وقرأ عبد الله» لَتُبَيِّنُونه «من غير توكيد. قال ابن عطية:» وقد لا تلزم هذه النونُ لامَ التوكيد، قال سيبويه «انتهى. والمعروف من مذهب البصريين لزومُهما معاً، والكوفيون يجيزون تعاقبهما في سَعة الكلام، وأنشدوا:
Abdullah [b. Mes'ûd] tekit olmaksızın «لَتُبَيِّنُونه» şeklinde okumuştur. İbn Atıyye şöyle demiştir: «Bazen bu nûn tekit lâmına bitişmeyebilir, Sîbeveyhi böyle demiştir.» [İbn Atıyye'nin sözü] bitti. Basralıların mezhebinden bilinen ise her ikisinin birden bulunmasının lüzumudur; Kûfeliler ise kelamın genişliğinde bunların birbirinin yerine geçmesini caiz görürler ve şu beyti delil getirirler:
١٥٠٦ - وعَيْشِك يا سلمى لأُوقِنُ أنني ... لِما شِئْتِ مُسْتَحْلٍ ولو أنَّه القتلُ
1506 - Hayatın hakkı için ey Selma, kesinlikle biliyorum ki ben ... dilediğin şeye razıyım, ölüm olsa bile.
وقال آخر:
Bir diğeri de şöyle demiştir:
١٥٠٧ - يميناً لأَبْغَضُ كلَّ امرىءٍ ... يُزَخْرِفُ قولاً ولا يفعلُ
1507 - Yemin olsun ki, sözü süsleyip de ... yapmayan her kişiye kesinlikle buğzederim.
فأتى باللامِ وحدها، وقد تقدَّم هذا مرةً أخرى بأشبع من هذا الكلام.
[Şair burada tekit nûnu olmaksızın] sadece lâm ile getirmiştir. Bu mesele daha önce bundan daha doyurucu bir açıklama ile geçmişti.
وقرأ ابن عباس:» ميثاقَ النبيين «. والضميرِ في قوله:» فنبذوه «يعود على الناس المبيَّن لهم، لاستحالةِ عوْدِه على النبيين، وكان قد تقدَّم لك في قوله تعالى: {وَإِذْ أَخَذَ الله مِيثَاقَ النبيين لَمَآ آتَيْتُكُم} [آل عمران: ٨١] أنه في أحد الأوجه على
İbn Abbas «ميثاقَ النبيين» şeklinde okumuştur. «فنبذوه» buyruğundaki zamir, kendilerine açıklama yapılan insanlara döner; çünkü peygamberlere dönmesi imkânsızdır. Cenâb-ı Hakk'ın: {وَإِذْ أَخَذَ الله مِيثَاقَ النبيين لَمَآ آتَيْتُكُم} “Hani Allah peygamberlerin kesin sözünü almıştı: 'Andolsun ki size verdiğim...'” [Âl-i İmrân: 81] buyruğunda, vecihlerden birine göre
حذف مضاف، أي: أولاد النبيين، فلا بُعْدَ في تقديرِه هنا، أعني قراءة ابن عباس.
bir muzâfın hazfi üzere yani 'peygamberlerin evlatları' takdirinde olduğu sana geçmişti; dolayısıyla burada da yani İbn Abbas'ın kıraatinde bu takdirin yapılması uzak değildir.
قوله تعالى: {لاَ تَحْسَبَنَّ الذين يَفْرَحُونَ} : قرأ ابن كثير وأبو عمرو: «لاتَحْسَبَنَّ فلا يَحْسَبُنَّهم» بالياءِ فيهما ورفع باء «يَحْسَبُنَّهم» . وقرأ الكوفيون بتاء الخطاب وفتحِ الباء فيهما معاً، ونافع وابن عامر بياءِ الغَيْبة في الأولِ، وبالخطاب في الثاني، وفتح الباءِ فيهما. وقرىء شاذاً بتاءِ الخطابِ وضَمِّ الباء فيهما معاً. [وقُرىء فيه أيضاً بياء الغيبة فيهما وفتح الباء فيهما أيضاً، فهذه خمس قراءات] .
Allah Teâlâ'nın: {لاَ تَحْسَبَنَّ الذين يَفْرَحُونَ} “O sevinenleri sakın sanma” buyruğu: İbn Kesîr ve Ebû Amr her iki fiilde de yâ ile ve «يَحْسَبُنَّهم» kelimesinin bâ'sının ref'i ile «لاتَحْسَبَنَّ فلا يَحْسَبُنَّهم» şeklinde okumuşlardır. Kûfeliler her ikisinde de muhatap tâ'sı ve bâ harfinin fethasıyla okumuşlardır. Nâfi' ve İbn Âmir birincisinde gaip yâ'sı, ikincisinde muhatap [tâ'sı] ve her ikisinde bâ'nın fethasıyla okumuşlardır. Şâzz olarak her ikisinde muhatap tâ'sı ve bâ harfinin zammesiyle de okunmuştur. [Yine her ikisinde gaip yâ'sı ve bâ'nın fethasıyla da okunmuştur; böylece bunlar beş kıraat olur].
فأمَّا قراءةُ ابن كثير وأبي عمرو ففيها خمسة أوجه، وذلك أنه لا يخلو: إمَّا أَنْ يُجْعَلَ الفعلُ الأولُ مسنداً إلى ضميرِ غائبٍ أو إلى الموصولِ، فإنْ جَعَلْناه مسنداً إلى ضميرِ غائب: إمَّا الرسولِ ﵇ أو غيرِه ففي المسألة وجهان، أحدُهما: أنَّ/ «الذين» مفعولٌ أولُ، والثاني محذوفٌ لدلالةِ المفعولِ الثاني للفعلِ الذي بعده عليه وهو «بمفازة» ، والتقدير: لا يَحْسَبَنَّ الرسول أو حاسبٌ الذين يفرحون بمفازة، فلا يَحْسَبُنَّهم بمفازة، فأسند الفعلَ الثاني لضميرِ «الذين» ، ومفعولاه: الضميرُ المنصوبُ و «بمفازةٍ» .
İbn Kesîr ve Ebû Amr'ın kıraatine gelince, bunda beş vecih vardır; çünkü birinci fiilin ya gaip bir zamire ya da ism-i mevsule isnad edilmesi durumundan hâli değildir. Şayet birinci fiili gaip bir zamire -yani Peygamber aleyhisselâm'a veya başkasına- isnad edersek meselede iki vecih vardır. Birincisi: «الذين» birinci mef'ûldür; ikincisi ise kendisinden sonraki fiilin ikinci mef'ûlü olan «بمفازة» ibaresinin ona delalet etmesi sebebiyle mahzuftur. Takdiri şöyledir: 'Resul veya herhangi bir hesap eden kimse, o sevinenleri bir kurtuluş içinde sanmasın, onlar da kendilerini bir kurtuluş içinde sanmasınlar.' Böylece ikinci fiili «الذين» kelimesinin zamirine isnad etmiştir; onun iki mef'ûlü ise mansub zamir ile «بمفازةٍ» ibaresidir.
الوجه الثاني: أنَّ «الذين» مفعولٌ أولُ أيضاً، ومفعولهُ الثاني هو «بمفازة» الملفوظِ به بعد الفعل الثاني، ومفعول الفعل الثاني محذوفٌ لدلالةِ مفعولِ الأولِ عليه، والتقديرُ: لا يَحْسَبَنَّ الرسول الذين يفرحون بمفازةٍ فلا يَحْسَبُنَّهم كذلك، والعمل كما تقدم. وهذا بعيدٌ جداً للفصل بين المفعول الثاني للفعل
İkinci vecih: «الذين» kelimesi yine birinci mef'ûldür; ikinci mef'ûlü ise ikinci fiilden sonra telaffuz edilen «بمفازة» ibaresidir. İkinci fiilin mef'ûlü ise birincinin mef'ûlünün ona delalet etmesi sebebiyle mahzuftur. Takdiri: 'Resul o sevinenleri bir kurtuluş içinde sanmasın, onlar da kendilerini öyle sanmasınlar' şeklindedir; amel de daha önce geçtiği gibidir. Ancak bu, birinci fiilin ikinci mef'ûlü arasını
الأول بكلامٍ طويل من غير حاجةٍ. والفاءُ على هذين الوجهين عاطفةٌ، والسببية فيها ظاهرة.
ihtiyaç olmaksızın uzun bir kelam ile ayırmaktan dolayı son derece uzaktır. Fâ harfi bu iki veche göre âtıfedir ve ondaki sebebiyet manası açıktır.
وإن جعلناه مسنداً إلى الموصولِ ففيه ثلاثة أوجه، أولها: أَنَّ الفعل الأول حُذِف مفعولاه اختصاراً لدلالة مفعولي الفعل الثاني عليهما تقديره: لا يَحْسَبَنَّ الفارحون أنفسَهم فائزين فلا يَحْسَبُنَّهم فائزين كقول الآخر:
Şayet [birinci fiili] ism-i mevsule isnad edersek, bunda üç vecih vardır. Birincisi: İkinci fiilin iki mef'ûlünün delalet etmesi sebebiyle birinci fiilin iki mef'ûlü ihtisar amacıyla hazfedilmiştir; takdiri şöyledir: 'O sevinenler kendilerini kurtulmuş sanmasınlar, onlar kendilerini kurtulmuş sanmasınlar.' Nitekim bir diğer [şairin] şu sözü gibidir:
١٥٠٨ - بأيَّ كتابٍ أم بأيةِ سُنَّةٍ ... ترى حُبَّهم عاراً علي وتَحْسَبُ
1508 - Hangi kitap yahut hangi sünnetle ... onlara olan sevgimi bana bir ayıp görüyor ve sanıyorsun?
أي: وتَحْسَبُ حُبَّهم عاراً، فحَذَف مفعولي الفعل الثاني لدلالة مفعولي الأول عليهما، وهو عكسُ الآية الكريمة حيث حُذِف فيها من الفعل الأول.
Yani 'onların sevgisini bir ayıp sanıyorsun' demektir; birinci fiilin iki mef'ûlü delalet ettiği için ikinci fiilin iki mef'ûlünü hazfetmiştir. Bu ise, birinci fiilden hazif yapılan kerim ayetin aksinedir.
الوجه الثاني: أنَّ الفعلَ الأول لم يَحْتَجْ إلى مفعولين هنا. قال أبو علي: «يَحْسَبَنَّ» لم يقع على شيء، و «الذين» رفع به، وقد تجيء هذه الأفعالُ لغواً في حكم الجمل المفيدة كقوله:
İkinci vecih: Birinci fiil burada iki mef'ûle ihtiyaç duymamıştır. Ebû Ali [el-Fârisî] şöyle demiştir: «'يَحْسَبَنَّ' hiçbir şeye taalluk etmemiştir, 'الذين' ise onunla ref' edilmiştir; bu tür fiiller bazen faydalı cümleler hükmünde lağiv (amelsiz) olarak gelebilir.» Nitekim şairin şu sözü gibidir:
١٥٠٩ - وما خِلْتُ أَبْقَى بيننا من مودةٍ ... عِراضُ المَذَاكي المُسْنِفِاتِ القلائِصا
1509 - Ve zannetmiyorum ki aramızda bir sevgi bıraksın ... o hızlı koşan dişi develerin dizilişi.
وقال الخليل: «العربُ تقول: ما رأيتُ يقول ذلك إلا زيدٌ، وما ظننته يقول ذلك إلا عمرو» يعني أبو علي: أنها في هذه الأماكنِ ملغاة لا مفعولَ لها.
