ما يَقْرُبُ منه وهو حرفُ الجرِّ، ثم الجملةَ. وقد تقدم إيضاحُ هذه المسألةِ في المائدةِ وغيرِها. ويترتَّبُ على الوجهين: هل كان هذا الرجلُ مِنْ قَرابَةِ فرعونَ؟ فعلى الأولِ لا دليلَ فيه، وعلى الثاني فيه دليلٌ. وقد رَدَّ بعضُهم الأولَ: بأنه لا يُقال: كَتَمْتُ مِنْ فلانٍ كذا، إنما يقال: كَتَمْتُ فلاناً كذا، فيتعدَّى لاثنين بنفسِه. قال تعالى: {وَلاَ يَكْتُمُونَ الله حَدِيثاً} [النساء: ٤٢] . وقال الشاعر:
ona yakın olan cer harfli ifadeyi (şibh-i cümleyi), ardından da cümleyi öne almıştır. Bu meselenin açıklaması Mâide Suresi'nde ve başka yerlerde geçmişti. Bu iki veche şu husus terettüp eder: Bu adam Firavun'un akrabalarından mıydı? Birinci veche göre buna dair bir delil yoktur, ikinciye göre ise delil vardır. Bazıları birinci vechi şu gerekçeyle reddetmiştir: «Ketemtü min fülânin kezâ» (Falandan şunu gizledim) denmez, bilakis «Ketemtü fülânen kezâ» denir ve fiil bizzat iki mef'ûle müteaddî olur. Nitekim Cenâb-ı Hak: {وَلاَ يَكْتُمُونَ الله حَدِيثاً} [Nisâ: 42] “Allah'tan hiçbir söz gizleyemezler” buyurmuştur. Şair de şöyle demiştir:
٣٩٢٥ - كَتَمْتُكَ هَمَّاً بالجَمومَيْنِ ساهِراً ... وهَمَّيْن هَمَّاً مُسْتَكِنَّاً وظاهراً
3925 - Cemûmeyn'de uykusuz geçirdiğim bir kederi ve iki kaygıyı; gizli ve aşikâr bir kederi senden gizledim...
أحاديثَ نَفْسٍ تشتكي ما برَبِّها ... ووِرْدَ هُمومٍ لَنْ يَجِدْنَ مَصادِرا
Rabbine şikâyette bulunan bir nefsin sözlerini ve çıkış yolu bulamayacak dertlerin hücumunu [senden gizledim].
أي: كتمتُك أحاديثَ نفسٍ وهَمَّيْن، فقدَّم المعطوفَ على المعطوفِ عليه، ومحلُّه الشعرُ.
Yani: «Senden bir nefsin sözlerini ve iki kaygıyı gizledim» demektir. Burada matuf, matufun aleyhin önüne geçirilmiştir ve bunun yeri şiirdir (zarurettir).
قوله: {أَن يَقُولَ رَبِّيَ} أي: كراهةَ أَنْ يقولَ أو لأَنْ يقولَ. والعامَّةُ على ضَمِّ عين «رَجُل» وهي الفصحى. والأعمش وعبد الوارث على تسكينها، وهي لغةُ تميمٍ ونجد. وقال الزمخشري: «ولك أَنْ تُقَدِّرَ مضافاً محذوفاً أي: وقت أَنْ يقولَ. والمعنى: أتقتلونه ساعةَ سَمِعْتم منه هذا القولَ من غير رَوِيَّةٍ ولا فِكْرٍ» . وهذا الذي أجازه رَدَّه الشيخ: بأنَّ تقديرَ هذا الوقتِ لا يجوزُ إلاَّ مع
Cenâb-ı Hakk'ın {أَن يَقُولَ رَبِّيَ} “Rabbim ... demesi sebebiyle” kavli; «[Rabbim] demesinden hoşlanmadığınız için» veya «[Rabbim] dedi diye» manasındadır. Genel kıraat «racül» kelimesinin ayn'ının (orta harfinin) dammesi iledir ve fasih olan budur. el-A'meş ve Abdülvâris ise sükûn ile okumuşlardır; bu da Temîm ve Necid lügatidir. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Mahzuf bir muzaf takdir etmen de mümkündür, yani: [Rabbim] dediği vakitte demektir. Mana ise: Siz ondan bu sözü işittiğiniz anda hiç düşünmeden ve tefekkür etmeden onu öldürecek misiniz? şeklinde olur.» Onun caiz gördüğü bu görüşü İbnü'z-Zâiğ (eş-Şeyh) şu gerekçeyle reddetmiştir: Bu şekilde bir vakit takdiri ancak
المصدرِ المُصَرَّحِ به تقول: جِئْتُكَ صياحَ الدِّيْكِ أي: وقتَ صِياحِه، ولو قلت: أجيْئُك أنْ صاحَ الديكُ، أو أَنْ يصيحَ، لم يَصِحَّ. نصَّ عليه النحويون.
sarîh masdarla caizdir. Nitekim: «Horoz ötüşünde sana geldim» yani: onun ötüş vaktinde dersin. Şayet: «Horoz öttü diye / öteceği zaman sana gelirim» desen caiz olmaz. Nahivciler bunu açıkça belirtmiştir.
قوله: «وقد جاءَكم» جملةٌ حالية يجوز أَنْ تكونَ من المفعول. فإنْ قيلَ: هو نكرةٌ. / فالجوابُ: أنه في حيِّزِ الاستفهام وكلُّ ما سَوَّغ الابتداءَ بالنكرةِ سَوَّغ انتصابَ الحال عنها. ويجوز أَنْ يكونَ حالاً من الفاعل.
«Ve kad câeküm» kavli hâl cümlesidir, mef'ûlden hâl olması caizdir. Şayet: «O nekredir» denilirse; / Cevap şudur: O istifham alanındadır; nekreden mübteda yapmayı caiz kılan her durum, ondan hâl gelip mansub olmasını da caiz kılar. Failden hâl olması da caizdir.
قوله: {بَعْضُ الذي يَعِدُكُمْ} «بعض» على بابِها، وإنما قال ذلك ليهضِمَ موسى ﵇ بعضَ حقه في ظاهرِ الكلام، فيُرِيَهم أنه ليس بكلامِ مَنْ أعطاه حقه وافياً فَضْلاً أَنْ يتعصَّبَ له، قاله الزمخشري. وهذا أَحسنُ مِنْ قولِ غيرِه: إنَّها بمعنى كل، وأنشدوا قولَ لبيد:
Cenâb-ı Hakk'ın {بَعْضُ الذي يَعِدُكُمْ} “Size vadettiklerinin bir kısmı” kavlindeki «ba'z» kelimesi kendi hakiki manasındadır. Mümin kişi bunu, sözün zahirinde Mûsâ aleyhisselâm'ın hakkından biraz kısmak ve onlara, hakkını tastamam veren ve ona taraftarlık eden birinin sözü gibi olmadığını göstermek için söylemiştir; bunu ez-Zemahşerî ifade etmiştir. Bu açıklama, başkalarının onun «küll» (bütün) manasında olduğunu söylemesinden daha güzeldir. Onlar Lebîd'in şu beytini delil getirmişlerdir:
٣٩٢٦ - تَرَّاكُ أَمْكنةٍ إذا لم يَرْضَها ... أو يَرْتَبِطْ بعضُ النفوسِ حِمامُها
3926 - Razı olmadığı mekânları terk edicidir; yahut bazı nefisleri ölümleri yakalayıp bağlar.
وأنشدوا قولَ عمرو بن شُيَيْم:
Amr b. Şüyeym'in şu sözünü de delil getirmişlerdir:
٣٩٢٧ - قد يُدْرِكُ المتأنِّي بعضَ حاجتِه ... وقد يكونُ مع المستعجِلِ الزَّلَلُ
3927 - Temkinli davranan kişi ihtiyacının bir kısmına/tamamına ulaşabilir; aceleci olanla beraber ise hata bulunur.
وقول الآخر:
Diğer şairin şu sözünü de [delil getirmişlerdir]:
٣٩٢٨ - إنَّ الأمورَ إذا الأحداثُ دَبَّرها ... دون الشيوخِ ترى في بعضِها خَلَلا
3928 - İşleri yaşlılar yerine tecrübesiz gençler idare ederse, bazısında/tamamında bozukluk görürsün.
ولا أدري كيف فَهِموا الكلَّ من البيتين الأخيرين؟ وأَمَّا الأولُ ففيه بعضُ دليلٍ؛ لأنَّ الموتَ يأتي على الكلِّ. ولَمَّا حكى هذا الزمخشريُّ عن أبي عبيدة، وأنشد عنه بيتَ لبيدٍ قال: «إن صَحَّتِ الروايةُ عنه فقد حَقَّ فيه قولُ المازني في مسألة العَلْقى:» كان أَجْفَى مِنْ أن يفقهَ ما أقولُ له «.
Son iki beyitten «küll» (bütün) manasını nasıl anladıklarını bilmiyorum. Birinci beyitte ise bir nebze delil vardır; zira ölüm herkesin başına gelir. ez-Zemahşerî bunu Ebû Ubeyde'den nakledip onun adına Lebîd'in beytini zikredince şöyle demiştir: «Şayet rivayet ondan sahih ise, el-Mâzinî'nin Alkâ (عَلْقى) meselesinde onun hakkında söylediği şu söz gerçekleşmiş olur: 'O, kendisine söylediğim şeyi anlayamayacak kadar kaba/anlayışsız idi.'»
قلتُ: ومسألةُ المازني معه أنَّ أبا عبيدةَ قال للمازني: «ما أكذبَ النحويين!! يقولون: هاءُ التأنيثِ لا تدخل على ألفِ التأنيثِ وأن الألفَ في» عَلْقَى «مُلْحقة. قال: فقلت له: وما أنكرْتَ من ذلك؟ فقال: سَمِعْتُ رؤبةَ يُنْشِد:
Derim ki: el-Mâzinî'nin onunla olan meselesi şudur: Ebû Ubeyde, el-Mâzinî'ye: «Nahivciler ne kadar yalancı!! Müenneslik he'sinin müenneslik elifinin üzerine gelmeyeceğini ve 'Alkâ'daki elifin ilhak için olduğunu söylüyorlar» dedi. el-Mâzinî: Ona dedim ki: «Bunda yadırgadığın nedir?» Dedi ki: Ru'be'nin şöyle okuduğunu işittim:
٣٩٢٩ - يَنْحَطُّ في عَلْقَى وفي مُكُوْرِ ... فلم يُنَوِّنْها. فقلتُ: ما واحدُ عَلْقى؟ قال: عَلْقاةٌ. قال المازني: فامتنعْتُ ولم أُفَسِّرْ له لأنه كان أَغْلظَ مِنْ أَنْ يفهمَ مثلَ هذا» قلت: وإنما استغلظَه المازنيُّ؛ لأنَّ الألفَ التي للإِلحاق تَدْخُل عليها تاءُ التأنيثِ دالةً على الوَحْدة فيقال: أَرْطى وأَرْطاة، وإنما الممتنعُ دخولُها على ألفِ التأنيثِ نحو: دَعْوى وصَرْعى. وأمَّا عدمُ تنوين «عَلْقَى» فلأنَّه سَمَّى بها شيئاً بعينِه [
3929 - Alkâ ve mükûr [bitkileri] içine iner... / Ve onu tenvinlemedi. Dedim ki: Alkâ'nın tekili nedir? Dedi ki: Alkâtetün'dür. el-Mâzinî dedi ki: Bunun üzerine sustum ve ona açıklamadım; zira o, böylesi bir inceliği anlayamayacak kadar kaba/anlayışsızdı.» Derim ki: el-Mâzinî'nin onu anlayışsız görmesinin sebebi şudur: İlhak için olan elifin üzerine birlik (teklik) bildiren müenneslik te'si gelir; nitekim 'artâ' ve 'artât' denilir. İmkânsız olan ise 'da'vâ' ve 'sar'â' gibi müenneslik elifinin üzerine [te'nin] gelmesidir. «Alkâ» kelimesinin tenvinlenmemesine gelince; bu, belirli bir şeye alem (özel isim) kılındığı içindir [
وألفُ الإِلحاقِ المقصورةُ حالَ العلميَّة تَجْري مَجْرى تاءِ التأنيث فيمتنعُ الاسمُ الذي هي فيه، كما تمتنعُ فاطمة. وتَنْصَرِفُ قائمة] .
İlhak için olan maksur elif, alem yapıldığında müenneslik te'si gibi muamele görür; dolayısıyla 'Fâtımatü' gayrimunsarıf olduğu gibi bulunduğu isim de gayrimunsarıf olur. 'Kâimetün' ise munsarıftır].
قوله: {ظَاهِرِينَ} : حالٌ من الضميرِ في «لكم» ، والعاملُ فيها وفي «اليومَ» ما تَعَلَّقَ به «لكم» .
Cenâb-ı Hakk'ın {ظَاهِرِينَ} “Üstün kimseler olarak” kavli: «leküm»deki zamirden hâldir; onda ve «el-yevme»de amel eden lafız ise «leküm»ün müteallakıdır.
قوله: «ما أُرِيْكُمْ» هي مِنْ رؤيةِ الاعتقادِ، فتتعدَّى لمفعولَيْن، ثانيهما {إِلاَّ مَآ أرى} .
«Mâ ürîküm» kavli kalbî görme (inanç/görüş) fiilindendir; dolayısıyla iki mef'ûle müteaddî olur, ikincisi {إِلاَّ مَآ أرى} “Gördüğümden başkasını” kavlidir.
