: “Cehennem ne kötü bir döşektir!”

قوله تعالى: {لَكِنِ الذين} : قرأ الجمهورُ بتخفيفِها، وأبو جعفر بتشديدِها، فعلى القراءةِ الأولى: الموصولُ رفعٌ بالابتداء، وعند يونس يجوز إعمالُ المخففة، وعلى الثانية في محل نصب. ووقعت «لكن» هنا أحسنَ موقع، فإنَّها وقعت بين ضدين: وذلك أن معنى الجملتين التي قبلها والتي بعدها آيلٌ إلى تعذيبِ الكفار وتنعيمِ المتقين، ووجهُ الاستدراك أنَّه لَمَّا وَصَفَ الكفارَ بقلةِ نفعِ تَقَلُّبهم في التجارة وتصرُّفهم في البلادِ لأجلها جازَ أن يَتَوَّهَّمَ متوهِّمٌ أن التجارة من حيث هي متصفةٌ بذلك فاستدرك أن المتقين وإن أخذوا في التجارة لا يَضُرُّهم ذلك وأنَّ لهم ما وعدهم به.

Yüce Allah'ın: {لَكِنِ الذين} “Fakat o kimseler ki” buyruğunu; cumhur şeddesiz, Ebu Ca'fer ise şeddeli okumuştur. Birinci kıraate göre mevsûl, ibtida (mübteda) ile merfûdur; Yûnus'a göre şeddesiz olanın amel ettirilmesi de caizdir. İkinciye göre ise mansub mahaldedir. «لكن» burada en güzel yerine oturmuştur; çünkü iki zıt durum arasında yer almıştır: Zira kendisinden önceki ve sonraki iki cümlenin anlamı kâfirlerin azaplandırılmasına ve takva sahiplerinin nimetlendirilmesine varmaktadır. İstidrâkın (düzeltmenin) yönü şudur: Kâfirler, ticarette dönüp dolaşmalarının ve bu amaçla beldelerde tasarrufta bulunmalarının faydasının azlığıyla nitelenince, bir vehmeden kimsenin ticaretin sırf kendisi itibarıyla bu şekilde nitelendiğini vehmetmesi mümkün oldu; [Allah Teâlâ da] takva sahiplerinin ticarete atılsalar dahi bunun kendilerine zarar vermeyeceğini ve kendilerine vaad edilen şeyin onlar için olduğunu belirterek istidrakta bulunmuştur.

قوله: {تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الأنهار} هذه الجملة أجاز مكي فيها وجهين، أحدهما: الرفع على النعت ل «جنات» . والثاني: النصب على الحالِ من الضمير المُسْتكنِّ في «لهم» قال: «وإنْ شِئْتَ في موضع نصب على الحال من الضمير المرفوع في» لهم «؛ إذ هو كالفعل المتأخر بعد الفاعل إنْ رَفَعْتَ» جنات «بالابتداء، فإنْ رَفَعْتَها بالاستقرار لم يكن في» لهم «ضميرٌ

{تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الأنهار} “altından ırmaklar akar” sözünde Mekkî iki veche cevaz vermiştir: Birincisi: «جنات» kelimesine sıfat olarak ref' mahalli. İkincisi: «لهم» ifadesinde gizli olan zamirden hâl olarak nasb mahalli. Mekkî şöyle demiştir: «Eğer “cennetler” kelimesini ibtida (mübteda) ile merfû kılarsan, dilersen “onlar içindir”deki merfû zamirden hâl olarak nasb konumunda olur; zira bu, fâilden sonra gelen fiil gibidir. Eğer onu istikrar (zarfın fiili) ile merfû kılarsan “onlar içindir” ifadesinde merfû bir zamir bulunmaz,