Halîl [b. Ahmed] şöyle demiştir: «Araplar: 'Bunu Zeyd'den başkasının söylediğini görmedim ve bunu Amr'dan başkasının söylediğini zannetmedim' derler.» Ebû Ali bununla; bu fiillerin bu tür yerlerde mülğâ (amelsiz) olduğunu, mef'ûllerinin bulunmadığını kastetmektedir.
الثالث: أن يكونَ المفعولُ الأول محذوفاً. الثاني هو نفس «بمفازة» ويكون «فلا يَحْسَبُنَّهم» تأكيداً للفعل الأول. وهذا رأي الزمخشري، فإنه قال بعد ما حكى هذه القراءة: «على أنَّ الفعلَ اللذين يفرحون، والمفعولُ الأولُ محذوفٌ على معنى:» لا يَحْسَبَنَّهم الذين يفرحون بمفازةٍ «بمعنى: لا يَحْسَبَنَّ أنفسَهم الذين يفرحون فائزين، و» فلا يَحْسَبُنَّهم «تأكيد انتهى.
Üçüncüsü: Birinci mef'ûlün mahzuf olmasıdır. İkincisi ise «بمفازة» ibaresinin kendisidir; «فلا يَحْسَبُنَّهم» ise birinci fiilin tekidi olur. Bu, Zemahşerî'nin görüşüdür. Nitekim o, bu kıraati aktardıktan sonra şöyle demiştir: «Fiilin faillere, yani sevinenlere isnad edilmesi, birinci mef'ûlün de 'O sevinenler onları bir kurtuluş içinde sanmasın' manasında mahzuf olması üzere; yani 'O sevinenler kendilerini kurtulmuş sanmasınlar' demektir; 'فلا يَحْسَبُنَّهم' ise tekittir.» [Zemahşerî'nin sözü] bitti.
قال الشيخ: «وتقدَّم لنا الردُّ على الزمخشري في تقديره:» لا يَحْسَبَنَّهم الذين «في قوله: {لاَ يَحْسَبَنَّ الذين كَفَرُواْ أَنَّمَا نُمْلِي} [آل عمران: ١٧٨] وأن هذا التقدير لا يَصِحُّ» . قلت: قد تقدم ذلك والجواب عنه بكلام طويل، لكن ليس هو في قوله: {لاَ يَحْسَبَنَّ الذين كَفَرُواْ أَنَّمَا نُمْلِي} بل في قوله: {وَلاَ تَحْسَبَنَّ الذين قُتِلُواْ فِي سَبِيلِ الله} [آل عمران: ١٦٩] في قراءةِ مَنْ قرأه بياء الغيبة، فهناك ردَّ عليه بما قال، وقد أَجَبْتُ عنه والحمد لله، وإنما نَبَّهْتُ على الموضع لئلا يُطْلَبَ هذا البحثُ من المكان الذي ذكره فلم يوجد.
Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Cenâb-ı Hakk'ın: {لاَ يَحْسَبَنَّ الذين كَفَرُواْ أَنَّمَا نُمْلِي} [Âl-i İmrân: 178] buyruğunda Zemahşerî'nin 'لا يَحْسَبَنَّهم الذين' şeklindeki takdirine ve bu takdirin sahih olmadığına dair reddiyemiz daha önce geçmişti.» Derim ki: Bu mesele ve ona verilen uzun cevap daha önce geçti; ancak o, {لاَ يَحْسَبَنَّ الذين كَفَرُواْ أَنَّمَا نُمْلِي} “O inkâr edenler sakın sanmasınlar ki kendilerine mühlet vermemiz...” buyruğunda değil, bilakis onu gaip yâ'sı ile okuyanın kıraatinde Cenâb-ı Hakk'ın: {وَلاَ تَكْتُمُونَهُ} {وَلاَ تَحْسَبَنَّ الذين قُتِلُواْ فِي سَبِيلِ الله} “Allah yolunda öldürülenleri sakın ölüler sanma” [Âl-i İmrân: 169] buyruğundadır; orada onun söylediğine reddiye yapılmış, ben de hamdolsun buna cevap vermiştim. Bu yere dikkat çekmemin sebebi ise, bu araştırmanın onun zikrettiği yerde aranıp da bulunamaması endişesidir.
ويجوز أن يقال في تقرير هذا الوجه الثالث: إنه حَذَف من أحد الفعلين ما أثبتَ نظيرَه في الآخر، وذلك أن «بمفازة» مفعولٌ ثان للفعل الأول حُذِفَتْ من الفعل الثاني، و «هم» في: «فلا يَحْسَبُنَّهم» مفعولٌ أول للفعل الثاني، وهو محذوفٌ من الأول. وإذا عَرَفْتَ ذلك فالفعل الثاني على هذه الأوجه الثلاثة تأكيدٌ للأول.
Bu üçüncü vechin takririnde şöyle denilmesi de caizdir: İki fiilden birinde, diğerinde sabit olanın benzerini hazfetmiştir; şöyle ki, «بمفازة» ibaresi birinci fiilin ikinci mef'ûlüdür ve ikinci fiilden hazfedilmiştir; «فلا يَحْسَبُنَّهم» ibaresindeki «هم» zamiri ise ikinci fiilin birinci mef'ûlüdür ve birinci fiilden hazfedilmiştir. Bunu bildiğinde, bu üç veche göre ikinci fiil birincinin tekidi olur.
وقال مكي: «إن الفعل الثاني بدلٌ من الأول» ، وتسمية مثلِ هذا بدلاً
Mekkî: «İkinci fiil birinciden bedeldir» demiştir; fakat bunun gibi bir şeye bedel ismini vermek
فيه نظر لا يخفى، وكأنه يريد أنَّه في حكم المكرِر، فهو يرجع إلى معنى التأكيد، ولذلك قال بعضُهم: «والثاني معادٌ على طريق البدل مشوباً بمعنى التأكيد» وعلى هذين القولينِ أعني كونَه توكيداً أو بدلاً فالفاءُ زائدةٌ ليسَتْ عاطفةً ولا جواباً.
gizli olmayan bir tenkide açıktır. O, sanki bunun tekrarlanan hükmünde olduğunu kastetmektedir ki bu da tekit manasına döner. Bu sebeple bazısı: «İkincisi, tekit manasıyla karışık olarak bedel yoluyla iade edilmiştir» demiştir. Bu iki görüşe göre -yani tekit veya bedel olması durumunda- fâ harfi zâidedir; ne âtıfedir ne de cevaptır.
وقوله: «فَلاَ يَحْسَبُنَّهُمْ» أصله: يَحْسَبُونَنَّهم بنونين، الأولى نون الرفع والثانية للتأكيد، وتصريفُه لا يَخْفى من القواعد المتقدمة. وتعدَّى هنا فعلُ المضمرِ المنفصلِ إلى ضميرِه المتصل، وهو خاصٌّ بباب الظن وب «عَدِمَ وفَقَد دونَ سائر الأفعالِ لو قلت:» أكرمتُني «أي:» أكرمت أنا نفسي «لم يَجُزْ، وموضعُ تقريرِه غير هذا.
Cenâb-ı Hakk'ın: «فَلاَ يَحْسَبُنَّهُمْ» buyruğunun aslı: iki nûn ile «يَحْسَبُونَنَّهم» şeklindedir; birincisi irab (ref') nûnu, ikincisi ise tekit içindir. Bunun sarfı geçen kaidelerden gizli değildir. Burada munfasıl zamirin fiili, kendi muttasıl zamirine teaddi etmiştir (geçişli olmuştur); bu durum zan bâbına ve diğer fiiller hariç «عَدِمَ» ve «فَقَدَ» fiillerine mahsustur. Şayet 'أكرمتُني' yani 'Ben kendime ikram ettim' dersen caiz olmaz; bunun tahkik yeri burası değildir.
وأما قراءة الكوفيين فالفعلان فيها مسندان إلى ضمير المخاطب: إمَّا الرسولِ ﵇، أو كلِّ مَنْ يصلح للخطاب، والكلام في المفعولين للفعلين كالكلام فيهما في قراءة أبي عمرو وابن كثير، على قولنا: إن الفعل الأول مسندٌ لضمير غائب. والفعل الثاني تأكيدٌ للأول أو بدلٌ منه، والفاءُ زائدة كما تقدَّم في توجيه قراءة أبي عمرو وابن كثير على قولنا إن الفعلين مسندان للموصول لأن الفاعل فيها واحد. واستدلوا على أن الفاء زائدة بقوله:
Kûfelilerin kıraatine gelince; buradaki iki fiil de muhatap zamirine isnad edilmiştir: Bu da ya Peygamber aleyhisselâm'dır yahut hitaba elverişli olan herkestir. İki fiilin iki mef'ûlü hakkındaki açıklama, birinci fiilin gaip zamirine isnad edildiğini söylememiz durumunda Ebû Amr ve İbn Kesîr'in kıraatindeki açıklama gibidir. İkinci fiil birincinin tekidi veya ondan bedeldir; fâ harfi ise, iki fiilin mevsule isnad edildiğini söylediğimizde Ebû Amr ve İbn Kesîr'in kıraatinin tevcihinde geçtiği üzere zâidedir, çünkü her ikisinde de fail birdir. Fâ harfinin zâide olduğuna şu beyti delil getirmişlerdir:
١٥١٠ - لا تَجْزَعي إنْ مُنْفِساً أهلكتُه ... وإذا هَلَكْتُ فعند ذلك فاجْزَعي
1510 - Değerli bir malı helak edersem feryat etme ... ben helak olduğumda ise işte o zaman feryat et.
ويقول الآخر:
Bir diğeri de şöyle demektedir:
١٥١١ - لَمَّا اتَّقى بيدٍ عظيم جِرْمُها ... فتركْتُ ضاحي كَفِّه يَتَذَبْذَبُ
1511 - Cüssesi büyük bir elle korunduğunda ... ben de onun açıkta kalan el ayasını sallanır halde bıraktım.
أي: تركت. وقولِ الآخر:
Yani 'bıraktım' (terektü) demektir. Bir diğerinin şu sözü de [böyledir]:
١٥١٢ - حتى تَرَكْتُ العائداتِ يَعُدْنَه ... فيقلن: لا يَبْعَدْ وقلت له: ابعَدِ
1512 - Nihayet hasta ziyaretine gelen kadınları onu ziyaret eder bıraktım ... onlar: 'Uzaklaşmasın (ölmesin)' diyorlar, ben ise ona: 'Uzaklaş (geber)' dedim.
إلا أن زيادةَ الفاء ليس رأيَ الجمهور، إنما قال به الأخفش.
Ancak fâ harfinin zâide olması cumhurun görüşü değildir; bunu sadece Ahfeş söylemiştir.
وأمَّا قراءةُ نافع وابن عامر بالغيبة في الأول والخطاب في الثاني فوجْهُها أنهما غايرا بين الفاعلين، والكلام فيها يُؤْخَذُ مِمَّا تقدم، فيؤخذ الكلامُ في الفعل الأول من الكلام على قراءةِ أبي عمرو وابن كثير، وفي الثاني من الكلام على قراءة الكوفيين بما يَليق به، إلا أنه يَمْتنع هنا أن يكونَ الفعلُ الثاني تأكيداً للأول أو بدلاً منه لاختلافِ فاعليهما، فتكون الفاءُ هنا عاطفةً ليس إلا. وقال أبو علي في «الحجة» : «إنَّ الفاء زائدةٌ والثاني بدل من الأول» ، قال: «ليس هذا موضعَ العطفِ لأنَّ الكلامَ لم يتِمَّ، ألا ترى أنَّ المفعول الثاني لم يُذْكَر بعدُ» . وفيه نظر لاختلاف الفعلين باختلاف فاعليهما.
