قوله: {والمؤتون} فيه سبعةُ أوجهٍ أيضاً. أظهرها: أنه على إضمار مبتدأ، ويكون من باب المدحِ المذكورِ في النصب. الثاني: أنه معطوفٌ على» الراسخون «،
Cenâb-ı Hakk'ın: {والمؤتون} kavlinde de yedi vecih vardır. En zâhiri: Mübtedanın takdiri üzere olmasıdır ve nasbda zikredilen medih babından olur. İkincisi: «الراسخون» kelimesine ma'tûf olmasıdır,
وفي هذا ضَعْفٌ؛ لأنه إذا قُطِع التابعُ عن متبوعِه لم يَجُزْ أن يعودَ ما بعده إلى إعراب المتبوع فلايُقال:» مررت بزيدٍ العاقلَ الفاضلِ «بنصب» العاقل «وجر» الفاضل «فكذلك هذا.
ancak bunda bir zayıflık vardır; zira tâbi olan kelime metbûundan kat' edildiğinde, ondan sonrakinin tekrar metbûun irabına dönmesi caiz olmaz. Nitekim: «مررت بزيدٍ العاقلَ الفاضلِ» denilerek «العاقل» kelimesi mansûb, «الفاضل» kelimesi mecrûr okunamaz; bu da böyledir.
الثالث: أنه عطفٌ على الضمير المستكنِّ في «الراسخون» ، وجاز ذلك للفصل. الرابع: أنه مطعوفٌ على الضمير في «المؤمنون» الخامس: أنه معطوفٌ على الضمير في «يؤمنون» السادس: أنه معطوفٌ على «المؤمنون» ، السابع: أنه مبتدأ وخبره «أولئِك سنؤتيهم» فيكون «أولئك» مبتدأ، و «سنؤتيهم» خبره، والجملةُ خبرُ الأولِ، ويجوزُ في «أولئك» أن ينتصِبَ بفعلٍ محذوفٍ يفسِّرُه ما بعده فيكونَ من باب الاشتغال، إلا أنَّ هذا الوجهَ مرجوحٌ من جهةِ أنَّ «زيدٌ ضرتبه» بالرفع أجودُ مِنْ نصبه، لأنه لا يحوج إلى إضمار، ولأنَّ لنا خلافاً في تقديم معمول الفعل المقترن بحرف التنفيس في نحو «سأضربُ زيداً» مَنَعَ بعضهم «زيداً سأضرب» ، وشرطُ الاشتغالِ جوازُ تسلُّط العامل على ما قبله، فالأَوْلى أَنْ نَحْمِلَه على ما خلاف فيه. وقرأ حمزة: «سيؤتيهم» بالياء مراعاةً للظاهر في قوله: {والمؤمنون بالله} والباقون بالنون على الالتفات تعظيماً، ولمناسبةِ قوله: «وأعتدْنا» وهما واضحتان.
Üçüncüsü: «الراسخون» kelimesindeki müstetir zamire atıf olmasıdır ve bu, fasıla (araya kelime girmesi) sebebiyle caiz olmuştur. Dördüncüsü: «المؤمنون» kelimesindeki zamire ma'tûf olmasıdır. Beşincisi: «يؤمنون» fiilindeki zamire ma'tûf olmasıdır. Altıncısı: «المؤمنون» lafzına ma'tûf olmasıdır. Yedincisi: Mübteda olup haberinin «أولئِك سنؤتيهم» olmasıdır; bu takdirde «أولئك» mübteda, «سنؤتيهم» onun haberi olur; cümle ise birinci [mübtedanın] haberidir. «أولئك» lafzının, sonrasının tefsir ettiği mahzûf bir fiille mansûb olması da caizdir ve bu iştigâl babından olur. Ne var ki bu vecih şu cihetten mercûhtur: «زيدٌ ضربته» cümlesi ref' ile nasbdan daha evlâdır; çünkü takdire muhtaç kılmaz; bir de «سأضربُ زيداً» misalinde olduğu gibi tenfîs harfiyle birleşen fiilin ma'mûlünün öne geçirilmesi hususunda aramızda ihtilaf vardır; nitekim bazısı «زيداً سأضرب» kullanımını menetmiştir; oysa iştigâlin şartı, âmilin kendinden öncekine tasarruf edebilmesinin caiz olmasıdır. Dolayısıyla hakkında ihtilaf bulunmayan veche hamletmek daha evlâdır. Hamza, {والمؤمنون بالله} kavlindeki zâhir lafza riayet ederek yâ ile «سيؤتيهم» şeklinde okumuştur. Diğerleri ise tazim için ve «وأعتدْنا» kavline uygunluk sağlamak üzere iltifat yoluyla nûn ile [«سنؤتيهم» şeklinde] okumuşlardır; her iki kıraat de gayet açıktır.
قوله تعالى: {كَمَآ أَوْحَيْنَآ} : / الكافُ نعتٌ لمصدرٍ محذوفٍ أي: إيحاءً مثلَ إيحائنا، أو على أنه حالٌ من ذلك المصدر المحذوف المقدَّرِ معرفاً أي: أوحيناه أي: الإِيحاء حالَ كونِه مشبهاً لإِيحائنا إلى مَنْ ذكر. وهذا مذهبُ سيبويه وقد تقدَّم تحقيقه. و «ما» تحتمل وجهين: أنه تكونَ مصدريةً فلا تفتقر إلى عائدٍ على الصحيح، وأن تكونَ بمعنى الذي، فيكونُ العائدُ محذوفاً أي: كالذي أوحيناه إلى نوح. و «من بعده»
Cenâb-ı Hakk'ın: {كَمَآ أَوْحَيْنَآ} kavmi: Kâf harfi mahzûf bir masdarın sıfatıdır; yani: 'Vahyedişimiz gibi bir vahiy ile' demektir; yahut marife olarak takdir edilen o mahzûf masdardan hâldir; yani: 'Zikredilen kimselere vahyedişimize benzer olduğu halde onu vahyettik' demektir. Bu, Sîbeveyh'in mezhebidir ve tahkiki daha önce geçmişti. «ما» iki veche ihtimal taşır: Masdariyye olması ki sahih olan görüşe göre bir âid zamire ihtiyaç duymaz; yahut 'ellezî' (ism-i mevsûl) anlamında olması ki bu takdirde âid zamir mahzûftur, yani: 'Nûh'a vahyettiğimiz şey gibi' demektir. «من بعده» kavli ise
متعلقٌ ب «أوْحينا» ، ولا يجوز أن تكونَ «من» للتبيين، لأنَّ الحالَ خبرٌ في المعنى، ولا يُخبر بظرف الزمان عن الجثة إلا بتأويل ليس هذا محلِّه. وأجاز أبو البقاء أن يتعلق بنفس «النبيين» ، يعني أنه في معنى الفعل كأنه قيل: «والذين تنبَّؤوا مِنْ بعدِه» وهو معنى حسن.
«أوْحينا» fiiline müteallıktır. «من» edatının tebyîn (açıklama) için olması caiz değildir; çünkü hâl mânen haberdir ve zamandan kinaye olan zarf, ancak burada yeri olmayan bir teville somut varlıktan (cüsseden) haber verilebilir. Ebü'l-Bekâ ise bizzat «النبيين» kelimesine taalluk etmesini caiz görmüştür; yani o fiil manasındadır, sanki: 'Ve ondan sonra peygamberlik verilenler' denilmiş gibidir ki bu güzel bir manadır.
وفي «يونس» ستُ لغاتٍ أفصحُها: واو خالصةٌ ونون مضمومة، وهي لغةُ الحجاز، وحُكِي كسرُ النونِ بعد الواو، وبها قرأ نافع في رواية حبان، وحُكِي أيضاً فتحها مع الواو، وبها قرأ النخعي وهي لغة لبعض عقيل، وهاتان القراءتان جَعَلَهما بعضهم منقولتين من الفعلِ المبني للفاعل أو للمفعول، جَعَل هذا الاسمَ مشتقاً من الأنس، وإنما أُبدلت الهمزةُ واواً لسكونِها وانضمامِ ما قبلها، ويدلُّ على ذلك مجيئُه بالهمزةِ على الأصل في بعض اللغات كما سيأتي، وفيه نظرٌ، لأنَّ هذا الاسمَ أعجمي، وحُكِي تثليث النون مع همز الواو، كأنهم قلبوا الواوَ همزةً لانضمامِ ما قبلها نحو:
«يونس» isminde altı lügat vardır. Bunların en fasihi: Halis bir vâv ve ötreli bir nûn iledir ki bu Hicaz lügatidir. Vâv'dan sonra nûn'un kesresi de nakledilmiştir; Hibbân rivayetinde Nâfi' bu şekilde okumuştur. Vâv ile birlikte fethası da nakledilmiştir; Nahâî bu şekilde okumuştur ve bu Ukoyl kabilesinin bir kısmının lügatidir. Bazıları bu iki kıraati, fâili meçhul veya malûm fiilden nakledilmiş kabul etmiş; bu ismi ünsiyet (el-üns) kökünden türemiş saymışlardır. Hemze, sâkin olması ve öncesinin meftûh/mazmûm olması sebebiyle vâva tebdil edilmiştir; ileride geleceği üzere bazı lügatlerde aslı üzere hemzeyle gelmesi de buna delalet eder. Ancak bunda tutarsızlık vardır; zira bu isim a'cemîdir (Arapça kökenli değildir). Nûn'un üç harekesiyle birlikte vâv'ın hemzelenmesi de nakledilmiştir; sanki kendisinden öncesinin zammeli oluşu sebebiyle vâv'ı şu misaldeki gibi hemzeye çevirmişlerdir:
١٦٧ - ٦-أَحَبُّ المُؤْقِدينَ إليَّ موسى ... . . . . . . . . . . . . . .
167 - 6- Ateş yakanların bana en sevimlisi Mûsâ'dır...
وقد تقدَّم تقريرُه، وحُكي أنَّ ضمَّ النونِ مع الهمزة لغةُ بضع بني أسد، إلا أني لا أعلم أنه قُرئ بشيء من لغات الهمز. هذا إذا قلنا: إن هذا الاسمَ ليس منقولاً من فِعْلٍ مبني للفاعل أو للمفعول حالةَ كسر النون
Bunun tahlili daha önce geçmişti. Hemze ile birlikte nûn'un zammelenmesinin Benî Esed'in bazılarının lügati olduğu nakledilmiştir; ne var ki ben hemzeli lügatlerden herhangi biriyle kıraat edildiğini bilmiyorum. Bu, nûn'un kesreli
أو فتحِها، أمَّا إذا قلنا بذلك فالهمزةُ أصليةٌ غيرُ منقلبةٍ من واو لأنه مشتق من الأنس، وأمَّا مع ضمِّ النونِ فينبغي أن يُقال بأن الهمزة بدلٌ من الواو لانتفاء الفعلية مع ضم النون.
veya fethalı olduğu durumda bu ismin malûm veya meçhul bir fiilden nakledilmediğini söylediğimiz takdirdedir. Şayet böyle olduğunu söylersek hemze aslidir, vâv'dan dönüşmüş değildir; çünkü ünsiyet kökünden türemiştir. Nûn'un zammesi durumunda ise nûn'un zammesiyle fiillik vasfı ortadan kalktığı için hemzenin vâv'dan bedel olduğunu söylemek gerekir.
قوله: {زَبُوراً} قراءةُ الجمهور بفتح الزاي، وحمزة بضمها، وفيه ثلاثةُ أوجهٍ، أحدُها، أنه جمعُ «زَبْر» قال الزمخشري: «جمعَ» زَبْر «، وهو الكتاب، ولم يَذْكر غيرَه، يعني أنه في الأصل مصدر على فَعْل، ثم جُمع على فُعول نحو: فَلْس وفُلوس، وقَلْس وقُلُوس، وهذا القول سبقه إليه أبو علي الفارسي في أحد التخريجين عنه. قال أبو علي:» ويحتمل أن يكونَ جمْعَ زَبْرٍ وقع على المزبور، كما قالوا: ضَرْب الأمير ونَسْج اليمن، كما سُمِّي المكتوب كتاباً «يعني أبو علي أنه مصدرٌ واقعٌ موقعَ المفعول به كما مثَّله والثاني: أنه جمع» زَبُور «في قراءة العامة، ولكنه على حَذْفِ الزوائد، يعني حُذِفت الواوُ منه فصار اللفظ: زَبُر، وهذا التخريجُ الثاني لأبي عليّ، قال أبو علي:» كما قالوا: ظريف وظُروف، وكَرَوان وكَرْوان، وَوَرَشان ووِرْشان على تقدير حذف الياء والألف «وهذا لا بأس به، فإنَّ التكسير والتصيغر يَجْريان غالباً مجرىً واحداً، وقد رأيناهم يُصَغِّرون بحذفِ الزوائد نحو:» زُهَيْر وحُمَيْد «في أزهر ومحمود، ويسميه النحويون» تصيغر الترخيم «، فكذلك التكسيرُ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {زَبُوراً} kavli: Cumhurun kıraati zâ harfinin fethasıyla, Hamza'nın kıraati ise zammesiyledir. Bunda üç vecih vardır. Birincisi: «زَبْر» kelimesinin çoğulu olmasıdır. Zemahşerî şöyle demiştir: «Kitap anlamına gelen 'زَبْر' kelimesinin çoğuludur» ve bundan başkasını zikretmemiştir. Yani aslen 'fa'l' vezninde bir masdardır, ardından «فَلْس» ve «فُلُوس», «قَلْس» ve «قُلُوس» gibi 'fu'ûl' vezninde çoğul yapılmıştır. Bu görüşte ondan önce Ebû Alî el-Fârisî iki tahlilinden birinde bulunmuştur. Ebû Alî şöyle demiştir: «'Emîrin vuruşu (darbı)' ve 'Yemen dokuması (nesci)' dedikleri ve yazılana kitap ismi verildiği gibi mezbûr (yazılmış) anlamına gelen 'zebr' kelimesinin çoğulu olması da muhtemeldir.» Ebû Alî, misallendirdiği gibi bunun mef'ûlün bih makamına geçmiş bir masdar olduğunu kastetmektedir. İkincisi: Genel kıraatteki «زَبُور» kelimesinin çoğulu olmasıdır, fakat fazlalıkların hazfi üzeredir; yani ondaki vâv hazfedilmiş ve lafız «زَبُر» olmuştur. Bu da Ebû Alî'nin ikinci tahlilidir. Ebû Alî şöyle demiştir: «Yâ ve elifin hazfi takdiriyle 'zarîf' ve 'zurûf', 'kerevan' ve 'kervân', 'vereşân' ve 'virşân' dedikleri gibi.» Bunda bir beis yoktur; çünkü cemi teksîr ile ism-i tasgîr çoğunlukla aynı mecrada seyreder. Nitekim onların ezher ve Mahmûd isimlerinde «زُهَيْر» ve «حُمَيْد» şeklinde fazlalıkları hazfederek tasgîr yaptıklarını görmüşüzdür ki nahivciler buna 'tasgîr-i terhîm' adını verirler; cemi teksîr de böyledir.