مرفوع إذ هو كالفعل المتقدم» . يعني أن «جنات» يجوز رفعُها من وجهين، أحدُهما: الابتداءُ والجارُّ قبلها خبرها والجملةُ خبر «الذين اتقوا» . والثاني: بالفاعليةِ لأنَّ الجارَّ قبلَها اعتمد بكونِه خبراً للذين اتقوا، وقد تقدَّم أنَّ هذه أَوْلى لقربِه من المفرد، فإنْ جَعَلْنا رفعَها بالابتداءِ جاز في {تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الأنهار} وجهان: الرفعُ على النعت والنصبُ على الحالِ من الضمير المرفوعِ في «لهم» لِتحمُّلِه حينئذ ضميراً، وإنْ جَعَلْنا رفعَها بالفاعليِةِ تعيَّن أن تكونَ الجملةُ بعدَها في موضعِ رفعٍ نعتاً لها، ولا يجوزُ النصبُ على الحال؛ لأنَّ «لهم» ليس فيه حينئذ ضميرٌ لرفعِه الظاهرَ. و «خالدين» نصبٌ على الحالِ من الضميرِ في «لهم» ، والعاملُ فيه معنى الاستقرار.

çünkü o, öne geçmiş fiil gibidir.» Yani «جنات» kelimesinin ref' edilmesi iki vecihle caizdir: Birincisi: İbtida ile olmasıdır; kendisinden önceki harf-i cerli ifade onun haberi, cümle de «الذين اتقوا» ifadesinin haberidir. İkincisi: Fâillik sebebiyledir; çünkü kendisinden önceki harf-i cerli ifade, takva sahiplerinin haberi olmakla dayanak kazanmıştır. Bunun müfrede yakınlığından ötürü daha evlâ olduğu daha önce geçmişti. Şayet ref'ini ibtida ile kılarsak {تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الأنهار} cümlesinde iki vecih caiz olur: Sıfat olarak ref' ve «لهم» içindeki merfû zamirden -o esnada bir zamir yüklendiği için- hâl olarak nasb. Şayet fâillik ile merfû kılarsak, kendisinden sonraki cümlenin ona sıfat olarak ref' konumunda olması kesinleşir; hâl olarak nasb caiz olmaz, zira «لهم» ifadesi o takdirde zahir ismi ref' ettiği için içinde bir zamir barındırmaz. «خالدين» kelimesi «لهم» içindeki zamirden hâl olarak mansubdur; onda amel eden ise istikrar anlamıdır.

قوله: «نُزُلاً» النُّزْلُ: ما يُهيَّأ للنزيل وهو الضيف. قال أبو الشعراء الضبي:

«نُزُلاً» “bir konaklama/ağırlama olarak” sözüne gelince; nüzül (نُزْل), konuk yani misafir için hazırlanan şeydir. Ebu'ş-Şa'râ ed-Dabbî şöyle demiştir:

١٥٢٢ - وكنا إذا الجبارُ بالجيشِ ضافَنا ... جَعَلْنا القَنا والمُرْهَفاتِ له نُزْلا

1522 - Zorba bir hükümdar orduyla bize misafir olduğunda / Mızrakları ve keskin kılıçları ona ağırlık (ikram) yapardık.

هذا أصلُه ثم اتُّسع فيه فأطلق على الرزق والغذاء، وإنْ لم يكن لضيف، ومنه: {فَنُزُلٌ مِّنْ حَمِيمٍ} [الواقعة: ٩٣] وفيه قولان: هل هو مصدر أو جمع نازل، نحو قول الأعشى:

Bunun aslı budur; ardından genişletilerek misafir için olmasa bile rızık ve gıdaya da ıtlak edilmiştir. {فَنُزُلٌ مِّنْ حَمِيمٍ} [Vâkıa 93] “Kaynar sudan bir ziyafet vardır” buyruğu bundandır. Bunun mastar mı yoksa A'şâ'nın şu sözündeki gibi «نازل» kelimesinin çoğulu mu olduğu hususunda iki görüş vardır:

١٥٢٣ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ...

1523 - . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ...

أو تَنْزِلون فإنَّا مَعْشَرٌ نُزُلُ

Yoksa konaklar mısınız, zira biz konuksever/konaklayan bir topluluğuz.