Nâfi' ve İbn Âmir'in birincide gaybet, ikincide hitap ile olan kıraatlerine gelince; bunun vechi iki faili farklı kılmış olmalarıdır. Buradaki açıklama daha önce geçenlerden anlaşılır: Birinci fiil hakkındaki açıklama Ebû Amr ve İbn Kesîr'in kıraati üzerindeki açıklamadan, ikincideki ise Kûfelilerin kıraati üzerindeki açıklamadan uygun düştüğü şekilde alınır. Ancak burada faillerinin farklı olması sebebiyle ikinci fiilin birincinin tekidi veya ondan bedel olması mümtenidir; dolayısıyla fâ harfi burada sadece âtıfe olur. Ebû Ali 'el-Hucce'de şöyle demiştir: «Fâ harfi zâidedir ve ikincisi birinciden bedeldir; burası atıf yeri değildir, çünkü kelam tamamlanmamıştır; görmez misin ki ikinci mef'ûl henüz zikredilmemiştir.» Faillerinin farklılaşmasıyla iki fiilin farklılaşmasından dolayı bu görüşte itiraz edilecek yön vardır.
وأمَّا قراءةُ الخطاب فيهما مع ضَمِّ الباء فيهما فالفعلان مسندان لضميرِ المؤمنين المخاطبين، والكلامُ في المفعولين كالكلامِ فيهما في قراءة الكوفيين.
Her ikisinde de bâ harfinin zammesi ile hitap kıraatine gelince; iki fiil de kendilerine hitap edilen müminlerin zamirine isnad edilmiştir. İki mef'ûl hakkındaki açıklama ise Kûfelilerin kıraatindeki açıklama gibidir.
وأمَّا قراءةُ الغيبة وفتحِ الباء فيهما فالفعلان مسندان إلى ضمير غائب أي: لا يَحْسَبَنَّ الرسولُ أو حاسِبٌ، والكلامُ في المفعولين للفعلين كالكلامِ
Her ikisinde bâ harfinin fethası ve gaybet ile olan kıraate gelince; iki fiil de gaip zamire isnad edilmiştir, yani 'Resul veya herhangi bir hesap eden kimse sanmasın' demektir. İki fiilin mef'ûlleri hakkındaki açıklama,
في القراءة التي قبلها. والثاني من الفعلين تأكيدٌ أو بدلٌ، والفاءُ زائدةٌ على هاتين القراءتين لاتحادِ الفاعل.
bundan önceki kıraatteki açıklama gibidir. İki fiilden ikincisi tekit veya bedeldir; fâ harfi ise failin bir olması sebebiyle bu iki kıraate göre zâidedir.
وقرأ النخعي ومروان بن الحكم: «بما آتَوا» ممدوداً أي: أعطَوا. وقرأ أُبيّ «أُوتوا» مبنياً للمفعول.
Nehaî ve Mervân b. el-Hakem elifi uzatarak «بما آتَوا» şeklinde okumuşlardır, yani 'verdikleri şeyle' demektir. Übeyy ise meçhul sîgasıyla «أُوتوا» (kendilerine verilen şeyle) şeklinde okumuştur.
قوله: {مِّنَ العذاب} فيه وجهان، أحدهما: أنه متعلق بمحذوف على أنه صفة ل «مفازة» أي: بمفازةٍ كائنةٍ من العذاب على جَعْلِنا «مفازة» مكاناً أي: بموضع فوز. قال أبو البقاء «لأنَّ المفازة مكانٌ، والمكانُ لا يعمل» ، يعني فلا يكونُ متعلقاً بها، بل بمحذوف على أنه صفةٌ لها، إلاَّ أنَّ جَعْلَه صفةً مشكلٌ، لأنَّ المفازة لا تتصف بكونِها من العذاب، اللهم إلا أن يُقَدَّر ذلك المحذوفُ الذي يتعلق به الجار شيئاً خاصاً [حتى يصح] المعنى، تقديرُه: بمفازةٍ منجيةٍ من العذاب، وفيه الإِشكالُ المعروفُ وهو أنه لا يُقَدَّر المحذوفُ في مثلِه إلا كوناً مطلقاً.
Cenâb-ı Hakk'ın: {مِّنَ العذاب} “azaptan” buyruğunda iki vecih vardır. Birincisi: «مفازة» kelimesini mekân ismi kıldığımızda -yani kurtuluş yeri manasında- onun sıfatı olarak mahzuf bir kelimeye müteallik olmasıdır; yani 'azaptan kurtaran bir yerde' demektir. Ebu'l-Bekâ şöyle demiştir: «Çünkü mefâze bir mekândır, mekân ismi ise amel etmez.» Yani ona müteallik olmaz, bilakis onun sıfatı olarak mahzuf bir kelimeye müteallik olur. Ne var ki bunu sıfat kılmak müşkildir; çünkü kurtuluş yeri (mefâze) azaptan olmakla nitelenmez; meğerki mananın [sahih olması için] câr-mecrûrun taalluk ettiği o mahzuf şey 'azaptan kurtarıcı bir mefâzede' takdirinde özel bir şey olarak takdir edilsin. Bunda da bilinen şu müşkillik vardır: Bunun gibilerinde mahzuf olan şey ancak mutlak kevn (genel varlık bildiren ifade) olarak takdir edilir.
الوجه الثاني: أنه يتعلَّق/ بنفس «مفازة» على أنها مصدر بمعنى الفوز تقول: «فزت منه» أي: نَجَوْتُ، ولا يَضُرُّ كونُها مؤنثةً بالتاء لأنها مبنيةٌ عليها، وليست الدالَّةَ على التوحيد فهو كقوله:
İkinci vecih: Kurtuluş manasında masdar kabul edilerek bizzat «مفازة» lafzına müteallik olmasıdır; nitekim 'ondan kurtuldum' manasında «فزت منه» dersin. Tâ harfiyle müennes olması buna zarar vermez; çünkü kelime onun üzerine bina edilmiştir, teklik bildiren tâ değildir. Nitekim Cenâb-ı Hakk'ın şu buyruğu gibidir:
١٥١٣ - فلولا رجاءُ النصرِ منك ورهبةٌ ... عقابَك قد كانوا لنا كالمَوارِدِ
1513 - Senden bir zafer umudu ve senin cezalandırmandan duyulan korku olmasaydı... / Onlar bizim için su başları gibi olurlardı.
فأعمل «رهبةٌ» في «عقابَك» وهو مفعول صريح فهذا أَوْلى. وقالَ أبو البقاء: «ويكون التقدير: فلا تَحْسَبَنَّهم فائزين، فالمصدر في موضع اسم الفاعل» انتهى. فإنْ أراد تفسير المعنى فذاك، وإنْ أراد أنه بهذا التقديرِ يَصِحُّ التعلُّقُ فلا حاجةَ إليه، إذ المصدرُ مستقل بذلك لفظاً ومعنى.
Burada «رهبةٌ» lafzını, açık bir mef'ûl olan «عقابَك» üzerinde amel ettirmiştir; dolayısıyla bu [vecih] daha uygundur. Ebu'l-Bekâ şöyle demiştir: «Takdir: 'Onları kurtulucular sanma' şeklinde olur; masdar burada ism-i fâil konumundadır.» [Ebu'l-Bekâ'nın sözü] bitti. Şayet bununla mananın tefsirini kastettiyse mesele yok; fakat eğer bu takdirle taallukun sahih olacağını kastettiyse buna gerek yoktur; zira masdar lafız ve mana bakımından buna müstakil olarak elverişlidir.
قوله تعالى: {الذين يَذْكُرُونَ} : فيه خمسة أوجه، أولها: أنه نعت ل «أُولِي» ، فهو مجرورٌ. وثانِيها: أنه خبرُ مبتدأ محذوف أي: هم الذين. وثالثها: أنه منصوبٌ بإضمار «أعني» ، وهذان الوجهان يُسَمَّيان بالقطع، وقد تقدم ذلك مراراً. الرابع: أنه مبتدأ وخبره محذوف تقديره: يقولون: ربَّنا. قاله أبو البقاء. وخامسها: أنه بدلٌ من «أُولي» ذكره مكي. وأول الوجوه هو الأحسن.
Yüce Allah'ın: {الذين يَذْكُرُونَ} “Onlar ki zikrederler” buyruğunda beş vecih vardır. Birincisi: «أُولِي» lafzının sıfatı olmasıdır, dolayısıyla mecrurdur. İkincisi: Mahzuf bir mübtedanın haberi olmasıdır; yani 'Onlar, o kimselerdir ki...' takdirindedir. Üçüncüsü: «أعني» (kastediyorum) fiilinin gizlenmesiyle mansub olmasıdır; bu iki veche 'kat' (kesme/bağlantıyı koparma) adı verilir ve bu husus defalarca geçmişti. Dördüncüsü: Mübteda olup haberinin mahzuf olmasıdır; takdiri: 'Rabbimiz derler' şeklindedir; bunu Ebu'l-Bekâ söylemiştir. Beşincisi: «أُولي» lafzından bedel olmasıdır; bunu Mekkî zikretmiştir. Bu vecihlerin en güzeli ise birincisidir.
و {قِيَاماً وَقُعُوداً} حالان من فاعل «يَذْكُرون» . و {وعلى جُنُوبِهِمْ} حالٌ أيضاً فيتعلَّقُ بمحذوف، والمعنى: يذكرونه قياماً وقعوداً ومضطجعين، فَعَطَفَ الحالَ المؤولة على الصريحة، عكسَ الآية الأخرى وهي قوله: {دَعَانَا لِجَنبِهِ أَوْ قَاعِداً أَوْ قَآئِماً} [يونس: ١٢] ، حيث عطف الصريحةَ على المؤولة. و «قياماً» و «قعوداً» جمعان ل «قائم» و «قاعد» . وأُجيز أن يكونا مصدرين، وحينئذ يتأوَّلان على معنى ذوي قيام وقعود، ولا حاجةَ إلى هذا.
{قِيَاماً وَقُعُوداً} “ayaktayken ve otururken” [ifadeleri] «يَذْكُرون» fiilinin fâilinden hâldirler. {وعلى جُنُوبِهِمْ} “ve yanları üzerine [yatar]ken” ifadesi de hâldir; dolayısıyla mahzuf bir kelimeye mütealliktir. Mana: 'O'nu ayakta, otururken ve yanları üzerine yatmış olarak zikrederler' şeklindedir. Böylece tevil edilmiş hâli sarih hâle atfetmiştir; bu da sarih hâlin tevil edilmişe atfedildiği diğer ayet olan: {دَعَانَا لِجَنبِهِ أَوْ قَاعِداً أَوْ قَآئِماً} [Yûnus 12] “yanı üzerine, oturarak veya ayakta bize dua eder” buyruğunun aksinedir. «قياماً» ve «قعوداً» lafızları «قائم» ve «قاعد» kelimelerinin çoğuludur. İkisinin masdar olması da caiz görülmüştür; bu durumda 'kıyam ve kuûd sahipleri' manasında tevil edilirler; fakat buna ihtiyaç yoktur.
قوله: {وَيَتَفَكَّرُونَ} فيه وجهان، أظهرُها: أنها عطف على الصلةِ فلا محلَّ لها. والثاني: أنها في محلِّ نصب على الحال عطفاً على «قياماً» أي: يذكرونه متفكرين. فإنْ قيل: هذا مضارعٌ مثبت فكيف دخلت عليه الواوُ؟ فالجوابُ أن هذه واوُ العطف، والممنوعُ إنما هو واو الحال.