الثالث: أنه اسمٌ مفردٌ وهو مصدرٌ جاءَ على فُعول كالدُّخول
Üçüncüsü: Müfred bir isim olup duhûl (giriş),
والقُعود والجُلوس، قاله أبو البقاء وغيره. وفيه نظر من حيث إن الفُعول يكون مصدراً للازم، ولا يكون للمتعدي إلا في ألفاظ محفوظةٍ نحو: اللُّزوم والنُّهوك، وزَبَر - كما ترى - متعدٍ، فيضعفُ جَعْلُ الفُعُول مصدراً له، وقد تقدم معنى هذه المادة.
kuûd (oturuş) ve cülûs gibi 'fu'ûl' vezninde gelmiş bir masdar olmasıdır. Bunu Ebü'l-Bekâ ve başkaları söylemiştir. Ancak 'fu'ûl' vezninin lâzım fiilin masdarı olması ve «اللُّزوم» ile «النُّهوك» gibi semâî lafızlar müstesna müteaddî fiil için gelmemesi cihetinden bu görüşte tutarsızlık vardır; zira gördüğün üzere «زَبَرَ» fiili müteaddîdir, dolayısıyla 'fu'ûl' veznini onun masdarı kılmak zayıf düşer. Bu kökün manası daha önce geçmişti.
قوله تعالى: {وَرُسُلاً قَدْ قَصَصْنَاهُمْ} : الجمهور على نصب «رسلاً» وفيه ثلاثة أوجه، أحدها: أنه منصوب على الاشتغال لوجود شروطه، أي: وقصصنا رسلاً، والمعنى على حَذْف مضاف أي: قصصنا أخبارهم، فيكون «قد قصصناهم» لا محلَّ له لأنه مفسرٌ لذلك العاملِ المضمر، ويُقَوِّي هذا الوجهَ قراءةُ أُبي: «ورسل» بالرفعِ في الموضعينِ، والنصبُ هنا أرجحُ من الرفع؛ لأن العطف على جملةٍ فعلية وهي: «وآتينا داودَ زبوراً» الثاني: أنه منصوب عطفاً على معنى «أوحينا إليك كما أوحينا إلى نوح» أي: أَرْسَلْنا وَنبَّأْنا نوحاً ورسلاً، وعلى هذا فيكون «قد قَصَصْناهم» في محل نصب لأنه صفةٌ ل «رسلاً» الثالث: أنه منصوبٌ بإضمار فعل اي: وأرسلنا رسلاً، وذلك أنَّ الآية نزلت رادَّة على اليهود في إنكارهم إرسالَ الرسل وإنزال الوحي، كما حكى اللَّهُ عنهم في قوله: {مَآ أَنزَلَ الله على بَشَرٍ مِّن شَيْءٍ} [الأنعام: ٩١] والجملةُ أيضاً في محل الصفة.
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَرُسُلاً قَدْ قَصَصْنَاهُمْ} : “Ve [daha önce] sana anlattığımız resuller” kavli: Cumhur «رسلاً» kelimesinin nasbı üzerindedir ve bunda üç vecih vardır. Birincisi: Şartları mevcut olduğu için iştigâl üzere mansûb olmasıdır; yani: 'Ve resulleri anlattık' demektir. Mana muzâfın hazfi üzeredir, yani: 'Onların haberlerini anlattık' demektir; bu takdirde «قد قصصناهم» cümlesi o takdir edilen âmili tefsir ettiği için irabdan mahalli olmaz. Übeyy'in her iki yerde de ref' ile «ورسل» şeklindeki kıraati bu vechi güçlendirmektedir. Buradaki nasb ref'ten daha râcihtir; çünkü fiil cümlesine atıftır, o da: «وآتينا داودَ زبوراً» cümlesidir. İkincisi: «أوحينا إليك كما أوحينا إلى نوح» manasına atfen mansûb olmasıdır; yani: 'Nûh'u ve resulleri gönderdik ve nebî kıldık' demektir. Buna göre «قد قَصَصْناهم» cümlesi «رسلاً» kelimesinin sıfatı olduğu için nasb mahallindedir. Üçüncüsü: Mahzûf bir fiilin takdiriyle mansûb olmasıdır; yani: 'Ve resuller gönderdik' demektir. Zira bu ayet, Yahudilerin resul gönderilmesini ve vahiy indirilmesini inkâr etmelerine bir reddiye olarak inmiştir; nitekim Allah onlardan naklen: {مَآ أَنزَلَ الله على بَشَرٍ مِّن شَيْءٍ} [En'âm: 91] “Allah hiçbir beşere bir şey indirmedi” buyurmuştur. Bu cümle de yine sıfat mahallindedir.
وقرأ أُبي: «ورسلٌ» بالرفع في الموضعين، وفيه تخريجان، أظهرُهما: أنه مبتدأ وما بعده خبرُه، وجاز الابتداءُ هنا بالنكرةِ لأحدِ شيئين: إمَّا العطفِ كقولِه:
Übeyy her iki yerde de ref' ile «ورسلٌ» şeklinde okumuştur ve bunda iki tahlil vardır. En zâhiri: Mübteda olup sonrasının onun haberi olmasıdır. Burada nekire ile ibtida (mübteda yapmak) şu iki şeyden biri sebebiyle caiz olmuştur: Ya şu beyitteki gibi atıf yoluyla:
١٦٧ - ٧-
167 - 7-
عندي اصطبارٌ وشكوى عند قاتلتي ... فهل بأعجبَ مِنْ هذا امرؤٌ سَمِعا
Bende sabır var, beni öldüren sevgilide ise şikâyet; bundan daha şaşırtıcısını duyan bir kimse var mı?
وإما التفصيلِ كقوله:
yahut şu beyitlerdeki gibi tafsil yoluyla:
١٦٧ - ٨- فأقبلتُ زحفاً على الركبتينِ ... فثوبٌ لَبِسْتٌ وثوبٌ أَجُرّْ
167 - 8- Dizlerimin üzerinde sürünerek yöneldim; bir elbiseyi giymiştim, bir elbiseyi de [yerde] sürüyorum.
وكقوله:
ve şu beyitteki gibi:
١٦٧ - ٩- إذا ما بكى مِنْ خلفِها انصرفَتْ له ... بشقٍ وشِقٌّ عندنا لم يُحَوَّلِ
167 - 9- Arkasından [çocuk] ağladığı zaman ona bir tarafıyla döner, diğer tarafı ise yanımızda hiç çevrilmez.
والثاني: - وإليه ذهب ابن عطية - أنه ارتفعَ على خبر ابتداء مضمر أي: وهم رسلٌ، وهذا غير واضح. والجملة بعد «رسل» على هذا الوجه تكون في محلِّ رفع لوقوعها صفةً للنكرة قبلها.
İkincisi -ki İbn Atiyye buna meyletmiştir-: Takdir edilen bir mübtedanın haberi olarak merfû olmasıdır; yani: 'Ve onlar resullerdir' demektir; fakat bu zâhir değildir. Bu veche göre «رسل» kelimesinden sonraki cümle, kendisinden önceki nekireye sıfat olması sebebiyle ref' mahallinde olur.
قوله: {وَرُسُلاً لَّمْ نَقْصُصْهُمْ} / كالأول. وقوله: {وَكَلَّمَ الله موسى} الجمهور على رفع الجلالة، وهي واضحة. و «تكليماً» مصدر مؤكد رافعٌ للمجاز، وهي مسألةٌ يبحث فيها الأصوليون، تحتمل كلاماً كثيراً ليس هذا موضعَه، على أنه قد جاء التأكيد بالمصدر في ترشيح المجاز كقول هند بنت النعمان بن بشير في زوجِها روحِ بن زنباع وزير عبد الملك بن مروان:
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَرُسُلاً لَّمْ نَقْصُصْهُمْ} “ve sana anlatmadığımız nice resuller” kavli: İlki gibidir. Cenâb-ı Hakk'ın: {وَكَلَّمَ الله موسى} “Ve Allah Mûsâ ile konuştu” kavlinde ise: Cumhur lafza-i celâlin ref'i üzerindedir ve bu açıktır. «تكليماً» lafzı mecazı ortadan kaldıran müekkid bir masdardır; bu, usûlcülerin incelediği ve burada yeri olmayan pek çok kelâmı barındıran bir meseledir. Bununla birlikte mecazın kuvvetlendirilmesi (terşîh-i mecaz) sadedinde masdar ile tekit de vârid olmuştur; nitekim Nu'mân b. Beşîr'in kızı Hind, Abdülmelik b. Mervân'ın veziri olan kocası Ravh b. Zinbâ' hakkında şöyle demiştir:
١٦٨ - ٠- بكى الخَزُّ مِنْ رَوْحٍ وأنكَر جِلْدَه ... وعَجَّتْ عجيجاً مِنْ جُذامَ المطارِفُ
168 - 0- İpek kumaş Ravh'tan ötürü ağladı ve onun derisini yadırgadı; nakışlı kadifeler de Cüzâm kabilesinden feryat figan etti.
تقول: إنَّ زوجها رَوْحاً قد بكى ثيابُ الخَزِ من لُبْسه، لأنه ليس من أهل
Şair der ki: Kocası Ravh ipek elbise giydiği için o elbiseler ağlamıştır, zira o ipek ehli
الخز، وكذلك صرخت صراخاً من جُذام - وهي قبيلة رَوْح- ثيابُ المطارف، تعني أنهم ليسوا من أهل تلك الثياب، فقولها: «عَجَّت المطارف» مجازٌ لأن الثياب لا تعجُّ، ثم رَشَّحَتْه بقولها عجيجاً. وقال ثعلب: «لولا التأكيدُ بالمصدر لجاز ان يكونَ كما تقول:» كَلَّمْتُ لك فلاناً «أي: أرسلت إليه، أو كتبت له رُقْعةً. وقرأ يحيى بن وثاب والنخعي:» وكَلَّم اللَّهَ موسى «بنصب الجلالة، وهي واضحةٌ أيضاً.
değildir; aynı şekilde nakışlı kadife elbiseler de Ravh'ın kabilesi olan Cüzâm'dan ötürü çığlık çığlığa bağırmıştır; yani onların o elbiselere layık kimseler olmadığını kastetmektedir. Dolayısıyla onun: «عَجَّت المطارف» (Kadifeler feryat etti) sözü mecazdır, çünkü elbiseler feryat etmez; sonra bunu «عجيجاً» diyerek pekiştirmiştir (terşîh yapmıştır). Sa'leb şöyle demiştir: «Eğer masdar ile yapılan tekit olmasaydı, 'Senin için falanca ile konuştum' yani ona haber gönderdim veya ona bir pusula yazdım demen gibi [mecaz] olması caiz olurdu.» Yahyâ b. Vessâb ve Nahâî ise lafza-i celâlin nasbıyla «وكَلَّم اللَّهَ موسى» şeklinde okumuşlardır; bu da gayet açıktır.
قوله تعالى: {رُّسُلاً مُّبَشِّرِينَ} : فيه أربعة أوجه، أحدها: أنه بدل من «رسلاً» الأول في قراءة الجمهور، وعَبَّر الزمخشري عن هذا بنصبه على التكرير، كذا فهم عنه الشيخ الثاني: انه منصوبٌ على الحال الموطئة، كقولك: «مررت بزيدٍ رجلاً صالحاً» ومعنى الموطئة أي: إنَّها ليست مقصودةً، إنما المقصودُ صفتُها، ألا ترى ان الرجولية مفهومة من قولك «بزيد» وإنما المقصودُ وصفُه بالصلاحية. الثالث: أنه نُصب بإضمار فعل أي: أَرْسَلْنا رسلاً. الرابع: أنه منصوبٌ على المدح، قَدَّره أبو البقاء ب «أعني» ، وكان ينبغي أن يقدِّره فعلاً دالاً على المدح نحو: «أمدح» وقد رجَّح الزمخشري هذا الأخير فقال: «والأوجَهُ أن ينتصِبَ» رسلاً «على المدح» .