قوله: «الرَّشادِ» العامَّةُ على تخفيفِ الشينِ مصدرَ رشَدَ يَرْشُدُ. وقرأ معاذ بن جبل بتشديدِها، وخَرَّجها أبو الفتح وغيرُه على أنه صفةُ مبالغةٍ نحو: ضَرَب فهو ضرَّاب، وقد قال النحاس: «هو لحنٌ، وتَوَهَّمه من الرباعي» يعني أَرْشد. ورُدَّ على النحاس قولُه: بأنه يُحْتمل أَنْ يكونَ مِنْ رَشَدَ الثلاثي، وهو الظاهرُ. وقد جاء فَعَّال أيضاً مِنْ أَفْعَل وإنْ كان لا يَنْقاسُ. قالوا: أَدْرَك فهو دَرَّاك وأَجْبَرَ فهو جَبَّار، وأَقْصَر فهو قَصَّار، وأَسْأَر فهو سَآَّر، ويَدُلُّ على أنه صفةُ مبالغةٍ أنَّ معاذاً كان يُفَسِّرها بسبيل الله.
«Er-Reşâd» kelimesini genel kıraat ehli, «raşede yerşüdü» fiilinin masdarı olarak şîn harfinin tahfifi ile okumuştur. Muâz b. Cebel ise şedde ile okumuştur; Ebü'l-Feth ve diğerleri bunu, «darabe - darrâb» gibi mübalağa sıfatı olarak açıklamışlardır. en-Nehhâs: «Bu bir lahndir (hatadır), onu rubâî fiilden zannetmiştir» yani 'erşede' fiilinden zannetmiştir demiştir. en-Nehhâs'ın bu sözü şu gerekçeyle reddedilmiştir: Kelimenin sülâsî olan «raşede» fiilinden gelmiş olması muhtemeldir ve zahir olan da budur. Kıyasî olmasa da 'ef'ale' vezninden de 'fa''âl' vezni gelmiştir. Nitekim: «edreke - derrâk», «ecbere - cebbâr», «aksara - kassâr», «es'ere - se''âr» demişlerdir. Bunun mübalağa sıfatı olduğuna delil ise Muâz'ın onu 'Allah'ın yolu' diye tefsir etmesidir.
قال ابنُ عطية: «ويَبْعُدُ عندي على معاذ ﵁ وهل كان فرعونُ يَدَّعي إلاَّ الإِلهيَّة؟ ويَقْلَقُ بناءُ اللفظِ على هذا التركيبِ» . قلت: يعني
İbn Atıyye şöyle demiştir: «Muâz radıyallâhu anh'a nispet edilmesi bana uzak gelmektedir; zira Firavun ilahlıktan başka bir şey mi iddia ediyordu? Bu terkipten lafzın yapısı da bozulmaktadır.» Derim ki: Yani
ابنُ عطية أنه كيف يقول فرعونُ ذلك، فيُقِرُّ بأنَّ ثَمَّ مَنْ يهدي إلى الرشادِ غيرُه، مع أنه يَدَّعي أنه إلهٌ؟ وهذا الذي عَزاه ابنُ عطية والزمخشري وابن جُبارة صاحب «الكامل» إلى معاذ بن جبل من القراءة المذكورة ليس في «الرشاد» الذي هو في كلامِ فرعونَ كما توهَّموا، وإنما هو في «الرشاد» الثاني الذي مِنْ قول المؤمنِ بعد ذلك. ويَدُلُّ على ذلك ما قاله أبو الفضل الرازي في كتابه «اللوامح» : «معاذ بن جبل» سبيل الرشاد «، الحرف الثاني بالتشديد، وكذلك الحسنُ، وهو سبيلُ اللَّهِ تعالى الذي أوضحه لعبادِه، كذلك فسَّره معاذ، وهو منقولٌ مِنْ مُرْشِد كدَرَّاك مِنْ مُدْرِك وجَبَّار مِنْ مُجْبر، وقَصَّار مِنْ مُقْصِر عن الأمر، ولها نظائرُ معدودةٌ. فأمَّا» قَصَّار الثوب «مِنْ قَصَر الثوبَ قِصارةً» فعلى هذا يزولُ إشكالُ ابنِ عطية المتقدمُ، وتتضح القراءةُ والتفسيرُ.
İbn Atıyye şunu kastetmektedir: Firavun ilah olduğunu iddia ettiği halde, kendisinden başka doğru yola ileten birinin varlığını kabul edecek şekilde bu sözü nasıl söyler? İbn Atıyye, ez-Zemahşerî ve «el-Kâmil» sahibi İbn Cübâre'nin Muâz b. Cebel'e nispet ettiği zikredilen bu kıraat, onların zannettiği gibi Firavun'un sözündeki «er-Reşâd»da değil, bilakis bundan sonra müminin sözü olan ikinci «er-Reşâd»dadır. Buna, Ebü'l-Fazl er-Râzî'nin «el-Levâmih» adlı kitabında söylediği şu söz delalet etmektedir: «Muâz b. Cebel 'sebîle'r-Reşşâd'ı, ikinci kelimeyi şedde ile okumuştur; Hasan da böyledir. Bu, Yüce Allah'ın kullarına açıkladığı yoludur; Muâz da böyle tefsir etmiştir. Kelime, müdrikten derrâk, mücbirden cebbâr, işten geri duran müksırdan kassâr dendiği gibi mürşidden menkuldür ve bunun sayılı benzerleri vardır. Elbise beyazlatan için kullanılan 'kassârü's-sevb' ise 'kasara's-sevbe kısâraten'den gelir.» Buna göre İbn Atıyye'nin yukarıdaki müşkili zail olmakta, kıraat ve tefsir açıklığa kavuşmaktadır.
وقال أبو البقاء: «وهو الذي يَكْثُر منه الإِرشادُ أو الرُّشْدُ» يعني يُحْتمل أنه مِنْ أرشدَ الرباعيِّ أو رَشَد الثلاثي. والأَوْلَى أَنْ يكونَ من الثلاثيِّ لِما عَرَفْتَ أنه يَنْقاسُ دونَ الأول.
Ebû'l-Bekâ şöyle demiştir: «O, irşadı veya doğru yolu bulması çok olan kimsedir.» Yani rubâî olan 'erşede'den veya sülâsî olan 'raşede'den gelmesi muhtemeldir. Birincisinin aksine kıyasî olduğunu bildiğin üzere sülâsîden olması daha evladır.
قوله: {مِثْلَ دَأْبِ} : «مثل» يجوزُ أَنْ يكونَ بدلاً، وأَنْ يكون عطفَ بيانٍ.
Cenâb-ı Hakk'ın {مِثْلَ دَأْبِ} “Âdetinin bir benzeri” kavlindeki «misle» kelimesinin bedel olması da atf-ı beyan olması da caizdir.
قوله: {يَوْمَ التناد} : قد تقدَّم الخلافُ/ في يائِه:
Cenâb-ı Hakk'ın {يَوْمَ التناد} “O feryatlaşma günü” kavlindeki yâ harfinin nasıl hazfedileceği ve / nasıl sabit kalacağı hususundaki ihtilaf daha önce geçmişti.
كيف تُحذف وتُثْبَت؟ وهو مصدرُ «تَنادَى» نحو: تقاتَلَ تقاتُلاً. والأصلُ: تَنادُياً بضم الدالِ ولكنهم كسروها لتصِحَّ الياءُ. وقرأت طائفةٌ بسكون الدالِ إجراءً للوصل مُجْرى الوقفِ. وتنادَى القومُ أي: نادى بعضُهم بعضاً. قال:
Bu kelime «tekâtele tekâtülen» gibi «tenâdâ» fiilinin masdarıdır. Aslı dâlın dammesiyle «tenâdüyen»dir; ancak yâ harfi sahih olsun diye dâli kesrelediler. Bir topluluk ise vaslı vakıf yerine koyarak dâlın sükûnu ile okumuştur. «Tenâde'l-kavmü» ifadesi, insanların birbirine seslenmesi demektir. Şair şöyle demiştir:
٣٩٣٠ - تنادَوْا فقالوا أَرْدَتِ الخيلُ فارساً ... فقُلْنا: عُبَيْدُ الله ذلكمُ الرَّدِي
3930 - Birbirlerine seslenip dediler ki: 'Atlar bir süvariyi helak etti!' Biz de dedik ki: 'Ubeydullah, işte o helak olan kimsedir!'
وقال آخر:
Bir başka şair de şöyle demiştir:
٣٩٣١ - تنادَوْا بالرحيلِ غَداً ... وفي تَرْحالِهم نَفْسي
3931 - Yarın göç etmek üzere birbirlerine seslendiler... Onların göçüp gitmesinde ise benim canım vardır.
وقرأ ابن عباس والضحاك والكلبي وأبو صالح وابن مقسم والزعفراني في آخرين بتشديدِها، مصدرُ «تَنادَّ» مِنْ نَدَّ البعيرُ إذا هَرَبَ ونَفَرَ، وهو في معنى قولِه تعالى: {يَوْمَ يَفِرُّ المرء مِنْ أَخِيهِ} [عبس: ٣٤] الآية. وفي الحديث: «إن للناسِ جَوْلةً يندُّون، يظنُّون أنهم يَجِدُون مهرباً» وقال أمية بن أبي الصلت:
İbn Abbas, Dahhâk, el-Kelbî, Ebû Sâlih, İbn Miksem, ez-Za'ferânî ve başkaları dâl harfinin şeddesiyle okumuşlardır; bu da devenin kaçıp ürkmesi manasındaki «nedde» kökünden gelen «tenâdde» fiilinin masdarıdır. Bu, Cenâb-ı Hakk'ın: {يَوْمَ يَفِرُّ المرء مِنْ أَخِيهِ} [Abese: 34] “Kişinin kardeşinden kaçacağı gün” ayeti manasındadır. Hadiste şöyle buyrulmuştur: «İnsanların sağa sola kaçıştıkları, bir sığınak bulacaklarını sandıkları bir kargaşa anı olacaktır.» Ümeyye b. Ebi's-Salt da şöyle demiştir:
٣٩٣٢ - وبَثَّ الخَلْقَ فيها إذ دَحاها ... فهُمْ سُكَّانُها حتى التنادي
3932 - Yeryüzünü yayıp döşediğinde mahlûkatı oraya yaydı; onlar feryatlaşma gününe kadar oranın sakinleridir.
قوله: {يَوْمَ تُوَلُّونَ} : يجوزُ أَنْ يكونَ بدلاً من «يوم التَّناد» ، وأن يكونَ منصوباً بإضمارِ أعني. ولا يجوزُ أَنْ يُعْطَفَ عطفَ بيان لأنه نكرةٌ، وما قبله معرفةٌ. وقد تقدَّم لك في قوله: {فِيهِ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ مَّقَامُ إِبْرَاهِيمَ} [آل عمران: ٩٧] أنَّ الزمخشريَّ جعله بياناً مع تخالُفِهما تعريفاً وتنكيراً، وهو عكسُ ما نحن فيه، فإن الذي نحن فيه الثاني نكرةٌ، والأولُ معرفةٌ.
Cenâb-ı Hakk'ın {يَوْمَ تُوَلُّونَ} “Arkanızı dönüp kaçacağınız gün” kavlinin «Yevme't-Tenâd»dan bedel olması da mahzuf bir «a'nî» (kastediyorum) takdiriyle mansub olması da caizdir. Atf-ı beyan yapılması ise caiz değildir; çünkü o nekredir, önceki ise marifedir. Cenâb-ı Hakk'ın: {فِيهِ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ مَّقَامُ إِبْرَاهِيمَ} [Âl-i İmrân: 97] “Onda apaçık deliller, İbrahim'in makamı vardır” kavlinde, ez-Zemahşerî'nin marifelik ve nekrelik bakımından farklı olmalarına rağmen onu beyan kıldığı daha önce geçmişti; oysa bu, bizim içinde bulunduğumuz durumun tam tersidir. Zira bizdeki durumda ikincisi nekre, birincisi marifedir.
قوله: {مَا لَكُمْ مِّنَ الله مِنْ عَاصِمٍ} يجوزُ في «مِنْ عاصِمٍ» أَنْ يكونَ فاعلاً بالجارِّ لاعتمادِه على النفي، وأَنْ يكون مبتدأ، و «مِنْ» مزيدةٌ على كلا التقديرَيْن. و «من الله» متعلقٌ ب «عاصِم» .
Cenâb-ı Hakk'ın {مَا لَكُمْ مِّنَ الله مِنْ عَاصِمٍ} “Sizi Allah'tan koruyacak hiçbir kimse yoktur” kavlinde «min âsım» ifadesinin nefy'e dayanmasından ötürü câr-mecrûrun faili olması da mübteda olması da caizdir; «min» her iki takdire göre de zâiddir. «Minallâhi» ise «âsım»a mütealliktir.
قوله: {حتى إِذَا} : غايةٌ لقولِه: «فما زِلْتُمْ» . وقُرئ {ألَن يَبْعَثَ الله} بإدخالِ همزةِ التقرير، يُقرِّر بعضُهم بعضاً.
Cenâb-ı Hakk'ın {حتى إِذَا} “Nihayet o zaman” kavli, «femâ ziltüm» sözünün gayesidir (varış noktasıdır). {ألَن يَبْعَثَ الله} “Allah asla göndermeyecek mi?” şeklinde takrir hemzesinin dahlîyle, birbirlerine itiraf ettirmek kastıyla da okunmuştur.
قوله: «كذلك» أي: الأمر كذلك. «ويُضِلُّ الله» مستأنفٌ أو نعتُ مصدرٍ أي: مثلَ إضلالِ اللَّهِ إياكم - حين لم يَقْبَلوا مِنْ يوسفَ ﵇ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ هو مُسْرِفٌ.
«Kezâlik» kavli; «İş böyledir» demektir. «Ve yudillullâh» cümlesi müste'nefedir ya da bir masdarın sıfatıdır; yani: Yûsuf aleyhisselâm'dan [hakkı] kabul etmedikleri zaman Allah'ın sizi saptırması gibi, Allah haddi aşan kimseyi saptırır demektir.
