Binûn

Nisâ — 12. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Masûn (İ'rab Tefsiri) · Semîn el-Halebî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قوله: {وَنَمْنَعْكُمْ} الجمهورُ على جزمه عطفاً على ما قبله. وقرأ ابن

Cenâb-ı Hakk'ın: {وَنَمْنَعْكُمْ} “ve sizi korumadık mı?” sözünde cumhur, kendisinden öncekine atıfla meczûm okumuştur. İbn

أبي عبلة بنصب العين وهي ظاهرةٌ، فإنه على إضمار «أن» بعد الواو المقتضية للجمع في جوابِ الاستفهام كقول الحطيئة:

Ebî Able ise ayn harfinin fethasıyla (nasb ile) okumuştur; bu kıraat açıktır, zira Hutay'e'nin şu beytinde olduğu gibi istifhamın cevabında birliktelik (maiyyet) bildiren vav'dan sonra gizli bir «أن» takdirine dayanmaktadır:

١٦٦ - ٦- ألم أكُ جارَكمْ ويكونَ بيني ... وبينكمُ المودةُ والإخاءُ

166 - 6- Ben sizin komşunuz değil miydim ki benimle... Sizin aranızda sevgi ve kardeşlik olmasın?

وعَبَّر ابنُ عطية بعبارة الكوفيين فقال: «بفتحِ العين على الصرف» ويعنون بالصرف عدمَ تشريكِ الفعلِ مع ما قبلَه في الإِعراب. وقرأ أُبَي: «ومنعناكم» فعلاً ماضياً وهي ظاهرةٌ أيضاً لأنه حُمِلَ على المعنى، فإن معنى «ألم نستحوذ» : إنَّا قد استحوذنا، لأنَّ الاستفهامَ إذا دخل على نفي قَرَّره، ومثلُه: {أَلَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ وَوَضَعْنَا} [الشرح: ١ -٢] لَمَّا كان «ألم نشرح» في معنى «قد شرحنا» عُطِفَ عليه «ووضَعْنا» .

İbn Atıyye ise Kûfelilerin tabiriyle ifade ederek: «Sarf üzere ayn harfinin fethasıyla» demiştir. Onlar 'sarf' ile, fiili irapta kendisinden öncekine ortak kılmamayı kastederler. Übey ise mazi fiil olarak: «ومنعناكم» şeklinde okumuştur; bu da manaya hamledildiği için gayet açıktır. Zira «ألم نستحوذ» ifadesinin manası: «Biz üstün gelmiştik» demektir; çünkü nefiy üzerine dahil olan istifham onu takrir (ispat) eder. Bunun benzeri: {أَلَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ وَوَضَعْنَا} [İnşirâh: 1-2] “Biz senin göğsünü açıp genişletmedik mi? Ve indirdik...” kavlidir; «ألم نشرح» ifadesi «قد شرحنا» (açıp genişlettik) manasında olduğu için «ووضَعْنا» ona atfedilmiştir.

ونستحوذ واستحوذ مِمَّا شَذَّ قياساً وفَصُحَ استعمالاً / لأنَّه مِنْ حقه نَقْلُ حركةِ حرفِ علتِه إلى الساكن قبلها، وقَلْبُها ألفاً كاستقام واستبان وبابه، وقد قدمت تحقيق هذا في قوله: {نَسْتَعِينُ} [الآية: ٥] في الفاتحة، وقد شَذَّت معه الفاظُ أُخَرُ نحو: «أَغْمَيتْ وأَغْيلتْ المرأة وأَخْيلت السماء» قصرها النحويون على السماع، وقاسَها أبو زيد. والاستحواذ: التغلُّب على الشيء والاستيلاءُ عليه. ومنه: {استحوذ عَلَيْهِمُ الشيطان} [المجادلة: ١٩] . ويقال: «حاذَ وأحاذ» بمعنى، والمصدُر الحَوْذ.

«نستحوذ» ve «استحوذ» kelimeleri, kıyasa göre şâzz, kullanıma göre ise fasih olan kelimelerdendir; çünkü kural gereği illet harfinin harekesinin kendisinden önceki sâkin harfe nakledilmesi ve «استقام» ile «استبان» ve benzerlerinde olduğu gibi elife dönüştürülmesi gerekirdi. Bunun tahkikini Fâtiha suresindeki {نَسْتَعِينُ} [Fâtiha: 5] kavlinde sunmuştum. Bu kelimeyle birlikte: «أَغْمَيتْ», «أَغْيلتْ المرأة» ve «أَخْيلت السماء» gibi başka lafızlar da şâzz olarak gelmiştir; nahivciler bunları semâa hasretmiş, Ebû Zeyd ise bunları kıyas kabul etmiştir. İstihvâz (الاستحواذ): Bir şeye galebe çalmak ve onu ele geçirmektir. {استحوذ عَلَيْهِمُ الشيطان} [Mücâdele: 19] “Şeytan onları kuşatıp hâkimiyeti altına almıştır” ayeti de bundandır. «حاذَ» ve «أحاذ» aynı anlamda kullanılır, mastarı ise «الحَوْذ»dur.