Cenâb-ı Hakk'ın: {رُّسُلاً مُّبَشِّرِينَ} “müjdeleyiciler olarak resuller” kavlinde dört vecih vardır. Birincisi: Cumhurun kıraatinde geçen birinci «رسلاً» kelimesinden bedel olmasıdır; Zemahşerî bunu tekrar üzere mansûb olmakla ifade etmiştir, Şeyh [Ebû Hayyân] ondan böyle anlamıştır. İkincisi: «مررت بزيدٍ رجلاً صالحاً» (Salih bir adam olarak Zeyd'e uğradım) sözünde olduğu gibi muvattıe (hazırlayıcı) hâl üzere mansûb olmasıdır. Muvattıe'nin anlamı: Bizzat kendisinin kastedilmemiş olması, ancak sıfatının kastedilmiş olmasıdır; görmez misin ki 'Zeyd'e' sözünden onun adam olduğu zaten anlaşılmaktadır, asıl kastedilen ise onun salihlikle nitelenmesidir. Üçüncüsü: Mahzûf bir fiilin takdiriyle mansûb olmasıdır; yani: 'Resuller gönderdik' demektir. Dördüncüsü: Medih üzere mansûb olmasıdır; Ebü'l-Bekâ bunu «أعني» (kastediyorum) takdiriyle açıklamıştır, oysa bunu «أمدح» (överim) gibi medihe delalet eden bir fiil ile takdir etmesi gerekirdi. Zemahşerî bu son vechi tercih ederek şöyle demiştir: «En uygun olanı 'رسلاً' kelimesinin medih üzere nasbedilmesidir.»
قوله: {لِئَلاَّ} هذه لام كي، وتتعلَّقُ ب «منذرين» على المختار عند البصريين، وب «مبشِّرين» على المختار عند الكوفيين، فإنه المسألةَ من التنازع، ولو كان من إعمالِ الأول لأضمرَ في الثاني من غير حذفٍ فكان
Cenâb-ı Hakk'ın: {لِئَلاَّ} kavli: Bu ta'lîl (sebep bildiren) lâmıdır; Basralıların muhtarına göre «منذرين» kelimesine, Kûfelilerin muhtarına göre ise «مبشِّرين» kelimesine taalluk eder; zira bu mesele tenâzu' (amil çatışması) babındandır. Şayet birinci amilin amel ettirilmesinden olsaydı, hazif yapılmaksızın ikincisinde zamir getirilir ve
يُقال: مبشِّرين ومنذرين له لئلا، ولم يَقُلُّ كذلك فدلَّ عل مذهب البصريين، وله في القرآن نظائرُ تقدَّم منها جملة صالحة. وقيل: اللام تتعلقُ بمحذوف أي: أرسلناهم لذلك. و «حُجَّةٌ اسمُ» كان «، وفي الخبر وجهان، أحدُهما: هو» على الله «و» للناس «حال، والثاني، أن الخبرَ» للناس «و» على الله «حال، ويجوز أن يتعلق كلُّ من الجارِّ والمجرور بما تعلَّقَ به الآخرُ إذا جَعَلْناه خبراً، ولا يجوزُ أن يتعلقَ على الله ب» حجة «، وإنْ كان المعنى عليه؛ لأنَّ معمولَ المصدر لا يتقدَّم عليه. و» بعد الرسل «متلعقٌ ب» حجة «، ويجوز أن يتعلَّقَ بمحذوف على أنه صفةٌ ل» حُجَّة «لأنَّ ظروف [الزمان] تُوصَفُ بها الأحداثُ كما يُخْبر بها عنها نحو:» القتالُ يوم الجمعة «.
«مبشِّرين ومنذرين له لئلا» denilirdi; böyle denilmediğine göre Basralıların mezhebine delalet etmiştir. Bunun Kur'an'da pek çok benzeri geçmişti. Bir görüşe göre lâm mahzûf bir fiile taalluk eder; yani: 'Onları bunun için gönderdik' demektir. «حُجَّةٌ» kelimesi «كان» fiilinin ismidir. Haberi hakkında ise iki vecih vardır: Birincisi: Haberin «على الله» olması ve «للناس» ibaresinin hâl olmasıdır; ikincisi: Haberin «للناس» olması ve «على الله» ibaresinin hâl olmasıdır. Câr ve mecrûrun her birinin, haber kıldığımız takdirde diğerinin taalluk ettiği şeye taalluk etmesi de caizdir. Mana buna dayansa bile «على الله» ibaresinin «حجة» kelimesine taalluk etmesi caiz değildir; zira masdarın ma'mûlü onun önüne geçemez. «بعد الرسل» ise «حجة» kelimesine taalluk eder; «حُجَّةٌ» için sıfat olmak üzere mahzûfa taalluk etmesi de caizdir; çünkü «القتالُ يوم الجمعة» (Savaş cuma günüdür) sözünde olduğu gibi zaman zarfları hadiselerden haber verildiği gibi onlara sıfat da kılınabilir.
قوله تعالى: {لكن الله يَشْهَدُ} : هذه الجملة الاستداركية لايبتدأ بها، فلا بد من جملة محذوفة، وتكون هذه الجملةُ مستدركة عنها، والجملة المحذوفة هي ما رُوي في سبب النزول أنه لَمَّا نَزَلَتْ: {إِنَّآ أَوْحَيْنَآ إِلَيْكَ} [النساء: ١٦٣] قالوا: ما نشهد لك بهذا أبداً، فنزلت: {لكن الله يَشْهَدُ} وقد أحسن الزمخشري هنا في تقدير جملةٍ غيرُ ما ذكرتُ، وهو: «فإنْ قلت: الاستدراكُ لا بُدَّ له من مستدرَك، فأين هو في قوله: {لكن الله يَشْهَدُ} ؟ قلت: لَمَّا سأل أهلُ الكتاب إنزالَ الكتاب من المساء وتعنَّتوا بذلك، واحتجَّ عليهم بقوله: إنَّا أوحينا إليك» قال: «لكن اللَّهُ يشهد» بمعنى أنهم لا يشهدون لكن اللَّهُ يَشْهد ثم ذكر الوجهَ الأول.
Cenâb-ı Hakk'ın: {لكن الله يَشْهَدُ} “Fakat Allah şahitlik eder” kavli: Bu istidrâk cümlesiyle söze başlanmaz; bu sebeple mahzûf bir cümlenin bulunması ve bu cümlenin ondan istidrâk edilmesi gerekir. Mahzûf cümle, nüzul sebebinde rivayet edilen şu husustur: {إِنَّآ أَوْحَيْنَآ إِلَيْكَ} [Nisâ: 163] ayeti indiğinde onlar: 'Biz senin için buna asla şahitlik etmeyiz' dediler; bunun üzerine: {لكن الله يَشْهَدُ} “Fakat Allah şahitlik eder” ayeti indi. Zemahşerî burada zikrettiğimden farklı bir cümleyi takdir ederek ne güzel söylemiştir: «Şayet: 'İstidrâk için mutlaka kendisinden istidrâk yapılan bir söz gerekir; {لكن الله يَشْهَدُ} kavlinde bu nerededir?' dersen; derim ki: Ehl-i Kitap gökten bir kitap indirilmesini isteyip bu hususta inatlaşınca ve 'Şüphesiz biz sana vahyettik' kavliyle onlara karşı delil getirilince, 'Onlar şahitlik etmezler fakat Allah şahitlik eder' anlamında {لكن الله يَشْهَدُ} buyurmuştur.» Ardından [Zemahşerî] birinci vechi zikretmiştir.
وقرأ الجمهور بتخفيفِ «لكن» ورفعِ الجلالة. والسُّلمي والجراح الحكمي بتشديدها نصبِ الجلالة، وهما كالقراءتين في {ولكن الشياطين}
Cumhur «لكن» edatının tahfifi ve lafza-i celâlin ref'i ile okumuştur. Sülemî ve Cerrâh el-Hakemî ise onun teşdidi ve lafza-i celâlin nasbı ile okumuşlardır; bu iki kıraat {ولكن الشياطين} kavlindeki iki kıraat gibidir
وقد تقدَّم حكمه. والجمهور على «أَنْزله» مبنياً للفاعل وهو الله تعالى، والحسن قرأه «أُنزل» مبنياً للمفعول، وقرأ السلمي «نَزَّله بعلمه» مشدداً. والباء في «بعلمه» للمصاحبة أي: ملتبساً بعلمه، فالجار والمجرور في محل نصب على الحال. وفي صاحبها وجهان، أحدهما: الهاءُ في «أنزله» والثاني: الفاعل في «أنزله» أي: أنزله عالماً به. و «الملائكةُ يشهدون» مبتدأ وخبر، يجوز أن تكونَ حالاً أيضاً من المفعول في «أنزله» أي: والملائكةُ يشهدون بصدقه، ويجوز ألاَّ يكونَ لها محل، وحكمه حينئذٍ كحكم الجملةِ الاستدراكية قبله. وقد تقدَّم الكلامُ على مثلِ قوله: {كفى بالله} [النساء: ٦] ، وعلى قوله: {لِيَغْفِرَ لَهُمْ} [النساء: ١٦٨] وأن الفعل مع هذه اللامِ أبلغُ منه دونَها. والجمهور على «وصَدُّوا» مبنياً للفاعل، وقرأ عكرمة وابن هرمز: «وصُدُّوا» مبنياً للمفعول، وهما واضحتان، وقد قرئ بهما في المتواتر في قوله: {وَصُدُّواْ} [الآية: ٣٣] في الرعد، {وَصُدَّ عَنِ السبيل} [الآية: ٣٧] في غافر.
ve hükmü daha önce geçmişti. Cumhur «أَنْزله» fiilini fâili malûm olarak okumuştur ki fâil Yüce Allah'tır. Hasan ise meçhul olarak «أُنزل» şeklinde okumuştur. Sülemî ise şeddeli olarak «نَزَّله بعلمه» şeklinde okumuştur. «بعلمه» kavlindeki bâ harfi musâhabet (beraberlik) içindir; yani: 'İlmiyle muttasıf olarak' demektir; dolayısıyla câr ve mecrûr hâl olarak nasb mahallindedir. Hâl sahibinde iki vecih vardır: Birincisi: «أنزله» fiilindeki hâ zamiridir; ikincisi: «أنزله» fiilindeki fâildir; yani: 'Onu bilerek indirdi' demektir. «الملائكةُ يشهدون» ise mübteda ve haberdir; «أنزله» fiilindeki mef'ûlden hâl olması da caizdir; yani: 'Melekler de onun doğruluğuna şahitlik ederlerken' demektir. İrabdan mahallinin olmaması da caizdir ve bu takdirde hükmü kendisinden önceki istidrâk cümlesinin hükmü gibi olur. Cenâb-ı Hakk'ın: {كفى بالله} [Nisâ: 6] mislindeki kavli ile {لِيَغْفِرَ لَهُمْ} [Nisâ: 168] kavli hakkındaki açıklamalar ve bu lâm ile birlikte gelen fiilin lâm olmaksızın gelen fiilden daha beliğ olduğu hususu daha önce geçmişti. Cumhur «وصَدُّوا» fiilini mâlûm olarak okumuştur; İkrime ve İbn Hürmüz ise meçhul olarak «وصُدُّوا» şeklinde okumuşlardır ve her ikisi de açıktır. Nitekim mütevâtir kıraatte de Ra'd Suresi'ndeki: {وَصُدُّواْ} [Ayet: 33] kavlinde ve Gâfir Suresi'ndeki: {وَصُدَّ عَنِ السبيل} [Ayet: 37] kavlinde bu iki vecihle okunmuştur.
وقوله تعالى: {إِلاَّ طَرِيقَ جَهَنَّمَ} : فيه قولان، أحدهما: أنه استثناءٌ متصل لأنَّ المرادَ بالطريقِ الأولِ العمومُ فالثاني من جنسه، والثاني: أنه منقطعٌ إنْ أُريد بالطريقِ شيءٌ مخصوصٌ وهو العمل الصالح الذي توصَّلون به إلى الجنة. «وخالدين» حالٌ مقدَّرة.
Cenâb-ı Hakk'ın: {إِلاَّ طَرِيقَ جَهَنَّمَ} “cehennem yolundan başka” kavlinde iki görüş vardır: Birincisi: Muttasıl istisna olmasıdır; çünkü birinci yoldan murat umûmdur, dolayısıyla ikincisi onun cinsindendir. İkincisi: Şayet yoldan kastedilen özel bir şey, yani cennete ulaştıracakları salih amel ise munkatı' istisna olmasıdır. «وخالدين» mukadder bir hâldir.
وقوله تعالى: {بالحق} : فيه وجهان، أحدُهما: أنه
Cenâb-ı Hakk'ın: {بالحق} kavlinde iki vecih vardır: Birincisi:
متعلق بمحذوفٍ، والباء للحال أي: جاءكم الرسولُ ملتبساً بالحق أو متكلماً به. والثاني: أنه متعلقٌ بنفس «جاءكم» أي: جاءكم بسببِ إقامةِ الحق. و «من ربكم» فيه وجهان، أحدُهما: أنه متعلقٌ بمحذوف على أنه حال أيضاً من «الحق» والثاني: أنه متلعقٌ ب «جاء» أي: جاء من عند الله أي: أنه مبعوثٌ لا متقوِّل.
mahzûfa taalluk etmesi ve bâ harfinin hâl için olmasıdır; yani: 'Resul size hakla donanmış veya hakkı söyleyerek geldi' demektir. İkincisi: Bizzat «جاءكم» fiiline taalluk etmesidir; yani: 'Hakkı ikame etmek sebebiyle geldi' demektir. «من ربكم» kavlinde ise iki vecih vardır: Birincisi: Yine «الحق» kelimesinden hâl olmak üzere mahzûfa taalluk etmesidir; ikincisi: «جاء» fiiline taalluk etmesidir; yani: 'Allah katından geldi', yani o uydurmacı değil, gönderilmiş bir elçidir demektir.