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَيَتَفَكَّرُونَ} “ve tefekkür ederler” buyruğunda iki vecih vardır. En zahir olanı: Sıla cümlesine matuf olmasıdır, dolayısıyla iraptan mahalli yoktur. İkincisi: «قياماً» lafzına atıfla hâl konumunda nasb mahallinde olmasıdır; yani 'O'nu tefekkür ederek zikrederler' demektir. Şayet: 'Bu olumlu bir muzari fiildir, üzerine vâv nasıl girmiştir?' denilirse, cevap şudur: Bu atıf vâvıdır; yasak olan ise hâl vâvıdır.
و «خَلْق» فيه وجهان، أحدُهما: أنه مصدرٌ على أصله أي: يتفكرون في صنعة هذه المخلوقات العجيبة، ويكون مصدراً مضافاً لمفعوله. والثاني: أنه بمعنى المفعول أي: في مخلوق السماوات والأرض، وتكون إضافتُه في المعنى إلى الظرف أي: يتفكرون فيما أودع الله هذين الظرفين من الكواكب وغيرِها. وقال أبو البقاء: «وأن يكون بمعنى المخلوق؛ ويكون من إضافةِ الشيءِ إلى ما هو في المعنى» وهذا كلامٌ متهافتٌ إذ لا يُضاف الشيءُ إلى نفسِه، وما أَوْهم ذلك يُؤَوَّل.
«خَلْق» kelimesinde iki vecih vardır: Birincisi: Aslı üzere masdar olmasıdır; yani bu hayret verici mahlukatın yaratılış sanatı üzerinde düşünürler ve mef'ûlüne izafe edilmiş bir masdar olur. İkincisi: Mef'ûl (mahlûk) manasında olmasıdır; yani göklerin ve yerin yaratılmış varlıkları [hakkında düşünürler]. Manaca izafeti ise zarfa yönelik olur; yani Allah'ın bu iki zarfın (gökler ve yerin) içerisine yerleştirdiği yıldızlar ve diğer şeyler hakkında tefekkür ederler. Ebu'l-Bekâ ise: «Mahlûk manasında olması ve bir şeyin manaca kendisi olduğu şeye izafe edilmesi kabilinden olması da caizdir» demiştir; fakat bu tutarsız bir sözdür, çünkü bir şey kendi nefsine izafe edilmez; bunu vehmettiren ifadeler ise tevil edilir.
قوله: «ربَّنا» هذه الجملة في محلِّ نصب بقول محذوف تقديره: يقولون. والجملةُ القولية فيها وجهان، أظهرهما: أنها حال من فاعل «يتفكرون» أي: يتفكرون قائلين: ربنا، وإذا أعربنا «يتفكرون» حالاً كما تقدم فتكونُ الحالان متداخلتين. والوجه الثاني: أنها في محلِّ رفعٍ خبراً ل «الذين» على قولِنا بأنه مبتدأ، كما تقدَّم نَقْلُه عن أبي البقاء.
«ربَّنا» buyruğu: Bu cümle, takdiri 'derler ki' (يقولون) şeklinde olan mahzuf bir kavil ile nasb mahallindedir. Kavil cümlesinde iki vecih vardır: En zahir olanı, «يتفكرون» fiilinin failinden hâl olmasıdır; yani 'Rabbimiz diyerek tefekkür ederler' demektir. Şayet daha önce geçtiği üzere «يتفكرون» fiilini hâl olarak iraplandırırsak iki hâl iç içe girmiş (mütedahil) olur. İkinci vecih: Daha önce Ebu'l-Bekâ'dan nakledildiği üzere «الذين» kelimesini mübteda kabul ettiğimiz görüşe göre onun haberi olarak ref mahallinde olmasıdır.
و «هذا» في قوله: {مَا خَلَقْتَ هَذا} إشارةٌ إلى الخَلْق إن أريد به المخلوق. وأجاز أبو البقاء حالَ الإِشارة إليه ب «هذا» أن يكون مصدراً على حالِه لا بمعنى المخلوق. وفيه نظرٌ، أو إلى السماوات والأرض، وإنْ كانا شيئين كلٌّ منهما جَمْعٌ، لأنهما بتأويل: هذا المخلوق العجيب، أو لأنهما في معنى الجمع فأُشير إليهما كما يشار إلى لفظ الجمع.
{مَا خَلَقْتَ هَذا} “sen bunu yaratmadın” buyruğundaki «هذا» (bu), şayet mahlûk kastedilmişse yaratılışa (halk) bir işarettir. Ebu'l-Bekâ, «هذا» ile işaret edildiği halde onun mahlûk manasında değil, kendi halinde bir masdar olmasını da caiz görmüştür; ancak bu görüşte itiraz edilecek yön vardır. Yahut [işaret] her ikisi de çoğul olan iki şey olmalarına rağmen göklere ve yere yöneliktir; çünkü bunlar 'bu hayret verici mahluk' tevilindedir veya topluluk manasında oldukları için çoğul lafzına işaret edildiği gibi onlara da işaret edilmiştir.
قوله: {بَاطِلاً} في نصبه خمسةُ أوجه، أحدها: نعت لمصدر محذوف أي: خلقاً باطلاً، وقد تقدم أن سيبويه يجعل مثلَ هذا حالاً من ضميرِ ذلك المصدر. الثاني: أنه حالٌ من المفعول به وهو «هذا» . الثالث: أنه على
Cenâb-ı Hakk'ın: {بَاطِلاً} “boş yere” buyruğunun mansub olmasında beş vecih vardır: Birincisi: Mahzuf bir masdarın sıfatı olmasıdır; yani 'bâtıl bir yaratışla' (خلقاً باطلاً) demektir. Sîbeveyh'in bunun gibilerini o masdarın zamirinden hâl kıldığı daha önce geçmişti. İkincisi: Mef'ûlün bih olan «هذا» lafzından hâl olmasıdır. Üçüncüsü:
إسقاطِ حرفٍ خافضٍ وهو الباء، والمعنى: ما خلتقهما بباطلٍ بل بحقٍّ وقُدرةٍ. الرابع: أنه مفعول من أجله، و «فاعِل» قد يجيء مصدراً كالعاقبةِ والعافيةِ. الخامس: أنه مفعول ثاني ب «خَلَق» قالوا: و «خلق» إذا كانت بمعنى جعل التي تتعدى لاثنين تعدَّت لاثنين، وهذا غير معروف عند أهل العربية، بل المعروف أنَّ «جَعَلَ» إذا كانت بمعنى «خَلَقَ» تعدَّتْ لواحد فقط. وأحسنُ هذه الأعاريبِ أن يكونَ حالاً من «هذا» ، وهي حالُ لا يُسْتغنى عنها، لأنها لو حُذِفَتْ لاختلَّ الكلامُ، وهي كقوله: {وَمَا خَلَقْنَا السماوات والأرض وَمَا بَيْنَهُمَا لاَعِبِينَ} [الدخان: ٣٨] .
Cer harfi olan bâ'nın hazfedilmesi üzerinedir; mana: 'İkisini bâtıl olarak değil, bilakis hak ve kudretle yarattın' şeklindedir. Dördüncüsü: Mef'ûlün lieclih olmasıdır; zira «فاعِل» vezni 'el-âkıbe' ve 'el-âfiye' kelimelerinde olduğu gibi bazen masdar olarak gelir. Beşincisi: «خَلَق» fiilinin ikinci mef'ûlü olmasıdır. Dediler ki: «خلق» fiili iki mef'ûl alan «جعل» manasında olduğunda iki mef'ûl alır. Ancak bu durum Arap dili âlimleri nezdinde bilinen bir şey değildir; bilakis bilinen şudur ki «جَعَلَ» fiili «خَلَقَ» manasında olduğunda sadece tek mef'ûl alır. Bu irapların en güzeli, «هذا» lafzından hâl olmasıdır; bu da kendisinden vazgeçilemeyen (lâzım) bir hâldir, çünkü hazfedilirse sözün anlam düzeni bozulur. Bu tıpkı Cenâb-ı Hakk'ın şu buyruğu gibidir: {وَمَا خَلَقْنَا السماوات والأرض وَمَا بَيْنَهُمَا لاَعِبِينَ} [Duhân 38] “Biz gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri oyun olsun diye yaratmadık”.
و {سُبْحَانَكَ} تقدم إعرابه وهو معترضٌ بين قوله: «ربنا» وبين قوله: «فَقِنا» ، وقال أبو البقاء: «دخلت الفاء لمعنى الجزاء، والتقدير: إذا نَزَّهناك أو وحَّدْناك فَقِنا» . وهذا لا حاجةَ إليه، بل التسبُّبُ فيها ظاهر، تسبَّب عن قولهم: {رَبَّنَآ مَا خَلَقْتَ هَذا بَاطِلاً سُبْحَانَكَ} طَلَبُهُمْ وقايةَ النار. وقيل: هي لترتيب السؤال على ما تضمَّنه «سبحان» من معنى الفعل أي: سبحانك فقِنا، وأبعدَ مَنْ ذَهَب إلى أنها للترتيبِ على ما تضمَّنه النداء.
{سُبْحَانَكَ} “seni tenzih ederiz” ifadesinin irabı daha önce geçmişti; o, «ربنا» sözü ile «فَقِنا» sözü arasında bir itiraziyedir (ara cümledir). Ebu'l-Bekâ şöyle demiştir: «Fâ harfi ceza (şartın cevabı) manası için dahil olmuştur; takdiri: 'Seni tenzih ettiğimiz veya birlediğimiz zaman bizi koru' şeklindedir.» Buna gerek yoktur; bilakis buradaki sebebiyet açıktır: Onların {رَبَّنَآ مَا خَلَقْتَ هَذا بَاطِلاً سُبْحَانَكَ} “Rabbimiz! Sen bunu boş yere yaratmadın, seni tenzih ederiz” sözlerinden cehennem ateşinden korunma talepleri doğmuştur (müsebbeb olmuştur). Bir görüşe göre fâ harfi, talebin «سبحان» lafzının içerdiği fiil manasına terettüp etmesi içindir; yani 'Seni tenzih ederiz, öyleyse bizi koru' demektir. Bunun nidanın içerdiği anlama terettüp ettiği görüşüne giden kimse ise [isabetten] uzaklaşmıştır.
قوله تعالى: {مَن تُدْخِلِ} : «مَنْ» شرطيةٌ مفعولٌ مقدَّم واجبُ التقديمِ لأنَّ له صدرَ الكلام، و «تُدْخِل» مجزوم بها. و {فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ} جوابُها. وحكى أبو البقاء عن بعضهم قولين غريبين. أحدهما: أن تكونَ «مَنْ» منصوبةً بفعلٍ مقدرٍ يُفَسِّره قوله: «فقد أَخْزَيْتَه، وهذا غَلَطٌ؛ لأنَّ مِنْ شرطِ الاشتغالِ صحةَ تسلُّط ما يُفَسِّر على ما هو منصوب، والجواب لا يعمل فيما قبل فعل الشرط؛ لأنه لا يتقدَّم على الشرط. الثاني: أن» مَنْ «مبتدأ، والشرطُ
Yüce Allah'ın: {مَن تُدْخِلِ} “kimi sokarsan” buyruğunda: «مَنْ» şartiyedir ve kelamın başında bulunma hakkına sahip olduğu için öne geçmesi vacip olan mukaddem mef'ûldür; «تُدْخِل» fiili onunla mezcumdur. {فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ} “şüphesiz onu rezil etmişsindir” cümlesi ise onun cevabıdır. Ebu'l-Bekâ bazılarından iki garip görüş nakletmiştir: Birincisi: «مَنْ» kelimesinin, «فقد أَخْزَيْتَه» ifadesinin tefsir ettiği takdirî bir fiille mansub olmasıdır; bu ise yanlıştır. Çünkü iştigâlin şartı, tefsir eden amilin mansub olan ögeye bizzat etki edebilmesinin sahih olmasıdır; cevap ise şart fiilinden önceki ögede amel etmez, zira şartın önüne geçemez. İkincisi: «مَنْ» kelimesinin mübteda olup, şartın
وجوابُه خبر هذا المبتدأ، وهذان الوجهان غَلَطٌ. والله أعلم. وعلى الأقوالِ كلِّها فهذه الجملةُ الشرطيةُ في محلِّ رفعٍ خبراً ل» إنَّ «.
ve cevabının bu mübtedanın haberi olmasıdır; bu iki vecih de yanlıştır. Doğrusunu Allah bilir. Bütün bu görüşlere göre bu şart cümlesi «إنَّ» lafzının haberi olarak ref mahallindedir.