إذا عَرَفْتَ هذا ففي نصبه ستةُ أوجهٍ، أحدُها: أنه منصوب على المصدر المؤكِّد؛ لأنَّ معنى «لهم جنات» نُنْزلُهم جناتٍ نُزُلاً. وقَدَّره الزمخشري بقوله: «رزقاً وعطاءً من عند الله» . الثاني: نصبُه بفعل مضمر أي: جَعَلهم لهم نُزُلاً. الثالث: نصبُه على الحال من «جنات» لأنها تخصصت بالوصف.

Bunu bildiğinde, onun nasb edilmesinde altı vecih vardır: Birincisi: Müekkid meful-i mutlak olarak mansub olmasıdır; çünkü «لهم جنات» sözünün anlamı “onları cennetlere tam bir konaklatma ile konaklatırız” demektir. Zemahşerî bunu «Allah katından bir rızık ve ihsan olarak» sözüyle takdir etmiştir. İkincisi: Gizli bir fiille mansub olmasıdır; yani “onları kendilerine bir konaklık kıldı”. Üçüncüsü: Vasıfla tahsis edildiği için «جنات» kelimesinden hâl olarak mansub olmasıdır.

الرابع: أن يكون حالاً من الضمير في «فيها» أي: مُنَزَّلةً إذا قيل: بأن «نُزُلاً» مصدر بمعنى المفعول نقله أبو البقاء. الخامس: أنه حال من الضمير المستكنِّ في «خالدين» إذا قلنا إنه جمع نازل، قاله الفارسي في «التذكرة» . السادس وهو قول الفراء: نصبه على التفسير أي: التمييز، كما تقول: «هو لك هبةً أو صدقة» ، وهذا هو القول بكونه حالاً.

Dördüncüsü: Şayet «نُزُلاً» ifadesinin meful anlamında bir mastar olduğu söylenirse «فيها» içindeki zamirden hâl olmasıdır, yani: “Konaklatılmış olarak”; bunu Ebu'l-Bekâ nakletmiştir. Beşincisi: Şayet «نازل» kelimesinin çoğulu olduğunu söylersek «خالدين» içindeki müstetir (gizli) zamirden hâl olmasıdır; bunu Fârisî «et-Tezkire» adlı eserinde söylemiştir. Altıncısı ise Ferrâ'nın görüşü olup tefsir yani temyiz olarak mansub olmasıdır; tıpkı “Bu sana bir hibe veya sadakadır” demen gibidir ki bu da onun hâl olduğunu söyleyen görüştür.

والجهورُ على ضم الزاي. وقرأ الحسن والأعمش/ والنخعي بسكونها وهي لغة، وعليها البيت المتقدم، وقد تقدم لك أن مثل هذا يكون فيه المسكَّنُ مخففاً من المثقل أو بالعكس، والحق: الأول.

Cumhur zâ harfinin zammesiyle [nüzülen] okumuştur. Hasan, A'meş ve Nehaî ise zâ'nın sükûnuyla [nüzlen] okumuşlardır; bu bir lehçedir ve geçen beyit de buna göredir. Sana daha önce geçmişti ki böylesi durumlarda sakin kılınan kelime şeddeli/harekeliden hafifletilmiş olabilir veya aksi de geçerlidir; doğru olan ise birincisidir.

قوله: {مِّنْ عِندِ الله} فيه ثلاثة أوجه، لأنك إنْ جَعَلْتَ «نُزُلاً» مصدراً كان الظرف صفةً له، فيتعلق بمحذوف أي: نزلاً كائناً من عند الله على سبيل التكريم، وإنْ جَعَلْتَه جمعاً كان في الظرفِ وجهان، أحدهما: جَعْلُه حالاً من الضمير المحذوف تقديره: نُزُلاً إياها. والثاني: أنه خبر محذوف أي: ذلك من عند الله، نقل ذلك أبو البقاء.

