في الأغلال، مكانَ قوله: {إِذِ الأغلال في أَعْنَاقِهِمْ} لكان صحيحاً مستقيماً، فلمَّا كانتا عبارتين مُعْتَقِبتين حَمَلَ قولَه:» والسلاسل «على العبارةِ الأخرى.
...sahih ve düzgün olurdu. Bu ikisi birbirinin yerine geçebilen iki ifade olunca, Cenâb-ı Hak: «ves-selâsil» kavlini diğer ifadeye hamletmiştir.»
ونظيرُه:
Bunun benzeri [şu beyittir]:
٣٩٤١ - مَشائيمُ ليسوا مُصْلِحين عشيرةً ... ولا ناعِبٍ إلاَّ بِبَيْنٍ غُرابُها
3941 - Uğursuzdurlar; ne bir kabileyi ıslah edicidirler... Ne de kargaları ayrılıktan başka bir şeye öter.
كأنه قيل: بمُصْلحين «وقُرِئ» بالسلاسِل «. وقال ابن عطية:» تقديرُه: إذ أعناقُهم في الأغلالِ والسلاسِل، فعُطِفَ على المرادِ من الكلام لا على ترتيبِ اللفظِ، إذ ترتيبُه فيه قَلْبٌ وهو على حَدِّ قولِ العرب «أَدْخَلْتُ القَلَنْسُوَةَ في رأسي» . وفي مصحف أُبَيّ {وفي السلاسل يُسْحَبُونَ} . قال الشيخ بعد قولِ ابنِ عطيةَ والزمخشريِّ المتقدِّم: «ويُسمَّى هذا العطفَ على التوهُّم، إلاَّ أنَّ تَوَهُّمَ إدخالِ حرفِ الجرِّ على» مُصْلِحين «أقربُ مِنْ تغييرِ تركيب الجملةِ بأَسْرها، والقراءةُ مِنْ تغييرِ تركيبِ الجملةِ السابقة بأَسْرِها. ونظيرُ ذلك قولُه:
Sanki: «bi-muslihîne» denilmiş gibidir. «Bis-selâsili» şeklinde de okunmuştur. İbn Atıyye şöyle demiştir: «Bunun takdiri: 'Boyunları demir halkalarda ve zincirlerde olduğu vakit' şeklindedir. Dolayısıyla lafzın dizilişine değil, kelamdan kastedilene atfedilmiştir; zira lafzın dizilişinde bir kalp (yer değiştirme) vardır ve bu da Arapların: 'Külahı başıma soktum' sözü kabilindendir.» Übeyy'in Mushafı'nda ise {وفي السلاسل يُسْحَبُونَ} “Ve zincirlerde sürüklenirler” şeklindedir. Şeyh [Ebû Hayyân], İbn Atıyye ve ez-Zemahşerî'nin zikri geçen sözlerinden sonra şöyle demiştir: «Buna tevehhüm üzerine atıf denir. Ne var ki 'muslihîn' kelimesine cer harfinin dâhil olduğunu tevehhüm etmek, cümlenin terkibini bütünüyle değiştirmekten daha yakındır; bu kıraat ise önceki cümlenin terkibini bütünüyle değiştirmek kabilindendir.» Bunun bir benzeri de şairin şu sözüdür:
٣٩٤٢ - أجِدَّكَ لن تَرَى بثُعَيْلِباتٍ ... ولا بَيْداءَ ناجيةً ذَمُوْلا
3942 - Yemin olsun ki Süeylibât'ta göremezsin... Çölde de kurtulup hızlı giden bir dişi deveyi.
ولا متدارِكٍ والليلُ طَفْلٌ ... ببعضِ نواشِغِ الوادي حُمُوْلا
Gece henüz başlangıcındayken yetişebilecek birini de [göremezsin]... Vadinin bazı su yollarında yük taşıyan develere.
التقدير: لستَ براءٍ ولا متداركٍ. وهذا الذي قالاه سَبَقهما إليه الفراء فإنه قال:» مَنْ جَرَّ السلاسل حَمَله على المعنى، إذ المعنى: أعناقُهم في الأغلال والسلاسل «.
Takdiri: 'Görücü de değilsin, yetişici de değilsin' şeklindedir. Bu ikisinin söylediği bu görüşte el-Ferrâ onlardan önce davranmıştır; zira o şöyle demiştir: «'es-Selâsil' kelimesini cer ile okuyan kimse bunu manaya hamletmiştir; çünkü mana: 'Boyunları demir halkalarda ve zincirlerdedir' şeklindedir.»