ويُقال: خَزَيْتُه وأَخْزَيْتُه ثلاثياً ورباعياً، والأكثرُ الرباعي، وخَزِيَ الرجلُ يَخْزَى خِزْياً إذا افتضح، وخَزاية إذا استحيا فالفعلُ واحد، وإنما يتميز بالمصدر كما تقدم.
Üç harfli (sülâsî) ve dört harfli (rubâî) olarak «خَزَيْتُه» ve «أَخْزَيْتُه» denilir; daha yaygın olanı rubâî olanıdır. Bir kimse rezil ve rüsvay olduğunda «خَزِيَ الرجلُ يَخْزَى خِزْياً» (rezil oldu), utandığında ise «خَزاية» denir. Dolayısıyla fiil birdir; daha önce geçtiği üzere ancak masdarıyla birbirinden ayrılır.
قوله: {وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ} » مِنْ «زائدة لوجود الشرطين، وفي مجرورها وجهان، أحدهما: أنه مبتدأ وخبرُه الجارِّ قبله، وتقديمُه هنا جائزٌ لا واجبٌ لأنَّ النَّفْيَ مُسَوِّغ، وحَسَّنَ تقديمَه كونُ مبتدئِه فاصلةً. الثاني: أنه فاعلٌ بالجارِّ قبله لاعتمادِه على النفي، وهذا جائزٌ عند الجميع.
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ} “zalimlerin hiçbir yardımcısı yoktur” buyruğunda: İki şartın bulunmasından dolayı «مِنْ» zâidedir. Onun mecrurunda iki vecih vardır: Birincisi: Mübteda olup haberinin kendisinden önceki câr [ve mecrûr] olmasıdır. Nefiy (olumsuzluk) bunu meşru kıldığı için haberin burada öne geçmesi vacip değil caizdir; mübtedasının fâsıla (ayet sonu) oluşu da öne geçmesini güzelleştirmiştir. İkincisi: Olumsuzluğa dayanması sebebiyle kendisinden önceki câr ile merfû fâil olmasıdır; bu da bütün dilciler nezdinde caizdir.
قوله تعالى: {سَمِعْنَا مُنَادِياً يُنَادِي} : «سمع» إنْ دَخَلَتْ على ما يَصِحُّ أن يُسْمع نحو: «سمعت كلامك وقراءتك» تعدَّت لواحد، وإنْ دخلت على ما لا يَصِحُّ سماعُه بأنْ كان ذاتاً فلا يَصِحُّ الاقتصارُ عليه وحدَه، بل لا بد من الدلالةِ على شيء يُسْمع نحو: «سمعت رجلاً يقول كذا، وسمعت زيداً يتكلم» .
Yüce Allah'ın: {سَمِعْنَا مُنَادِياً يُنَادِي} “bir davetçinin çağrıda bulunduğunu işittik” buyruğunda: «سمع» fiili, «سمعت كلامك وقراءتك» (Senin sözünü ve okuyuşunu işittim) örneğinde olduğu gibi işitilmesi sahih olan bir şeye dahil olursa tek bir mef'ûle müteaddî olur. Eğer bizzat bir zat olması gibi işitilmesi sahih olmayan bir şeye dahil olursa sadece onunla yetinmek sahih olmaz; bilakis «سمعت رجلاً يقول كذا» (Bir adamın şöyle dediğini işittim) ve «سمعت زيداً يتكلم» (Zeyd'in konuştuğunu işittim) örneklerinde olduğu gibi işitilen bir şeye delalet bulunması şarttır.
وللنحويين في هذه المسألة قولان، أحدُهما: أنها تتعدى فيه أيضاً إلى مفعولٍ واحد، والجملة الواقعة بعد المنصوب صفةٌ إنْ كان قبلَها نكرةٌ، وحالاً إنْ كان معرفة. والثاني: قول الفارسي وجماعة تتعدَّى لاثنين الجملةُ في محلِّ الثاني منهما. فعلى قولِ الجمهور يكون «يُنادي» في محلِّ نصب لأنه صفةٌ لمنصوبٍ قبلَه، وعلى قول الفارسي يكونُ في محلِّ نصبٍ على أنه مفعول ثان.
Bu meselede nahivcilerin iki görüşü vardır: Birincisi: Bu durumda da fiilin tek bir mef'ûle müteaddî olmasıdır; mansub ögeden sonra gelen cümle ise öncesi nekre ise sıfat, marife ise hâldir. İkincisi: Fârisî ve bir grubun görüşü olup iki mef'ûle müteaddî olması ve cümlenin bu iki mef'ûlden ikincisinin yerinde bulunmasıdır. Buna göre cumhurun kavline göre «يُنادي» cümlesi, kendisinden önceki mansubun sıfatı olduğu için nasb mahallindedir; Fârisî'nin kavline göre ise ikinci mef'ûl olarak nasb mahallindedir.
وقال الزمخشري: «تقول: سمعت رجلاً يقول كذا، وسمعت زيداً يتكلم، فَتُوْقِعُ الفعلَ على الرجل، وتَحْذِف المسموع لأنك وَصَفْتَه بما يسمع أو جعلته حالاً منه فأغناك عن ذكره، ولولا الوصفُ أو الحالُ لم يكن منه بَدٌّ، وأن تقولَ: سَمِعْتُ كلامَ فلانٍ أو قولَه» . وهذا قولُ الجمهور الذي قَدَّمْتُ لك ذكرَه. إلاَّ أنَّ الشيخ اعترض عليه فقال: «قوله: ولولا الوصفُ أو الحال إلى آخره ليس كذلك، بل لا يكونُ وصفٌ ولا حالٌ ومع ذلك تَدْخُل» سمع «على ذاتٍ لا على مسموع» كقوله تعالى: {هَلْ يَسْمَعُونَكُمْ إِذْ تَدْعُونَ} [الشعراء: ٧٢] فأغنى ذكرُ ظرفِ الدعاءِ من المسموعِ «.
Zemahşerî şöyle demiştir: «'Bir adamın şöyle dediğini işittim' ve 'Zeyd'in konuştuğunu işittim' dersin; böylece fiili adama yöneltirsin ve işitilen şeyi hazfedersin. Çünkü onu işitilen bir şeyle nitelemiş veya ondan hâl kılmışsındır; bu da seni onu zikretmekten müstağni kılmıştır. Eğer sıfat veya hâl olmasaydı, ondan kaçış olmazdı ve 'Filanın sözünü veya kelamını işittim' demen gerekirdi.» Bu, sana daha önce zikrini takdim ettiğim cumhurun görüşüdür. Ne var ki Şeyh [Ebû Hayyân] ona itiraz ederek şöyle demiştir: «Onun 'Eğer sıfat veya hâl olmasaydı...' şeklindeki sözü öyle değildir; bilakis ortada sıfat ve hâl olmadığı halde «سمع» fiili işitilen bir şeye değil bir zata dahil olur; nitekim Yüce Allah'ın: {هَلْ يَسْمَعُونَكُمْ إِذْ تَدْعُونَ} [Şuarâ 72] “Dua ettiğiniz zaman sizi işitiyorlar mı?” buyruğunda olduğu gibi dua zarfının zikredilmesi işitilen şeyin yerine geçmiştir.»
وأجاز أبو البقاء في» يُنادي «أن يكونَ في محلِّ نصب على الحالِ من الضميرِ المستكن في» مناديا «.
Ebu'l-Bekâ, «يُنادي» ifadesinin «مناديا» içerisindeki müstetir zamirden hâl olarak nasb mahallinde bulunmasını da caiz görmüştür.
فإن قيل: فما الفائدة في الجَمْع بين» منادٍ «و» ينادي «؟ فأجاب الزمخشري بأنه ذَكَر النداء مطلقاً ثم مقيداً بالإِيمان تفخيماً لشأن المنادي لأنه لا مناديَ أعظمُ من منادٍ للإِيمان، وذلك أنَّ المنادِيَ إذا أطلق ذَهَب الوهمُ إلى منادٍ للحرب أو لإِطفاء الثائرة أو لإِغاثة المكروب أو لكفاية بعضِ النوازِل أو لبعضِ المنافعِ، فإذا قلت:» ينادِي للإِيمان «فقد رَفَعْتَ من شأن المنادي وفَخَّمته.
Eğer: «منادٍ» ile «ينادي» lafızlarını bir arada toplamanın faydası nedir? denilirse, Zemahşerî şöyle cevap vermiştir: Çağrıda bulunanın şanını yüceltmek için nidayı önce mutlak olarak zikretmiş, sonra da iman ile kayıtlamıştır; çünkü imana çağıran kimseden daha büyük bir çağrıcı yoktur. Zira çağrıcı (münâdî) mutlak olarak zikredildiğinde zihin savaşa, fitneyi söndürmeye, sıkıntıdakine imdada yetişmeye, bazı musibetleri defetmeye veya birtakım menfaatlere çağıran kimseye gider. 'İmana çağırıyor' dediğin zaman ise çağrıcının şanını yükseltmiş ve onu yüceltmiş olursun.
وأجاب أبو البقاء عنه بثلاثة أجوبة/ أحدها: التوكيد نحو: قم قائماً. الثاني: أنه وُصِل به ما حَسَّن التكريرَ وهو» للإِيمان «. الثالث: أنه لو اقْتُصِر
Ebu'l-Bekâ ise buna üç cevap vermiştir: Birincisi: «قم قائماً» (Ayaktayken kalk) örneğindeki gibi tekit olmasıdır. İkincisi: Kendisine tekrarı güzelleştiren bir unsurun bitiştirilmiş olmasıdır ki o da «للإِيمان» (imana) ifadesidir. Üçüncüsü: Şayet sadece
على الاسمِ لجاز أن نسمع معروفاً بالنداء يَذْكُر ما ليس بنداء فلمَّا قال» يُنادِي «ثبتَ أنهم سمعوا نداءَه في هذه الحال.
isimle yetinilseydi, nida ile tanınan bir kimsenin nida olmayan bir şeyi söylediğini işitmiş olmamız caiz olurdu; fakat «يُنادِي» buyrulunca onların bu hal üzere bizzat onun nidasını işittikleri sabit olmuştur.
ومفعولُ» ينادي «محذوف أي: ينادي الناس. ويجوزُ ألاَّ يرادَ مفعول نحو: {أَمَاتَ وَأَحْيَا} [النجم: ٤٤] . و» نادى «و» دعا «يتعدَّيان باللام تارة وب» إلى «أخرى، وكذلك» ندب «.