{مِّنْ عِندِ الله} “Allah katından” sözünde üç vecih vardır: Çünkü sen «نُزُلاً» lafzını mastar kılarsan zarf onun sıfatı olur ve mahzuf bir kelimeye müteallik olur; yani ikram yoluyla “Allah katından olan bir konaklık”. Şayet onu çoğul kılarsan zarfta iki vecih olur: Birincisi: Mahzuf zamirden hâl kılınmasıdır, takdiri: “O cennetlerde konaklayanlar olarak”. İkincisi: Mahzuf bir haber olmasıdır, yani: “Bu, Allah katındandır”; bunu Ebu'l-Bekâ nakletmiştir.

قوله: {وَمَا عِندَ الله خَيْرٌ} : «ما» موصولةٌ، وموضعُها رفعٌ بالابتداء، والخبر: «خَيْر» ، و «للأبرار» صفة ل «خير» ، فهو في محلِّ رفع، ويتعلَّقُ بمحذوف. وظاهرُ عبارة الشيخ أنه متعلق بنفس «خير» فإنه قال: «وللأبرار» متعلق «بخير» . وأجاز بعضهم أن يكون «للأبرار» هو الخبرَ، و «خيرٌ» خبر ثان. قال أبو البقاء: «والثاني أي الوجه الثاني أن يكون الخبر» للأبرار «، والنية به التقديم، أي: والذي عند الله مستقر للأبرار، و» خير «على هذا خبرٌ ثان» ، وفي ادِّعاء التقديم والتأخير نظرٌ؛ لأنَّ الأصل في الأخبار أن تكونَ بالاسمِ الصريح، فإذا اجتمع خبرٌ مفردٌ صريحٌ وخبرٌ مؤول به بُدِىء بالصريحِ من غيرِ عكسٍ، كالصفة، فإذا وقعا في الآيةِ على الترتيبِ المذكورِ فكيف يُدَّعى فيهما التقديمُ والتأخير؟ .

{وَمَا عِندَ الله خَيْرٌ} “Allah katında olan ise daha hayırlıdır” sözüne gelince: «ما» mevsûledir, konumu ibtida ile ref'tir; haber ise «خَيْر» kelimesidir. «للأبرار» “hayırlı kimseler için” ifadesi «خير» kelimesinin sıfatıdır; dolayısıyla ref' mahallindedir ve mahzufa mütealliktir. Şeyh'in [Ebu Hayyân] ifadesinin zahiri, onun bizzat «خير» kelimesine müteallik olmasıdır; nitekim şöyle demiştir: «“Ve ebrâr için” ifadesi “hayırlıdır”a mütealliktir.» Bazıları «للأبرار» ifadesinin haber, «خيرٌ» kelimesinin ise ikinci haber olmasını caiz görmüştür. Ebu'l-Bekâ şöyle demiştir: «İkinci vecih, haberin “ebrâr içindir” olması ve aslen takdim edilmiş niyetinde bulunmasıdır; yani: “Allah katında olan şey ebrâr için yerleşmiştir”; “hayırlıdır” ise buna göre ikinci haberdir.» Takdim ve tehir iddiasında bulunmakta ise tereddüt vardır; zira haberlerde asıl olan sarih isimle olmasıdır. Müfred sarih bir haber ile onunla tevil edilen bir haber bir araya geldiğinde aksine gidilmeksizin sarih olanla başlanır; nitekim sıfatta da böyledir. Ayette zikredilen tertip üzere geldiklerine göre onlar hakkında nasıl takdim ve tehir iddia edilebilir?

ونقل أبو البقاء عن بعضِهم أنه جَعَل «للأبرار» حالاً من الضمير في الظرف، و «خير» خبر المبتدأ، قال: «وهذا بعيدٌ، لأنَّ فيه الفصلَ بين المبتدأ وخبره بحالٍ هي لغيره، والفصلَ بين الحال وصاحبها بخبر المبتدأ، وذلك لا يَجُوز في الاختيار.