الوجه الثاني: أنه عطفٌ على» الحميم «، فقدَّم على المعطوف عليه، وسيأتي تقريرُ هذا. الثالث: أن الجرَّ على تقدير إضمار الخافِضِ، ويؤيِّدُه قراءةُ أُبيّ» وفي السلاسل «وقرأه غيرُه» وبالسلاسل «وإلى هذا نحا الزجَّاج. إلاَّ أنَّ ابنَ الأنباري رَدَّه وقال:» لو قلتَ: «زيد في الدارِ» لم يَحْسُنْ أَنْ تُضْمَر «في» فتقول: «زيدٌ الدارِ» ثم ذكر تأويلَ الفراء. وخَرَّج القراءةَ عليه ثم قال: كما تقول: «خاصَمَ عبدُ الله زيداً العاقلَيْن» بنصب «العاقلين» ورفعِه؛ لأنَّ أحدَهما إذا خاصمه صاحبه، فقد خاصمه الآخرُ. وهذه المسألةُ ليسَتْ جاريةً على أصول البصريين، ونَصُّوا على مَنْعها، وإنما قال بها من الكوفيين ابنُ سعدان. وقال مكيٌّ: «وقد قُرِئَ والسلاسلِ، بالخفضِ على العطف على» الأَعْناق «وهو غَلَط؛ لأنه يَصير: الأغلال في الأعناق وفي السلاسل، ولا معنى للأغلال في السلاسل» . قلت: وقوله على العطفِ على «الأعناقِ» ممنوعٌ بل خَفْضُه على ما تقدَّم. وقال أيضاً: «وقيل: هو معطوفٌ على» الحميم «وهو أيضاً لا يجوزُ؛ لأنَّ المعطوفَ المخفوضَ لا يتقدَّم على المعطوفِ عليه، لو قلت:» مررتُ وزيدٍ بعمروٍ «لم يَجُزْ، وفي المرفوع يجوزُ نحو:» قام وزيدٌ عمرو «ويَبْعُد في المنصوب، لا يَحْسُنُ:» رأيتُ وزيداً عمراً «ولم يُجِزْه في المخفوض أحدٌ» .
İkinci vecih: «el-Hamîm» kelimesine matuf olmasıdır; böylece matufun aleyhin önüne geçirilmiştir. Bunun açıklaması gelecektir. Üçüncüsü: Cer kılınmasının, cer edatının gizlenmesi takdiriyle olmasıdır. Übeyy'in «ve fis-selâsili» şeklindeki kıraati ve başkasının «ve bis-selâsili» şeklindeki kıraati bunu desteklemektedir. ez-Zeccâc da bu görüşe meyletmiştir. Ancak İbnü'l-Enbârî bunu reddetmiş ve şöyle demiştir: «Şayet sen: 'Zeyd evdedir' desen, 'fî' harfini gizleyip 'Zeydün ed-dâri' demen güzel olmaz.» Sonra el-Ferrâ'nın tevilini zikretmiş ve kıraati buna göre yönlendirip şöyle demiştir: Tıpkı senin: «Abdullah ve Zeyd, o iki akıllı birbiriyle davalaştı» deyip, «el-âkileyni» lafzını nasb ve ref ile okuman gibidir; çünkü biri diğerine hasım olduğunda, öteki de ona hasım olmuş olur. Bu mesele Basralıların usulüne göre cari değildir ve onlar bunun caiz olmadığını açıkça belirtmişlerdir; Kûfelilerden ise bunu sadece İbn Sa'dân söylemiştir. Mekkî şöyle demiştir: «'Ves-selâsili' şeklinde 'el-a'nâk' üzerine atıfla mecrur olarak da okunmuştur; fakat bu bir hatadır. Çünkü o zaman anlam: 'Demir halkalar boyunlardadır ve zincirlerdedir' şeklini alır; oysa halkaların zincirlerde olmasının bir anlamı yoktur.» Ben derim ki: Onun «el-a'nâk» üzerine atıftır demesi kabul edilemez; bilakis cer kılınması daha önce geçtiği üzeredir. Yine [Mekkî] şöyle demiştir: «Onun 'el-Hamîm' üzerine matuf olduğu da söylenmiştir; bu da caiz değildir. Çünkü mecrur olan matuf, matufun aleyhin önüne geçemez. Şayet sen: 'Uğradım, ve Zeyd'e, Amr'a' desen caiz olmaz. Merfuda ise 'Kalktı, ve Zeyd, Amr' denmesi caizdir. Mansubda ise uzaktır; 'Gördüm, ve Zeyd'i, Amr'ı' demek güzel olmaz. Mecrurda ise buna hiç kimse cevaz vermemiştir.»
قلت: وظاهرُ كلامِه أنه يجوزُ في المرفوع بعيدٌ، وقد نصُّوا أنه لا يجوزُ
Ben derim ki: Onun sözünün zahiri, bunun merfuda caiz olduğu yönündedir [fakat bu] uzaktır. Âlimler bunun caiz olmadığını açıkça belirtmişlerdir...
إلاَّ ضرورةً بثلاثة شروطٍ: أن لا يقعَ حرفُ العطفِ صدراً، وأَنْ يكونَ العاملُ متصرفاً، وأَنْ لا يكونَ المعطوفُ عليه مجروراً، وأنشدوا:
...ancak şiir zarureti sebebiyle şu üç şartla caiz olduğunu ifade etmişlerdir: Atıf harfinin cümlenin başında yer almaması, amilin mutasarrıf (çekimli) olması ve matufun aleyhin mecrur olmaması. Şu beyti irad etmişlerdir:
٣٩٤٣ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... عليكِ ورحمةُ اللَّهِ السَّلامُ
3943 - . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... Üzerine olsun, ve Allah'ın rahmeti, selâm.
إلى غيرِ ذلك من الشواهدِ، مع تَنْصيصِهم على أنه مختصُّ بالضرورة.
Bunun dışındaki şahitlerle birlikte, bunun şiir zaruretine mahsus olduğunu da açıkça belirtmişlerdir.