قوله: {خَيْراً لَّكُمْ} في نصبه أربعة أوجه، أحدها - وهو مذهب الخليل وسيبويه - أنه منصوبٌ بفعلٍ محذوفٍ واجبِ الإِضمار تقديره: وأتوا خيراً لكم، لأنه لَمَّا أمرهم بالإِيمان / فهو يريدُ إخراجَهم من أمر وإدخالَهم فيما هو خيرٌ منه، ولم يذكر الزمخشري غيره قال: «وذلك أنه لمَّا بعثهَم على الإِيمان وعلى الانتهاءِ من التثليث علم أنه يَحْمِلُهم على أمر فقال: خيراً لكم، أي: اقصِدوا وأتوا أمراً خيراً لكم مما أنتم فيه من الكفر والتثلث» . الثاني: - وهو مذهب الفراء- أنه نعت لمصدر محذوف أي: فآمنوا إيماناً خيراً لكم. وفيه نظر، من حيث أنه يُفْهِم أنَّ الإِيمان منقسم إلى خير وغيره، وإلاَّ لم يكنْ لتقييده بالصفةِ فائدةٌ، وقد يُقال: إنه قد يكون لا يقول بمفهوم الصفة، وأيضاً فإن الصفة قد تأتي للتأكيد وغيره ذلك. الثالث: - وهو مذهب الكسائي وأبي عبيد - أنه منصوبٌ على خبرِ «كان» المضمرةِ تقديرُه: يكنِ الإِيمانُ خيراً. وقد ردَّ بعضُهم هذا المذهب بأن «كان» لا تُحْذَف مع اسمها دونَ خبرها إلا فيما لا بد له منه، ويزيد ذلك ضعفاً أنَّ «يكن» المقدرةَ جوابُ شرط محذوف فيصير المحذوفَ الشرطُ وجوابُه، يعني أنَّ التقديرَ: إنْ تؤمنوا يكنِ
Cenâb-ı Hakk'ın: {خَيْراً لَّكُمْ} “sizin için hayırlı olur” kavlinin nasbında dört vecih vardır: Birincisi -ki Halîl ve Sîbeveyh'in mezhebidir-: Hazfi vacip olan mahzûf bir fiille mansûb olmasıdır; takdiri: 'Ve sizin için hayırlı olana gelin' şeklindedir; zira onlara imanı emrettiğinde onları bir durumdan çıkarıp ondan daha hayırlı olana sokmayı murat etmektedir. Zemahşerî bundan başkasını zikretmeyip şöyle demiştir: «Bu şundandır: Onları imana ve teslisten vazgeçmeye sevk edince, onları bir işe yönelttiğini bildi ve 'sizin için hayırlı olana [yönelin]' dedi; yani: İçinde bulunduğunuz küfür ve teslisten sizin için daha hayırlı olan bir işi kastidin ve ona gelin.» İkincisi -ki Ferrâ'nın mezhebidir-: Mahzûf bir masdarın sıfatı olmasıdır; yani: 'Sizin için daha hayırlı olan bir iman ile iman edin' demektir. Fakat bunda, imanın hayırlı olan ve olmayan kısımlara ayrıldığı vehmini vermesi cihetinden tutarsızlık vardır; aksi takdirde sıfatla kayıtlanmasının bir faydası olmazdı. Ancak onun sıfat mefhumunu kabul etmediği söylenebilir; ayrıca sıfat tekit ve benzeri amaçlarla da gelebilir. Üçüncüsü -ki Kisâî ve Ebû Ubeyd'in mezhebidir-: Takdiri 'İman sizin için hayırlı olsun' şeklinde olan mahzûf «كان» fiilinin haberi olarak mansûb olmasıdır. Bazıları bu mezhebi, «كان» fiilinin zorunlu durumlar hariç haberi olmaksızın ismiyle birlikte hazfedilemeyeceği gerekçesiyle reddetmiştir. Bu görüşü daha da zayıflatan husus şudur: Takdir edilen «يكن» fiili mahzûf bir şartın cevabıdır; dolayısıyla hem şart hem de cevabı hazfedilmiş olur. Yani takdir: 'Eğer iman ederseniz iman sizin için
الإِيمانُ خيراً، فَحَذفْتَ الشرطَ وهو «إنْ تؤمنوا» وجوابَه، وهو «يكن الإِيمان» ، وأبقيتَ معمولَ الجواب وهو «خيراً» وقد يقال: إنه لا يُحتاج إلى إضمار شرطٍ صناعي وإن كان المعنى عليه، لأنَّا نَدَّعي أن الجزم في «يكن» المقدرةِ إنما هو بنفس جملة الأمر التي قبله وهو وقوله: {فَآمِنُواْ} من غير تقدير حرفِ شرط ولا فعلٍ له، وهو الصحيح في الأجوبة الواقعة لأحد الأشياء السبعة، تقول: «قم أكرمْك» ف «أكرمك» جواب مجزوم بنفس «قم» لتضمُّن هذا الطلبِ معنى الشرط من غير تقدير شرط صناعي. الرابع: - والظاهرُ فساده- أنه منصوبٌ على الحال، نقله مكي عن بعض الكوفيين، قال: «وهو بعيد» ونقله أبو البقاء أيضاً ولم يَعْزُه.
hayırlı olur' şeklindedir; sen şart olan «إنْ تؤمنوا» ibaresini ve cevabı olan «يكن الإِيمان» kısmını hazfetmiş, geriye ise cevabın ma'mûlü olan «خيراً» kelimesini bırakmış olursun. Fakat mana buna dayansa bile ıstılahî bir şartın takdirine ihtiyaç duyulmadığı söylenebilir; zira biz, takdir edilen «يكن» fiilindeki cezmin, hiçbir şart harfi ve fiili takdir edilmeksizin kendisinden önceki emir cümlesinin, yani: {فَآمِنُواْ} “İman edin” kavlinin bizzat kendisiyle olduğunu iddia etmekteyiz; yedi şeyden birinin peşinden gelen cevaplarda sahih olan da budur. Nitekim sen: «قم أكرمْك» (Kalk, sana ikram edeyim) dersin; buradaki «أكرمك» fiili, bu talebin ıstılahî bir şart takdir edilmeksizin şart manasını içermesi sebebiyle bizzat «قم» emriyle meczûmdur. Dördüncüsü -ki bozukluğu açıktır-: Hâl üzere mansûb olmasıdır; Mekkî bunu bazı Kûfelilerden nakletmiş ve: «Bu uzaktır» demiştir; Ebü'l-Bekâ da bunu nakletmiş fakat kimseye nispet etmemiştir.
قوله تعالى: والغُلُوُّ: تجاوزُ الحدِّ، ومنه: «غَلْوة السهم» و «غَلاء السعر» قوله: {إِلاَّ الحق} هذا استثناء مفرغ، وفي نصبه وجهان، أحدهما: أنه مفعول به لأنه تضمَّن معنى القول نحو: «قلت خطبةً» والثاني: أنه نعتُ مصدر محذوف أي: إلا القولَ الحق، وهو قريب في المعنى من الأول. وقرأ جعفر بن محمد: «المِسِّيح» بوزن «السِّكِّيت» كأنه جَعَله مثالَ مبالغة نحو: شِرِّيبٌ العسلَ «و» المسيح «مبتدأ بعد» إنَّ «المكفوفة، و» عيسى «بدل منه أو عطف بيان، و» ابن مريم «صفته و» رسول الله «خبر المبتدأ، و» كلمتُه «عطف عليه.
Cenâb-ı Hakk'ın ayetindeki el-Gulüvv (اَلْغُلُوُّ): Haddi aşmaktır; «غَلْوة السهم» (ok menzili) ve «غَلاء السعر» (fiyatın artması/pahalılık) kelimeleri de bundandır. Cenâb-ı Hakk'ın: {إِلاَّ الحق} “haktan başkasını” kavli müferrağ bir istisnadır. Nasbında iki vecih vardır: Birincisi: «قلت خطبةً» (Bir hutbe irad ettim) sözünde olduğu gibi söz manasını içerdiği için mef'ûlün bih olmasıdır; ikincisi: Mahzûf bir masdarın sıfatı olmasıdır; yani: 'Hak sözden başkasını [söylemeyin]' demektir ki bu mana bakımından birinciye yakındır. Ca'fer b. Muhammed, «السِّكِّيت» vezninde «المِسِّيح» şeklinde okumuştur; sanki bunu «شِرِّيبٌ العسلَ» (balı çokça içen) gibi bir mübalağa kalıbı kılmıştır. «المسيح» kâffe [ve mekfûfe] olan «إنَّ» edatından sonra gelen mübtedadır; «عيسى» ondan bedel veya atf-ı beyandır; «ابن مريم» onun sıfatı, «رسول الله» mübtedanın haberi, «كلمتُه» ise ona ma'tûftur.
و» ألقاها «جملةٌ ماضية في موضع الحال، و» قد «معها مقدرةٌ. وفي عاملِ الحال ثلاثةُ أوجه نَقَلها أبو البقاء. أحدها: أنه معنى» كلمة «لأنَّ معنى
«ألقاها» cümlesi hâl mevkiinde bir mazi cümlesidir ve onunla birlikte «قد» edatı takdir edilmiştir. Hâlin âmilinde Ebü'l-Bekâ'nın naklettiği üç vecih vardır. Birincisi: Âmilin «كلمة» manası olmasıdır; çünkü
وصف عيسى بالكلمة: المكونُ بالكلمة من غير أب، فكأنه قال: ومنشؤه ومبتدعُه. والثاني: أن يكون التقدير: إذ كان ألقاها، ف» إذا «ظرفُ زمانٍ مستقبل، و» كان «تامة، وفاعلها ضمير الله تعالى. و» ألقاها «حالٌ من ذلك الفاعل، وهو كقولهم:» ضربني زيداً قائماً «والثالث: أن يكونَ حالاً من الهاء المجرورة، والعاملُ فيها معنى الإِضافة تقديره: وكلمةُ اللَّهِ مُلْقِياً إياها» انتهى. أمّا جعله العاملَ معنى «كلمة» فصحيح، لكنه لم يبين في هذا الوجه من هو صاحبُ الحال؟ وصاحبُ الحال الضميرُ المستتر في «كَلِمتُه» العائدُ على عيسى لم تَضمَّنَتْه من معنى المشتق نحو: «مُنشَأ ومُبتدَع» ، وأمّا جَعْلُه العاملَ معنى الإِضافة فشيء ضعيف، ذهب إليه بعض النحويين. وأمَّا تقديرُه الآيةَ بمثل «ضربي زيدا قائماً» ففاسد من حيث المعنى. والله أعلم.
İsâ'nın kelime olarak vasıflandırılmasının manası: Babasız olarak kelime ile var edilen demektir; dolayısıyla sanki: 'Onu var eden ve yoktan yaratan' demiştir. İkincisi: Takdirin 'Onu ilk bıraktığı zaman idi' şeklinde olmasıdır; buna göre «إذ» müstakbel zaman zarfı, «كان» tam fiil, fâili ise Yüce Allah'ın zamiridir; «ألقاها» cümlesi de bu fâilden hâldir ve bu onların «ضربني زيداً قائماً» sözü gibidir. Üçüncüsü: Mecrûr olan hâ zamirinden hâl olmasıdır ve bundaki âmil izâfet manasıdır; takdiri: 'Allah'ın kelimesi olup onu ulaştırmıştır' şeklindedir.» [Ebü'l-Bekâ'nın sözü bitti]. Âmili «كلمة» manası kılmasına gelince; bu sahihtir, ancak o bu vecihte hâl sahibinin kim olduğunu açıklamamıştır. Hâl sahibi ise «كَلِمتُه» içindeki 'var edilen ve yoktan yaratılan' gibi müştak manası taşımasından ötürü İsâ'ya dönen müstetir zamirdir. Âmili izâfet manası kılması ise bazı nahivcilerin benimsediği zayıf bir görüştür. Ayeti «ضربي زيدا قائماً» misaliyle takdir etmesi ise mana cihetinden fasittir. En doğrusunu Allah bilir.
و «روحٌ» عطفٌ على «كلمة» و «منه» صفة ل «روح» ، و «من» لابتداء الغاية مجازاً، وليست تبعيضيةً. ومن غريب ما يحكى أن بعض النصارى ناظَرَ علي بن الحسين بن واقد المروزي وقال: «في كتاب الله ما يَشْهد أنَّ عيسى جزءٌ من الله» وتلا: «وروح منه» ، فعارضه ابن واقد بقوله تعالى: {وَسَخَّرَ لَكُمْ مَّا فِي السموات وَمَا فِي الأرض جَمِيعاً مِّنْهُ} [الجاثية: ١٣] ، وقال: «يلزم أن تكون تلك الأشياء جزءاً من الله تعالى وهو مُحالٌ بالاتفاق» فانقطع النصراني وأسلم.
«روحٌ» kelimesi «كلمة» lafzına ma'tûftur, «منه» ise «روح» kelimesinin sıfatıdır; «من» edatı teb'îz (parça bildirme) için değil, mecazen ibtidâ-i gâye (başlangıç) içindir. Anlatılan garip hadiselerdendir ki Hristiyanlardan biri Ali b. el-Hüseyn b. Vâkıd el-Mervezî ile münazara etmiş ve: «Allah'ın Kitabı'nda İsâ'nın Allah'tan bir cüz olduğuna şahitlik eden ayet vardır» diyerek «وروح منه» kısmını okumuştur. Bunun üzerine İbn Vâkıd, Yüce Allah'ın: {وَسَخَّرَ لَكُمْ مَّا فِي السموات وَمَا فِي الأرض جَمِيعاً مِّنْهُ} [Câsiye: 13] “Göklerde ve yerde olanların hepsini kendinden [bir lütuf olarak] size boyun eğdirdi” ayetiyle ona karşı çıkmış ve: «[Senin mantığına göre] bütün bu varlıkların da Yüce Allah'tan bir cüz olması gerekir ki bu ittifakla muhaldir» demiştir; bunun üzerine Hristiyan ilzam olmuş ve Müslümanlığı kabul etmiştir.
و «ثلاثةٌ» خبر مبتدأ مضمر، والجملة من هذا المبتدأ والخبر في محل نصب بالقول أي: ولا تقولوا: «آلهتنا ثلاثةٌ» يدلُّ عليه قوله بعد ذلك: {إِنَّمَا الله إله وَاحِدٌ} وقيل: تقديره: الأقانيمُ ثلاثة أو المعبود ثلاثة.