قوله: {الذين يُجَادِلُونَ} يجوز فيه عشرةُ أوجهٍ، أحدُها: أنه بدلٌ مِنْ قولِه: {مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ} وإنما جُمِع اعتباراً بمعنى «مَنْ» . الثاني: أَنْ يكونَ بياناً له. الثالث: أَنْ يكونَ صفةً له. وجُمِع على معنى «مَنْ» أيضاً. الرابع: أَنْ ينتصِبَ بإضمار أعني. الخامس: أَنْ يرتفعَ خبرَ مبتدأ مضمرٍ أي: هم الذين. السادس: أَنْ يرتفعَ مبتدأً، خبرُه «يَطْبَعُ اللَّهُ» . و «كذلك» خبرُ مبتدأ مضمرٍ أيضاً، أي: الأمرُ كذلك. والعائدُ من الجملةِ وهي «يَطْبَعُ» على
Cenâb-ı Hakk'ın {الذين يُجَادِلُونَ} “Tartışanlar” kavlinde on vecih caizdir. Birincisi: {مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ} “Haddi aşan kimse” kavlinden bedel olmasıdır; «men» lafzının manası dikkate alınarak cemi getirilmiştir. İkincisi: Onun beyanı olmasıdır. Üçüncüsü: Onun sıfatı olmasıdır; yine «men»in manasına binaen cemi kılınmıştır. Dördüncüsü: Mahzuf bir «a'nî» takdiriyle mansub olmasıdır. Beşincisi: Mahzuf bir mübtedanın haberi olarak merfu olmasıdır; yani: «Onlar o kimselerdir ki...» takdirindedir. Altıncısı: Mübteda olarak merfu olmasıdır, haberi ise «yatba'ullâh» cümlesidir. «Kezâlik» ise yine mahzuf bir mübtedanın haberidir; yani: «İş böyledir» demektir. Bu cümleden, yani «yatba'u» cümlesinden
المبتدأ محذوفٌ، أي: على كلِّ قلبِ متكبِّرٍ منهم. السابع: أنْ يكونَ مبتدأً، والخبر «كَبُرَ مَقْتاً» ، ولكنْ لا بُدَّ مِنْ حَذْفِ مُضاف ليعودَ الضميرُ مِنْ «كَبُرَ» عليه. والتقديرُ: حالُ الذين يُجادلون كَبُرَ مَقتاً ويكون «مَقْتاً» تمييزاً، وهو مَنْقولٌ مِنَ الفاعليةِ إذ التقديرُ: كَبُرَ مَقْتُ حالِهم أي: حالِ المجادلين. الثامن: أَنْ يكونَ «الذين» مبتدأً أيضاً، ولكن لا يُقَدَّرُ حَذْفُ مضافٍ، ويكونُ فاعلُ «كَبُرَ» ضميراً عائداً على جدالِهم المفهومِ من قوله: «ما يُجادِلُ» . والتقدير: كَبُرَ جِدالُهم مَقْتاً. و «مَقْتاً» على ما تقدَّمَ أي: كَبُرَ مَقْتُ جدالِهم. التاسع: أَنْ يكونَ «الذين» مبتدأً أيضاً، والخبرُ {بِغَيْرِ سُلْطَانٍ أَتَاهُمْ} . قاله الزمخشري: ورَدَّه الشيخ: بأنَّ فيه تفكيكَ الكلامِ بعضِه من بعضٍ؛ لأنَّ الظاهرَ تعلُّقُ «بغير سُلْطان» ب «يُجادلون» ، ولا يُتَعَقَّلُ جَعْلُه خبراً ل الذين لأنه جارٌّ ومجرورٌ، فيصيرُ التقديرُ: الذين يُجادلون كائنون أو مستقرون بغيرِ سلطان، أي: في غير سلطان؛ لأنَّ الباءَ إذ ذاك ظرفيةٌ خبرٌ عن الجُثَث. العاشر: أنه مبتدأٌ وخبرُه محذوفٌ أي: مُعانِدون ونحوه، قاله أبو البقاء.
mübtedaya dönen ait zamir mahzuftur; yani: «Onlardan her kibirli kalbin üzerine» takdirindedir. Yedincisi: Mübteda olması ve haberin de «kebura makten» olmasıdır; ancak «kebura»daki zamirin ona dönebilmesi için bir muzafın hazfedilmesi zorunludur. Takdir: «Tartışanların durumu gazap bakımından büyüdü» şeklinde olur; «makten» kelimesi temyizdir ve faillikten nakledilmiştir, zira asıl takdir: «Durumlarının -yani tartışanların durumunun- gazabı büyüdü» şeklindedir. Sekizincisi: «Ellezîne»nin yine mübteda olması, fakat muzaf hazfi takdir edilmeksizin «kebura»nın failinin «mâ yücâdilü» kavlinden anlaşılan cidallerine dönen bir zamir olmasıdır. Takdir: «Onların tartışması gazap bakımından büyüdü» şeklinde olup «makten» daha önce geçtiği gibidir; yani: «Tartışmalarının gazabı büyüdü» demektir. Dokuzuncusu: «Ellezîne»nin yine mübteda, haberinin ise {بِغَيْرِ سُلْطَانٍ أَتَاهُمْ} “Kendilerine gelmiş hiçbir delil olmaksızın” olmasıdır. Bunu ez-Zemahşerî söylemiştir; fakat İbnü'z-Zâiğ bunu şu gerekçeyle reddetmiştir: Bunda sözün parçalarını birbirinden koparmak vardır; zira zahir olan «bi-ğayri sultân»ın «yücâdilûne»ye müteallik olmasıdır. Ayrıca câr ve mecrûr olduğu için onun «ellezîne»ye haber yapılması akla yatkın değildir; çünkü o takdirde takdir: «Tartışanlar bir delil olmaksızın mevcutturlar/yerleşiktirler» yani «delilsizliğin içindedirler» şeklinde olur; zira o takdirde bâ harfi zarfiyye olup zatlar hakkında haber kılınmış olur. Onuncusu: Mübteda olup haberinin mahzuf olmasıdır; yani: «İnatçıdırlar» ve benzeri bir takdirdir; bunu Ebû'l-Bekâ söylemiştir.
قوله: «كَبُرَ مَقْتاً» يُحْتمل أَنْ يُرادَ به التعجبُ والاستعظامُ، وأَنْ يُرادَ به الذمُّ كبِئْس؛ وذلك أنه يجوزُ أَنْ يُبْنَى فَعُل بضمِّ العَيْن مِمَّا يجوزُ التعجُّبُ منه، ويَجْري مَجْرى نِعْم وبئس في جميعِ الأحكامِ. وفي فاعلِه ستةُ أوجهٍ، الأول: أنه ضميرٌ عائدٌ على حالِ المضافِ إلى الذين، كما تقدَّم تقريرُه. / الثاني: أنه ضميرٌ يعودُ على جدالِهم المفهوم مِنْ «يُجادلون» كما تقدَّم أيضاً. الثالث: أنه الكافُ في «كذلك» . قال الزمخشري: «وفاعلُ» كَبُرَ «قولُه:» كذلك «أي:
«Kebura makten» kavliyle taaccüb ve büyütmenin kastedilmiş olması da «bi'se» gibi zemmin kastedilmiş olması da muhtemeldir. Şöyle ki: Taaccüb caiz olan her şeyden ayn harfinin dammesiyle 'fe'ule' vezni bina edilebilir ve bütün hükümlerde 'ni'me' ve 'bi'se' gibi muamele görür. Bunun failinde altı vecih vardır. Birincisi: Daha önce açıklandığı üzere «ellezîne»ye muzaf olan «hâl»e dönen bir zamirdir. / İkincisi: Yine daha önce geçtiği gibi «yücâdilûne»den anlaşılan cidallerine dönen bir zamirdir. Üçüncüsü: «Kezâlik»teki kâf harfidir. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «'Kebura'nın faili 'kezâlik' kavlidir; yani:
كَبُرَ مَقْتاً مثلُ ذلك الجدالِ، ويَطْبع اللَّهُ كلامٌ مستأنفٌ» ورَدَّه الشيخُ: بأنَّ فيه تَفْكيكاً للكلامِ وارتكابَ مذهبٍ ليس بصحيحٍ. أمَّا التفكيكُ فلأنَّ ما جاء في القرآن مِنْ «كذلك نَطْبَعُ» أو «يَطْبع» إنما جاء مربوطاً بعضُه ببعض فكذلك هذا، وأمَّا ارتكابُ مذهبٍ غيرِ صحيح فإنه جَعَل الكافَ اسماً ولا تكونُ اسماً إلاَّ في ضرورةٍ، خلافاً للأخفش.
o tartışmanın bir benzeri gazap bakımından büyüdü demektir; 'yatba'ullâhu' ise müste'nef bir kelamdır.» İbnü'z-Zâiğ ise bunu şu gerekçeyle reddetmiştir: Bunda kelamı parçalamak ve sahih olmayan bir mezhebe meyletmek vardır. Kelamı parçalamaya gelince; zira Kur'an'da «kezâlike natba'u» veya «yatba'u» şeklinde gelen yerler birbirine bağlı olarak gelmiştir, buradaki de öyledir. Sahih olmayan bir mezhebe meyletmeye gelince; o, kâf harfini isim kılmıştır, oysa Ahfeş'in hilafına kâf harfi ancak zaruret halinde isim olur.
الرابع: أنَّ الفاعلَ محذوفٌ، نقله الزمخشري. قال: «ومَنْ قال: كَبُرَ مَقْتاً عند الله جِدالُهم، فقد حَذَفَ الفاعلَ، والفاعلُ لا يصِحُّ حَذْفُه» . قلت: القائلُ بذلك الحوفيُّ، لكنه لا يريدُ بذلك تفسيرَ الإِعراب، إنما يريدُ به تفسيرَ المعنى، وهو معنى ما قَدَّمْتُه مِنْ أنَّ الفاعلَ ضميرٌ يعودُ على جدالِهم المفهومِ مِنْ فعلِه، فصَرَّح الحوفيُّ بالأصلِ، وهو الاسمُ الظاهرُ، ومرادُه ضميرٌ يعودُ عليه.
Dördüncüsü: Failin mahzuf olmasıdır; bunu ez-Zemahşerî nakletmiştir. O şöyle demiştir: «Kim 'kebura makten indallâhi cidâlühüm' (onların tartışması Allah katında gazap bakımından büyüdü) derse faili hazfetmiş olur, oysa failin hazfedilmesi sahih değildir.» Derim ki: Bunu söyleyen el-Havfî'dir; ancak o bununla irabın açıklamasını değil, mananın açıklamasını kastetmektedir ki bu da daha önce zikrettiğim failin kendi fiilinden anlaşılan cidallerine dönen bir zamir olduğu manasıdır. Dolayısıyla el-Havfî asıl olanı, yani zahir ismi açıkça telaffuz etmiştir, kastı ise ona dönen bir zamirdir.
الخامس: أنَّ الفاعلَ ضميرٌ يعودُ على ما بعدَه، وهو التمييزُ نحو: «نِعْمَ رَجُلاً زيدٌ» ، و «بئس غلاماً عمروٌ» . السادس: أنه ضميرٌ يعودُ على «مَنْ» مِنْ قولِه: {مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ} . وأعاد الضميرَ مِنْ «كَبُرَ» مفرداً اعتباراً بلفظِها، وحينئذٍ يكونُ قد راعَى لفظَ «مَنْ» أولاً في {مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ كَذَّابٌ} ، ثم معناها ثانياً في قوله: {الذين يُجَادِلُونَ} إلى آخره، ثم لفظَها ثالثاً في قوله: «كَبُر» . وهذا كلُّه إذا أَعْرَبْتَ «الذين» تابعاً لمَنْ هو مُسْرِفٌ نعتاً أو بياناً أو بدلاً.
Beşincisi: Failin kendisinden sonrakine, yani «Ni'me racülen Zeydün» ve «Bi'se gulâmen Amrûn» misallerindeki gibi temyize dönen bir zamir olmasıdır. Altıncısı: {مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ} “Haddi aşan kimse” kavlindeki «men»e dönen bir zamir olmasıdır. «Kebura»daki zamiri, lafzını dikkate alarak müfred olarak döndürmüştür; bu takdirde önce {مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ كَذَّابٌ} “Haddi aşan, yalancı olan kimse” kavlinde «men»in lafzını gözetmiş, sonra {الذين يُجَادِلُونَ} “Tartışanlar” kavlinde manasını gözetmiş, ardından üçüncü olarak «kebura» kavlinde tekrar lafzını gözetmiş olur. Bütün bunlar «ellezîne» kelimesini sıfat, beyan veya bedel olarak «men hüve müsrifün»e tabi kıldığın takdirdedir.