«ينادي» fiilinin mef'ûlü mahzuftur; yani 'insanları çağırıyor' demektir. {أَمَاتَ وَأَحْيَا} [Necm 44] “öldüren ve dirilten O'dur” ayetinde olduğu gibi mef'ûlün kastedilmemiş olması da caizdir. «نادى» ve «دعا» fiilleri bazen lâm ile bazen de «إلى» ile müteaddî olurlar; aynı şekilde «ندب» fiili de böyledir.
قال الزمخشري: «وذلك أن معنى انتهاء الغاية ومعنى الاختصاص واقعان جميعاً» فاللامُ في موضِعها، ولا حاجةَ إلى أَنْ يقال: إنها بمعنى «إلى» ولا إنها بمعنى الباء، ولا إنها لام العلة أي: لأجل الإِيمان كما ذهب إلى ذلك بعضهم.
Zemahşerî şöyle demiştir: «Çünkü gayenin nihayete ermesi (intihâ-i gâye) manası ile ihtisas manası birlikte gerçekleşmektedir.» Dolayısıyla lâm yerli yerindedir; bazılarının gittiği gibi onun «إلى» manasında olduğu, bâ manasında olduğu yahut illet lâmı olup 'iman uğruna / iman için' manasına geldiğini söylemeye gerek yoktur.
قوله: {أَنْ آمِنُواْ} في «أَنْ» قولان، أحدهما: أنها تفسيرية لأنها وَقَعتْ بعد فعلٍ بمعنى القول لا حروفِه، وعلى هذا فلا موضعَ لها من الإِعراب. والثاني: أنها المصدريةُ وُصِلَتْ بفعل الأمر، وفي وصلها به نظرٌ من حيث إنها إذا انسبك منها ومِمَّا بعدَها مصدرٌ تفوتُ الدلالة على الأمرية، واستدلُّوا على وَصْلِها بالأمر بقولهم: «كَتَبْتُ إليه بأنْ قم» فهي هنا مصرية ليس إلا، وإلاَّ يلزمْ تعليقُ حرف الجر. ولهذا موضعُ هو أليقُ به، وإذ قيل بأنها مصدرية فالأصل التعدِّي إليها بالباء أي: بأن آمنوا، فيكون فيها المذهبان المشهوران: الجر والنصب.
Cenâb-ı Hakk'ın: {أَنْ آمِنُواْ} “İman edin diye” buyruğundaki «أَنْ» hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Tefsiriyye olmasıdır; çünkü kendi harflerini taşımaksızın kavil (söz) manası içeren bir fiilden sonra gelmiştir, buna göre iraptan mahalli yoktur. İkincisi: Masdariyye olup emir fiiline sıla olmasıdır; ancak emir fiiline sıla kılınmasında itiraz edilecek bir yön vardır; zira kendisinden ve sonrasındakinden masdar teşkil edildiğinde emirlik delaleti kaybolur. Onun emir fiiline sıla kılındığına «كَتَبْتُ إليه بأنْ قم» (Ona kalk diye yazdım) sözleriyle delil getirmişlerdir; çünkü burada harf-i cerin boşta kalmaması gerektiğinden o sadece masdariyyedir. Bunun [genişçe açıklanacağı] daha münasip bir yeri vardır. Masdariyye olduğu söylendiğinde ise asıl olan ona bâ harfiyle teaddi etmektir; yani «بأن آمنوا» takdirindedir; bu durumda meşhur iki mezhep olan cer ve nasb vecihleri geçerli olur.
وقوله: {فَآمَنَّا} عطف على «سمعنا» ، والعطفُ بالفاءِ مؤذنٌ بتعجيل القبول وتسبُّبِ الإِيمان عن السماع من غير مُهْلة، والمعنى: فآمَنَّا بربنا.
Cenâb-ı Hakk'ın: {فَآمَنَّا} “biz de iman ettik” buyruğu «سمعنا» fiiline matuftur; fâ ile atfedilmesi kabulün gecikmeksizin derhal gerçekleştiğini ve imanın işitmenin ardından hiç vakit kaybetmeksizin meydana geldiğini bildirir. Mana: 'Biz de Rabbimize iman ettik' şeklindedir.
قوله: {مَعَ الأبرار} ظرفٌ متعلِّق بما قبله أي: تَوَفَّنا معدودين في صحبتهم. وقيل: تُجُوَّز به هنا عن الزمان. ويجوز أن يكون حالاً من المفعول
Cenâb-ı Hakk'ın: {مَعَ الأبرار} (Ebrâr ile beraber) buyruğu, kendisinden öncesine müteallik bir zarftır; yani 'bizi onların sohbetinde (beraberliğinde) sayılmış kimseler olarak vefat ettir' demektir. Bir görüşe göre burada mecaz yoluyla zaman kastedilmiştir. Mef'ûlden hâl olması da caizdir;
فيتعلَّق بمحذوف، وأجاز مكي وأبو البقاء أن تكونَ صفةً لمحذوف أي: أبراراً مع الأبرار كقوله:
bu durumda mahzuf bir kelimeye müteallik olur. Mekkî ve Ebu'l-Bekâ, mahzuf bir kelimenin sıfatı olmasını da caiz görmüşlerdir; yani şu beyitteki gibi 'iyilerle birlikte iyi kimseler olarak' (أبراراً مع الأبرار) demektir:
١٥١٤ - كأنَّك مِنْ جِمالِ بني أُقَيْشٍ ... يُقَعْقَعُ خلفَ رِجْلَيْه بشَنِّ
1514 - Sanki sen Ukéyşoğullarının develerinden bir devesin de... / İki ayağının arkasında eski bir su tulumu takırdattırılıyor.
أي: كأنك جَمَل من جمال. قال أبو البقاء: «ويكون» أبراراً «حالاً، ولا حاجة إلى دعوى ذلك. والأبرارُ يجوز أن يكون جمع» بارّ «كصاحِب وأَصْحاب، أو بَرّ بزنة» كَتِف «نحو: كَتِف وأكتاف.
Yani 'Sanki sen develerden bir devesin' demektir. Ebu'l-Bekâ şöyle demiştir: «'Ebrâr' kelimesi hâl olur, bunu [sıfat olduğunu] iddia etmeye gerek yoktur.» «الأبرار» kelimesinin, «صاحِب» ve «أَصْحاب» kelimelerinde olduğu gibi «بارّ» lafzının çoğulu olması veya «كَتِف» ve «أكتاف» vezninde «بَرّ» kelimesinin çoğulu olması caizdir.
قوله تعالى: {على رُسُلِكَ} : فيه ثلاثة أوجه، أحدها: أنه متعلق ب «وَعَدْتَنا» قال الزمخشري: «على» هذه صلةُ للوعد في قولك: «وعد الله الجنة على الطاعة» والمعنى: ما وَعَدْتنا في تصديقِ رسلك. والثاني: أن تتعلَّقَ بمحذوف على أنها حال من المفعول وقَدَّره الزمخشري بقوله: «مُنَزَّلاً على رسلك، أو محمولاً على رسلك؛ لأنَّ الرسل مُحَمَّلون ذلك: {فَإِنَّمَا عَلَيْهِ مَا حُمِّلَ} [النور: ٥٤] . ورَدَّ الشيخ عليه بأن الذي قدَّره محذوفاً كون مقيد، وقد عُلِم من القواعد أن الظرف والجار إذا وقعا حالين أو وصفين أو خبرين أو صلتين تعلَّقا بكون مطلق، والجارُّ هنا وقع حالاً فكيف يُقَدَّر متعلَّقُه كوناً مقيداً وهو» مُنَزَّل «أو» محمول «؟ الثالث: ذكره أبو البقاء
Yüce Allah'ın: {على رُسُلِكَ} “peygamberlerin vasıtasıyla” buyruğunda üç vecih vardır: Birincisi: «وَعَدْتَنا» fiiline müteallik olmasıdır. Zemahşerî şöyle demiştir: «'Allah itaate karşılık cenneti vadetti' sözündeki vaat ifadesinin sılasıdır. Mana ise: 'Peygamberlerini tasdik etmeye karşılık bize vadettiğin şey' şeklindedir.» İkincisi: Mef'ûlden hâl olarak mahzuf bir kelimeye müteallik olmasıdır; Zemahşerî bunu: «Peygamberlerine indirilmiş veya peygamberlerine yüklenmiş olarak; zira peygamberlere bu yük yüklenmiştir: {فَإِنَّمَا عَلَيْهِ مَا حُمِّلَ} [Nûr 54] “Onun üzerine düşen ancak kendisine yüklenendir”» şeklinde takdir etmiştir. Şeyh [Ebû Hayyân] ise onun mahzuf olarak takdir ettiği şeyin mukayyed kevn (özel varlık) olduğunu belirterek ona itiraz etmiştir: Çünkü kurallardan bilinmektedir ki zarf ve câr-mecrûr hâl, sıfat, haber veya sıla olduklarında mutlak kevne taalluk ederler; burada ise câr-mecrûr hâl olarak vaki olmuştur, öyleyse müteallakı nasıl «indirilmiş» veya «yüklenmiş» şeklinde mukayyed bir kevn olarak takdir edilebilir? Üçüncüsü: Bunu Ebu'l-Bekâ zikretmiştir,
أن تتعلق» على «ب» آتِنا «، وقَدَّر مضافاً محذوفاً فقال:» على ألسنة رسلك «وهو حسن.
«على» harf-i cerinin «آتِنا» fiiline müteallik olmasıdır; mahzuf bir muzaf takdir ederek: «Peygamberlerinin dilleriyle [bize ver]» demiştir ki bu güzel bir [vecih]dir.
والميعاد: اسمُ مصدرٍ بمعنى الوعد. و» يوم القيامة «فيه وجهان، أحدهما: أنه مصوبٌ ب» لا تُخْزِنا «، والثاني: أجازه الشيخ أن يكون من باب الإِعمال؛ إذ يصلح أن يكون منصوباً ب» لا تُخْزِنا «وب» آتِنا ما وعدتنا «إذا كان الموعودُ به الجنةَ. وقرأ الأعمش:» رُسْلِك «بسكون السين.
«الميعاد» vaat manasında ism-i masdardır. «يوم القيامة» ifadesinde iki vecih vardır: Birincisi: «لا تُخْزِنا» fiili ile mansub olmasıdır. İkincisi: Şeyh'in [Ebû Hayyân] caiz gördüğü üzere i'mâl babından olmasıdır; zira vadedilen şey cennet olduğunda hem «لا تُخْزِنا» ile hem de «آتِنا ما وعدتنا» ile mansub olmaya elverişlidir. A'meş ise sîn harfinin sükûnu ile «رُسْلِك» şeklinde okumuştur.
قوله تعالى: {أَنِّي لاَ أُضِيعُ} : الجمهورُ على فتح «أَنَّ» والأصل: بأني، فيجيء فيها المذهبان. وقرأ أُبَيّ: «بأني» على هذا الأصل. وقرأ عيسى بن عمر بالكسرِ وفيه وجهان، أحدهما: أنه على إضمارِ القول أي: وقال إني. والثاني: أنه على الحكاية ب «استجاب» لأن فيه معنى القول، وهو رأي الكوفيين.
Yüce Allah'ın: {أَنِّي لاَ أُضِيعُ} “Ben zayi etmem” buyruğunda: Cumhur «أَنَّ» hemzesinin fethasıyla okumuştur; aslı «بأني» şeklindedir, dolayısıyla burada iki mezhep [cer ve nasb] geçerlidir. Übeyy bu asıl üzere «بأني» şeklinde okumuştur. Îsâ b. Ömer ise kesre ile [«إني» şeklinde] okumuştur ki bunda iki vecih vardır: Birincisi: Sözün gizlenmesi (izmar-ı kavl) üzerinedir; yani 'Ve dedi ki: Şüphesiz ben...' demektir. İkincisi: Kavil manası içerdiği için «استجاب» fiiliyle hikâye edilmesi üzerinedir ki bu da Kûfelilerin görüşüdür.