والسِّلْسِلَةُ معروفةٌ. قال الراغب «وتَسَلْسَلَ الشيءُ: اضطرَبَ كأنه تُصُوِّرَ منه تَسَلُّلٌ مترددٌ، فتَرَدُّدُ لفظِه تنبيهٌ على تردُّد معناه. وماءٌ سَلسَلٌ متردد في مقرِّه» . والسَّحْبُ: الجرّ بعنفٍ، والسَّحابُ من ذلك؛ لأنَّ الريحَ تجرُّه، أو لأنه يجرُّ الماءَ. وسَجَرْتُ التنُّورَ أي: ملأتُه ناراً وهَيَّجْتُها. ومنه البحر المَسْجُور أي: المملوء. وقيل: المضطرِمُ ناراً. قال الشاعر:
es-Silsile (سلسلة / zincir) bilinmektedir. er-Râgıb şöyle demiştir: «Bir şeyin teselsül etmesi (تَسَلْسَلَ); onda gidip gelen bir akış/sızma tasavvur edilmişçesine dalgalanıp çalkalanmasıdır. Dolayısıyla lafzının tekrarlanması, manasının tekerrür ettiğine bir tenbihtir. 'Mâün selsele' (ماءٌ سَلسَلٌ) ise yatağında dalgalanıp duran su demektir.» es-Sahb (السحب); şiddetle çekip sürüklemektir. Buluta 'sehâb' denmesi de bundandır; çünkü rüzgâr onu sürükler ya da o suyu çeker taşır. 'Secertü't-tennûre' (سَجَرْتُ التنُّورَ); fırını ateşle doldurdum ve alevlendirdim demektir. Dolu anlamına gelen 'el-Bahru'l-mescûr' da bundandır. Ateşle alevlendirilmiş anlamında olduğu da söylenmiştir. Şair şöyle demiştir:
٣٩٤٤ - إذا شاءَ طالعَ مَسْجُوْرَةً ... تَرَى حَوْلَها النَّبْعَ والشَّوْحَطا
3944 - Dilediğinde dolu [bir su kaynağına] bakar... Etrafında neb' ve şevhat ağaçlarını görürsün.
فمعنى قولِه تعالى هنا: {ثُمَّ فِي النار يُسْجَرُونَ} أي: يُوْقَدُ لهم، كقوله: {وَقُودُهَا الناس} [البقرة: ٢٤] والسَّجِيْرُ: الخليلُ الذي يُسْجَرُ في مودَّةِ خليلِه، كقولهم: فلان يحترق في مودةِ فلان.
Burada Cenâb-ı Hakk'ın: {ثُمَّ فِي النار يُسْجَرُونَ} “Sonra ateşte kaynatılırlar/yakılırlar” kavlinin manası: Cenâb-ı Hakk'ın: {وَقُودُهَا الناس} [el-Bakara: 24] “Yakıtı insanlar... olan” kavli gibi onlar için ateş tutuşturulur demektir. es-Secîr (السَّجِيْرُ); dostunun sevgisiyle tutuşup yanan candan dosttur; nitekim: «Falan kişi, filanın sevgisinde yanıp tutuşuyor» derler.
قوله: {تَفْرَحُونَ} : «تَمْرَحون» مِنْ باب التجنيس المحرَّفِ، وهو أن يقعَ الفرقُ بين اللفظَيْنِ بحرفٍ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {تَفْرَحُونَ} “Şımarıyordunuz” kavli ile: «Temrahûn» kavli, muharref cinas kabilindendir; bu da iki lafız arasındaki farkın tek bir harfle olmasıdır.
قوله: {فَبِئْسَ مَثْوَى المتكبرين} : المخصوصُ محذوفٌ أي: جهنم، أو مثواكم، ولم يَقُلْ فبِئْسَ مَدْخَلُ؛ لأنَّ الدخولَ لا يَدوم وإنما يَدُوْمُ الثَّواءُ؛ فلذلك خَصَّه بالذمِّ، وإنْ كان الدخولُ أيضاً مَذْموماً.
Cenâb-ı Hakk'ın: {فَبِئْسَ مَثْوَى المتكبرين} “Kibirlenenlerin kalacağı yer ne kötüdür!” kavlinde zemmedilen mahsustur; yani: Cehennemdir yahut sizin kalacağınız yerdir. 'Ne kötü giriş yeridir' dememiştir; zira giriş devamlı değildir, devamlı olan ise kalıştır (es-sevâ'). Giriş de yerilmiş olmakla birlikte, bu sebeple özellikle kalış yerini zemmetmiştir.
قوله: {فَإِمَّا نُرِيَنَّكَ} : قال الزمخشري: «أصلُه: فإنْ نَرَكَ و» ما «مزيدةٌ لتأكيدِ معنى الشرطِ، ولذلك أُلْحِقَتِ النونُ بالفعل. ألا تراك لا تقول: إنْ تُكْرِمَنّي أُكْرِمْك، ولكنْ إمَّا تُكْرِمَنِّي أكرمْك» . قال الشيخ: «وما ذكره مِنْ تلازُمِ النونِ، و» ما «الزائدة ليس مذهبَ سيبويه، إنما هو مذهبُ المبردِ والزجَّاجِ، ونصَّ سيبويه على التخيير» . / قلت: وهذه القواعدُ وإنُ تقدَّمَتْ مُسْتَوفاةً، إلاَّ أنِّي أذكُرها لذِكْرِهم إياها، وفي ذلك تنبيهٌ أيضاً وتذكيرٌ بما تقدَّم.