وقد عَرَفْتَ أن الجملةَ مِنْ قولِه: «كَبُرَ مَقْتاً» فيها وجهان، أحدهما: الرفعُ إذا جَعلْناها خبراً لمبتدأ. والثاني: أنها لا محلَّ لها إذا لم تجْعَلْها خبراً. بل هي
Öğrenmiş oldun ki «kebura makten» cümlesinde iki vecih vardır: Birincisi: Mübtedaya haber kıldığımızda ref mahallinde olmasıdır. İkincisi: Haber kılmadığımız takdirde iraptan mahallinin olmamasıdır. Bilakis o,
جملةٌ استِئْنافية. وقوله: «عندَ الله» متعلقٌ ب «كَبُرَ» ، وكذلك قد تقدَّم أنَّه يجوزُ أَنْ يكونَ خبراً لمبتدأ محذوفٍ، وأنْ يكونَ فاعلاً وهما ضعيفان. والثالث - وهو الصحيحُ - أنه معمولٌ ل «يَطْبَعُ» أي: مثلَ ذلك الطَّبْعِ يطبعُ اللَّهُ. و «يطبعُ اللَّهُ» فيه وجهان، أظهرُهما: أنه مستأنفٌ. والثاني: أنه خبرٌ للموصولِ، كما تقدَّم تقريرُ ذلك كلِّه.
müste'nefe bir cümledir. «İndallâhi» kavli ise «kebura»ya mütealliktir; aynı şekilde onun mahzuf bir mübtedanın haberi olmasının ve fail olmasının caiz olduğu daha önce geçmişti ki bu ikisi zayıftır. Üçüncüsü -ki sahih olan budur- «yatba'u» fiilinin mamulü olmasıdır; yani: Allah işte bu mühürleme gibi mühürler demektir. «Yatba'ullâhu» kavlinde ise iki vecih vardır: Daha zahir olanı müste'nefe olmasıdır; ikincisi ise bütün bunların açıklaması daha önce geçtiği üzere ism-i mevsûlün haberi olmasıdır.
قوله: «قَلْبِ متكبِّرٍ» قرأ أبو عمروٍ وابن ذكوان بتنوين «قلب» ، وَصَفا القلبَ بالتكبُّر والجَبَروتِ؛ لأنهما ناشئان منه، وإنْ كان المرادُ الجملةَ، كما وُصِف بالإِثمِ في قوله: {فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ} [البقرة: ٢٨٣] . والباقون بإضافة «قلب» إلى ما بعدَه أي: على كلِّ قَلْبِ شخصٍ متكبِّرٍ. وقد قَدَّرَ الزمخشريُّ مضافاً في القراءةِ الأولى أي: على كلِّ ذي قلب متكبر، تجعلُ الصفةَ لصاحبِ القلب. قال الشيخ: «ولا ضرورةَ تَدْعو إلى اعتقادِ الحذفِ» . قلت: بل ثَمَّ ضرورةٌ إلى ذلك وهو توافُقُ القراءَتَيْن، فإنه يَصيرُ الموصوفُ في القراءتَيْن واحداً، وهو صاحبُ القلب، بخلافِ عَدَم التقديرِ، فإنه يَصيرُ الموصوفُ في إحداهما القلبَ وفي الأخرى صاحبَه.
Cenâb-ı Hakk'ın «kalbi mütekebbirin» kavlinde Ebû Amr ve İbn Zekvân «kalb» kelimesini tenvin ile okumuşlar ve kastedilen bizzat kişinin tamamı olsa bile, kibir ve zorbalık kalpten neşet ettiği için kalbi kibir ve zorbalıkla nitelemişlerdir; nitekim Cenâb-ı Hakk'ın: {فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ} [Bakara: 283] “Hiç şüphesiz onun kalbi günahkârdır” kavlinde de [kalp] günahkârlıkla nitelenmiştir. Diğer kıraat imamları ise «kalb» kelimesini sonrasına muzaf kılarak okumuşlardır; yani: «Her kibirli şahsın kalbi üzerine» demektir. ez-Zemahşerî birinci kıraatte mahzuf bir muzaf takdir etmiş, sıfatı kalbin sahibine ait kılarak: «Her kibirli kalp sahibi üzerine» [takdirindedir] demiştir. İbnü'z-Zâiğ ise: «Hazfe inanmayı gerektiren bir zaruret yoktur» demiştir. Derim ki: Bilakis buna bir zaruret vardır, o da iki kıraatin birbiriyle uyumudur; zira bu takdirde her iki kıraatte de mevsuf tek bir şey, yani kalbin sahibi olur. Takdir yapılmadığı takdirde ise birinde mevsuf kalp, diğerinde ise kalbin sahibi olur.
قوله: {أَسْبَابَ السماوات} : فيه وجهان، أحدهما: أنه تابعٌ للأسبابِ قبله بدلاً أو عطفَ بيان. والثاني: أنه منصوبٌ بإضمار أَعْني، والأولُ أَوْلَى؛ إذ الأصلُ عدمُ الإِضمارِ.
Cenâb-ı Hakk'ın {أَسْبَابَ السماوات} “Göklerin yollarına” kavlinde iki vecih vardır: Birincisi: Kendisinden önceki «el-esbâb»a bedel veya atf-ı beyan olarak tabi olmasıdır. İkincisi: Mahzuf bir «a'nî» (kastediyorum) takdiriyle mansub olmasıdır; birincisi daha evladır, zira asıl olan takdir yapmamaktır.
قوله: «فَأَطَّلِعَ» العامَّةُ على رفعِه عَطْفاً على «أَبْلُغُ» فهو داخِلٌ في حَيِّزِ الترجِّي. وقرأ حفصٌ في آخرين بنصبِه. وفيه ثلاثةُ أوجهٍ، أحدُها: أنه جوابُ الأمرِ في قولِه: «ابْنِ لي» فنُصِبَ بأَنْ مضمرةً بعد الفاءِ في جوابِه على قاعدة البصريين كقولِه:
Cenâb-ı Hakk'ın «fe-attali'a» kavlini genel kıraat ehli «eblüğu»ya atıfla ref ile okumuştur; dolayısıyla tereccî (umut) kapsamına dâhildir. Hafs ve diğer bazıları ise nasb ile okumuşlardır. Bunda üç vecih vardır. Birincisi: «İbni lî» (Bana yap) kavlindeki emrin cevabı olmasıdır; dolayısıyla Basralıların kuralına göre şairin şu sözünde olduğu gibi cevaptaki fâ'dan sonra gizli bir «en» ile mansub kılınmıştır:
٣٩٣٣ - يا ناقُ سِيْري عَنَقاً فَسِيحا ... إلى سليمانَ فَنَسْتريحا/
3933 - Ey deve! Süleyman'a doğru geniş adımlarla hızlıca yürü ki rahata erelim./
وهذا أَوْفَقُ لمذهب البصريين. الثاني: أنه منصوبٌ. قال الشيخ: «عَطْفاً على التوهُّمِ لأنَّ خبر» لعلَّ «كثيراً جاء مَقْروناً ب» أن «، كثيراً في النظمِ وقليلاً في النثر. فمَنْ نَصَبَ تَوَهَّم أنَّ الفعلَ المرفوعَ الواقعَ خبراً منصوبٌ ب» أنْ «، والعطفُ على التوهُّمِ كثيرٌ، وإنْ كان لا ينقاسُ» انتهى. الثالث: أن يَنْتَصِبَ على جوابِ الترجِّي في «لعلَّ» ، وهو مذهبٌ كوفي استشهد أصحابُه بهذه القراءةِ وبقراءة عاصم {وَمَا يُدْرِيكَ لَعَلَّهُ يزكى أَوْ يَذَّكَّرُ فَتَنفَعَهُ} [عبس: ٣-٤] بنصب «فتنفَعَه» جواباً لِقوله: «لعلَّه» . وإلى هذا نحا الزمخشري قال: «تشبيهاً للترجِّي بالتمني» والبصريُّون يأبَوْن ذلك، ويُخَرِّجُون القراءتَيْنِ على ما تقدَّم.
Bu vecih Basralıların mezhebine en uygun olanıdır. İkincisi: Mansub olmasıdır. İbnü'z-Zâiğ şöyle demiştir: «Tevehhüm üzerine atıftır; zira 'le'alle'nin haberi nazımda çokça, nesirde ise az olarak 'en' ile bitişik gelmiştir. Dolayısıyla nasb ile okuyan kimse, haber vaki olan merfu fiilin 'en' ile mansub olduğunu tevehhüm etmiştir; kıyasa gelmese de tevehhüm üzerine atıf çoktur» sözü bitti. Üçüncüsü: «Le'alle»deki tereccînin (umudun) cevabı olarak mansub olmasıdır; bu Kûfelilerin mezhebidir. Bu mezhebin mensupları bu kıraati ve Âsım'ın {وَمَا يُدْرِيكَ لَعَلَّهُ يزكى أَوْ يَذَّكَّرُ فَتَنفَعَهُ} [Abese: 3-4] “Ne bilirsin, belki o arınacak veya öğüt alacak da bu öğüt ona fayda verecektir” ayetinde «fe-tenfe'ahu» kelimesini «le'allehû» kavlinin cevabı olarak nasb ile okumasını delil getirmişlerdir. ez-Zemahşerî de bu görüşe meyletmiş ve: «Tereccînin temennîye benzetilmesi sebebiyledir» demiştir. Basralılar ise bunu kabul etmeyip her iki kıraati daha önce geçtiği şekilde açıklamaktadırlar.
وفي سورة عبس يجوز أن [يكون] جواباً للاستفهام في قولِه: «وما يُدْريك» فإنه مترتبٌ عليه معنىً. وقال ابن عطية وابن جُبارة الهُذلي: «على جواب التمني» وفيه نظرٌ؛ إذ ليس في اللفظِ تَمَنٍّ، إنَّما فيه تَرَجٍّ. وقد فَرَّقَ الناسُ بين التمني والترجِّي: بأنَّ الترجِّيَ لا يكونُ إلاَّ في الممكنِ عكسَ التمني، فإنه يكونُ فيه وفي المستحيلِ كقولِه:
Abese Suresi'nde ise «Ve mâ yudrîke» kavlindeki istifhamın cevabı [olması] caizdir; zira mana bakımından ona terettüp etmektedir. İbn Atıyye ve İbn Cübâre el-Hüzelî: «Temennînin cevabı üzerinedir» demişlerdir; ancak bu tartışmalıdır, çünkü lafızda temennî değil tereccî vardır. Âlimler temennî ile tereccî arasını şöyle ayırmışlardır: Tereccî ancak mümkün olan şeylerde olur; temennî ise bunun aksine şairin şu sözünde olduğu gibi hem mümkün hem de imkânsız olan şeylerde olur:
٣٩٣٤ - لَيْتَ الشبابَ هو الرَّجيعُ على الفتى ... والشيبُ كان هو البَدِئُ الأولُ
3934 - Keşke gençlik gence geri dönen şey olsaydı da ... yaşlılık ilk başlayan olsaydı!
وقُرِئ «زَيَّنَ لفرعونَ» مبنياً للفاعلِ وهو الشيطانُ. وتقدَّم الخلافُ في {وَصُدَّ عَنِ السبيل} في الرعد فمَنْ بناه للفاعلِ حَذَفَ المفعولَ أي: صَدَّ قومَه عن السبيلِ. وابنُ وثَّاب «وصِدَّ» بكسرِ الصادِ، كأنه نَقَل حركةَ الدالِ الأولى إلى فاءِ الكلمة بعد توهُّمِ سَلْبِ حركتِها. وقد تقدَّم ذلك في نحو «رِدَّ» وأنه يجوزُ فيه ثلاثُ اللغاتِ الجائزةِ في قيل وبِيع. وابن أبي إسحاق وعبد الرحمن بن أبي بكرة «وصَدٌّ» بفتح الصادِ ورفع الدالِ منونةً جعله مصدراً منسوقاً على «سوءُ عملِه» أي: زَيَّن له الشيطانُ سوءَ العملِ والصدَّ. والتَّباب: الخَسارُ. وقد تقدَّم ذلك في قوله: {غَيْرَ تَتْبِيبٍ} [هود: ١٠١] . وتقدَّم الخِلافُ أيضاً في
«Zeyyene li-Fir'avne» faili meçhul olmayan (etken) bir fiil olarak da okunmuştur; faili ise şeytandır. {وَصُدَّ عَنِ السبيل} “ve yoldan alıkonuldu” kavlindeki ihtilaf er-Ra'd [Suresi'nde] geçmişti. Dolayısıyla fiili malum (etken) okuyan kimse mefulü hazfetmiştir, yani: Kavmini yoldan alıkoydu. İbn Vessâb sâd harfinin kesresiyle «ve sıdde» şeklinde okumuştur; sanki birinci dâl harfinin harekesi, harekesinin yok sayıldığı tevehhüm edildikten sonra kelimenin ilk harfine (fâu'l-fiiline) nakledilmiştir. Bu durum «ridde» gibilerinde ve onda «kîle» ile «bî'a»da caiz olan üç lehçenin de caiz olduğu hususunda daha önce geçmişti. İbn Ebî İshak ve Abdurrahman b. Ebî Bekre sâd harfinin fethası ve dâl harfinin tenvinli ref'i ile «ve saddün» şeklinde okumuş, bunu «sûu amelihî» üzerine atfedilmiş bir masdar kılmıştır; yani: Şeytan ona kötü ameli ve engellemeyi süslü gösterdi. et-Tebâb (التَّباب): Hüsran demektir. Bu husus Cenâb-ı Hakk'ın: {غَيْرَ تَتْبِيبٍ} [Hûd: 101] “hüsrandan başka bir şey değil” kavlinde daha önce geçmişti. İhtilaf ayrıca...
قوله: {يَدْخُلُونَ الجنة} في سورة النساء [الآية: ٤٠] .
Cenâb-ı Hakk'ın: {يَدْخُلُونَ الجنة} “Cennete girerler” kavlinde de [daha önce] Nisâ Suresi'nde [40. ayette] geçmişti.
قوله: {وياقوم} : قال الزمخشري: «فإنْ قلتَ: ولِمَ جاء بالواوِ في النداء الثالثِ دونَ الثاني؟ قلت: لأنَّ الثاني داخلٌ في كلامٍ هو بيانٌ للمُجْمَلِ وتفسيرٌ له، فأُعْطِي الداخلُ عليه حكمَه في امتناعِ دخولِ الواو. وأما الثالثُ فداخِلٌ على كلامٍ ليس بتلك المَثابةِ» .