«ثلاثةٌ» kelimesi mahzûf bir mübtedanın haberidir; bu mübteda ve haberden oluşan cümle ise kavil fiiliyle nasb mahallindedir; yani: 'İlahlarımız üçtür' demeyin demektir; bundan sonra gelen: {إِنَّمَا الله إله وَاحِدٌ} “Allah ancak tek bir ilahtır” kavli de buna delalet eder. Bir görüşe göre takdiri: 'Uknumlar üçtür' veya 'Mabud üçtür' şeklindedir.
وقال
Dedi ki:
الفارسي: «تقديره: الله ثالث ثلاثة، ثم حُذف المضاف وأقيم المضافُ إليه مُقامه، يريد بذلك موافقةَ قوله: {لَّقَدْ كَفَرَ الذين قالوا إِنَّ الله ثَالِثُ ثَلاَثَةٍ} [المائدة: ٧٣] .
el-Fârisî: «Takdiri: 'Allah üçün üçüncüsüdür' şeklindedir; sonra muzâf hazfedilmiş ve muzâfun ileyh onun makamına kaim kılınmıştır. Bununla Yüce Allah'ın: {لَّقَدْ كَفَرَ الذين قالوا إِنَّ الله ثَالِثُ ثَلاَثَةٍ} [Mâide: 73] “'Şüphesiz Allah, üçün üçüncüsüdür' diyenler kesinlikle kâfir olmuştur” kavline mutabakatı kastetmektedir.»
وقوله: {انتهوا خَيْراً لَّكُمْ} نصب» خيراً «هنا كنصبه فيما تقدم في جميع وجوهِه نسبته إلى قائليه. و» أن يكون له ولد «تقديره: من أن يكون، أو: عن أن يكون، لأنَّ معنى» سبحان «التنزيهُ، فكأنه قيل: نَزَّهوه عن أن يكون، أو من أن يكون له ولد، فيجيء في محل» ان «الوجهان المشهوران. و» واحد «نعت على سبيل التوكيد، وظاهر كلام مكي أنه نعتٌ لا على سبيل التوكيد، فإنه قال:» والله «مبتدأ، و» إله «خبره،» واحد «نعت تقديره: إنما الله منفرد في إلهيتَّه» وقيل: «واحدٌ تأكيد بمنزلة {لاَ تَتَّخِذُواْ إلهين اثنين} [النحل: ٥١] ، ويجوز أن يكون» إله «بدلاً من» الله «و» واحد «خبره، تقديره: إنما المعبودُ واحدٌ. وقوله: {أَن يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ} تقدم نظيره وقرأ الحسن:» إنْ يكونُ «بكسرِ الهمزة ورفع» يكون «على أن» إنْ «نافية أي: ما يكون له ولد، فعلى قراءته يكون هذا الكلامُ جملتين، وعلى قراءة العامة يكون جملة واحدة.
Yüce Allah'ın: {انتهوا خَيْراً لَّكُمْ} “Kendi hayrınıza olarak [buna] son verin” kavlinde «خَيْراً» kelimesinin nasbı, daha önce geçtiği üzere tüm vecihleriyle onu söyleyenlere nispet edilmesiyle aynıdır. «أن يكون له ولد» ibaresinin takdiri: «من أن يكون» (olmasından) veya «عن أن يكون» (olmaktan) şeklindedir; zira «سبحان» kelimesinin manası tenzihtir; dolayısıyla sanki: 'O'nu bir çocuğu olmaktan tenzih edin' denilmiş gibidir. Bu durumda «أن» lafzının iraptaki mahallinde meşhur iki vecih geçerli olur. «واحد» kelimesi tekit kabilinden bir sıfattır; Mekkî'nin sözünün zahiri ise onun tekit kabilinden olmayan bir sıfat olduğu yönündedir, nitekim şöyle demiştir: «'Allah' mübteda, 'ilâh' onun haberi, 'vâhid' ise sıfattır; takdiri: 'Allah yalnızca ilahlığında tektir' demektir.» Bir görüşe göre «واحد» kelimesi, {لاَ تَتَّخِذُواْ إلهين اثنين} [Nahl: 51] “İki ilah edinmeyin” ayetinde olduğu gibi tekittir. «إله» kelimesinin «الله» lafzından bedel, «واحد» kelimesinin de onun haberi olması da caizdir; takdiri: 'Mabud ancak birdir' şeklinde olur. Yüce Allah'ın: {أَن يَكُونَ لَهُ وَLَدٌ} “Çocuğu olmaktan” kavlinin benzeri daha önce geçmişti. Hasan [el-Basrî] hemzenin kesresi ve «يكون» fiilinin ref'i ile «إنْ يكونُ» şeklinde, «إنْ» edatını nâfiye (olumsuzluk bildiren) kabul ederek okumuştur; yani: 'O'nun çocuğu olmaz' demektir. Bu kıraate göre bu kelam iki cümle olur; cumhurun kıraatine göre ise tek bir cümledir.
قوله تعالى: {لَّن يَسْتَنكِفَ المسيح أَن يَكُونَ عَبْداً} : قرأ عليُّ: «عُبَيْداً» على التصغير وهو مناسبٌ للمقام. وقوله: {وَلاَ الملائكة}
Yüce Allah'ın: {لَّن يَسْتَنكِفَ المسيح أَن يَكُونَ عَبْداً} “Mesih bir kul olmaktan asla çekinmez” kavlinde Ali [b. Ebî Tâlib] küçültme (tasgîr) sîgasıyla «عُبَيْداً» şeklinde okumuştur ki bu da makama uygundur. Yüce Allah'ın: {وَلاَ الملائكة} “Melekler de [çekinmez]” kavli ise,
عطف على «المسيح» أي: ولن يستنكف الملائكة أن يكونوا عبيداً لله. وقال الشيخ: ما نصُّه: «وفي الكلام حذف، التقدير: ولا الملائكة المقربون أن يكونوا عبيداً لله، فإنْ ضُمِّن» عبداً «معنى» مِلْكاً لله «لم يَحتجْ إلى هذا التقديرِ: ويكونُ إذ ذاك» ولا الملائكة «من باب عطف المفردات، بخلاف ما إذا لُحِظَ في» عبد «معنى الوِحْدة، فإن قوله:» ولا الملائكة «يكون من عطف الجمل لاختلاف الخبر، وإنْ لُحِظ في قوله:» ولا الملائكة «معنى:» ولا كل واحد من الملائكة «كان من باب عطف المفردات» وقال الزمخشري: «فإن قلت: علام عُطِفَ و» الملائكة «؟ قتل: إمَّا أن يُعْطَفَ على» المسيح «أو اسمِ» يكون «أو على المستتر في» عبداً «لِما فيه من معنى الوصف لدلالته على العبادة، وقولك:» مررت برجلٍ عبدٍ أبوه «فالعطفُ على المسيح هو الظاهرُ لأداء غيره إلى ما فيه بعضُ انحرافٍ عن الغرض، وهو أن المسيح لا يأنفُ أن يكونَ هو لا مَنْ فوقه موصوفين بالعبودية أو أن يَعْبد الله هو ومن فوقه» قال الشيخ: «والانحرافُ عن الغرض الذي أشار إليه كونُ الاستنكافِ يكون مختصاً بالمسيح والمعنى التام إشراك الملائكة مع المسيح في انتفاءِ الاستنكافِ عن العبودية، ويظهرُ أيضاً مرجوحيةُ الوجهين مِنْ جهةِ دخولِ» لا «إذ لو أُريد العطفُ على الضمير في» يكون «أو في» عبدا «لم تَدْخُل» لا «، بل كان يكون التركيب بدونها، تقول:» ما يريد زيدٌ أن يكونَ هو وأبوه قائمين «و» ما يريد زيد أن يصطلح هو وعمرو «فهذان التركيبان ليسا من مَظَنَّةِ دخولِ [لا] وإنْ وُجد منه شيءٌ أُوِّلَ» انتهى. فتحصَّل في رفع «الملائكة» ثلاثة أوجه، أوجَهُها الأول.
«المسيح» lafzına ma'tûftur; yani: 'Melekler de Allah'a kul olmaktan asla çekinmezler' demektir. Şeyh [Ebû Hayyân] lafzı lafzına şöyle demiştir: «Kelamda bir hazif vardır; takdiri: 'Mukarreb melekler de Allah'a kul olmaktan [asla çekinmezler]' şeklindedir. Şayet «عبداً» kelimesine 'Allah'ın mülkü' manası yüklenirse bu takdire gerek kalmaz ve o zaman «ولا الملائكة» ibaresi müfredlerin atfı kabilinden olur. Aksine «عبد» kelimesinde teklik manası gözetilirse, bu durumda haberin farklılığından ötürü «ولا الملائكة» ifadesi cümlelerin atfı kabilinden olur. Eğer «ولا الملائكة» sözünde 'meleklerin her biri de' manası gözetilirse, müfredlerin atfı kabilinden olur.» Zemahşerî ise şöyle demiştir: «'Eğer «الملائكة» kelimesi neye atfedilmiştir?' dersen; derim ki: Ya «المسيح» lafzına ya «يكون» fiilinin ismine ya da kulluğa delalet etmesi hasebiyle sıfat manası taşımasından ötürü «عبداً» içindeki müstetir zamire atfedilmiştir; nitekim 'Babası köle olan bir adama uğradım' dersin. «المسيح» lafzına atıf ise en zahir olanıdır; zira diğerleri maksattan bir miktar sapmaya yol açar; o maksat da Mesih'in, kendisinin ve üstündekilerin kullukla nitelenmesinden veya kendisinin ve üstündekilerin Allah'a ibadet etmesinden gocunmayacağıdır.» Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle dedi: «Zemahşerî'nin işaret ettiği maksattan sapma, çekinmenin yalnızca Mesih'e has kılınmasıdır; oysa tam mana, kulluktan çekinmeme hususunda meleklerin Mesih'e ortak edilmesidir. Ayrıca «لا» edatının dahil olması cihetinden de diğer iki vechinin mercuhluğu (zayıflığı) ortaya çıkar. Zira «يكون» veya «عبدا» içindeki zamire atıf kastedilseydi «لا» girmez, bilakis terkip onsuz olurdu; nitekim 'Zeyd, kendisinin ve babasının ayakta olmasını istemiyor' ve 'Zeyd, kendisinin ve Amr'ın barışmasını istemiyor' dersin. Bu iki terkip [لا] edatının gelmesi muhtemel yerlerden değildir; şayet bundan bir şey vâki olursa tevil edilir.» [Ebû Hayyân'ın sözü bitti]. Böylece «الملائكة» kelimesinin ref'inde üç vecih ortaya çıkmaktadır ki bunların en tercihe şayan olanı birincisidir.
والاستنكافُ: استفعال من النَّكْف، والنَّكْفُ: أن يُقال له سوء، ومنه: «وما عليه في هذا الأمر نَكْفٌ ولا وَكْف» قال أبو العباس: «واستفعل هنا بمعنى دَفَع النَّكْفَ عنه» وقال غيره: «هو الأَنَفَةُ والترفع» ومنه: «نَكَفْتُ الدَّمعَ بإصبعي» إذا منعتُه من الجري على خَدِّك، قال:
İstinkâf (استنكاف), nekf (نَكْف) kökünden istif'âl babıdır. Nekf ise kendisine kötü bir söz söylenmesidir; nitekim «وما عليه في هذا الأمر نَكْفٌ ولا وَكْف» (Bu işte ona ne bir ayıp ne de bir kusur vardır) denir. Ebu'l-Abbâs şöyle demiştir: «Buradaki istif'âl babı, nekfi (ayıbı/kusuru) kendinden defetmek manasındadır.» Başkası ise: «O, gurur/kibir ve kendini üstün görmektir» demiştir; nitekim gözyaşının yanağında akmasını engellediğinde «نَكَفْتُ الدَّمعَ بإصبعي» (Gözyaşını parmağımla sildim/engelledim) denir. Şair şöyle demiştir:
١٦٨ - ١- فبانوا فلولا مَا تَذَكَّرُ منهمُ ... من الحِلْفِ لم يُنْكَفْ لعَيْنَيْك مَدْمَعُ
168 - 1- Ayrılıp gittiler; onlardan hatırladığın o yemin olmasaydı, gözlerinin pınarından yaşlar silinip engellenmezdi.
قوله {فَسَيَحْشُرُهُمْ} الفاءُ يجوز ان تكونَ جواباً للشرط في قوله: {وَمَن يَسْتَنْكِفْ} فإنْ قيل: جواب «إنْ» الشرطية واخواتِها غيرَ «إذا» لا بد أن يكونَ محتملاً للوقوع وعدمه، وحشرُهم إليه جميعاً لا بد منه، فكيف وقع جواباً لها؟ فقيل في جوابه وجهان، أحدهما: - وهو الأصح - أن هذا كلامٌ تضمَّن الوعدَ والوعيد، لأنَّ حَشْرَهم يقتضي جزاءَهم بالثوابِ أو العقاب، ويَدُلُّ عليه التفصيلُ الذي بعده في قوله: «فأمَّا الذين» إلى آخره، فيكونُ التقدير: وَمَنْ يستنكِفْ عن عبادته ويستكبرْ فيعذبُه عند حَشْرِه إليه، ومَنْ لم يستنكف ولم يستكبر فيثيبه.
Yüce Allah'ın: {فَسَيَحْشُرُهُمْ} kavlindeki fâ harfinin, {وَمَن يَسْتَنْكِفْ} kavlindeki şartın cevabı olması caizdir. Eğer: «Şart bildiren 'in' (إنْ) ve 'izâ' (إذا) dışındaki kardeşlerinin cevabının gerçekleşme ve gerçekleşmeme ihtimali taşıması gerekir; oysa onların hepsinin Allah'ın huzurunda toplanması muhakkaktır; öyleyse nasıl şartın cevabı olmuştur?» denilirse; bunun cevabında iki vecih zikredilmiştir. Birincisi —ki en sahih olanıdır—: Bu kelamın vaad ve vaîdi (müjde ve tehdidi) içermesidir; zira onların toplanması, sevap veya ceza ile karşılık görmelerini gerektirir. Bundan sonra gelen «فأمَّا الذين» (O kimselere gelince...) kavlindeki tafsilat da buna delalet eder. Buna göre takdiri: 'Kim O'na kulluktan çekinir ve büyüklük taslarsa, O'nun huzurunda toplandığında onu azaplandırır; kim de çekinmez ve büyüklük taslamazsa onu mükâfatlandırır' şeklinde olur.