Cenâb-ı Hakk'ın: {فَإِمَّا نُرِيَنَّكَ} “Sana gösterirsek” kavli hakkında ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Aslı: 'Fe-in nerake'dir; 'mâ' ise şart manasını pekiştirmek için ziyade kılınmıştır. Bu sebeple [şart] fiiline [tekit] nun'u bitiştirilmiştir. Görmez misin ki: 'İn tükrimennî ükrimke' diyemezsin, ancak 'İmmâ tükrimennî ükrimke' (Bana ikram edersen ben de sana ikram ederim) dersin.» Şeyh [Ebû Hayyân] ise şöyle demiştir: «Onun tekit nun'u ile zâid 'mâ'nın birbirinden ayrılmazlığı hakkında zikrettiği husus Sîbeveyh'in mezhebi değildir; bu yalnızca el-Müberred ve ez-Zeccâc'ın mezhebidir. Sîbeveyh ise muhayyerliği açıkça ifade etmiştir.» Ben derim ki: Bu kurallar daha önce eksiksiz geçmiş olsa da, onlar zikrettiği için ben de zikrediyorum; bunda aynı zamanda geçmiş konulara bir tenbih ve hatırlatma da vardır.
قوله: «فإلينا يُرْجَعُون» ليس جواباً للشرطِ الأولِ، بل جواباً لِما عُطِفَ عليه، وجوابُ الأولِ محذوفٌ. قال الزمخشري: «فإلينا يُرْجَعُون» متعلِّق بقولِه: «نَتَوَفَّيَنَّك» وجوابُ «نُرِيَنَّك» محذوفٌ تقديرُه: فإنْ نُرِيَنَّك بعضَ الذي نَعِدُهم مِنَ العذابِ وهو القَتْلُ يومَ بدرٍ فذاك، وإنْ نَتَوَفَّيَنَّكَ قبلَ يومِ بَدْرٍ فإلينا
Cenâb-ı Hakk'ın: «Fe-ileynâ yürceûn» kavli, birinci şartın cevabı olmayıp üzerine matuf olunanın cevabıdır; birincinin cevabı ise mahzuftur. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «'Fe-ileynâ yürceûn' kavli 'neteveffeyennek' kavline taalluk etmektedir. 'Nüriyennek' fiilinin cevabı ise mahzuftur. Takdiri: 'Onlara vaat ettiğimiz azabın bir kısmını, yani Bedir günü öldürülmelerini sana gösterirsek bu böyledir; şayet Bedir gününden önce senin canını alırsak, onlar bize...»
يُرْجَعُون فننتقمُ منهم أشدَّ الانتقامَ «. قلت: قد تقدَّمَ مثلُ هذا في سورةِ يونس وبحثُ الشيخِ معه فَلْيُلْتَفَتْ إليه. وقال الشيخ:» وقال بعضُهم: جوابُ «فإمَّا نُرِيَنَّك» محذوفٌ لدلالةِ المعنى عليه أي: فَتَقَرُّ عَيْنك. ولا يَصِحُّ أَنْ يكونَ «فإلينا يُرْجَعُون» جواباً للمعطوفِ عليه والمعطوفِ، لأنَّ تركيبَ «فإمَّا نُرِيَنَّكَ بعضَ الذين نَعِدُهم في حياتك فإلينا يُرْجَعون» ليس بظاهرٍ، وهو يَصِحُّ أَنْ يكونَ جوابَ «أو نَتَوَفَّيَنَّك» أي: فإلينا يُرْجَعُون فننتقمُ منهم ونُعَذِّبُهم لكونِهم لم يَتَّبِعوك. نظيرُ هذه الآيةِ قولُه تعالى: {فَإِمَّا نَذْهَبَنَّ بِكَ فَإِنَّا مِنْهُم مُّنتَقِمُونَ، أَوْ نُرِيَنَّكَ الذي وَعَدْنَاهُمْ فَإِنَّا عَلَيْهِمْ مُّقْتَدِرُونَ} [الزخرف: ٤٢] إلاَّ أنه هنا صَرَّح بجوابِ الشرطَيْن «. قلت: وهذا بعينِه هو قولُ الزمخشريِّ.