Cenâb-ı Hakk'ın: {وياقوم} “Ve ey kavmim” kavli hakkında ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Eğer: İkinci nidadan farklı olarak üçüncü nidadan önce 'vav' harfi niçin getirilmiştir? dersen, şöyle derim: Çünkü ikinci nida, mücmel olan bir sözün beyanı ve tefsiri mesabesindeki bir kelamın içine dâhildir; dolayısıyla içine dâhil olduğu sözün 'vav'ın dâhil olmaması hükmünü almıştır. Üçüncüsü ise o mertebede olmayan bir söze dâhil olmuştur.»
قوله: {وتدعونني إِلَى النار} هذه الجملةُ مستأنفةٌ أخبر عنهم بذلك بعد استفهامِه عن دعاءِ نفسِه. ويجوز أن يكونَ التقديرُ: وما لكم تَدْعُونني إلى النارِ، وهو الظاهرُ. ويَضْعُفُ أَنْ تكونَ الجملةُ حالاً أي: ما لكم أدعوكم إلى النجاةِ حالَ دعائِكم إياي إلى النار؟
Cenâb-ı Hakk'ın: {وتدعونني إِلَى النار} “siz ise beni ateşe çağırıyorsunuz” kavli: Bu cümle müstear (müstenefe) bir cümledir; kendi davetini istifham [yoluyla dile getirdikten] sonra onların durumunu haber vermiştir. Takdirin: «Ve mâ leküm ted'ûnenî ile'n-nâr» (Size ne oluyor da beni ateşe çağırıyorsunuz?) şeklinde olması da caizdir ki zahir olan da budur. Cümlenin hal olması ise zayıftır; yani: Ben sizi kurtuluşa çağırırken, siz beni ateşe çağırır haldeyken size ne oluyor? [anlamında olması zayıftır].
قوله: {تَدْعُونَنِي} : هذه الجملةٌ بدلٌ مِنْ «تَدْعونني» الأولى على جهةِ البيان لها، وأتى في قولِه «تَدْعُونني» بجملةٍ فعليةٍ ليدُلَّ على أنَّ دعوتَهم باطلةٌ لا ثبوتَ لها، وفي قوله: «وأنا أَدْعوكم» بجملة اسميةٍ ليدُلَّ على ثبوتِ دعوتِه وتقويتِها.
Cenâb-ı Hakk'ın: {تَدْعُونَنِي} “Beni çağırıyorsunuz” kavli: Bu cümle, açıklama mahiyetinde birinci «ted'ûnenî»den bedeldir. Onların davetinin batıl ve asılsız olduğunu göstermek için «ted'ûnenî» kavlinde fiil cümlesi getirmiş; kendi davetinin sabit ve güçlü olduğunu göstermek için ise «ve ene ed'ûküm» kavlinde isim cümlesi getirmiştir.
وقد تقدَّم الخلافُ في {لاَ جَرَمَ} [غافر: ٤٣] . وقال الزمخشري هنا: ورُوي عن العرب «لا جُرْمَ أنه يفعل كذا» بضم الجيم وسكونِ الراء بمعنى لا بُدَّ، وفُعْل وفَعَل أخَوان كرُشْد ورَشَد وعُدْم وعَدَم «.
{لاَ جَرَمَ} [Gâfir: 43] “Şüphe yok ki” kavlindeki ihtilaf daha önce geçmişti. ez-Zemahşerî burada şöyle demiştir: Araplardan cimin zammesi ve rânın sükûnu ile «lâ curme ennehu yef'alu kezâ» şeklinde rivayet edilmiştir; bu da «lâ büdde» (kaçınılmazdır/şüphesizdir) anlamındadır. «Fu'l» ve «fe'al» kalıpları, «rüşd» ile «reşed» ve «'udm» ile «'adem» gibi birbirinin dengi iki kalıptır.
قوله: {وَأُفَوِّضُ} : هذه مستأنفةٌ. وجَوَّز أبو البقاء أَنْ تكونَ حالاً مِنْ فاعل «أَقول» .
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَأُفَوِّضُ} “ve havale ediyorum” kavli: Bu müstear (müstenefe) bir cümledir. Ebü'l-Bekâ ise «ekûlü» fiilinin failinden hal olmasını caiz görmüştür.
قوله: {النار} : الجمهورُ على رفعِها. وفيه ثلاثة أوجه، أحدُها: أنه بدلٌ مِنْ «سوءُ العذاب» . الثاني: أنها خبرُ مبتدأ محذوفٍ أي: هو أي سوءُ العذابِ النارُ؛ لأنه جوابٌ لسؤالٍ مقدرٍ و «يُعْرَضُون» على هذين الوجهين: يجوز أَنْ يكون حالاً من «النار» ويجوز أن يكونَ حالاً من «آل فرعون» . الثالث: أنه مبتدأٌ، وخبرُه «يُعْرَضون» . وقُرئ «النارَ» منصوباً. وفيه وجهان، أحدهما: أنه منصوبٌ بفعلٍ مضمرٍ يُفَسِّره «يُعْرَضون» من حيث المعنى أي: يَصْلَوْن النارَ يُعْرَضون عليها، كقوله: {والظالمين أَعَدَّ لَهُمْ} [الإنسان: ٣١] . والثاني: أَنْ ينتصبَ على الاختصاص. قاله الزمخشري، فعلى الأولِ لا مَحَلَّ ل «يُعْرَضُون» لكونِه مفسِّراً، وعلى الثاني هو حالٌ كما تقدَّمَ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {النار} “Ateş” kavli: Genel kıraat ehli bu kelimeyi ref ile okumuştur. Bunda üç vecih vardır. Birincisi: «Sûü'l-'azâb»dan bedel olmasıdır. İkincisi: Mahzuf bir mübtedanın haberi olmasıdır; yani: O, yani azabın en kötüsü ateştir; çünkü bu, takdiri bir sorunun cevabıdır. Bu iki veche göre «yu'radûne»: «en-Nâr» kelimesinden hal olması da caizdir, «Âl-i Fir'avn»dan hal olması da caizdir. Üçüncüsü: Mübteda olmasıdır, haberi ise «yu'radûn» cümlesidir. «en-Nâra» şeklinde mansub olarak da okunmuştur. Bunda iki vecih vardır. Birincisi: Anlam bakımından «yu'radûn» fiilinin tefsir ettiği gizli bir fiille mansub olmasıdır; yani Cenâb-ı Hakk'ın: {والظالمين أَعَدَّ لَهُمْ} [el-İnsân: 31] “zalimlere ise hazırlamıştır” kavlinde olduğu gibi «yaslevne'n-nâre yu'radûne 'aleyhâ» (ateşe yaslanırlar, ona sunulurlar) takdirindedir. İkincisi: İhtisas üzere mansub olmasıdır; bunu ez-Zemahşerî söylemiştir. Birinciye göre «yu'radûn» müfessir olduğu için iraptan mahalli yoktur; ikinciye göre ise daha önce geçtiği üzere haldir.
قوله: «ويومَ تقومُ» فيه ثلاثةُ أوجهٍ، أظهرها: أنه معمولٌ لقولٍ مضمرٍ، وذلك القولُ المضمرُ محكيٌّ به الجملةُ الأمريَّةُ من قوله «أدخِلوا» والتقدير: ويُقال له/ يومَ تقومُ الساعةُ: أدْخِلوا. الثاني: أنه منصوبٌ بأَدخِلوا أي: أدْخِلوا يومَ تقومُ. وعلى هذين الوجهين فالوقفُ تامٌّ على قوله «وعَشِيَّاً» . والثالث: أنه معطوفٌ على الظرفَيْن قبلَه، فيكونُ معمولاً ل «يُعْرَضُون» . فالوقفُ على هذا على قولِه «الساعة» و «أَدْخِلوا» معمولٌ لقولٍ مضمرٍ أي: يُقال لهم كذا وكذا.
Cenâb-ı Hakk'ın: «Ve yevme tekûmü» kavlinde üç vecih vardır. En zahir olanı: Gizli bir «kavl» fiilinin mamulü olmasıdır; bu gizli «kavl» ile «edhılû» kavlindeki emir cümlesi hikâye edilmektedir. Takdiri şöyledir: Ve kıyametin koptuğu gün/ ona şöyle denir: Sokun. İkincisi: «Edhılû» fiili ile mansub olmasıdır; yani: [Kıyametin] koptuğu gün sokun. Bu iki veche göre «ve 'aşiyyâ» kavlinde vakıf tamdır. Üçüncüsü: Kendisinden önceki iki zarfa matuf olmasıdır; dolayısıyla «yu'radûn» fiilinin mamulü olur. Buna göre vakıf «es-Sâ'atü» kavlindedir; «edhılû» ise gizli bir «kavl»in mamulüdür, yani: Onlara şöyle şöyle denir.
وقرأ الكسائي وحمزة ونافع وحفص «أدْخِلُوا» بقطع الهمزةِ أمراً مِنْ أَدْخَلَ، فآلَ فرعون مفعولٌ أولُ، و «أشدَّ العذاب» مفعولٌ ثانٍ. والباقون «ادْخُلوا» بهمزةِ وصلٍ مِنْ دَخَلَ يَدْخُلُ. فآلَ فرعونَ منادى حُذِف حرفُ النداءِ منه، و «أشدَّ» منصوبٌ به: إمَّا ظرفاً، وإمّا مفعولاً به، أي: ادخلوا يا آل فرعونَ في أشدِّ العذاب.
el-Kisâî, Hamza, Nâfi' ve Hafs «edhılû» şeklinde, «edhale» fiilinden emir olarak hemzenin kat'ı ile okumuşlardır; buna göre «Âle Fir'avne» birinci meful, «eşedde'l-'azâb» ise ikinci mefuldür. Diğerleri ise «dehale-yedhulu» fiilinden hemze-i vasıl ile «ıdhulû» şeklinde okumuşlardır. Buna göre «Âle Fir'avne» nida harfi hazfedilmiş bir münadadır; «eşedde» ise onunla mansubdur: Ya zarf olarak ya da mefulün bih olarak; yani: Ey Firavun ailesi! En şiddetli azabın içine girin.
قوله: {وَإِذْ يَتَحَآجُّونَ} : في العاملِ في «إذ» ثلاثةُ أوجهٍ، أحدها: أنه معطوفٌ على «غُدُوَّاً» فيكونُ معمولاً ل «يُعْرَضون» أي: يُعْرَضُونَ على النار في هذه الأوقاتِ كلِّها، قاله أبو البقاء. والثاني: أنه معطوفٌ على قولِه {إِذِ القلوب لَدَى الحناجر} [غافر: ١٨] قاله الطبري. وفيه نظرٌ لبُعْدِ ما بينهما، ولأنَّ الظاهرَ عَوْدُ الضميرِ مِنْ «يَتَحاجُّون» على آل فرعون. الثالث: أنه منصوبٌ بإضمارِ «اذْكُرْ» وهو واضحٌ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَإِذْ يَتَحَآجُّونَ} “Ve hani tartıştıkları vakit” kavli: «İz»deki amil hakkında üç vecih vardır. Birincisi: «Guduvven» üzerine matuf olmasıdır, dolayısıyla «yu'radûn» fiilinin mamulü olur; yani: Bütün bu vakitlerde ateşe sunulurlar; bunu Ebü'l-Bekâ söylemiştir. İkincisi: Cenâb-ı Hakk'ın: {إِذِ القلوب لَدَى الحناجر} [Gâfir: 18] “hani yürekler gırtlaklara dayandığı zaman” kavline matuf olmasıdır; bunu et-Taberî söylemiştir. Ancak aralarının uzak olması ve «yetehâccûn»daki zamirin zahiren Firavun ailesine dönmesi sebebiyle bu tartışmalıdır. Üçüncüsü: Gizli bir «üzkür» (hatırla) takdiriyle mansub olmasıdır ki bu açıktır.
قوله: «تَبَعاً» فيه ثلاثةُ أوجه، أحدُها: أنه اسمُ جمعٍ لتابعٍ، ونحوه: خادِم وخَدَم، وغائِب، وغَيَبَ، وأَديم وأَدَم. والثاني: أنه مصدرٌ واقع موقعَ اسمِ الفاعلِ أي: تابِعين. والثالث: أنه مصدرٌ أيضاً، ولكنْ على حَذْفِ مضاف أي: ذوي تَبَع.
Cenâb-ı Hakk'ın: «Tebe'an» kavlinde üç vecih vardır. Birincisi: «Tâbi'» kelimesinin ism-i cem'i olmasıdır; «hâdim» ve «hadem», «gâib» ve «gayeb», «edîm» ve «edem» gibi. İkincisi: İsm-i fail makamına geçmiş bir masdar olmasıdır, yani: Tâbi olanlar [anlamındadır]. Üçüncüsü: Yine masdar olmasıdır, ancak muzafın hazfi iledir; yani: Tâbi olan kimseler (zevi teba') [anlamındadır].
قوله: «نصيباً» فيه ثلاثةُ أوجهٍ، أحدُها: أَنْ ينتصبَ بفعلٍ مقدرٍ يَدُلُّ عليه
Cenâb-ı Hakk'ın: «Nasîben» kavlinde üç vecih vardır. Birincisi: Kendisine...
قولُه «مُغْنُون» تقديرُه: «هل أنتم دافِعون عنا نصيباً. الثاني: أَنْ يُضمَّنَ» مُغْنون «معنى حامِلين. الثالث: أَنْ ينتصبَ على المصدرِ. قال أبو البقاء:» كما كان «شيءٌ» كذلك، ألا ترى إلى قولِه {لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوَالُهُمْ وَلاَ أَوْلاَدُهُمْ مِّنَ الله شَيْئاً} [آل عمران: ١١٦] ف «شيْئاً» في موضعِ غَناء، فكذلك «نصيباً» . و «من النار» صفةٌ ل «نَصيباً» .