والثاني: أنَّ الجوابَ محذوف أي: فيجازيه، ثم أخبر بقوله: {فَسَيَحْشُرُهُمْ إِلَيهِ جَمِيعاً} وليس بالبيِّن. وهذا الموضوع محتمل أن يكون مِمَّا حُمِل على لفظةِ «مَنْ» تارة في قوله: يستنكف «ويستكبر» فلذلك أفرد الضمير، وعلى معناها أخرى في قوله: فسيحشرهم «ولذلك جَمَعه، ويَحْتمل أنه أعاد الضمير في فسيحشرهم» على «مَنْ» وغيرِها، فيندرجُ المستنكفُ في ذلك، ويكون الرابطُ لهذه الجملةِ باسم الشرط العموم المشار إليه. وقيل: بل حَذَفَ معطوفاً لفهم المعنى، والتقدير: فسيحشرهم أي: المستنكفين وغيرَهم، كقوله: {سَرَابِيلَ تَقِيكُمُ الحر} [النحل: ٨١] أي: والبرد.
İkincisi: Cevabın mahzûf olmasıdır; yani: 'Onları cezalandırır' demektir; sonra: {فَسَيَحْشُرُهُمْ إِلَيهِ جَمِيعاً} “Hepsini kendi huzurunda toplayacaktır” kavliyle haber vermiştir; ancak bu açık ve kuvvetli bir görüş değildir. Bu mevzunun, «يستنكف» ve «يستكبر» kavillerinde zamirin «مَنْ» lafzına hamledilerek tekil getirilmesi, «فسيحشرهم» kavlinde ise manasına hamledilerek çoğul getirilmesi kabilinden olması muhtemeldir. «فسيحشرهم» içindeki zamirin «مَنْ» lafzına ve başkalarına raci olması da muhtemeldir; böylece çekinen kimse de bunun kapsamına girer ve bu cümlenin şart ismiyle olan bağı işaret edilen umumilik (kapsam) olur. Bir görüşe göre ise mananın anlaşılmasından ötürü ma'tûf hazfedilmiştir; takdiri: 'Onları, yani çekinenleri ve diğerlerini toplayacaktır' şeklindedir; nitekim Yüce Allah'ın: {سَرَابِيلَ تَقِيكُمُ الحر} [Nahl: 81] “Sizi sıcaktan koruyan elbiseler” kavlinde olduğu gibi; yani: 've soğuktan' demektir.
و «جميعاً» حالٌ أو تأكيدٌ عند مَنْ جَعَلها ك «كل» وهو الصحيح. وقرأ الحسن: «فسنحشرهم» بنونِ العظمة، وتخفيفِ باء «فيعذبهم» وقرئ: «فسيحشرهم» بكسرِ الشين وهي لغةٌ في مضارع «حَشَر» .
«جميعاً» kelimesi hâldir veya onu «كل» gibi kabul edenlere göre tekittir ki sahih olan da budur. Hasan [el-Basrî] azamet nûnu ile ve «فيعذبهم» kelimesindeki be harfinin şeddesiz okunmasıyla «فسنحشرهم» şeklinde okumuştur. Şın harfinin kesresiyle «فسيحشرهم» şeklinde de okunmuştur ki bu, «حَشَر» fiilinin muzâriinde bir lehçedir.
قوله تعالى: {فَأَمَّا الذين} : قد تقدَّم الكلامُ على نظيرتها. ولكن هنا سؤالٌ حسن قاله الزمخشري وهو: «فإن قلت: التفصيل غيرُ مطابق للمفصَّل، لأنه اشتمل على الفريقين، والمفصَّل على فريق واحد. قلت: هو مثلُ قولك:» جَمَعَ الإِمام الخوارج: فمن لم يخرج عليه كساه حُلَّةً ومَنْ خرج عليه نَكَّل به «وصحةُ ذلك لوجهينِ، أحدُهما: أنه يُحذف ذِكُر أحدِ الفريقين لدلالةِ التفصيل عليه، ولأنَّ ذِكْرَ أحدهما يدل على ذكرِ الثاني كما حذف أحدَهما في التفصيل في قوله عقيب هذا: {فَأَمَّا الذين آمَنُواْ بالله واعتصموا بِهِ} والثاني: وهو أن الإِحسان إلى غيرهم ما يَغُمُّهم فكان داخلاً في جملة التنكيل بهم، فكأنه قيل: ومن يستنكفْ عن عبادتِه ويستكبرْ فسيعذُبهم بالحسرة إذا رأوا أجور العاملين وبما يصيبهم من عذاب الله» انتهى. يعني بالتفصيل قولَه: «فأما» و «أما» وقد اشتمل على فريقين أي: المثابين والمعاقبين، وبالمفصَّل قولَه قبل ذلك: «ومَنْ يستنكف» ، ولم يشتمِلْ إلا على فريق واحد هم المعاقبون.
Yüce Allah'ın: {فَأَمَّا الذين} “İman edenlere gelince” kavlinin benzeri hakkında açıklamalar daha önce geçmişti. Ancak burada Zemahşerî'nin zikrettiği güzel bir soru vardır; o da şudur: «'Eğer: Ayrıntılı açıklama (mufassal), özetlenen hususla (mufassalun anh) uyumlu değildir; çünkü o iki grubu birden içermiş, özetlenen husus ise sadece tek bir grubu içermiştir' dersen; derim ki: Bu, senin: 'İmam Haricîleri topladı: Kim ona karşı çıkmadıysa ona bir kaftan giydirdi, kim de karşı çıktıysa ona ceza verdi' sözün gibidir. Bunun sıhhati iki vecihten ileri gelir: Birincisi: Ayrıntının ona delalet etmesi ve birinin zikrinin diğerinin zikrine delalet etmesi sebebiyle iki gruptan birinin zikrinin hazfedilmesidir; nitekim bundan hemen sonra gelen: {فَأَمَّا الذين آمَنُواْ بالله واعتصموا بِهِ} “Allah'a iman edip O'na sarılanlara gelince” kavlindeki tafsilatta da birisi hazfedilmiştir. İkincisi ise: Başkalarına yapılan ihsan onları üzen bir durumdur; dolayısıyla onları cezalandırma kapsamına dâhildir. Sanki şöyle denilmiştir: 'Kim O'na kulluktan çekinir ve büyüklük taslarsa, amel edenlerin mükâfatlarını gördüklerinde kapılacakları hasretle ve Allah'ın azabından kendilerine isabet edecek şeylerle onları azaplandıracaktır.'» [Zemahşerî'nin sözü bitti]. Tafsilat ile «فأما» ve «أما» sözlerini kastetmektedir ki bunlar iki grubu, yani mükâfatlandırılanları ve cezalandırılanları içermiştir. Özetlenen husus ile de bundan önceki «ومَنْ يستنكف» (Kim çekinirse) kavlini kastetmektedir ki o sadece tek bir grubu, yani cezalandırılanları içermiştir.
قوله تعالى: {مِّن رَّبِّكُمْ} : فيه وجهان، أظهرهما: أنه متعلق بمحذوف لأنه صفةٌ ل «برهان» أي: برهانٌ كائن من ربكم. «ومِنْ» يجوز أن تكونَ لابتداء الغاية مجازاً، أو تبعيضية أي: من براهين ربكم. والثاني: أنه متعلقٌ بنفسِ «جاء» و «مِنْ» لابتداء الغاية كما تقدم.
Yüce Allah'ın: {مِّن رَّبِّكُمْ} “Rabbinizden” kavlinde iki vecih vardır. Bunların en açığı: «برهان» lafzına sıfat olduğu için mahzûfa müteallık olmasıdır; yani: 'Rabbinizden olan kesin bir delil' demektir. «مِنْ» edatının mecazen ibtidâ-i gâye (başlangıç bildirme) veya teb'îziyye (parça bildirme) olması caizdir; yani: 'Rabbinizin burhanlarından' demektir. İkincisi: Doğrudan «جاء» fiiline müteallık olmasıdır ve «مِنْ» edatı daha önce geçtiği üzere ibtidâ-i gâye içindir.
قوله تعالى: {صِرَاطاً} : مفعول ثان ل «يهدي» لأنه يتعدى لاثنين كما تقدم تحريره. وقال جماعة منهم مكي: إنه مفعول بفعلٍ محذوف دَلَّ عليه «يهديهم» ، والتقدير: «يُعَرِّفهم» وقال أبو البقاء قريباً من هذا إلا أنه لم يُضْمِرْ فعلاً، بل جَعَلَه منصوباً ب «يهدي» على المعنى، لأنَّ المعنى يُعَرِّفهُم. قال مكي في الوجه الثاني: «ويجوز أن يكونَ مفعولاً ثانياً ل» يَهْدي «أي: يهديهم صراطاً مستقيماً إلى ثوابه وجزائه» ولم اَدْرِ لِمَ خَصَّصوا هذا الموضع دونَ الذي في الفاتحة، واحتاجوا إلى تقدير فعل أو تضمنيه معنى «يُعَرِّفهم» ؟ وأجاز أبو عليّ أن يكون منصوباً على الحال من محذوف فإنه قال: «الهاءُ في» إليه «راجعةٌ إلى ما تقدم من اسم الله، والمعنى: ويهديهم إلى صراطه، فإذا جعلنا» صراطاً مستقيماً «نصباً على الحال كانت الحالُ من هذا المحذوفِ» انتهى. فتحصَّل في نصبه أربعةُ أوجه، أحدها: أنه مفعول ب «يهدي» من غير تضمين معنى فعل آخرَ. الثاني: أنه على تضمين معنى «يُعَرفهم» الثالث: أنه منصوبٌ بمحذوفٍ. الرابع: أنه نصبٌ على الحال، وعلى هذا التقديرِ الذي قَدَّره الفارسي تقْرُب من الحالِ المؤكدة، وليس كقولك: «تبسَّم ضاحكاً» لمخالفتِها لصاحبِها بزيادةِ الصفةِ وإن وافقته لفظاً. والهاءُ في «إليه» إمَّا عائدةٌ على «الله» بتقدير حذف مضاف كما تقدم من نحو: «ثوابه» أو «صراطه» ، وإمَّا على الفضلِ والرحمة لأنهما في معنى شيءٍ واحد، وإما عائدةٌ على الفضلِ لأنه يُراد به طريق الجنان.
Yüce Allah'ın: {صِرَاطاً} “Dosdoğru bir yola” kavli, «يهدي» fiilinin ikinci mef'ûlüdür; zira daha önce tahkik edildiği üzere o iki mef'ûle geçişli olur. Mekkî'nin de aralarında bulunduğu bir grup nahivci şöyle demiştir: O, «يهديهم» fiilinin delalet ettiği mahzûf bir fiille mansubdur; takdiri: 'Onlara bildirir / tanıtır' şeklindedir. Ebü'l-Bekâ da buna yakın bir görüş belirtmiş, ancak bir fiil takdir etmeyip anlam cihetiyle «يهدي» fiiliyle mansub kılmıştır; çünkü mana: 'Onlara tanıtır' demektir. Mekkî ikinci vecihte şöyle demiştir: ««يَهْدي» fiilinin ikinci mef'ûlü olması da caizdir; yani: 'Onları sevabına ve mükâfatına ulaştıran dosdoğru bir yola iletir' demektir.» Fâtiha'dakinin aksine bu makamı niçin tahsis ettiklerini ve bir fiil takdir etmeye veya fiile «يُعَرِّفهم» (onlara tanıtır) manasını yüklemeye niçin ihtiyaç duyduklarını anlayabilmiş değilim. Ebû Ali ise mahzûftan hâl olarak mansub olmasını caiz görmüş ve şöyle demiştir: ««إليه» içindeki 'hâ' zamiri, daha önce geçen Allah ismine racidir; mana da: 'Ve onları Kendi yoluna iletir' şeklindedir. «صراطاً مستقيماً» ifadesini hâl olarak mansub kıldığımızda, bu hâl o mahzûftan olmuş olur.» [Ebû Ali'nin sözü bitti]. Böylece onun nasbında dört vecih ortaya çıkmaktadır: Birincisi: Başka bir fiilin manasını yüklemeksizin doğrudan «يهدي» fiilinin mef'ûlü olmasıdır. İkincisi: «يُعَرفهم» manasının yüklenmesi üzere olmasıdır. Üçüncüsü: Mahzûf bir fiille mansub olmasıdır. Dördüncüsü: Hâl olarak mansub olmasıdır. el-Fârisî'nin yaptığı bu takdire göre müekkide (pekiştirici) hâle yaklaşır; lâfzen uysa bile sıfatın ziyadeliğiyle sahibine muhalif olduğundan «تبسَّم ضاحكاً» (Gülerek tebessüm etti) sözün gibi değildir. «إليه» içindeki 'hâ' zamiri ise, ya daha önce geçtiği üzere «ثوابه» (sevabına) veya «صراطه» (yoluna) gibi mahzûf bir muzâf takdiriyle «الله» lafzına racidir ya da aynı manada oldukları için fazl ve rahmete racidir; yahut da cennet yolu kastedildiği için sadece fazl kelimesine racidir.