...döndürüleceklerdir ve biz de onlardan en şiddetli intikamı alırız' şeklindedir.» Ben derim ki: Bunun bir benzeri Yûnus Suresi'nde ve Şeyh'in onunla olan münakaşasında geçmişti; oraya bakılmalıdır. Şeyh şöyle demiştir: «Bazıları şöyle demiştir: 'Fe-immâ nüriyennek' şartının cevabı, mananın delaleti sebebiyle mahzuftur; yani: 'Gözün aydın olur' demektir. 'Fe-ileynâ yürceûn' cümlesinin hem matufun aleyhin hem de matufun cevabı olması sahih değildir; zira: 'Onlara vadettiğimizin bir kısmını senin hayatında sana gösterirsek onlar bize döndürülürler' şeklindeki bir terkip açık değildir. Oysa bu cümlenin 'ev neteveffeyennek' fiilinin cevabı olması sahihtir; yani: 'Bize döndürüleceklerdir, sana tabi olmadıkları için biz de onlardan intikam alır ve onları cezalandırırız' demektir. Bu ayetin bir benzeri de Cenâb-ı Hakk'ın şu kavlidir: {فَإِمَّا نَذْهَبَنَّ بِكَ فَإِنَّا مِنْهُم مُّنتَقِمُونَ، أَوْ نُرِيَنَّكَ الذي وَعَدْنَاهُمْ فَإِنَّا عَلَيْهِمْ مُّقْتَدِرُونَ} [ez-Zuhruf: 41-42] “Ya biz seni alıp götürürüz de şüphesiz onlardan intikam alırız; yahut onlara vadettiğimiz şeyi sana gösteririz; çünkü biz onlara güç yetirenleriz.” Ne var ki burada iki şartın da cevabını açıkça ifade etmiştir.» Ben derim ki: Bu, tamamen ez-Zemahşerî'nin sözünün aynısıdır.
وقرأ السُّلميُّ ويعقوبُ» يَرْجَعون «بفتح ياءِ الغَيْبَةِ مبنياً للفاعلِ. وابنُ مصرف ويعقوب أيضاً بفتح تاءِ الخطابِ.
es-Sülemî ve Ya'kūb, gaib ya harfinin fethasıyla ve ma'lum (etken) sîgada «yerci'ûn» şeklinde okumuşlardır. İbn Musarrif ile Ya'kūb yine [bir rivayette] muhatap te harfinin fethasıyla [«terci'ûn» şeklinde] okumuşlardır.
قوله: {مِنْهُم مَّن قَصَصْنَا} : يجوزُ أَنْ يكونَ «منهم» صفةً ل «رُسُلاً» ، فيكون «مَنْ قَصَصْنا» فاعِلاً به لاعتمادِه، ويجوزُ أَنْ يكونَ خبراً مقدماً، و «مَنْ» مبتدأٌ مؤخر. ثم في الجملة وجهان: الوصفُ ل «رُسُلاً» وهو الظاهرُ والاستئنافُ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {مِنْهُم مَّن قَصَصْنَا} “Onlardan sana anlattıklarımız da var” kavlinde «minhüm» ifadesinin «rusülen» kelimesinin sıfatı olması caizdir; bu durumda «men kasasnâ» dayanak bulduğu için onun faili olur. Öne geçmiş haber olması ve «men» lafzının da muahhar mübteda olması da caizdir. Sonra bu cümle için iki vecih vardır: «Rusülen» kelimesine sıfat olması ki zahir olan budur, bir de istînâf (yeni başlangıç) cümlesi olmasıdır.
قوله: {مِنْهَا، وَمِنْهَا} : «مِنْ» الأولى يجوزُ أَنْ تكونَ للتبعيضِ، إذ ليس كلُّها تُرْكَبُ، ويجوزُ أَنْ تكونَ لابتداءِ الغايةِ إذ المرادُ
Cenâb-ı Hakk'ın: {مِنْهَا، وَمِنْهَا} “Onlardan... ve onlardan” kavlindeki birinci «min» edatının teb'îz (kısmilik) için olması caizdir; zira onların tümüne binilmez. İbtidâ-i gâye (başlangıç) için olması da caizdir; zira en'âm (kurbanlık/evcil hayvanlar) ile kastedilen...
بالأنعامِ شيءٌ خاصٌّ، وهي الإِبل. قال الزجَّاج: «لأنه لم يُعْهَدْ للركوبِ غيرُها» . وأمَّا الثانيةُ فكالأولى. وقال ابنُ عطية: «هي لبيانِ الجنسِ» قال: «لأنَّ الخيلَ منها ولا تُؤْكَلُ» .
...özel bir türdür ki o da devedir. ez-Zeccâc şöyle demiştir: «Çünkü binmek için onlardan başkası bilinmiyordu.» İkincisi ise birincisi gibidir. İbn Atıyye ise şöyle demiştir: «O, cins beyanı içindir; zira atlar da onlardandır fakat yenilmez.»
قوله: {وَعَلَى الفلك} : اخْتِير لفظُ «على» هنا على لفظِ «في» كقولِه: {قُلْنَا احمل فِيهَا} [هود: ٤٠] لمناسبةِ قولِه: «وعليها» ، كذا أجابُوا. ويظهر أنَّ «في» هناك أليقُ؛ لأنَّ سفينةَ نوحٍ ﵇ على ما يقالُ كانَتْ مُطْبِقَةً عليهم، وهي محيطةٌ بهم كالوعاءِ. وأمَّا غيرُها فالاستعلاءُ فيه واضحٌ؛ لأنَّ الناسَ على ظهرِها.
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَعَلَى الفلك} “Ve gemilerin üzerinde” kavlinde Cenâb-ı Hakk'ın: {قُلْنَا احمل فِيهَا} [Hûd: 40] “Dedik ki: Bin içine...” kavlindeki «fî» lafzına karşılık burada «alâ» lafzı tercih edilmiştir; bu da Cenâb-ı Hakk'ın: «ve aleyhâ» kavline münasebet içindir. [Âlimler] böyle cevap vermişlerdir. Görünen o ki, orada «fî» lafzı daha uygundur; çünkü anlatıldığına göre Nuh aleyhisselam'ın gemisi onların üzerini örtmekteydi ve bir kap gibi onları kuşatmıştı. Diğer gemilerde ise üstünde bulunma (isti'lâ) durumu açıktır; zira insanlar onun sırtındadır/üzerindedir.