«Muğnûn» kavlinin delalet ettiği mukadder bir fiille mansub olmasıdır; takdiri: «Hel entüm dâfi'ûne 'annâ nasîbâ» (Bizden bir payı defedebilir misiniz?) şeklindedir. İkincisi: «Muğnûn» kelimesine «hâmilîn» (yükleniciler) manasının tazmin edilmesidir. Üçüncüsü: Masdar olarak mansub olmasıdır. Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «Tıpkı 'şey'en' kelimesinin böyle olması gibi; Cenâb-ı Hakk'ın: {لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوَالُهُمْ وَلاَ أَوْلاَدُهُمْ مِّنَ الله شَيْئاً} [Âl-i İmrân: 116] “Onların malları da evlatları da kendilerine Allah'tan gelecek hiçbir şeyi savamaz” kavline bakmaz mısın? Buradaki 'şey'en' kelimesi 'ğanâ' (fayda/savma) masdarı konumundadır; 'nasîben' kelimesi de böyledir.» «Mine'n-nâr» ise «nasîben» kelimesinin sıfatıdır.
قوله: {إِنَّا كُلٌّ} : العامَّةُ على رفع «كلٌ» ، ورفعُه على الابتداء و «فيها» خبرُه، والجملةُ خبرُ «إنَّ» ، وهذا كقولِه في آل عمران: {قُلْ إِنَّ الأمر كُلُّهُ للَّهِ} في قراءة أبي عمروٍ. وقرأ ابن السَّمَيْفع وعيسى بن عمر بالنصب وفيه ثلاثة أوجهٍ، أحدُها: أَنْ يكونَ تأكيداً لاسم «إنَّ» . قال الزمخشري: «توكيدٌ لاسم إنَّ، وهو معرفةٌ. والتنوينٌ عوضٌ من المضافِ إليه، يريد: إنَّا كلَّنا فيها» انتهى. يعني فيكون «فيها» هو الخبر. وإلى كونِه تأكيداً ذهب ابنُ عطية أيضاً. وقد رَدَّ ابن مالكٍ هذا المذهبَ فقال في «تسهيله» : «ولا يُستغنى بنية إضافتِه خلافاً للزمخشري» : قلت: وليس هذا مذهباً للزمخشري وحدَه بل هو منقول عن الكوفيين أيضاً. الثاني: أَنْ تكونَ
Cenâb-ı Hakk'ın: {إِنَّا كُلٌّ} “Şüphesiz hepimiz” kavli: Genel kıraat ehli «küllün» kelimesini ref ile okumuştur; ref'i mübteda olması sebebiyledir, «fîhâ» ise onun haberidir. Cümle ise «inne»nin haberidir; bu da Ebû Amr'ın kıraatindeki Âl-i İmrân'da geçen: {قُلْ إِنَّ الأمر كُلُّهُ للَّهِ} “De ki: Bütün iş Allah'ındır” kavli gibidir. İbnü's-Semeyka' ve Îsâ b. Ömer ise nasb ile okumuşlardır; bunda üç vecih vardır. Birincisi: «İnne»nin isminin tekit olmasıdır. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «İnne'nin isminin tekididir ve o marifedir. Tenvin ise muzafun ileyhin ivazıdır (yerine gelmiştir); 'Şüphesiz hepimiz onun içindeyiz' demek istemektedir» sözü bitti. Yani bu takdirde «fîhâ» haber olur. İbn Atıyye de onun tekit olduğu görüşüne meyletmiştir. İbn Mâlik ise bu mezhebi reddetmiş ve et-Teshîl adlı eserinde şöyle demiştir: «ez-Zemahşerî'nin hilafına, muzafun ileyh niyetiyle [zamire ihtiyaçtan] müstağni olunamaz.» Ben derim ki: Bu sadece ez-Zemahşerî'nin mezhebi değildir, bilakis Kûfelilerden de nakledilmiştir. İkincisi:...
منصوبةً على الحال، قال ابن مالك: «والقولُ المَرْضِيُّ عندي أنَّ» كلاً «في القراءة المذكورة منصوبةٌ على الحال من الضمير المرفوع في» فيها «، و» فيها «هو العاملُ وقد قُدِّمَتْ عليه مع عَدَمِ تصرُّفه، كما قُدِّمَتْ في قراءةِ مَنْ قرأ: {والسماوات مَطْوِيَّاتٍ بِيَمِينِهِ} . وكقولِ النابغة:
Hal olarak mansub olmasıdır. İbn Mâlik şöyle demiştir: «Benim katımda makbul olan görüş; mezkûr kıraatte 'küllen' kelimesinin 'fîhâ'daki merfu zamirden hal olarak mansub olmasıdır. 'Fîhâ' amildir ve mutasarrıf (çekimli) olmamasına rağmen; {والسماوات مَطْوِيَّاتٍ بِيَمِينِهِ} “gökler ise O'nun sağ eliyle dürülmüş haldedir” şeklinde okuyanın kıraatinde öne geçirildiği gibi ve en-Nâbiğa'nın şu sözünde olduğu gibi onun önüne geçirilmiştir:
٣٩٣٥ - رَهْطُ ابنِ كُوْزٍ مُحقِبيْ أَدْراعِهم ... فيهمْ ورَهْطُ ربيعةَ بنِ حُذار
3935 - İbn Kûz'un zırhlarını bineklerinin arkasına bağlamış olan cemaati ... onların arasındadır; Rebîa b. Hüzâr'ın cemaati de.
وقول بعض الطائيين:
Ve Tay kabilesinden bazılarının şu sözünde olduğu gibi:
٣٩٣٦ - دعا فَأَجَبْنَا وَهْو بادِيَ ذلَّةٍ ... لديكمْ وكان النصرُ غيرَ بعيدِ
3936 - Çağırdı, biz de icabet ettik; o sizin yanınızda zilleti açığa vurur haldeyken ... zafer ise uzak değildi.
يعني بنصب» باديَ «وهذا هو مذهبُ الأخفش، إلاَّ أنَّ الزمخشريَّ مَنَعَ مِنْ ذلك قال:» فإنْ قلتَ: هل يجوزُ أَنْ يكونَ «كلاًّ» حالاً قد عَمِل فيه «فيها» ؟ قلت: لا؛ لأنَّ الظرفَ لا يعملُ في الحال متقدمةً كما يعملُ في الظرفِ متقدِّماً. تقول: كلَّ يوم لك ثوبٌ. ولا تقول: قائماً في الدار زيد «. قال الشيخ:» وهذا الذي منعه أجازه الأخفشُ إذا توسَّطَتِ الحالُ نحو: «زيدٌ قائماً
Yani «bâdiye» kelimesinin nasbı iledir; bu da el-Ahfeş'in mezhebidir. Ancak ez-Zemahşerî buna engel olmuş ve şöyle demiştir: «Eğer: 'Küllen' kelimesinin 'fîhâ'nın kendisinde amel ettiği bir hal olması caiz midir? dersen; derim ki: Hayır; çünkü zarf, öne geçmiş zarfta amel ettiği gibi öne geçmiş halde amel edemez. 'Külle yevmin leke sevbün' (Her gün senin için bir elbise vardır) dersin; fakat 'Kâimen fi'd-dâri Zeydün' (Ayakta evdedir Zeyd) diyemezsin.» İbnü'z-Zâiğ şöyle demiştir: «Onun menettiği bu durumu, hal ortaya girdiğinde el-Ahfeş caiz görmüştür; 'Zeydün kâimen...
في الدار» و «زيدٌ قائماً عندك» ، والمثالُ الذي ذكره ليس مطابقاً لِما في الآية؛ لأنَّ الآيةَ تَقَدَّمَ فيها المسندُ إليه الحكمُ وهو اسمُ إنَّ، وتوسَّطَتِ الحالُ إذا قلنا إنها حالٌ، وتأخَّر العاملُ فيها. وأمَّا تمثيلُه بقولِه: ولا تقولُ: «قائماً في الدار زيد» ، فقد تأخَّر فيه المسندُ والمسندُ إليه. وقد ذكر بعضُهم أنَّ المنعَ في ذلك إجْماعٌ من النحاة «.
fi'd-dâri' (Zeyd ayakta olarak evdedir) ve 'Zeydün kâimen 'ındeke' (Zeyd ayakta olarak senin yanındadır) gibi. Zikrettiği örnek ise ayetteki duruma mutabık değildir; zira ayette hükmün kendisine isnat edildiği müsnedün ileyh olan inne'nin ismi öne geçmiş, şayet hal dersek hal araya girmiş ve onda amel eden amil de sona kalmıştır. Onun: 'Kâimen fi'd-dâri Zeydün' denilemez, şeklindeki örneğinde ise müsned de müsnedün ileyh de sona kalmıştır. Bazıları bu husustaki yasağın nahivcilerin icması olduğunu zikretmiştir.»
قلت: الزمخشريُّ مَنْعُه صحيحٌ لأنه ماشٍ على مذهبِ الجمهور، وأمَّا تمثيلُه بما ذَكَر فلا يَضُرُّه لأنه في محلِّ المَنْعِ، فعدمُ تجويزِه صحيحٌ.
Ben derim ki: ez-Zemahşerî'nin menetmesi doğrudur; zira o cumhurun mezhebi üzere yürümektedir. Zikrettiği örnek ise ona zarar vermez; çünkü menedilen yerdedir, dolayısıyla caiz görmemesi doğrudur.
الثالث أنَّ» كلاً «بدلٌ مِنْ» ن «في» إنَّا «، لأَنَّ» كلاً «قد وَلِيَتْ العوامِل/ فكأنه قيل: إنَّ كلاً فيها.
Üçüncüsü: «Küllen» kelimesinin «innâ»daki «nâ» zamirinden bedel olmasıdır; zira «küll» kelimesi amillerin peşinden gelmiştir/ sanki şöyle denilmiştir: «İnne küllen fîhâ» (Şüphesiz hepsi onun içindedir).
وإذا كانوا قد تأوَّلوا قولَه:
Onlar şairin şu sözünü:
٢٩٣٧ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . حَوْلاً أَكْتعاً ... [وقوله:] .
3937 - ... tam bir yıl ... [ve şairin şu sözünü:]
٢٩٣٨ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . وحَوْلاً أَجْمعا ... على البدلِ مع عدم تصرُّفِ أكتع وأَجْمع فلأَنْ يجوزَ ذلك في «كل» أَوْلَى
3938 - ... ve dopdolu bir yıl ... «ekta'» ve «ecma'» kelimelerinin gayrimutasarrıf olmasına rağmen bedel üzere tevil etmişlerse, bunun «küll» hakkında caiz olması daha evla...
وأَحْرى. وأيضاً فإنَّ المشهورَ تعريفُ «كل» حالَ قَطْعها. حُكي في الكثير الفاشي: «مررتُ بكلٍ قائماً وببعض جالساً» ، وعزاه بعضُهم لسيبويه. وتنكيرُ «كل» ونصبها حالاً في غايةِ الشذوذ نحو: «مررت بهم كلاً» أي: جميعاً. فإن قيل: فيه بدلُ الكل من الكل في ضمير الحاضر، وهو لا يجوز. أجيب بوجهين، أحدهما: أن الكوفيين والأخفشَ يَرَوْن ذلك، وأنشدوا قولَه:
ve daha layıktır. Ayrıca meşhur olan; izafetten kesildiği durumda «küll»ün marife olmasıdır. Çok yaygın olarak şöyle nakledilmiştir: «Merartü bi-küllin kâimen ve bi-ba'dın câlisen» (Hepsinin yanından ayaktayken, bazısının yanından ise oturuyorken geçtim); bazıları bunu Sîbeveyh'e dayandırmıştır. «Küll» kelimesinin nekre olması ve hal olarak nasb edilmesi ise: «Merartü bihim küllen» yani hepsinin yanından geçtim örneğinde olduğu gibi son derece şazzdır. Şayet: «Burada hazır zamirinden bedel-i kül minel-kül yapılmıştır ki bu caiz değildir» denilirse; buna iki vecihle cevap verilir. Birincisi: Kûfeliler ve el-Ahfeş bunu caiz görürler ve şairin şu sözünü delil getirmişlerdir:
٣٩٣٩ - أنا سيفُ العشيرةِ فاعْرِفوني ... حُمَيْداً قد تَذَّرَّيْتُ السَّناما
3939 - Ben kabilenin kılıcıyım, öyleyse beni övülmüş olarak tanıyın ... zirveye çıkmış olan [beni]!
فحُميداً بدل من ياء «اعرِفوني» ، وقد تأوَّلَه البصريون على نصبه على الاختصاص. والثاني: أن هذا الذي نحن فيه ليس محلَّ الخلافِ لأنه دالٌّ على الإِحاطة والشمول. وقد قالوا: إنه متى كان البدل دالاًّ على ذلك جاز، وأنشدوا:
«Humeyden» kelimesi «ı'rifûnî»deki yâ zamirinden bedeldir; Basralılar ise bunu ihtisas üzere nasbıyla tevil etmişlerdir. İkincisi: Bizim içinde bulunduğumuz bu konu ihtilaf mahalli değildir; çünkü ihata ve şümule delalet etmektedir. Nahivciler şöyle demişlerdir: Bedel buna delalet ettiği zaman caiz olur; nitekim şu beyti inşad etmişlerdir:
٣٩٤٠ - فما بَرِحَتْ أقدامنا في مكانِنا ... ثلاثتِنا حتى أُزِيْرُوا المنَائيا
3940 - Ayaklarımız yerimizden ayrılmadı ... üçümüz de, ta ki onlar ölüme uğratılıncaya kadar.