قوله تعالى: {فِي الكلالة} : متعلق ب «يُفْتيكم» على إعمال الثاني، وهو اختيار البصريين، ولو أَعْمل الأولَ لأضمرَ في الثاني، وله
Yüce Allah'ın: {فِي الكلالة} “Kelâle hakkında” kavli, Basralıların tercihi olan ikincisinin amel ettirilmesi esasına göre «يُفْتيكم» fiiline müteallıktır. Şayet birincisini amel ettirseydi, ikincisinde zamir takdir ederdi. Bunun
نظائرُ في القرآن: {هَآؤُمُ اقرؤا كِتَابيَهْ} [الحاقة: ١٩] {آتوني أُفْرِغْ عَلَيْهِ قِطْراً} [الكهف: ٩٦] {وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْاْ يَسْتَغْفِرْ لَكُمْ رَسُولُ الله} [المنافقون: ٥] {والذين كَفَرواْ وَكَذَّبُواْ بِآيَاتِنَآ} [البقرة: ٣٩] . وقد تقدَّم الكلام فيه بأشَبع من هذا في سورة البقرة فليراجَعْ. وتقدَّم أيضاً اشتقاقُ الكلالة أول هذه السورة. وقوله: {إِن امرؤ} كقوله: {وَإِنِ امرأة} [النساء: ١٢٨] . و «هلك» جملةٌ فعليةٌ في محلّ رفع صفة ل «امرؤ» .
Kur'an'da benzerleri vardır: {هَآؤُمُ اقرؤا كِتَابيَهْ} [Hâkka: 19] “Alın, kitabımı okuyun”, {آتوني أُفْرِغْ عَلَيْهِ قِطْراً} [Kehf: 96] “Bana getirin, üzerine erimiş bakır dökeyim”, {وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْاْ يَسْتَغْفِرْ لَكُمْ رَسُولُ الله} [Münâfikûn: 5] “Onlara: 'Gelin, Allah'ın Resûlü sizin için bağışlanma dilesin' denildiği zaman”, {والذين كَفَرواْ وَكَذَّبُواْ بِآيَاتِنَآ} [Bakara: 39] “İnkâr edenler ve ayetlerimizi yalanlayanlar...”. Bu husustaki açıklama Bakara Suresi'nde bundan daha doyurucu biçimde geçmişti, oraya müracaat edilmelidir. Kelâle kelimesinin iştikakı da bu surenin başında geçmişti. Yüce Allah'ın: {إِن امرؤ} “Eğer bir kimse” kavli, {وَإِنِ امرأة} [Nisâ: 128] “Eğer bir kadın” kavli gibidir. «هلك» ise ref mahallinde «امرؤ» kelimesinin sıfatı olan fiil cümlesidir.
و «ليس له ولدٌ» جملةٌ في محلِّ رفعٍ أيضاً صفةً ثانية، وأجاز أبو البقاء أن تكونَ هذه الجملةُ حالاً من الضمير في «هلك» ولم يذكر غيره. ومع الزمخشري أن تكونَ حالاً، ولم يبيِّنْ العلةَ في ذلك، ولا بيَّن صاحبَ الحال أيضاً: هل هو «امرؤ» أو الضمير في «هلك» ؟ قال الشيخ: «ومَنَعَ الزمخشري أن يكونَ قولُه:» ليس له ولد «جملةً حالية من الضمير في» هلك «فقال:» ومحلُّ ليس له ولد الرفعُ على الصفةِ لا النصبُ على الحال «انتهى. والزمخشري لم يَقُلْ كذلك أي: لم يمنع كونَها حالاً من الضمير في» هلك «، بل منع حاليَّتَها على العموم كما هو ظاهرُ قوله، ويحتمل أنه أراد مَنْعَ حاليتها من» امرؤ «لأنه نكرةٌ، لكنَّ النكرة هنا قد تخصَّصت بالوصف، وبالجملةِ فالحالُ من النكرة أقلُّ مه من المعرفة والذي ينبغي امتناعُ
«ليس له ولدٌ» cümlesi de yine ref mahallinde ikinci sıfattır. Ebü'l-Bekâ bu cümlenin «هلك» içindeki zamirden hâl olmasını caiz görmüş ve başka bir vecih zikretmemiştir. Zemahşerî ise bunun hâl olmasını menetmiş, ancak bunun illetini açıklamadığı gibi hâl sahibinin «امرؤ» mu yoksa «هلك» içindeki zamir mi olduğunu da belirtmemiştir. Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Zemahşerî, «ليس له ولد» kavlinin «هلك» içindeki zamirden hâl cümlesi olmasını menetmiş ve şöyle demiştir: '«ليس له ولد» cümlesinin iraptaki mahalli hâl olarak nasb değil, sıfat olarak ref'tir.'» [Ebû Hayyân'ın sözü bitti]. Zemahşerî tam olarak böyle söylememiştir; yani onun «هلك» içindeki zamirden hâl olmasını mutlak olarak engellememiş, bilakis sözünün zahirinde olduğu gibi genel manada hâl olmasını menetmiştir. Onun «امرؤ» kelimesinden hâl olmasını nekire olmasından ötürü menetmeyi kastetmiş olması da muhtemeldir; fakat buradaki nekire sıfatla özelleşmiştir. Hülasa, nekireden hâl gelmesi marifeden gelmesine kıyasla daha azdır. Uygun olan ise
حاليتها مطلقاً كما هو ظاهر عبارته، وذلك أنَّ هذه الجملةَ المفسِّرةَ للفعل المحذوف لا موضِعَ لها من الإِعراب فأشبهت الجملَ المؤكدة، وأنت إذا أتبعت أو أخبرتَ فإنما تريدُ ذلك الاسمَ المتقدِّمَ في الجملة المؤكدة السابقة لا ذلك الاسمَ المكرَر في الجملة الثانية التي جاءت تأكيداً، لأنَّ الجملةَ الأولى هي المقصودةُ بالحديثِ، فإذا قلت:» ضربتُ زيداً ضربت زيداً الفاضلَ «ف» الفاضل «صفةُ» زيداً «الأول لأنه في الجملة المؤكَّدَة المقصودُ بالإِخبار، ولايَضُرُّ الفصلُ بين النعتِ والمنعوت بجملة التأكيد، فهذا المعنى يَنْفي كونَها حالاً من الضمير في» هلك «وأما ما ينفي كونَها حالاً من» امرؤ «فلِما ذكرته لك من قلةِ مجيء الحال من النكرةِ في الجملة. وفي هذه الآيةِ على ما اختاروه من كونِ» ليس له ولد «صفةً دليلٌ على الفصل بين النعت والمنعوت بالجملة المفسرة للمحذوف في باب الاشتغال، ونظيرُه:» إنْ رجلٌ قام عاقلٌ فأكرمْه «ف» عاقل «صفةٌ ل» رجل «فُصِل بينهما ب» قام «المفسِّرٍ ل» قام المفسَّر.
ibaresinin zahirinde olduğu gibi onun mutlak olarak hâl olmasının caiz olmamasıdır. Şöyle ki: Mahzûf fiili tefsir eden bu cümlenin irapta mahalli yoktur, dolayısıyla tekit cümlelerine benzemiştir. Sen bir kelimeye tâbi getirdiğinde veya haber verdiğinde, tekit olarak gelen ikinci cümledeki tekrarlanan ismi değil, önceki müekked cümledeki geçen o ismi kastedersin; zira asıl söylenmek istenen birinci cümledir. Nitekim «ضربتُ زيداً ضربت زيداً الفاضلَ» (Zeyd'e vurdum, faziletli Zeyd'e vurdum) dediğinde «الفاضل» kelimesi birinci «زيداً» lafzının sıfatıdır; çünkü haber verilmesi kastedilen müekked cümledeki odur; na't ile men'ût arasının tekit cümlesiyle ayrılması da zarar vermez. İşte bu mana, onun «هلك» içindeki zamirden hâl olmasını nefyeder. «امرؤ» lafzından hâl olmasını nefyeden husus ise, genel olarak nekireden hâl gelmesinin azlığına dair sana zikrettiğim sebeptir. Tercih ettikleri üzere «ليس له ولد» cümlesinin sıfat kabul edilmesinde, iştigal babında mahzûfu tefsir eden cümle ile na't ve men'ût arasının ayrılabileceğine delil vardır. Bunun benzeri: «إنْ رجلٌ قام عاقلٌ فأكرمْه» (Eğer akıllı bir adam ayağa kalkarsa ona ikram et) sözündür ki buradaki «عاقل» kelimesi «رجل» kelimesinin sıfatıdır ve araları müfesser olan «قام» fiilini tefsir eden «قام» fiiliyle ayrılmıştır.
وقوله: {وَلَهُ أُخْتٌ} كقوله: {لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ} ، والفاء في «فلها» جوابُ «إنْ» وقوله: {وَهُوَ يَرِثُهَآ} لا محلَّ لهذه الجملة من الإِعراب لاستئنافِها، وهي دالةٌ على جواب الشرط، وليست جواباً خلافاً للكوفيين وأبي زيد. وقال أبو البقاء: «وقد سَدَّتْ هذه الجملة مسدَّ جوابِ الشرط» يريد أنها دالةٌ كما تقدَّم، وهذا كما يقول النحاة: إذا اجتمع شرط وقسم أُجيب سابقُهما، وجعل ذلك الجواب ساداً مسدَّ جواب الآخر. والضميران من قوله: «وهو يرثها» عائدان على لفظ امرئ وأخت دونَ معناهما، فهو من باب قوله:
Yüce Allah'ın: {وَلَهُ أُخْتٌ} “Ve bir kız kardeşi bulunursa” kavli, {لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ} kavli gibidir. «فلها» kelimesindeki fâ harfi «إنْ» şartının cevabıdır. Yüce Allah'ın: {وَهُوَ يَرِثُهَآ} “Kendisi de ona vâris olur” kavline gelince, bu cümle istînâfiye (başlangıç cümlesi) olduğu için irapta mahalli yoktur; şartın cevabına delalet etmektedir, Kûfelilerin ve Ebû Zeyd'in hilafına kendisi doğrudan cevap değildir. Ebü'l-Bekâ: «Bu cümle şartın cevabı yerine geçmiştir» demiştir; bununla daha önce geçtiği üzere delalet ettiğini kastetmektedir. Bu durum nahivcilerin şu sözü gibidir: Şart ve kasem bir araya geldiğinde önce gelene cevap verilir ve bu cevap diğerinin cevabı yerine geçmiş sayılır. «وهو يرثها» sözündeki iki zamir, manalarına değil, امرؤ (adam) ve أخت (kız kardeş) lafızlarına racidir; bu durum şairin şu sözü kabilindendir:
١٦٨ - ٢- وكُلُّ أناسٍ قاربوا قيدَ فَحْلِهمْ ... ونحن خَلَعْنا قيدَه فَهْوَ سارِبُ
168 - 2- Bütün insanlar aygırlarının bağını daraltıp bağladılar; biz ise onun bağını çözdük, artık o serbestçe otlamaktadır.
وقولهم: «عندي درهمٌ ونصفه» وقوله تعالى: {وَمَا يُعَمَّرُ مِن مُّعَمَّرٍ وَلاَ يُنقَصُ مِنْ عُمُرِهِ} وإنما احتيج إلى ذلك لأنَّ الحيةَ لا تُورَثُ والهالكَ لا يرثُ فالمعنى: وامرأً آخرَ غيرَ الهالك يرثُ أختاً له أخرى.
Arapça'daki «عندي درهمٌ ونصفه» (Yanımda bir dirhem ve onun yarısı var) sözü ile Yüce Allah'ın: {وَمَا يُعَمَّرُ مِن مُّعَمَّرٍ وَلاَ يُنقَصُ مِنْ عُمُرِهِ} [Fâtır: 11] “Hiçbir ömür sahibine uzun ömür verilmez ve ömründen de kısaltılmaz” kavli de böyledir. Buna duyulan ihtiyaç şundandır: Zira hayatta olan kimseye vâris olunmaz, ölen kimse de vâris olamaz. O halde mana: 'Ölen kimseden başka bir adam, ölen bir diğer kız kardeşine vâris olur' demektir.