و «استجاب» بمعنى أجاب، ويتعدَّى بنفسه وباللام، وتقدَّم تحقيق ذلك في قوله: {فَلْيَسْتَجِيبُواْ لِي} [البقرة: ١٨٦] . ونقل تاج القُرَّاء أن «أجاب» عام، و «استجاب» خاص في حصول المطلوب.
«استجاب» fiili «أجاب» (cevap verdi/kabul etti) manasındadır; bizzat kendisiyle de lâm ile de müteaddî olur. Bunun tahkiki Cenâb-ı Hakk'ın: {فَلْيَسْتَجِيبُواْ لِي} [Bakara 186] “O halde onlar da benim davetime icabet etsinler” buyruğunda geçmişti. Tâcü'l-Kurrâ, «أجاب» fiilinin genel, «استجاب» fiilinin ise matlubun hâsıl olmasında özel olduğunu nakletmiştir.
والجمهورُ: «أُضيع» من أضاع وقرىء بالتشديد والتضعيف، والهمزةُ فيه للنقل كقوله:
Cumhur [kıraati] «أضاع» fiilinden «أُضيع» şeklindedir; şedde ve tef'îl babıyla da okunmuştur. Buradaki hemze şu beyitte olduğu gibi geçişlilik (nakil) içindir:
١٥١٥ - كمُرْضِعَة أولادَ أُخرى وضَيَّعَتْ ... بني بَطْنِها، هذا الضلالُ عن القصدِ
1515 - Başka kadının çocuklarını emziren ve kendi karnından doğan evlatlarını zayi eden kadın gibi... / İşte doğru yoldan sapmak budur.
قوله: «منكم» في موضعِ جر صفةً ل «عامل» أي كائنٍ منكم.
«منكم» ifadesi, cer mahallinde «عامل» kelimesinin sıfatıdır; yani 'sizden olan [bir çalışan]' demektir.
وأمَّا «مِنْ ذَكَرٍ» ففيه خمسة أوجه، أحدُها: أنها لبيان الجنس، بَيَّنَ جنس العامل، والتقدير: الذي هو ذكر أو أنثى، وإن كان بعضُهم قد اشترط في البيانية أن تدخل على مُعَرَّف بلام الجنس، وقد تقدَّم شيءٌ من ذلك. الثاني: أنها زائدة لتقدُّم النفي في الكلام، وعلى هذا فيكون «مِنْ ذَكَر» بدلاً من نفسِ «عامل» كأنه قيل: عاملٍ ذَكَرٍ أو أنثى، ولكنْ فيه نظرٌ من حيث إنَّ البدلَ لا يُزاد فيه «مِنْ» . الثالث: أنها متعلقة بمحذوف؛ لأنها حالٌ من الضمير المستكنِّ في «منكم» ، لأنه لَمَّا وقع صفة تَحَمَّل ضميراً، والعاملُ في الحالِ العاملُ في «منكم» أي: عاملٍ كائن منكم كائناً من ذكر. الرابع: أَنْ يكونَ «مِنْ ذكرٍ» بدلاً مِنْ «منكم» ، قال أبو البقاء «وهو بدلُ الشيء من الشيء وهما لعينٍ واحدةٍ» يعني فيكونُ بدلاً تفصيلياً بإعادةِ العاملِ كقوله: {لِلَّذِينَ استضعفوا لِمَنْ آمَنَ} [الأعراف: ٧٥] {لَّجَعَلْنَا لِمَن يَكْفُرُ بالرحمن لِبُيُوتِهِمْ} [الزخرف: ٣٣] . وفيه إشكالٌ من وجهين، أحدهما: أنه بدلٌ ظاهرٍ من حاضر في بدلِ كلٍّ من كل وهو لا يجوزُ إلا عند الأخفش. وقَيَّد بعضُهم جوازَه بأَنْ يفيدَ إحاطةَ كقوله:
«مِنْ ذَكَرٍ» buyruğuna gelince, onda beş vecih vardır: Birincisi: Cins beyanı (beyaniyye) için olmasıdır; çalışanın cinsini açıklamıştır, takdiri ise: 'Erkek veya kadın olan' şeklindedir; gerçi bazısı beyaniyye edatının cins lâmı ile marife olana dahil olmasını şart koşmuşsa da buna dair bazı açıklamalar daha önce geçmişti. İkincisi: Kelamda nefiy (olumsuzluk) öne geçtiği için zâide olmasıdır; buna göre «مِنْ ذَكَر» ifadesi bizzat «عامل» lafzından bedel olur; sanki 'erkek veya kadın bir çalışan' denilmiş gibidir, ancak bedelde «مِنْ» harfinin ziyade kılınmaması yönüyle bunda itiraz edilecek bir husus vardır. Üçüncüsü: Mahzuf bir kelimeye müteallik olmasıdır; çünkü «منكم» ifadesindeki müstetir zamirden hâldir, zira o sıfat olunca bir zamir yüklenmiştir; hâldeki amil de «منكم» ifadesindeki amildir, yani 'sizden olan, erkekten vücuda gelen bir çalışan' demektir. Dördüncüsü: «مِنْ ذكرٍ» ifadesinin «منكم» lafzından bedel olmasıdır. Ebu'l-Bekâ şöyle demiştir: «Bu, aynı varlığı gösteren bir şeyin bir şeyden bedel olmasıdır.» Yani Cenâb-ı Hakk'ın: {لِلَّذِينَ استضعفوا لِمَنْ آمَنَ} [A'râf 75] “zayıf bırakılanlardan iman eden kimselere” ve {لَّجَعَلْنَا لِمَن يَكْفُرُ بالرحمن لِبُيُوتِهِمْ} [Zuhruf 33] “Rahmân'ı inkâr eden kimselerin evlerine yapardık” buyruklarında olduğu gibi amilin iadesiyle yapılan tafsîlî bir bedel olur. Bunda iki açıdan müşkillik vardır: Birincisi: Küll-i külden bedel kabilinden zahir ismin hazır (muhatap) zamirinden bedel olmasıdır ki bu sadece Ahfeş nezdinde caizdir. Bazıları ise bunun caiz oluşunu şu beyitte olduğu gibi ihata (kapsayıcılık) bildirmesi şartına bağlamışlardır:
١٥١٦ - فما بَرِحَتْ أقدامُنا في مَقامِنا ... ثلاثتُنا حتى أُزيروا المنائيا
1516 - Ayaklarımız durduğumuz yerde ayrılmadı / Üçümüz de [sabit kaldık], ta ki onlar ölümleri ziyaret ettirilinceye (öldürülünceye) kadar.
قوله تعالى: {تَكُونُ لَنَا عِيداً لأَوَّلِنَا وَآخِرِنَا} [المائدة: ١١٤] فلمَّا أفادَ الإِحاطةَ والتأكيدَ جاز. واستدلَّ الأخفشُ بقوله:
Ve Yüce Allah'ın: {تَكُونُ لَنَا عِيداً لأَوَّلِنَا وَآخِرِنَا} [Mâide 114] “bizim hem öncemiz hem sonramız için bir bayram olsun” buyruğunda olduğu gibi ihata ve tekit ifade ettiğinde caiz olmuştur. Ahfeş ise şu beyitle delil getirmiştir:
١٥١٧ - بكمْ قريشٍ كُفِينا كلَّ مُعْضِلَةٍ ... وأمَّ نهَجَ الهدى مَنْ كان ضِلِّيلا
1517 - Sizin sayenizde ey Kureyş, her türlü zorluktan korunduk / Ve alabildiğine sapkın olan kimse hidayet yoluna yöneldi.
وقول الآخر:
Ve diğer şairin şu sözüyle:
١٥١٨ - وشَوْهاءَ تَعْدُو بي إلى صارخِ الوغَى ... بمُسْتَلْئِمٍ مثلِ الفَنيق المُدَجَّل
1518 - Savaş feryadına beni koşturan çirkin başlı kısrağın üzerinde... / Zırh giyinmiş, katran sürülmüş soylu damızlık deve gibi bir yiğitle birlikte.
ف «قريش» بدلٌ من «كم» ، و «بُمْستلئم» بدل من «بي» بإعادة حرفِ الجرِّ، وليس ثَمَّ لا إحاطةٌ ولا تأكيدٌ، فمذهبه يمشي على رأيِ الأخفشِ دونَ الجمهور.
Burada «قريش» kelimesi «كم» zamirinden bedeldir, «بمُسْتَلْئِمٍ» ise harf-i cerin tekrarıyla «بي» ifadesinden bedeldir; burada ne ihata ne de tekit vardır; dolayısıyla onun bu görüşü cumhurun değil Ahfeş'in mezhebine göre yürür.
الثاني: أنَّ البدل التفصيلي لا يكون ب «أو» ، وإنما يكون بالواو لأنها للجمع كقوله:
İkincisi: Tafsîlî bedelin «أو» (veya) ile değil, ancak cem' (birliktelik) bildirdiği için vâv ile olmasıdır; nitekim şu beyitte olduğu gibidir:
١٥١٩ - وكنت كذي رِجْلَيْن رِجْلٍ صحيحةٍ ... ورِجْلٍ رَمَى منها الزمانُ فَشَلَّتِ
1519 - Ben iki ayağı olan kimse gibiydim: Sağlam bir ayak / Ve zamanın vurup kötürüm ettiği bir ayak.
وقد يُمكن أن يجابَ عنه بأن «أو» قد تأتي بمعنى الواو كقوله:
Buna şu beyitte olduğu gibi «أو» edatının bazen vâv manasında gelebileceği şeklinde cevap verilmesi mümkündür:
١٥٢٠ - قومٌ إذا سمعوا الصَّريخَ رأيتَهُمْ ... ما بينَ مُلْجِمِ مُهْرِه أو سافِعِ
1520 - Onlar öyle bir topluluktur ki feryadı işittiklerinde onları görürsün / Kimi tayına gem vurmakta kimi de [atı] yelesinden/geminden çekmektedir.
ف «أو» بمعنى الواو، لأنَّ «بين» لا تَدْخُل إلا على متعدد، وكذلك هنا لَمَّا كان «عاملٍ» عامًّاً أُبدل منه على سبيل التوكيد، وعُطِف على أحد الجزأين ما لا بد منه، لأنه لا يؤكَّد العمومُ إلا بعموم. الخامس: أن يكون «مِنْ ذَكرٍ» صفةً «ثانية» ل «عامل» قَصَد بها التوضيحَ فتتعلَّقُ بمحذوفٍ كالتي قبلها.
Buradaki «أو» edatı vâv manasındadır; çünkü «بين» ancak birden fazla unsura dahil olur. Aynı şekilde burada da «عاملٍ» kelimesi umumi olduğunda tekit yoluyla ondan bedel yapılmış ve iki cüzden birine zorunlu olan diğeri atfedilmiştir; çünkü umum ancak umumla tekit edilir. Beşincisi: «مِنْ ذَكرٍ» ifadesinin «عامل» kelimesinin tavzih (açıklama) kastıyla getirilmiş ikinci bir sıfatı olmasıdır; bu durumda kendisinden önceki gibi mahzuf bir kelimeye müteallik olur.