Ebu'l-Bekâ bazılarından, «للأبرار» ifadesini zarftaki zamirden hâl, «خير» kelimesini de mübtedanın haberi kıldıklarını nakletmiş ve şöyle demiştir: «Bu uzaktır; zira bunda mübteda ile haberi arasını başkasına ait bir hâl ile ayırmak ve hâl ile sahibi arasını mübtedanın haberiyle ayırmak vardır; bu ise ihtiyârî (düzgün) kelamda caiz değildir.»

وقال الشيخ:» وقيل: فيه تقديمٌ وتأخيرٌ، أي: الذي عند الله للأبرارِ خيرٌ، قال: «وهذا ذهولٌ عن قاعدِة العربية: من أنَّ المجرورَ إذ ذاك يتعلق بما تعلَّق به الظرفُ الواقعُ صلةً للموصول، فيكون المجرور داخلاً في حيز الصلة، ولا يُخْبر عن الموصول إلا بعد استيفائه صلته ومتعلقاتها» .

Şeyh şöyle demiştir: «Bunda takdim ve tehir olduğu da söylenmiştir; yani: “Allah katında olan şey ebrâr için hayırlıdır”.» Ve eklemiştir: «Bu, Arapça kuralından gaflet etmektir: Zira mecrur olan ifade o vakit mevsûlün sılası konumundaki zarfın müteallik olduğu şeye bağlanır; böylece mecrur ifade sılanın alanına dahil olur. Mevsûlden ise ancak sılasını ve müteallaklarını tamamladıktan sonra haber verilir.»

فإنْ عنى الشيخُ بالتقديمِ والتأخيرِ هذا الوجهَ أعني جَعْلَ «للأبرار» حالاً من الضمير

Eğer Şeyh takdim ve tehir ile bu vechi, yani «للأبرار» ifadesini zamirden hâl kılmayı kastetmişse

في الظرف فصحيحٌ، لأنَّ العاملَ في الحال حينئذ الاستقرارُ الذي هو عاملٌ في الظرفِ الواقعِ صلةً، فيلزَمُ ما قاله، وإنْ عنى به الوجهَ الأول أعني جَعْلَ «للأبرار» خبراً، والنيةُ به التقديمُ، وب «خير» التأخيرُ كما ذكر أبو البقاء فلا يَلْزَم ما قال، لأنَّ «للأبرار» حينئذٍ يتعلَّقُ بمحذوفٍ آخر غيرِ الذي تعلَّق به الظرف.

zarftaki [zamirden kastediyorsa] bu doğrudur; çünkü o takdirde hâlde amel eden, sıla konumundaki zarfta amel eden istikrâr (sabit olma) manasıdır; dolayısıyla söylediği şey lazım gelir. Yok eğer bununla birinci vechi, yani Ebu'l-Bekâ'nın zikrettiği gibi «للأبرار» ifadesini haber kılıp niyetinin takdim, «خير» kelimesinin de tehir olduğunu kastetmişse, söylediği şey lazım gelmez; çünkü «للأبرار» o takdirde zarfın müteallik olduğundan başka mahzuf bir şeye müteallik olur.

و «خير» هنا يجوز أن تكون للتفضيل وأن لا تكون فإنْ كانت للتفضيل كان المعنى: وما عند الله خيرٌ للأبرار مِمَّا لهم في الدنيا، ويحتمل: خير لهم مما يَتَقَلَّب فيه الكفارُ من المتاعِ القليلِ الزائلِ.

Buradaki «خير» lafzının tafdîl (üstünlük) için olması da olmaması da caizdir. Eğer tafdîl için ise anlam şöyledir: “Allah katında olan şey, ebrâr için dünyada sahip oldukları şeylerden daha hayırlıdır.” Şöyle olması da muhtemeldir: “Kâfirlerin içinde dönüp dolaştıkları az ve geçici dünyalıktan onlar için daha hayırlıdır.”