قوله: {فَإِن كَانَتَا اثنتين} الألفُ في «كانتا» فيها أقوال أحدُهما: أنها تعودُ على الأختين يدلُّ على ذلك قولُه: «وله أخت» أي: فإن كانتِ الأختان اثنتين. وقد جَرَتْ عادةُ النحويين أن يسألوا هنا سؤالاً وهو أنَّ الخبر لا بد أن يفيد ما لا يفيده المبتدأ، وإلاَ لم يكن كلاماً، ولذلك مَنَعوا: «سيدُ الجارية مالكُها» لأن الخبر لم يَزِدْ على ما أفاده المبتدأ، والخبرُ هنا دَلَّ على عدد ذلك العدد مستفادٌ من الألف في «كانتا» وقد أجابوا عن ذلك بأجوبةٍ منها: ما ذكره أبو الحسن والأخفش وهو أنَّ قولَه «اثنتين» يدلُّ على مجرد الاثنيية من غير تقييدٍ بصغير أو كبير أو غير ذلك من الأوصاف، يعني أن الثلثين يُستَحقان بمجرد هذا العدد من غير اعتبار قيدٍ آخر، فصار الكلام بذلك مفيداً «. وهذا غيرُ واضحٍ لأنَّ الألفَ في» كانتا «تدل أيضاً على مجرد الاثنيية من غير قيد بصغير أو كبير أو غيرهما من الأوصاف، فقد رجعَ الأمرُ إلى أنَّ الخبر لم يُفِدْ غيرَ ما أفاده المبتدأ. ومنها: ما ذكره مكي عن الأخفش أيضاً، وتبعه الزمخشري وغيره وهو الحَمْلُ على معنى» مَنْ «وتقريره ما ذكره الزمخشري، قال ﵀:» فإن قلت: إلى مَنْ يرجع ضميرُ التثنية والجمع في قوله: {فَإِن كَانَتَا اثنتين، وَإِن كانوا إِخْوَةً} قلت: أصلُه: فإن كان مَنْ يرث بالأخوَّة اثنتين، وإن كان [من] يرث بالأخوَّة ذكوراً وإناثاً، وإنما قيل: «فإن
Yüce Allah'ın: {فَإِن كَانَتَا اثنتين} “Eğer onlar iki [kız kardeş] iseler” kavlindeki «كانتا» kelimesinin elif zamiri hakkında görüşler vardır. Birincisi: Onun iki kız kardeşe dönmesidir; «وله أخت» (ve onun bir kız kardeşi varsa) kavli buna delalet eder; yani: 'Eğer o iki kız kardeş iki kişi iseler' demektir. Nahivcilerin adeti burada şöyle bir soru sormak olmuştur: Haberin mutlaka mübtedanın ifade etmediği bir şeyi ifade etmesi gerekir, aksi halde anlamlı bir kelam olmaz. Bu sebeple onlar: «سيدُ الجارية مالكُها» (Cariyenin efendisi onun sahibidir) cümlesini, haber mübtedanın ifade ettiğinden fazlasını bildirmediği için caiz görmemişlerdir. Buradaki haber ise bir sayıya delalet etmiştir ki bu sayı «كانتا» kelimesindeki eliften zaten anlaşılmaktadır. Nahivciler buna çeşitli cevaplar vermişlerdir: Bunlardan biri Ebu'l-Hasen ve el-Ahfeş'in zikrettiğidir; o da «اثنتين» sözünün küçük, büyük veya başka sıfatlarla kayıtlanmaksızın yalnızca ikiliğe delalet etmesidir; yani üçte iki hisse başka bir kayıt dikkate alınmaksızın sırf bu sayı ile hak edilir; böylece kelam faydalı/anlamlı hale gelmiştir. Bu ise açık ve tatmin edici değildir; çünkü «كانتا» kelimesindeki elif de küçük, büyük veya başka sıfatlarla kayıtlanmaksızın sadece ikiliğe delalet etmektedir. Neticede durum yine haberin mübtedanın bildirdiğinden fazlasını ifade etmediği noktasına dönmektedir. Cevaplardan biri de Mekkî'nin yine Ahfeş'ten naklettiği ve Zemahşerî ile başkalarının da tâbi olduğu görüştür ki o da «مَنْ» manasına hamledilmesidir. Bunun izahı Zemahşerî'nin zikrettiği husustur; rahimehullâh şöyle demiştir: «'Eğer: Yüce Allah'ın: {فَإِن كَانَتَا اثنتين، وَإِن كانوا إِخْوَةً} kavlindeki tesniye ve cemi zamiri kime dönmektedir?' dersen; derim ki: Aslı: 'Eğer kardeşlik bağıyla vâris olan iki kişi olursa ve eğer kardeşlik bağıyla vâris olanlar erkekler ve kadınlar olursa' şeklindedir. «فإن
كانتا، وإن كانوا» كما قيل: «مَنْ كانت امَّك» فكما أَنَّث ضميرَ «مَنْ» لمكان تأنيث الخبر كذلك ثَنَّى وجمع ضميرَ مَنْ يرث في «كانتا» و «كانوا» لمكانِ تثنية الخبر وجمعِه «/ وهو جوابٌ حسن.
كانتا، وإن كانوا» denilmesi ise, tıpkı «مَنْ كانت امَّك» (Annen olan kimse) denilmesi gibidir. Haberin müennes olmasından dolayı «مَنْ» zamirini müennes kıldığı gibi, haberin tesniye ve cemi olmasından dolayı «كانتا» ve «كانوا» içindeki vâris olan kimsenin zamirini de tesniye ve cemi kılmıştır.» Bu güzel bir cevaptır.
إلا أن الشيخَ إعترضه فقال: «هذا تخريجٌ لا يَصِحُّ، وليس نظيرَ» مَنْ كانت أمَّك «لأنه قد صَرَّح ب» مَنْ «ولها لفظ ومعنى، فمن أنَّث راعى المعنى، لأن التقدير: أيةُ أُمٍّ كانت أمكَ» ومدلول ُ الخبر في هذا مخالفٌ لمدلول الاسم، بخلافِ الآية فإن المدلولين واحد، ولم يؤنث في «مَنْ كانت أمك» لتأنيثِ الخبر، إنما أنث لمعنى «من» إذ أراد بها مؤنثاً ألا ترى أنك تقول «مَنْ قامت» فتؤنث مراعاة للمعنى إذا أردْتَ السؤال عن مؤنث، ولا خبر هنا فيؤنَّثَ «قامت لأجلهِ» انتهى وهو تحاملٌ منه على عادته، والزمخشري وغيره لم ينكروا أنه لم يُصَرَِّح في الآية بلفظِ «مَنْ» حتى يُفَرِّقَ لهم بهذا الفرقِ الغامض، وهذا التخريجُ المذكورُ هو القولُ الثاني في الألف.
Ancak Şeyh [Ebû Hayyân] ona itiraz ederek şöyle demiştir: «Bu sahih olmayan bir tahrîctir ve «مَنْ كانت أمَّك» misalinin dengi değildir; zira orada «مَنْ» lafzı açıkça zikredilmiştir ve onun bir lafzı bir de manası vardır; müennes yapan kimse manayı gözetmiştir, çünkü takdiri: 'Hangi anne senin annen idi?' demektir ve bundaki haberin medlûlü ismin medlûlünden farklıdır; ayetin aksine, zira ayette her iki medlûl birdir. «مَنْ كانت أمك» ifadesinde haberin müennesliğinden ötürü müennes yapılmamış, sadece müennes kastedildiği için «مَنْ» kelimesinin manasından ötürü müennes yapılmıştır. Görmez misin ki bir müennes hakkında soru sormak istediğinde manayı gözeterek müennes yapıp «مَنْ قامت» (Kalkan kimdi?) dersin; oysa burada kendisi sebebiyle «قامت» fiilinin müennes kılınacağı bir haber yoktur.» [Ebû Hayyân'ın sözü bitti]. Bu, onun adet edindiği haksız bir yüklenmesidir; zira Zemahşerî ve diğerleri ayette «مَنْ» lafzının açıkça zikredilmediğini inkâr etmiş değillerdir ki onlara bu kapalı farkla ayrım yapsın. Zikredilen bu tahrîc, elif hakkındaki ikinci görüştür.
والظاهرُ أنَّ الضميرَ في «كانتا» عائدٌ على الوارثتين. و «اثنتين» خبرُه، و «له» صفةٌ محذوفة بها حَصَلت المغايرة بين الاسم والخبر، والتقدير: فإنْ كانت الوارثتان اثنتين من الأخوات، وهذا جوابٌ حسن، وحَذْفُ الصفةِ لفهمِ المعنى غيرُ منكرٍ، وإن كان أقلَّ من عكسه، ويجوز أن يكونَ خبرُ «كان» محذوفاً، والألفُ تعودُ على الاختين المدلولِ عليهما بقوله: «وله أخت» كما تقدَّم ذكرُه عن الأخفش وغيرِه، وحينئذ يكونُ قولُه: «اثنتين» حالاً مؤكدة، والتقديرُ: وإنْ كانت الأختان له، فَحَذَفَ «له» لدلالةِ قوله: «وله أخت» عليه فهذه أربعةُ أقوال.
Zahir olan ise «كانتا» içindeki zamirin iki kadın vârise raci olmasıdır; «اثنتين» onun haberidir, «له» ise kendisiyle isim ile haber arasında farklılığın meydana geldiği mahzûf bir sıfattır; takdiri: 'Eğer o iki vâris kız kardeşlerden iki kişi iseler' şeklindedir. Bu güzel bir cevaptır; mananın anlaşılmasından ötürü sıfatın hazfedilmesi, aksinden daha az olsa da inkâr edilemez. «كان» fiilinin haberinin mahzûf olması, elifin de Ahfeş ve diğerlerinden daha önce nakledildiği üzere «وله أخت» kavlinin delalet ettiği iki kız kardeşe dönmesi caizdir. Bu durumda «اثنتين» sözü müekkide hâl olur ve takdiri: 'Eğer iki kız kardeş onun için iseler' şeklinde olur; «وله أخت» kavlinin delaleti sebebiyle «له» hazfedilmiştir. İşte bunlar dört görüştür.
و «إنْ كانوا» في هذا الضمير ثلاثة أوجه أحدها: أنه عائد على المعنى «مَنْ» المقدرة تقديرُه: «فإن كان مَنْ يرث إخوة» كا تقدَّم تقريره عن
«وإن كانوا» kavlindeki bu zamir hakkında üç vecih vardır. Birincisi: Takdiri 'Eğer vâris olan kimseler kardeşler ise' şeklinde olmak üzere takdir edilen «مَنْ» manasına raci olmasıdır; nitekim bu
الزمخشري وغيره. الثاني: أنه يعود على الإِخوة، ويكون قد أفاد الخبر بالتفصيل، فإنَّ الإِخوة يشمل الذكورَ والإِناث، وإن كان ظاهراً في الذكور خاصة فقد أفاد الخبر ما لم يُفِدْه الاسم، وإن عاد على الوارث فقد أفاد ما لم يُفِدْه الاسم إفادة واضحة، وهذا هو الوجهُ الثالث. وقوله: «فللذكرِ» أي: منهم فحُذِفَ لدلالة المعنى عليه.
Zemahşerî ve diğerlerinden daha önce izah edilmişti. İkincisi: «İhve» (kardeşler) lafzına raci olmasıdır; böylece haber ayrıntı ile fayda sağlamış olur; zira «ihve» erkekleri ve kadınları kapsar; özellikle erkekler hakkında zahir olsa bile haber, ismin ifade etmediği bir şeyi ifade etmiş olur. Şayet vârise raci olursa haber, ismin ifade etmediği bir şeyi açık bir şekilde ifade etmiş olur ki bu da üçüncü vecihtir. «فللذكرِ» kavli ise 'onlardan olan erkeğe' demektir; mananın delalet etmesinden ötürü [bu kısım] hazfedilmiştir.
قوله: {أَن تَضِلُّواْ} فيه ثلاثةُ أوجهٍ، أظهرها: أن مفعول البيان محذوفٌ، و «أن تَضِلُّوا» مفعولٌ من أجله على حَذْفِ مضاف تقديره: يبيِّن اللَّهُ أمرَ الكلالة كراهةَ أن تَضِلوا فيها، أي: في حكمها، وهذا تقديرُ المبرد. والثاني: - قول الكسائي والفراء وغيرهما من الكوفيين- أنَّ «لا» محذوفةٌ بعد «أن» والتقدير: لئلا تضلوا. قالوا: «وحَذْفُ» لا «شائع ذائعٌ كقوله:
Yüce Allah'ın: {أَن تَضِلُّواْ} “Sapmayasınız diye” kavlinde üç vecih vardır. Bunların en açığı: Beyan fiilinin mef'ûlünün mahzûf olması ve «أن تَضِلُّوا» ifadesinin mahzûf bir muzâf takdiriyle mef'ûlün leh olmasıdır; takdiri: 'Allah, onda yani hükmünde sapmanızı kerih gördüğü için kelâle meselesini açıklar' şeklindedir; bu el-Müberred'in takdiridir. İkincisi —Kisâî, Ferrâ ve diğer Kûfelilerin görüşüdür—: «أن» edatından sonra «لا» edatının mahzûf olmasıdır; takdiri: 'Sapmayasınız diye' (لئلا تضلوا) şeklindedir. Onlar şöyle demişlerdir: ««لا» edatının hazfi şairin şu sözünde olduğu gibi yaygın ve meşhurdur:
١٦٨ - ٣- رأينا ما رأى البُصَراءُ فيها ... فآلينا عليها أَنْ تُباعَا
168 - 3- Basiret sahiplerinin onda gördüğünü gördük ve onun satılmaması üzerine yemin ettik.
أي: أن لا تُباع. وقال أبو إسحاق الزجاج:» هو مثلُ قولِه تعالى: {إِنَّ الله يُمْسِكُ السموات والأرض أَن تَزُولاَ} [فاطر: ٤١] أي: لئلا تزولا. وقال أبو عبيد: «رَوَيْتُ للكسائي حديثَ ابن عمر وهو:» لا يَدْعُوَنَّ أحدُكم على ولدِه أن وافقَ من الله إجابةَ «فاسنحسنه أي: لئلا يوافق. ورجَّح الفارسي قولَ المبرد بأنَّ حَذْفَ المضاف أشيعُ من حذف» لا «النافية. الثالث: أنه مفعول» يبين «والمعنى: يبيِّن الله لكم الضلالة فتجتنبونَها، لأنه إذا بَيِّن الشر اجتُنِبَ، وإذا بَيَّن الخيرَ ارتُكِب.
Yani: Satılmaması (أن لا تُباع) demektir.» Ebû İshâk ez-Zeccâc şöyle demiştir: «Bu, Yüce Allah'ın: {إِنَّ الله يُمْسِكُ السموات والأرض أَن تَزُولاَ} [Fâtır: 41] “Şüphesiz Allah gökleri ve yeri yok olup gitmesinler diye tutar” kavli gibidir; yani: Yok olup gitmesinler diye (لئلا تزولا) demektir.» Ebû Ubeyd ise şöyle demiştir: «Kisâî'ye İbn Ömer'in: 'Hiçbiriniz, Allah'tan bir icabete rastlar diye çocuğuna beddua etmesin' hadisini rivayet ettim; o da bunu güzel buldu; yani: Rastlamasın diye (لئلا يوافق) demektir.» el-Fârisî, muzâfın hazfinin olumsuzluk bildiren «لا» edatının hazfinden daha yaygın olması sebebiyle el-Müberred'in görüşünü tercih etmiştir. Üçüncüsü: «يبين» fiilinin mef'ûlü olmasıdır; mana: 'Allah size dalaleti açıklar, siz de ondan sakınırsınız' demektir; zira kötülük açıklandığında ondan kaçınılır, iyilik açıklandığında ise o işlenir.