قوله: {بَعْضُكُم مِّن بَعْضٍ} مبتدأ وخبرٌ، وفيه ثلاثةُ أوجه، أحدها: أنَّ هذه الجملة استئنافيةٌ جيء بها لتبيين شِرْكَةِ النساء مع الرجال في الثواب الذي وَعَد الله به عبادَه العاملين، لأنه يُروى في الأسباب أنَّ أم سلمة ﵂ سألَتْه ﵇ عن ذلك فنزلت، والمعنى: كما أنكم من أصل واحد، وأنَّ بعضكم مأخوذٌ من بعض فكذلك أنتم في ثواب العملِ لا يُثاب رجلٌ عاملٌ دونَ امرأة عاملة.
{بَعْضُكُم مِّن بَعْضٍ} “Birbirinizdensiniz” sözü mübteda ve haberdir. Bunda üç vecih vardır. Birincisi: Bu cümlenin, Allah'ın çalışan kullarına vaad ettiği sevapta kadınların erkeklerle ortak olduğunu açıklamak üzere getirilmiş istinafiyye (başlangıç) cümlesi olmasıdır. Zira esbâb-ı nüzulde rivayet edildiğine göre Ümmü Seleme radıyallâhu anhâ, Peygamber aleyhisselâm'a bunu sormuş ve bunun üzerine ayet inmiştir. Anlamı şudur: Nasıl ki siz tek bir köktensiniz ve bir kısmınız diğer bir kısmınızdan meydana gelmiştir, aynı şekilde amelin sevabında da böylesiniz; çalışan bir erkek çalışan bir kadından ayrı tutularak [tek başına] mükâfatlandırılmaz.
وعَبَّر الزمخشري عن هذا بأنها جملةٌ معترضةٌ. قال: «وهذه جلمةٌ معترضةٌ بُيِّنَتْ بها شِرْكةُ النساء من الرجالِ فيما وعَدَ اللهُ العاملين» ويعني بالاعتراضِ أنها جِيءَ بها بين قولِه {عَمَلَ عَامِلٍ} وبينَ ما فُصِّلَ به عملُ العاملِ مِنْ قولِه: {فالذين هَاجَرُواْ} ، ولذلك قال الزمخشري: «فالذين هاجروا تفصيلٌ لعمل العامل منهم على سبيل التعظيم.
Zemahşerî bunu, cümlenin mu'tarıza (ara) cümlesi olduğunu söyleyerek ifade etmiştir. Şöyle demiştir: «Bu, Allah'ın amel edenlere vaad ettiği şeyde kadınların erkeklerle ortak olduğunu açıklayan mu'tarıza bir cümledir.» İtiraz (ara cümle) ile kastettiği; {عَمَلَ عَامِلٍ} “çalışanın ameli” sözü ile, ameli tafsil eden {فالذين هَاجَرُواْ} “hicret edenler” sözü arasına getirilmiş olmasıdır. Bu sebeple Zemahşerî şöyle demiştir: «“Hicret edenler” ifadesi, tazim yoluyla onlardan amel edenin amelinin bir tafsilidir.»
والثاني: أن هذه الجملة صفة. الثالث: أنها حالٌ، ذكرهما أبو البقاء، ولم يعيِّن الموصوفَ ولا ذا الحال، وفيه نظر.
İkincisi: Bu cümlenin sıfat olmasıdır. Üçüncüsü: Hâl olmasıdır. Ebu'l-Bekâ bu ikisini zikretmiş, fakat mevsûfu da zü'l-hâli (hâl sahibini) de belirlememiştir; bunda ise tereddüt vardır.
قوله: {فالذين هَاجَرُواْ} مبتدأٌ، وقوله: {لأُكَفِّرَنَّ} جوابُ قسمٍ محذوفٍ
{فالذين هَاجَرُواْ} “Hicret edenler” sözü mübtedadır. {لأُكَفِّرَنَّ} “elbette örteceğim” sözü ise mahzuf bir kasemin cevabıdır.
تقديرُه: واللهِ لأكفِّرَنَّ، وهذا القسمُ وجوابُه خبرٌ لهذا المبتدأ، وفي هذه الآيةِ ونظائرِها من قوله: {والذين جَاهَدُواْ فِينَا لَنَهْدِيَنَّهُمْ} [العنكبوت: ٦٩] . وقول الشاعر:
Takdiri: “Vallahi elbette örteceğim” şeklindedir. Bu kasem ve cevabı, söz konusu mübtedanın haberidir. Bu ayette ve {والذين جَاهَدُواْ فِينَا لَنَهْدِيَنَّهُمْ} [Ankebût 69] “Bizim uğrumuzda cihad edenleri elbette yollarımıza ileteceğiz” buyruğu ile şairin şu sözü gibi benzerlerinde:
١٥٢١ - جَشَأَتْ فقلتُ اللَّذْ خَشِيْتِ ليأتِيَنْ ... وإذا أتاكِ فلاتَ حين مَناصِ
1521 - Nefsim ürperdi, ben de dedim ki: Korktuğun o şey elbette gelecektir / Ve o sana geldiğinde artık kaçış vakti değildir.
رَدٌّ على ثعلب حيث زعم أن الجملة القسمية لا تقع خبراً. وله أن يقول: هذه معمولةٌ لقولٍ مضمرٍ هو الخبرُ، وله نظائر.
Kasem cümlesinin haber olamayacağını iddia eden Sa'leb'e bir reddiye vardır. O ise şöyle diyebilir: Bu [kasem cümlesi], haber konumunda olan gizli bir «قول» (söz) fiilinin ma'mûlüdür; bunun da benzerleri vardır.
والظاهرُ أنَّ هذه الجمل التي بعد الموصول كلُّها صلاتٌ له، فلا يكون الخبر إلا لِمَنْ جمع بين هذه الصفات: المهاجرة والقتل والقتال، ويجوز أن يكون ذلك على التنويع، ويكون قد حَذَف الموصولاتِ لفَهْم المعنى، وهو مذهب الكوفيين، وقد تقدَّم القول فيه، والتقدير: فالذين هاجروا، والذين أُخرجوا، والذين قاتلوا، فيكون الخبر بقوله: لأكفرنَّ عَمَّن اتصف بواحدة من هذه/.
Zahir olan şudur ki, mevsûlden sonra gelen bu cümlelerin tamamı onun sıla cümleleridir. Dolayısıyla haber, ancak bu vasıfları kendisinde toplayan kimse için söz konusu olur: Hicret etmek, öldürülmek ve savaşmak. Bunun tenvî' (çeşitlendirme) üzere olması da caizdir; bu durumda anlamın anlaşılmasından ötürü mevsûller hazfedilmiş olur ki bu Kûfelilerin mezhebidir ve buna dair açıklama daha önce geçmişti. Takdiri şöyledir: “Hicret edenler, çıkarılanlar ve savaşanlar”. Böylece «لأكفرنَّ» şeklindeki haber, bu vasıflardan biriyle nitelenen kimse hakkında olur.
وقرأ جمهور السبعة:» وقاتَلوا وقُتِلوا «ببناء الأول للفاعل من المفاعلة، والثاني للمفعول، وهي قراءةُ واضحة. وابن عامر وابن كثير كذلك، إلا أنهما شَدَّدا التاء من» قُتِّلوا «للتكثير، وحمزة والكسائي بعكس هذا، ببناء الأول للمفعول، والثاني للفاعل.
Yedi kıraat imamının cumhuru, birincisini müfâale babından etken (mâlum), ikincisini ise edilgen (meçhul) olarak «وقاتَلوا وقُتِلوا» şeklinde okumuştur; bu açık bir kıraattir. İbn Âmir ve İbn Kesîr de böyledir; ancak onlar teksîr (çokluk) ifade etmesi için «قُتِّلوا» kelimesindeki tâ harfini şeddeli okumuşlardır. Hamza ve Kisâî ise bunun aksine, birincisini edilgen, ikincisini etken olarak okumuşlardır.
وتوجيهُ هذه القراءةِ بأحدِ معنيين: إما أنَّ الواوَ لا تقتضي الترتيب فلذلك قُدِّم معها ما هو متأخرٌ في المعنى، هذا إن حملنا ذلك على اتِّحاد الأشخاص الذين صَدَر منهم هذان الفعلان. الثاني: أن
Bu kıraatin gerekçelendirilmesi iki anlamdan biriyle yapılır: Ya vâv harfi tertip gerektirmez; bu sebeple anlamca sonra olan şey onunla birlikte öne alınmıştır. Bu, söz konusu iki fiilin kendilerinden sâdır olduğu şahısların tek bir zümre olmasına hamletmemiz durumundadır. İkincisi ise:
يُحْمل ذلك على التوزيع، أي: منهم مَنْ قُتِل ومنهم مَنْ قاتل. وهذه الآية في المعنى كقوله: {قُتِلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ فَمَا وَهَنُواْ} [آل عمران: ١٤٦] ، والخلافُ في هذه كالخلاف في قوله {فَيَقْتُلُونَ وَيُقْتَلُونَ} [الآية: ١١١] في براءة، والتوجيهُ هناك كالتوجيه هنا.
Bunun tevzî'e (paylaştırmaya) hamledilmesidir; yani: Onlardan kimi öldürüldü, kimi de savaştı. Bu ayet anlamca {قُتِلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ فَمَا وَهَنُواْ} [Âl-i İmrân 146] “Beraberinde birçok rabbanî kimse öldürüldü de gevşemediler” buyruğu gibidir. Buradaki ihtilaf, Berâe (Tevbe) suresindeki {فَيَقْتُلُونَ وَيُقْتَلُونَ} [Tevbe 111] “onlar öldürürler ve öldürülürler” buyruğundaki ihtilaf gibidir ve oradaki gerekçelendirme buradaki gerekçelendirme gibidir.
وقرأ عمر بن عبد العزيز: «وقَتَلوا وقُتِلوا» ببناء الأول للفاعل من «فَعَل» ثلاثياً، والثاني للمفعول، وهي كقراءة الجماعة.
Ömer b. Abdilazîz, birincisini sülâsî «فَعَلَ» babından etken, ikincisini edilgen olarak «وقَتَلوا وقُتِلوا» şeklinde okumuştur; bu da cemaatin (cumhurun) kıraati gibidir.
وقرأ محارب بن دثار: «قَتَلوا وقاتلوا» ببنائهما للفاعل. وقرأ طلحة ابن مصرف: «وقُتِّلوا وقاتَلوا» كقراءةِ حمزة والكسائي، إلاَّ أنَّه شدَّد التاءَ، والتخريجُ كتخريج قراءتهما. ونقل الشيخ عن الحسن وأبي رجاء: «قاتلوا وقُتِّلوا» بتشديد التاء من «قُتِّلوا» ، وهذه هي قراءة ابن كثير وابن عامر كما تقدَّم، وكأنه لم يَعْرف أنها قراءتُهما.
Muhârib b. Disâr, ikisini de etken olarak «قَتَلوا وقاتلوا» şeklinde okumuştur. Talha b. Musarrif ise «قُتِّلوا» kelimesindeki tâ harfini şeddelemek dışında Hamza ve Kisâî'nin kıraati gibi «وقُتِّلوا وقاتَلوا» şeklinde okumuştur; bunun tahrîci de o ikisinin kıraatinin tahrîci gibidir. Şeyh [Ebu Hayyân], Hasan ve Ebu Recâ'dan «قُتِّلوا» kelimesinin tâ harfini şeddeleyerek «قاتلوا وقُتِّلوا» kıraatini nakletmiştir; bu ise daha önce geçtiği üzere İbn Kesîr ve İbn Âmir'in kıraatidir; sanki o, bunun o ikisinin kıraati olduğunu bilememiştir.