قوله تعالى: {لَمَن يُؤْمِنُ} : اللام لام الابتداء دَخَلَتْ على اسم «إنَّ» لتأخُّره عنها. و {مِنْ أَهْلِ} خبرٌ مقدم، و «مَنْ» يجوزُ أن تكونَ موصولةً، وهو الأظهرُ، وموصوفةً أي: لقوماً، و «يؤمِنْ» صلةٌ على الأول فلا محلَّ له، وصفةٌ على الثاني فمحلُّه النصب وأتَى هنا بالصلةِ مستقبلةً وإن كان ذلك قد مضى، دلالةً على الاستمرارِ والديمومة.

Yüce Allah'ın: {لَمَن يُؤْمِنُ} “elbette iman eden kimseler vardır” buyruğundaki lâm, «إنَّ»nin isminin tehir edilmesi sebebiyle onun başına dahil olan ibtida lâmıdır. {مِنْ أَهْلِ} “[Kitap] ehlinden” öne geçmiş haberdir. «مَنْ» lafzının mevsûle olması caizdir ki en zahir olanı budur; mevsûfe (sıfatlanan nekre) olması da caizdir, yani: “Elbette bir topluluk vardır”. «يؤمِنْ» fiili birinciye göre sıladır, iraptan mahalli yoktur; ikinciye göre ise sıfattır, dolayısıyla mahalli nasbdır. Her ne kadar bu durum geçmişte gerçekleşmiş olsa da devamlılık ve sürekliliğe delalet etmesi için burada sıla muzari (gelecek/şimdiki zaman) olarak getirilmiştir.

قوله: {خَاشِعِينَ} فيه أربعةُ أوجه، أحدها: أنه حالٌ من الضمير في «يؤمنُ» ، وجَمَعَه حَمْلاً على معنى «مَنْ» كما جَمَع في قوله: «إليهم» ، وبدأ بالحمل على اللفظ في «يُؤمِنُ» على الحمل على المعنى لأنه الأَوْلى. الثاني: أنه حالٌ من الضمير في «إليهم» ، فالعامل فيه «أنزل» . الثالث: أنه حالٌ من الضمير في «يَشْترون» ، وتقديمُ ما في حَيِّز «لا» عليها جائزٌ على الصحيح، وتقدَّم شيء من ذلك في الفاتحة. الرابع: أنه صفةٌ ل «مَنْ» إذ قيل بأنها نكرةٌ موصوفةٌ، وأمَّا الأوجهُ فجائزةٌ سواءً كانت موصولةً أو نكرةً موصوفة.

{خَاشِعِينَ} “saygıyla boyun eğerek” sözünde dört vecih vardır: Birincisi: «يؤمنُ» içindeki zamirden hâl olmasıdır; tıpkı «إليهم» sözünde çoğul yaptığı gibi «مَنْ» lafzının anlamına hamletmek suretiyle çoğul yapmıştır. «يُؤمِنُ» fiilinde lafza hamli manaya hamlin önüne alarak başlamıştır; çünkü evlâ olan budur. İkincisi: «إليهم» içindeki zamirden hâl olmasıdır; bu durumda onda amel eden «أنزل» fiilidir. Üçüncüsü: «يَشْترون» fiilindeki zamirden hâl olmasıdır; «لا» edatının tasarruf alanındaki bir ögenin onun önüne geçmesi sahih görüşe göre caizdir, Fâtiha'da buna dair bir açıklama geçmişti. Dördüncüsü: Şayet nekre-i mevsûfe olduğu söylenirse «مَنْ» lafzının sıfatı olmasıdır. Diğer vecihler ise gerek mevsûle gerek nekre-i mevsûfe olsun caizdir.

قوله: «لله» فيه وجهان، أحدُهما: أنه متعلقٌ ب «خاشعين» أي لأجلِ

«لله» “Allah için” sözünde iki vecih vardır: Birincisi: «خاشعين» kelimesine müteallik olmasıdır, yani: “Allah uğruna,

الله. والثاني: أن يتعلَّقَ ب «لا يَشْتُرون» ذكره أبو البقاء، قال: «وهو في نيةِ التأخير، أي: لا يشترون بآيات الله ثمناً قليلاً لأجل الله» .