ومثلُه قولُه تعالى: {تَكُونُ لَنَا عِيداً لأَوَّلِنَا وَآخِرِنَا} [المائدة: ١١٤] ، قالوا «ثلاثتنا» بدلٌ من «ن» في «مكاننا» لدلالتِها على الإِحاطة، وكذلك «لأوَّلنا وآخِرنا» بدلٌ من «ن» في «لنا» ، فلأَنْ يجوزَ ذلك في «كل» التي هي أصلٌ في الشمولِ والإِحاطة بطريق الأَوْلَى. هذا كلامُ الشيخِ في الوجه الثالث وفيه نظرٌ؛ لأنَّ المبردَ
Bunun bir benzeri de Cenâb-ı Hakk'ın: {تَكُونُ لَنَا عِيداً لأَوَّلِنَا وَآخِرِنَا} [el-Mâide: 114] “bizim için, öncemiz ve sonramız için bir bayram olsun” kavlidir. Onlar: «Selâsetünâ» kelimesi ihata bildirdiği için «mekâninâ»daki «nâ» zamirinden bedeldir, aynı şekilde «li-evvelinâ ve âhirinâ» da «lenâ»daki «nâ» zamirinden bedeldir, demişlerdir. Dolayısıyla şümul ve ihatanın aslı olan «küll» kelimesinde bunun caiz olması evleviyetle geçerlidir. Bu, İbnü'z-Zâiğ'in üçüncü vecihteki sözüdür; ancak bunda eleştiriye açık bir yön vardır, çünkü el-Müberred...
ومكيَّاً نَصَّاً على أن البدلَ في هذه الآيةِ لا يجوزُ، فكيف يُدَّعَى أنه لا خِلافَ في البدلِ والحالةُ هذه؟ لا يُقال: إنَّ في الآية قولاً رابعاً: وهو أنَّ «كلاً» نعتٌ لاسم «إنَّ» وقد صَرَّح الكسائيُّ والفراء بذلك فقالا: هو نعتٌ لاسمِ «إنَّ» لأنَّ الكوفيين يُطْلقون اسمَ النعتِ على التأكيدِ، ولا يريدون حقيقةَ النعتِ. وممن نَصَّ على ما قلتُه من التأويلِ المذكورِ مكيٌّ رحمه الله تعالى، ولأنَّ الكسائيَّ إنما جَوَّز نعتَ ضميرِ الغائبِ فقط دونَ المتكلمِ والمخاطبِ.
ve Mekkî, bu ayette bedelin caiz olmadığını açıkça belirtmişlerdir; bu durumdayken bedelde ihtilaf olmadığı nasıl iddia edilebilir? Ayette dördüncü bir görüş vardır; o da «küllen» kelimesinin «inne»nin isminin sıfatı olmasıdır, denilemez. el-Kisâî ve el-Ferrâ bunu açıkça ifade ederek: «İnne'nin isminin sıfatıdır» demişlerdir; çünkü Kûfeliler na't (sıfat) ismini tekit için de kullanırlar, hakiki na'tı kastetmezler. Zikrettiğim bu tevili açıkça belirtenlerden biri de Mekkî'dir (rahimehullâhu teâlâ). Zira el-Kisâî, mütekellim ve muhatap zamirinin değil, sadece gaib zamirinin na't almasını caiz görmüştür.
قوله: {يَوْماً مِّنَ العذاب} : في «يوماً» وجهان، أحدهما: أنه ظرفٌ ل «يُخَفِّفْ» . ومفعولُ «يُخَفِّفْ» محذوفٌ أي: يُخَفِّف عنا شيئاً من العذاب في يوم. ويجوز على رأي الأخفش أن تكون «مِنْ» مزيدةً، فيكون «العذاب» هو المفعولَ، أي: يُخَفف عنا في يوم العذاب. الثاني: أَنْ يكونَ مفعولاً به، واليوم لا يُخَفَّف، وإنما يُخَفَّفُ مظروفُه فالتقديرُ: يُخَفِّف عذابَ يومٍ. وهو قَلِقٌ لقولِه «من العذاب» ، والقولُ بأنَّه صفةٌ مؤكِّدةٌ كالحالِ أقلقُ منه. والظاهرُ أنَّ «مِن العذاب» هو المفعولُ ل «يُخَفِّف» ، و «مِنْ» تبعيضيَّةٌ، و «يوماً» ظرفٌ. سألوا أَنْ يخففَ عنهم بعضَ العذابِ لا كلَّه في يومٍ ما، لا في كلِّ يومٍ ولا في يومٍ معين.
Cenâb-ı Hakk'ın: {يَوْماً مِّنَ العذاب} “azaptan bir gün” kavli: «Yevmen» kelimesinde iki vecih vardır. Birincisi: «Yuhaffif» fiilinin zarfı olmasıdır. «Yuhaffif» fiilinin mefulü ise mahzuftur; yani: Bir gün içinde azaptan bir şeyi bizden hafifletsin. el-Ahfeş'in görüşüne göre «min» harfinin zâid olması da caizdir; bu takdirde «el-'azâb» meful olur, yani: Bir günde azabı bizden hafifletsin. İkincisi: Mefulün bih olmasıdır; fakat günün kendisi hafifletilmez, ancak onun içindeki şey hafifletilir; dolayısıyla takdiri: «Bir günün azabını hafifletsin» şeklinde olur. Ancak «mine'l-'azâb» kavlinden dolayı bu tutarsızdır; onun tıpkı hal gibi müekkid bir sıfat olduğunu söylemek ise bundan daha da tutarsızdır. Zahir olan; «mine'l-'azâb» ifadesinin «yuhaffif» fiilinin mefulü olması, «min»in teb'îz (kısmiyet) bildirmesi ve «yevmen»in zarf olmasıdır. Bütün azabı değil bir kısmını, her gün veya belirli bir günde değil herhangi bir günde kendilerinden hafifletmesini istemişlerdir.
قوله: {وَيَوْمَ يَقُومُ الأشهاد} : قرأ الجمهور «يقوم» بالياء مِنْ أسفلَ. وأبو عَمْروٍ في روايةِ المنقريِّ عنه وابنُ هرمز وإسماعيل بالتاء مِنْ فوقُ لتأنيثِ الجماعةِ، والأشهادُ يجوزُ أَنْ يكونَ جمعَ شهيد ك شَريف
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَيَوْمَ يَقُومُ الأشهاد} “ve şahitlerin dikileceği gün” kavli: Genel kıraat ehli «yekûmü» kelimesini alttan yâ ile okumuştur. Ebû Amr ise el-Munkarî'nin kendisinden yaptığı rivayette, İbn Hürmüz ve İsmâil ile birlikte cemaat müennesliği sebebiyle üstten tâ ile [«tekûmü»] okumuşlardır. «el-Eşhâd» kelimesinin, «şerîf» ve «eşrâf» gibi «şehîd»in çoğulu olması caizdir ki bu...
وأَشْراف، وهو مطابِقٌ لقولِه: {فَكَيْفَ إِذَا جِئْنَا مِن كُلِّ أمَّةٍ بِشَهِيدٍ} [النساء: ٤١] وأَنْ يكونَ جمعَ شاهِد ك صاحِب وأصحاب، وهو مطابِقٌ لقولِه: {إِنَّآ أَرْسَلْنَاكَ شَاهِداً} [الأحزاب: ٤٥] .
Cenâb-ı Hakk'ın: {فَكَيْفَ إِذَا جِئْنَا مِن كُلِّ أمَّةٍ بِشَهِيدٍ} [en-Nisâ: 41] “Her ümmetten bir şahit getirdiğimiz zaman halleri nice olur?” kavline mutabıktır; «sâhib» ve «ashâb» gibi «şâhid»in çoğulu olması da caizdir ki bu da Cenâb-ı Hakk'ın: {إِنَّآ أَرْسَلْنَاكَ شَاهِداً} [el-Ahzâb: 45] “Şüphesiz biz seni bir şahit olarak gönderdik” kavline mutabıktır.
قوله: {يَوْمَ} : بدلٌ مِنْ «يوم» قبلَه أو بيانٌ له، أو نُصِب بإضمار أَعْني. وقد تقدَّم الخلافُ في قولِه «يَنْفَع الظالمين» بالتاء والياء آخر الروم.
Cenâb-ı Hakk'ın: {يَوْمَ} “o gün” kavli: Kendisinden önceki «yevm» kelimesinden bedeldir veya onun atf-ı beyanıdır; yahut gizli bir «a'nî» (kastediyorum) takdiriyle mansub kılınmıştır. Cenâb-ı Hakk'ın «yenfe'u'z-zâlimîn» kavlinde tâ ve yâ ile okunuşuna dair ihtilaf er-Rûm Suresi'nin sonunda daha önce geçmişti.
قوله: {هُدًى وذكرى} : فيهما وجهان، أحدهما: أنهما مفعولٌ مِنْ أجلهما أي: لأجلِ الهدى والذَّكْر. والثاني: أنهما مصدران في موضعِ الحالِ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {هُدًى وذكرى} “bir hidayet ve bir öğüt olarak” kavli: Bu iki kelimede iki vecih vardır. Birincisi: Mefulün lieclih olmalarıdır; yani: Hidayet ve öğüt için. İkincisi: Hal makamında iki masdar olmalarıdır.
قوله: {لِذَنبِكَ} : قيل: المصدرُ مضافٌ للمفعولِ أي: لذنب أمَّتِك في حَقِّك. والظاهرُ أنَّ اللَّهَ يقولُ ما أرادَ، وإنْ لم يَجُزْ لنا نحن أَنْ نُضيفَ إليه ﷺ ذنباً.
Cenâb-ı Hakk'ın: {لِذَنبِكَ} “günahın için” kavli: Masdarın mefule muzaf olduğu, yani: Ümmetinin senin hakkındaki günahı için, [anlamında olduğu] söylenmiştir. Zahir olan ise; biz kendimiz ona (ﷺ) bir günah nispet edemesek de Allah'ın dilediğini söylemesidir.
قوله: {لَخَلْقُ السماوات والأرض أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ الناس} : المصدران مُضافان لمَفْعولِهما. والفاعلُ محذوفٌ وهو اللَّهُ تعالى. ويجوزُ أَنْ يكونَ الثاني مضافاً للفاعلِ أي: أكبرُ ممَّا يَخْلُقُه الناسُ أي: يَصْنَعونه. ويجوزُ أَنْ يكونا مصدرَيْن واقعَيْن موقعَ المخلوقِ أي: مَخلوقُهما أكبرُ مِنْ مَخْلوقهم أي: جُرْمُها أكبرُ مِنْ جُرْمِهم.
Cenâb-ı Hakk'ın: {لَخَلْقُ السماوات والأرض أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ الناس} “Elbette göklerin ve yerin yaratılması, insanların yaratılmasından daha büyüktür” kavli: İki masdar da mefullerine muzaftır; fail ise mahzuftur, o da Yüce Allah'tır. İkincisinin faile muzaf olması da caizdir; yani: İnsanların yarattığı (yaptığı) şeylerden daha büyüktür. İkisinin de mahluk makamına geçmiş iki masdar olması caizdir; yani: Onların yaratılanı (cisimleri), bunların yaratılanından (cisimlerinden) daha büyüktür.
قوله: {وَلاَ المسياء} : «لا» زائدةٌ للتوكيدِ لأنه لَمَّا طالَ الكلامُ بالصلة بَعُدَ قَسِيْمُ المؤمنين، فأعاد معه «لا» توكيداً. وإنما قَدَّم
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَلاَ المسياء} “ne de kötülük yapan” kavli: Buradaki «lâ» tekit için zâiddir; zira sıla ile söz uzayınca müminlerin dengi/karşıtı [olan kelime] uzak kaldı, böylece tekit için onunla birlikte «lâ»yı tekrarladı. Müminleri öne geçirmesi ise...
المؤمنين لمجاوَرَتهم/ قولَه: «والبصير» ، واعلَمْ أنَّ التقابلَ يجيْءُ على ثلاثِ طرقٍ، أحدُها: أَنْ يجاوِرَ المناسبُ ما يناسِبُه كهذه الآيةِ. والثانية: أَنْ يتأخَّرَ المتقابِلان كقولِه تعالى: {مَثَلُ الفريقين كالأعمى والأصم والبصير والسميع} [هود: ٢٤] . والثالثة: أن يُقَدِّمَ مقابلَ الأولِ، ويُؤَخِّرَ مقابلَ الآخر، كقولِه تعالى: {وَمَا يَسْتَوِي الأعمى والبصير وَلاَ الظلمات وَلاَ النور} [فاطر: ١٩] وكلُّ ذلك تَفَنُّنٌ في البلاغة. وقَدَّم الأعمى في نَفْيِ التساوي لمجيئِه بعد صفةِ الذم في قولِه {ولكن أَكْثَرَ الناس لاَ يَعْلَمُونَ} .
«ve'l-basîr» (gören) kavline bitişik/komşu olmaları sebebiyledir. Bil ki karşılıklılık (tekabül) üç yolla gelir. Birincisi: Bu ayette olduğu gibi münasip olanın münasip olanına komşu olmasıdır. İkincisi: Cenâb-ı Hakk'ın: {مَثَلُ الفريقين كالأعمى والأصم والبصير والسميع} [Hûd: 24] “Bu iki zümrenin durumu; kör ve sağır ile gören ve işiten gibidir” kavlinde olduğu gibi karşılıklı olanların sona kalmasıdır. Üçüncüsü: Cenâb-ı Hakk'ın: {وَمَا يَسْتَوِي الأعمى والبصير وَلاَ الظلمات وَلاَ النور} [Fâtır: 19] “Kör ile gören bir olmaz, karanlıklar ile aydınlık da” kavlinde olduğu gibi birincinin karşılığını öne alıp diğerinin karşılığını sona bırakmaktır; bütün bunlar belagattaki çeşitliliktendir. Eşitliğin nefyinde körü öne geçirmesi ise; {ولكن أَكْثَرَ الناس لاَ يَعْلَمُونَ} “fakat insanların çoğu bilmezler” kavlindeki zem (kınama) sıfatından sonra gelmiş olması sebebiyledir.