قوله: {فَأَيَّ آيَاتِ الله} : منصوبٌ ب «تُنْكِرون» وقُدِّمَ وجوباً؛ لأنَّ له صَدْرَ الكلامِ. قال مكي: «ولو كان مع الفعلِ هاءٌ لكان الاختيارُ الرفعَ في» أي «بخلافِ ألفِ الاستفهامِ تَدْخُلُ على الاسمِ، وبعدها فعلٌ واقعٌ على ضميرِ الاسمِ، فالاختيارُ النصبُ نحو قولِك: أزيداً ضَرَبْتُه، هذا مذهبُ سيبويهِ فرَّقَ بين الألفِ وبين أيّ» قلت: يعني أنَّك إذا قلتَ: «أيُّهم ضربْتَه» كان الاختيارُ الرفعَ لأنه لا يُحْوِج إلى إضمارٍ، مع أنَّ الاستفهامَ موجودٌ في «أزيداً ضربْتُه» يُختار النصبُ لأجلِ الاستفهامِ فكان مُقْتضاه اختيارَ النصبِ أيضاً، فيما إذا كان الاستفهامُ بنفس الاسمِ. والفرقُ عَسِرٌ. وقال
Cenâb-ı Hakk'ın: {فَأَيَّ آيَاتِ الله} “Artık Allah'ın hangi ayetlerini...” kavli, «tünkirûn» fiiliyle mansubdur ve cümlenin başında bulunma hakkına sahip olduğu için zorunlu olarak öne geçirilmiştir. Mekkî şöyle demiştir: «Şayet fiille birlikte zamir bulunsaydı, 'eyy' kelimesinde tercih edilen irap ref olurdu. Bu, ismin başına giren ve ardından o ismin zamirine etki eden bir fiil gelen istifham hemzesinin hilafınadır; orada tercih edilen irap, senin: 'Zeyd'i mi, onu dövdün?' sözünde olduğu gibi nasbdır. Bu, Sîbeveyh'in mezhebidir; o, hemze ile 'eyy' kelimesini birbirinden ayırmıştır.» Ben derim ki: Yani sen: «Onların hangisini, onu dövdün?» dediğinde, gizli bir ögeye ihtiyaç bırakmadığı için tercih edilen irap ref olur. Bununla birlikte istifham anlamı «Zeyd'i mi, onu dövdün?» cümlesinde mevcut olduğu için istifham sebebiyle nasb tercih edilmiştir. Bu durumun gereği, istifham bizzat ismin kendisi olduğunda da nasbın tercih edilmesiydi. Aradaki farkı bulmak ise zordur. ez-Zemahşerî ise şöyle demiştir:
الزمخشري: «فأيَّ آياتِ جاءتْ على اللغةِ المستفيضةِ. وقولك:» فأيةَ آياتِ اللَّهِ «قليلٌ؛ لأنَّ التفرقةَ بين المذكرِ والمؤنثِ في الأسماءِ غير الصفاتِ نحو: حِمار وحِمارة غريبٌ، وهو في» أَيّ «أغربُ لإِبهامِه» . قال الشيخ: «ومِنْ قِلَّةِ تأنيثِ» أيّ «قولُه:
«'Fe-eyye âyâtillâhi' ifadesi yaygın olan dil kuralına göre gelmiştir. Senin: 'Fe-eyyete âyâtillâhi' demen ise azdır; çünkü 'hımâr' ve 'hımâretün' (erkek ve dişi eşek) gibi sıfat olmayan isimlerde müzekker ile müennesi birbirinden ayırmak gariptir; müphem olmasından ötürü 'eyy' kelimesinde ise daha da gariptir.» Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «'Eyy' kelimesinin müennes olarak kullanılmasının azlığına şairin şu sözü örnektir:
٣٩٤٥ - بأيِّ كتابٍ أم بأيةِ سُنَّةٍ ... ترى حُبَّهم عاراً عليَّ وتَحْسَبُ
3945 - Hangi kitapta yahut hangi sünnette... Onların sevgisini bana bir utanç görüp öyle sayarsın?
قوله:» وهو في أيّ أغربُ «إنْ عنى» أيًّا «على الإِطلاق فليس بصحيحٍ، لأنَّ المستفيضَ في النداء أَنْ يُؤَنَّثَ في نداء المؤنث كقولِه تعالى: {ياأيتها النفس المطمئنة} [الفجر: ٢٧] ولا نعلَمُ أحداً ذكر تَذْكيرها فيه، فيقولُ: يا أيُّها المرأة، إلاَّ صاحبَ» البديع في النحو «، وإنْ عنى غيرَ المناداةِ فكلامُه صحيحٌ يَقِلُّ تأنيثها في الاستفهامِ وموصولةً وشرطيةً» . قلت: وأمَّا إذا وقعَتْ صفةً لنكرةٍ وحالاً لمعرفةٍ، فالذي ينبغي أَنْ يجوزَ الوجهان كالموصولةِ، ويكون التأنيثُ أقلَّ نحو: «مررتُ بامرأةٍ أيةِ امرأة» و «جاءَتْ هندٌ أيةَ امرأةٍ» ، وكان ينبغي للشيخِ أن ينبِّهَ على هذين الفرعَيْنِ.