Allah için.” İkincisi: «لا يَشْتُرون» fiiline müteallik olmasıdır; bunu Ebu'l-Bekâ zikretmiş ve şöyle demiştir: «O, tehir niyetindedir; yani: Allah uğruna Allah'ın ayetlerini az bir pahaya satmazlar.»

قوله: {لاَ يَشْتَرُونَ} كقولِه: «خاشعين» إلا في الوجه الثالث لتعذُّرِه، ونزيد عليه وجهاً آخرَ: وهو أن يكونَ حالاً من الضمير المستكنِّ في «خاشعين» أي: غيرَ مشترين. وتقدَّم معنى الخشوع والاشتراء وما قيل فيه وفي الباء في البقرة.

{لاَ يَشْتَرُونَ} “satmazlar” sözü, imkânsızlığından ötürü üçüncü vecih hariç «خاشعين» sözü gibidir. Buna bir vecih daha ekleriz: O da «خاشعين» kelimesinde müstetir olan zamirden hâl olmasıdır; yani: “Satmayan kimseler olarak”. Huşû ve satın almanın anlamı ile buna ve bâ harfine dair söylenenler daha önce Bakara suresinde geçmişti.

قوله: {أولائك لَهُمْ أَجْرُهُمْ} «أولئك» مبتدأ. وأمَّا {لَهُمْ أَجْرُهُمْ} ففيه ثلاثة أوجه، أحدها: أن يكون «لهم» خبراًً مقدماً، و «أجرهم» مبتدأ مؤخرٌ، والجملةُ خبر الأول، وعلى هذا فالظرف فيه وجهان، أحدُهما: أنه متعلقٌ ب «أجرهم» ، والثاني: أنه حالٌ من الضمير في «لهم» وهو ضميرُ الأجرِ لأنه واقعٌ خبراً.

{أولائك لَهُمْ أَجْرُهُمْ} “İşte onların ecirleri kendilerinindir” sözüne gelince: «أولائك» mübtedadır. {لَهُمْ أَجْرُهُمْ} ifadesinde ise üç vecih vardır: Birincisi: «لهم» ifadesinin mukaddem haber, «أجرهم» kelimesinin muahhar mübteda olması ve cümlenin birincinin haberi olmasıdır. Buna göre [“Rableri katında” şeklindeki] zarfta iki vecih vardır: Birincisi: «أجرهم» kelimesine müteallik olmasıdır. İkincisi: Haber konumunda olduğu için ecir zamiri olan «لهم» içindeki zamirden hâl olmasıdır.

الوجه الثاني: أن يرتفعَ «أجرُهم» بالجارِّ قبله، وفي الظرف الوجهان، إلاَّ أنَّ الحالَ من «أجرهم» الظاهرُ، لأنَّ «لهم» لا ضميرَ فيه حينئذٍ. الثالث: أنَّ الظرفَ هو خبرُ «أجرهم» و «لهم» متعلق بما تعلَّقَ به هذا الظرفُ من الثبوتِ والاستقرار. ومن هنا إلى آخر السورة تقدَّم إعراب نظائره.

İkinci vecih: «أجرُهم» kelimesinin kendisinden önceki harf-i cerli ifade ile merfû olmasıdır; zarfta iki vecih geçerlidir, ancak hâl zahir olan «أجرهم» kelimesindendir; çünkü o takdirde «لهم» ifadesinde zamir bulunmaz. Üçüncüsü: Zarfın «أجرهم» kelimesinin haberi olması, «لهم» ifadesinin ise bu zarfın müteallik olduğu sübût ve istikrar manasına müteallik olmasıdır. Buradan surenin sonuna kadar olan kısmın benzerlerinin irabı daha önce geçmişti.