قوله: «تَتَذَكَّرون» قرأ الكوفيون بتاء الخطاب، والباقون بياءِ الغَيْبة. فالخطابُ على الالتفاتِ للمذكورَيْن بعد الإِخبار عنهم، والغيبةُ نظراً لقولِه: {إِنَّ الذين يُجَادِلُونَ} وهم الذين التفتَ إليهم في قراءةِ الخطاب.
Cenâb-ı Hakk'ın: «Tetezekkerûn» kavlini Kûfeliler hitap tası ile [«tetezekkerûn»], diğerleri ise gaib yâsı ile [«yetezekkerûn»] okumuşlardır. Hitap; kendilerinden haber verildikten sonra zikredilen iki zümreye iltifattır; gaybet ise Cenâb-ı Hakk'ın: {إِنَّ الذين يُجَادِلُونَ} “Şüphesiz tartışanlar” kavline binaendir ki hitap kıraatinde kendilerine iltifat edilenler de onlardır.
قوله: {خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ} : العامَّةُ على الرفعِ، وزيد بن علي نصبَه، قال الزمخشري: «على الاختصاص» . وقرأ طلحة بيَاءِ الغيبة.
Cenâb-ı Hakk'ın: {خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ} “Her şeyin yaratıcısıdır” kavli: Genel kıraat ehli ref ile okumuştur. Zeyd b. Ali ise mansub okumuş ve ez-Zemahşerî: «İhtisas üzere [mansubdur]» demiştir. Talha ise gaib yâsı ile okumuştur.
قوله: {كَذَلِكَ يُؤْفَكُ} : أي: مثلَ ذلك الإِفك.
Cenâb-ı Hakk'ın: {كَذَلِكَ يُؤْفَكُ} “İşte böyle döndürülür” kavli: Yani: İşte böylesi bir çevrilmeyle [döndürülürler].
قوله: {فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ} : قرأ أبو رزين والأعمش: «صِوَرَكم» بكسر الصاد فِراراً من الضمة قبل الواوِ، وقرأَتْ فرقةٌ بضم الصادِ وسكونِ الواو وجَعَلْته اسمَ جنسٍ لصورةٍ كبُسْرٍ وبُسْرَة.
Cenâb-ı Hakk'ın: {فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ} “ve suretlerinizi güzel yaptı” kavli: Ebû Razîn ve el-A'meş, vavdan önceki zammeden kaçınmak için sâd harfinin kesresiyle «sıveraküm» şeklinde okumuşlardır. Bir fırka ise sâd harfinin zammesi ve vav harfinin sükûnu ile [«sûraküm» şeklinde] okumuş ve bunu «büsr» ile «büsra» gibi «sûret»in cins ismi kılmıştır.
قوله: {الذين كَذَّبُواْ} : يجوز فيه أوجه: أَنْ يكونَ بدلاً من الموصول قبلَه، أو بياناً له، أو نعتاً، أو خبرَ مبتدأ محذوفٍ، أو منصوباً على الذمِّ. وعلى هذه الأوجهِ فقولُه «فسوف يعلمونَ» جملةٌ مستأنفةٌ سِيقَتْ للتهديدِ. ويجوزُ أَنْ يكونَ مبتدأً، والخبرُ الجملةُ مِنْ قولِه «فسوف يَعْلَمون» ودخولُ الفاءِ فيه واضحٌ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {الذين كَذَّبُواْ} “Yalanlayanlar” kavlinde şu vecihler caizdir: Kendisinden önceki ism-i mevsulden bedel olması, onun atf-ı beyanı olması, na'tı olması, mahzuf bir mübtedanın haberi olması veya zem üzere mansub olması. Bu vecihlere göre «fe-sevfe ya'lemûn» kavli tehdit amacıyla getirilmiş müstear (müstenefe) bir cümledir. Mübteda olması da caizdir; haberi ise «fe-sevfe ya'lemûn» kavlinden oluşan cümledir ve fâ harfinin ona dâhil olması açıktır.
قوله: {إِذِ الأغلال} : جَوَّزوا في «إذ» هذه أَنْ تكونَ بمعنى «إذا» لأنَّ العاملَ فيها محقَّقُ الاستقبالِ، وهو «فسوف يَعْلمون» ، قالوا: وكما تقع «إذا» موقعَ «إذ» في قوله تعالى: {وَإِذَا رَأَوْاْ تِجَارَةً أَوْ لَهْواً انفضوا إِلَيْهَا} [الجمعة: ١١] كذلك تقع «إذ» مَوْقِعَها، وقد مضى نحوٌ من هذا في البقرة عند قوله {وَلَوْ يَرَى الذين ظلموا إِذْ يَرَوْنَ العذاب} [البقرة: ١٦٥] . قالوا: والذي حَسَّن هذا تَيَقَّنَ وقوعَ الفعلِ فأُخْرِجَ في صورةِ الماضي. قلت: ولا حاجةَ إلى إخراجِ «إذ» عن موضوعِها، بل هي باقيةٌ على دلالتِها على المضيِّ، وهي منصوبةٌ بقولِه «فسوفَ يَعْلَمون» نَصْبَ المفعولِ به أي: فسوف يعلمونَ يومَ القيامة وَقْتَ الأغلالِ في أعناقِهم أي: وقتَ سببِ الأغلالِ، وهي المعاصي التي كانوا يَفْعَلونها في الدنيا كأنَّه قيل: سيعرفون وقتَ معاصيهم التي تجعل الأَغلالَ في أعناقِهم. وهو وجهٌ واضحٌ، غايةُ ما فيه التصرُّف في «إذ» بجَعْلِها مفعولاً بها، ولا يَضُرُّ ذلك؛ فإنَّ
Cenâb-ı Hakk'ın: {إِذِ الأغلال} “Hani demir halkalar” kavli: Buradaki «iz»in «izâ» manasında olmasını caiz görmüşlerdir; zira onda amel eden fiil gerçekleşmesi kesin olan bir gelecektir, o da «fe-sevfe ya'lemûn» fiilidir. Şöyle demişlerdir: Cenâb-ı Hakk'ın: {وَإِذَا رَأَوْاْ تِجَارَةً أَوْ لَهْواً انفضوا إِلَيْهَا} [el-Cuma: 11] “Bir ticaret veya eğlence gördükleri zaman ona akın ettiler” kavlinde «izâ» nasıl «iz» yerine geçmişse, «iz» de onun yerine geçer. Bunun bir benzeri el-Bakara Suresi'nde Cenâb-ı Hakk'ın: {وَلَوْ يَرَى الذين ظلموا إِذْ يَرَوْنَ العذاب} [el-Bakara: 165] “Zulmedenler azabı görecekleri zaman bir görselerdi” kavlinin yanında geçmişti. Şöyle demişlerdir: Bunu güzelleştiren şey, fiilin vukuunun kesinliği sebebiyle geçmiş zaman sûretinde çıkarılmış olmasıdır. Ben derim ki: «İz» edatını kendi وضع'ından (vaz edildiği asıl manasından) çıkarmaya ihtiyaç yoktur; bilakis o geçmiş zamana delaleti üzere kalmaktadır ve «fe-sevfe ya'lemûn» kavli ile mefulün bih olarak mansub kılınmıştır. Yani: Kıyamet günü boyunlarındaki demir halkaların vaktini, yani demir halkaların sebebi olan dünyada işledikleri günahların vaktini bileceklerdir; sanki: Boyunlarına demir halkaları taktıran günahlarının vaktini bilecekler, denilmiştir. Bu açık bir vecihtir; bundaki en ileri husus «iz» edatını mefulün bih kılarak onda tasarrufta bulunmaktır ve bu da zarar vermez; zira...
المُعْرِبين غالِبُ أوقاتِهم يقولون: منصوبٌ ب اذْكُرْ مقدراً ولا يكون حينئذٍ إلاَّ مفعولاً به لاستحالةِ عملِ المستقبل في الزمنِ الماضي. وجَوَّزوا أَنْ يكونَ منصوباً ب اذْكُرْ مقدَّراً أي: اذكُرْ لهم وقتَ الأغلالِ ليخافوا ويَنْزَجِروا. فهذه ثلاثةُ أوجهٍ، خيرُها أوسطُها.
İrap yapanlar çoğunlukla: Mukadder bir «üzkür» ile mansubdur, derler. Gelecek zamanın geçmiş zamanda amel etmesi imkânsız olduğundan bu durumda ancak mefulün bih olur. Mukadder bir «üzkür» ile mansub olmasını da caiz görmüşlerdir; yani: Korksunlar ve vazgeçsinler diye onlara demir halkaların vaktini hatırlat. İşte bunlar üç vecihtir; en hayırlısı ise ortadakidir.
قوله: «والسَّلاسِلُ» العامَّةُ على رَفْعِها. وفيه ثلاثةُ أوجهٍ، أحدُها: أنه معطوفٌ على الأغلال، وأخبر عن النوعَيْن بالجارِ، فالجارُّ في نية التأخير. والتقديرُ: إذ الأغلالُ والسَّلاسلُ في أعناقِهم. الثاني: أنه مبتدأٌ، وخبرُه محذوفٌ لدلالةِ خبر الأولِ عليه. الثالث: أنه مبتدأٌ أيضاً، وخبرُه الجملةُ مِنْ قولِه «يُسْحَبُون» . ولا بُدَّ مِنْ ذِكْرٍ يعودُ عليه منها. والتقديرُ: والسَّلاسل يُسْحَبُون بها حُذِفَ لقوةِ الدلالةِ عليه. فَيُسْحَبُون مرفوع المحلِّ على هذا الوجهِ. وأمَّا في الوجهَيْن المتقدِّمين فيجوز فيه النصبُ على الحالِ من الضمير المَنْوِيِّ في الجارِّ، ويجوزُ أَنْ يكونَ مستأنفاً.
Cenâb-ı Hakk'ın: «Ve's-selâsilü» kavlini genel kıraat ehli ref ile okumuştur. Bunda üç vecih vardır. Birincisi: «el-Ağlâl» üzerine matuf olmasıdır ve her iki türden de câr-mecrûr ile haber verilmiştir; dolayısıyla câr-mecrûr geciktirilme niyetindedir (takdiri sonradır). Takdiri: «İzi'l-ağlâlü ve's-selâsilü fî a'nâkıhim» (Hani boyunlarında halkalar ve zincirler olduğu vakit) şeklindedir. İkincisi: Mübteda olması ve birincinin haberi delalet ettiği için haberinin mahzuf olmasıdır. Üçüncüsü: Yine mübteda olması ve haberinin «yüshebûn» kavlinden oluşan cümle olmasıdır. Bu cümleden ona dönen bir zikir (ait zamiri) bulunması zorunludur. Takdiri: «Ve's-selâsilü yüshebûne bihâ» (Ve zincirler ki onlarla sürüklenirler) şeklindedir; delaletin kuvvetinden ötürü hazfedilmiştir. Dolayısıyla «yüshebûn» bu veche göre iraptan mahalli ref'tir. Önceki iki veche göre ise câr-mecrûrda niyet edilen (takdir edilen) zamirden hal olarak mansub olması caizdir; müstear (müstenefe) olması da caizdir.
وقرأ ابن مسعود وابنُ عباس وزيد بن علي وابن وثاب والمسيبي في اختيارِه «والسلاسلَ» نَصْباً «يَسْحَبون» بفتح الياءِ مبنياً للفاعلِ، فيكون «السلاسلَ» مفعولاً مقدماً، ويكونُ قد عَطَفَ جملةً فعليةً على جملةٍ اسميةٍ. قال ابن عباس في معنى/ هذه القراءة: «إذ كانوا يَجُرُّوْنها، فهو أشدُّ عليهم يُكَلَّفون ذلك، ولا يُطيقونه» . وقرأ ابنُ عباس وجماعةٌ «والسلاسلِ» بالجرِّ، «يُسْحَبون» مبنياً للمفعولِ. وفيها ثلاثةُ تأويلاتٍ، أحدُها: الحَمْلُ على المعنى تقديرُه: إذ أعناقُهم في الأغلالِ والسلاسلِ، فلمَّا كان معنى الكلام ذلك حُمِل عليه في العطف. قال الزمخشري: «ووجهُه أنه لو قيل: إذ أعناقُهم
İbn Mes'ud, İbn Abbâs, Zeyd b. Ali, İbn Vessâb ve tercihinde el-Müseyyebî, «ves-selâsile» kelimesini nasb ile, «yeshabûn» kelimesini de ma'lum (etken) sîgada ya harfinin fethasıyla okumuşlardır. Bu durumda «es-selâsile» öne geçmiş meful olur ve fiil cümlesi isim cümlesine atfedilmiş olur. İbn Abbâs bu kıraatin anlamı hakkında şöyle demiştir: «Onları sürüklüyorlardı; zira bu onlara daha ağır gelir, bununla mükellef tutulurlar fakat buna güç yetiremezler.» İbn Abbâs ve bir topluluk ise «ves-selâsili» şeklinde cer ile ve «yüshebûn» lafzını da meçhul (edilgen) olarak okumuştur. Bunda üç tevil vardır: Birincisi: Manaya hamledilmesidir; takdiri şöyledir: Boyunları demir halkalarda ve zincirlerde olduğu vakit. Kelamın manası bu olunca, atıfta da buna hamledilmiştir. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Bunun gerekçesi şudur: Şayet Cenâb-ı Hakk'ın: {إِذِ الأغلال في أَعْنَاقِهِمْ} “Boyunlarında halkalar olduğu zaman” kavlinin yerine: Boyunları demir halkalarda olduğu zaman, denilseydi...