Onun: 'Eyy kelimesinde ise daha da gariptir' sözü şayet mutlak olarak 'eyy' kelimesini kastediyorsa doğru değildir; zira münadada yaygın olan, Cenâb-ı Hakk'ın: {ياأيتها النفس المطمئنة} [el-Fecr: 27] “Ey huzura ermiş nefis!” kavlinde olduğu gibi müennesin nidasında onun da müennes yapılmasıdır. el-Bedî' fi'n-Nahv sahibinden başka hiç kimsenin nida makamında onun müzekker kılınarak 'yâ eyyühe'l-mer'etü' denileceğini zikrettiğini bilmiyoruz. Şayet nida dışındakileri kastediyorsa sözü doğrudur; istifham, mevsul ve şart olduğunda onun müennes kılınması azdır.» Ben derim ki: Nekreye sıfat ve marifeye hal olduğunda ise mevsul gibi iki vechinin de caiz olması ve tıpkı: «Kadın gibi bir kadına uğradım» ve «Hind kadın gibi bir kadın olarak geldi» örneklerinde olduğu gibi müennes kılınmasının daha az olması gerekir. Şeyh'in bu iki tali meseleye de dikkat çekmesi gerekirdi.
قوله: {فَمَآ أغنى عَنْهُم} : يجوزُ في ما أَنْ تكونَ نافيةً، واستفهاميةً بمعنى النفي، ولا حاجةَ إليه.
Cenâb-ı Hakk'ın: {فَمَآ أغنى عَنْهُم} “Onlara hiçbir fayda sağlamadı” kavlinde «mâ» edatının nâfiye (olumsuzluk) olması caiz olduğu gibi, nefiy manasında istifhâmiyye olması da caizdir; fakat buna gerek yoktur.
قوله: «ما كانوا» يجوزُ أَنْ تكونَ «ما» مصدريةً، ويجوزُ أَنْ تكونَ بمعنى الذي، فلا عائدَ على الأولِ، وعلى الثاني هو محذوفٌ أي: يَكْسِبونه، وهي فاعلٌ ب «أَغْنَى» على التقديرَيْن.
Cenâb-ı Hakk'ın: «Mâ kânû» kavlindeki «mâ» edatının mastariyye olması caiz olduğu gibi 'ellezî' (ismi mevsul) manasında olması da caizdir. Birinci ihtimale göre ait zamiri yoktur; ikinci ihtimale göre ise mahzuftur, yani: «yeksibûnehû» (kazandıkları şeyler) demektir. Her iki takdire göre de «ağnâ» fiilinin failidir.
قوله: {بِمَا عِندَهُمْ مِّنَ العلم} : فيه أوجهٌ، أحدُها: أنه تهكُّمٌ بهم. والمعنى: ليس عندهم علمٌ. الثاني: أنَّ ذلك جاء على زَعْمِهم أنَّ عندهم عِلْماً يَنْتَفعون به. الثالث: أنَّ «مِنْ» بمعنى بَدَل أي: بما عندهم من الدنيا بدلَ العلمِ. وعلى هذه الأوجه فالضميران للكفارِ. الرابع: / أَنْ يكونَ الضَميران للرسل أي: فَرِحَ الرسُل بما عندهم من العلم. الخامس: أنَّ الأولَ للكفارِ، والثاني للرسل، ومعناه: فَرِحَ الكفارُ فَرَحَ ضَحِكٍ واستهزاءٍ بما عند الرسُلِ مِن العلمِ، إذ لم يَأْخُذوه بقَبولٍ ويمتثِلوا أوامرَ الوحيِ ونواهيه. وقال الزمخشري: «ومنها - أي من الوجوه - أَنْ يُوْضَعَ قولُه: {فَرِحُواْ بِمَا عِندَهُمْ مِّنَ العلم} مبالغةً في نَفْيِ فَرَحِهم بالوحيِ الموجِبِ لأَقْصى الفرحِ والمَسَرَّةِ مع تهكُّمٍ بفَرْطِ خُلُوِّهم من العلم وجَهْلِهم» . قال الشيخ: «ولا يُعَبَّرُ بالجملةِ الظاهرِ كونُها مُثْبتةً عن الجملةِ المنفيةِ، إلاَّ في قليلٍ من الكلام نحو:» شَرٌّ أهرَّ ذا نابٍ «، على خلافٍ فيه، ولما آلَ أمرُه إلى الإِثباتِ المحصورِ جازَ. وأمَّا في الآيةِ فينبغي أَنْ لا يُحْمَلَ على القليلِ؛ لأن في ذلك تَخْليطاً لمعاني الجملِ المتباينةِ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {بِمَا عِندَهُمْ مِّنَ العلم} “Yanlarındaki bilgi ile...” kavlinde birkaç vecih vardır: Birincisi: Onlarla alay etmektir (tehekküm). Mana: 'Onların yanında bir ilim yoktur' şeklindedir. İkincisi: Bu ifadenin, onların faydalanacakları bir ilme sahip oldukları yönündeki iddialarına binaen gelmiş olmasıdır. Üçüncüsü: «Min» edatının 'bedel' manasında olmasıdır; yani ilim yerine dünyadan yanlarında bulunan şeylerle [sevinip şımardılar]. Bu vecihlere göre her iki zamir de kâfirlere aittir. Dördüncüsü: İki zamirin de peygamberlere ait olmasıdır; yani: Peygamberler yanlarındaki ilimle ferahladılar/sevindiler. Beşincisi: Birincinin kâfirlere, ikincinin ise peygamberlere ait olmasıdır. Bunun manası: Kâfirler, vahyi kabulle karşılayıp onun emir ve yasaklarına uymadıklarından ötürü, peygamberlerin yanındaki ilimle alay edip gülerek şımardılar. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Vecihlerden biri de Cenâb-ı Hakk'ın: {فَرِحُواْ بِمَا عِندَهُمْ مِّنَ العلم} “Yanlarındaki bilgi ile şımardılar” kavlinin, ilimden aşırı derecede yoksun oluşları ve cehaletleriyle alay edilmekle birlikte, en üst düzeyde sevinç ve neşeyi gerektiren vahye sevinmelerini mübalağalı bir şekilde nefyetmek üzere konulmuş olmasıdır.» Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Aleyhindeki ihtilafla birlikte ancak 'Şerrun eharrâ zâ nâbin' (Kötü bir şey bir köpeği havlattı / havlatan ancak kötü bir şeydir) kabilinden kelamın pek azında olduğu durumlar müstesna, lafzı olumlu olan bir cümleyle olumsuz bir cümle ifade edilmez. Bu meselde iş hasredilmiş bir ispata vardığı için caiz olmuştur. Ayette ise az olan bu kullanıma hamledilmemesi gerekir; çünkü bunda birbirinden farklı cümle manalarını birbirine karıştırmak vardır.»
قوله: {فَلَمْ يَكُ يَنفَعُهُمْ إِيمَانُهُمْ} : يجوزُ رفعُ «
Cenâb-ı Hakk'ın: {فَلَمْ يَكُ يَنفَعُهُمْ إِيمَانُهُمْ} “İmanları kendilerine fayda vermedi” kavlinde...
إيمانُهم» اسماً ل «كان» ، و «يَنْفَعُهم» جملةٌ خبراً مقدماً، ويجوزُ أَنْ يرتفعَ بأنه فاعلُ «يَنْفَعُهم» ، وفي «كان» ضمير الشأن. وقد تقدَّم لك هذا مُحَقَّقاً عند قولِه: {مَا كَانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ} [الأعراف: ١٣٧] وأنه لا يكونُ من بابِ التنازع فعليك بالالتفاتِ إليه، ودَخل حرفُ النفي على الكونِ لا على النفيِ؛ لأنه بمعنًى لا يَصِحُّ ولا ينبغي، كقوله: {مَا كَانَ للَّهِ أَن يَتَّخِذَ مِن وَلَدٍ} [مريم: ٣٥] .
...«îmânuhum» kelimesinin «kâne»nin ismi olarak merfu olması ve «yenfe'uhum» cümlesinin de öne geçmiş haber olması caizdir. «Yenfe'uhum» fiilinin faili olarak merfu olması ve «kâne» fiilinde şe'n zamiri bulunması da caizdir. Bu husus Cenâb-ı Hakk'ın: {مَا كَانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ} [el-A'râf: 137] “Firavun'un yaptıklarını...” kavlinin yanında tahkikli olarak sana geçmişti ve tenâzu' babından olamayacağı belirtilmişti; oraya bakmalısın. Nefiy harfi fiilin kendisine değil de «kâne»ye (oluşa) dâhil olmuştur; çünkü Cenâb-ı Hakk'ın: {مَا كَانَ للَّهِ أَن يَتَّخِذَ مِن وَلَدٍ} [Meryem: 35] “Allah'ın bir çocuk edinmesi olacak şey değildir” kavlinde olduğu gibi, 'sahih olmaz ve yakışmaz' anlamındadır.
قوله: «سُنَّةَ اللَّهِ» يجوزُ انتصابُها على المصدرِ المؤكِّدِ لمضمونِ الجملةِ، يعني: أنَّ الذي فَعَلَ اللَّهُ بهم سُنَّةٌ سابقةٌ من الله. ويجوزُ انتصابُها على التحذيرِ أي: احذروا سنةَ اللَّهِ في المكذِّبين التي قد خَلَتْ في عبادِه. و «هنالك» في الأصل مكان. قيل: واسْتُعير هنا للزمانِ، ولا حاجةَ له، فالمكانيَّةُ فيه ظاهرةٌ.
Cenâb-ı Hakk'ın: «Sünnetallâh» kavlinin, cümlenin içeriğini pekiştiren mefulü mutlak olarak mansub olması caizdir; yani: Allah'ın onlara yaptığı bu muamele, Allah'tan [gelen ve] geçmişte de uygulanan bir sünnettir (kanundur). Sakındırma (tahzîr) üzere mansub olması da caizdir; yani: Allah'ın kulları arasında geçmişte cereyan etmiş olan, yalanlayanlar hakkındaki Allah'ın sünnetinden sakının! «Hunâlike» lafzı aslen mekân bildirir. Burada zaman için istiare edildiği söylenmiştir; fakat buna gerek yoktur, zira onda mekân anlamı açıktır.