وقوله: {يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ} قيل: هنا معطوفٌ محذوف أي: وبينهم كقوله:

Cenâb-ı Hakk'ın: {يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ} “Aranızda hüküm verecektir” kavlinde, şu beyitte olduğu gibi mahzûf bir matûfun bulunduğu, yani: «ve onların arasında» takdirinde olduğu söylenmiştir:

١٦٦ - ٧- فما كانَ بين الخيرِ لو جاء سالماً ... أبو حُجُرٍ إلا ليالٍ قلائِلُ

166 - 7- Eğer Ebû Hucr esenlikle gelseydi, hayır ile... [Benim] aramda ancak birkaç gece olurdu.

أي: وبيني، والظاهرُ أنه لا يَحْتاج لذلك، لأن الخطاب في «بينكم» شاملٌ للجميع، والمرادُ المخاطبون والغائبون، وإنما غَلَّبَ الخطاب لِما عَرَفْتَ من لغة العرب. قوله: {عَلَى المؤمنين} يجوز أن يتعلقَ بالجَعْلِ، ويجوز أَنْ يتعلَّق بمحذوفٍ؛ لأنه في الأصلِ صفةٌ ل «سبيلا» فلمَّا قُدِّم عليه انتصبَ حالاً عنه.

Yani: «ve benim aramda» demektir. Zahir olan ise buna ihtiyaç bulunmadığıdır; zira «بينكم» lafzındaki hitap herkesi kapsamaktadır, muhataplar ile gâib olanlar kastedilmiştir; Arap dilinden bildiğin üzere hitap tağlib yoluyla öne çıkarılmıştır. Cenâb-ı Hakk'ın: {عَلَى المؤمنين} “müminlerin aleyhine” kavlinin ca'l fiiline taalluk etmesi caiz olduğu gibi, mahzûfa taalluk etmesi de caizdir; zira aslen «سبيلا» kelimesinin sıfatı iken öne geçirilince ondan hâl olarak mansûb olmuştur.

وقوله تعالى: {يُخَادِعُونَ} : قد تقدَّم اشتقاقُه ومعنى المفاعلة فيه اول البقرة قوله: {وَهُوَ خَادِعُهُمْ} فيها ثلاثةُ أوجه أحدها: - ذكره أبو البقاء- وهو أنَّها نصبُ على الحال. والثاني: أنها في محل رفع عطفاً على خبر «إنَّ» والثالث: أنها استئناف إخبار بذلك. قال الزمخشري: «وخادِع» اسمُ فاعل من خادَعْتُه فَخَدَعْتُه إذا غلبتَه وكنتَ أخدعَ منه. قوله: «وإذا قاموا» عطفٌ على خبرِ «إنَّ» أخبر عنهم بهذه الصفاتِ الذَّميمة. و «كُسالى» نصبٌ على الحال من ضمير «قاموا» الواقع جواباً. والجمهورُ على ضم الكاف، وهي لغة أهل الحجاز. وقرأ الأعرج بفتحها، وهي لغةُ تميم وأسدٍ، وقرأ ابن السَّمَيْفَع: «كَسْلى» وَصَفَهم بما تُوصف به

Yüce Allah'ın: {يُخَادِعُونَ} “Kandırmaya çalışırlar” kavlinin iştikakı ve buradaki mufâale babının manası Bakara suresinin başında geçmişti. {وَهُوَ خَادِعُهُمْ} “Oysa O onları aldatandır” kavlinde üç vecih vardır: Birincisi -ki Ebu'l-Bekâ zikretmiştir- hâl olarak mansûb olmasıdır. İkincisi: «إنَّ»nin haberine matuf olarak ref mahallinde olmasıdır. Üçüncüsü: Bununla bir haber verme istînâfı olmasıdır. Zemahşerî şöyle demiştir: «'خادِع', bir kimseye üstün gelip ondan daha kurnaz davrandığında kullanılan 'خادَعْتُه فَخَدَعْتُه' (ona hile yaptım ve onu aldattım) ifadesindeki ism-i fâildir.» «وإذا قاموا» kavli «إنَّ»nin haberine matuftur; onlardan bu yerilmiş vasıflarla haber verilmiştir. «كُسالى» kelimesi, cevap makamındaki «قاموا» fiilinin zamirinden hâl olarak mansûbtur. Cumhur kâf harfinin dammesiyle okumuştur ki bu Hicaz ehlinin lehçesidir. A'rec fetha ile okumuştur; bu da Temîm ve Esed kabilelerinin lehçesidir. İbnü's-Semeyka ise {وتَرَى الناسَ سَكْرى} kavlinde olduğu gibi, cemaat manasını dikkate alarak onları tekil müennesin vasıflandığı lafızla vasıflandırıp «كَسْلى» şeklinde okumuştur. Kesel (الكسل): Gevşeklik ve tembelliktir. Cima edip gevşeyen ve meni akıtmayan kimse için «أَكْسَل» denir.

المؤنثة المفردةُ اعتباراً بمعنى الجماعة كقوله: {وتَرَى الناسَ سَكْرى} والكسلُ: الفتورُ والتواني، وأَكْسَل: إذا جامَعَ وفَتَر ولم يُنْزِل.

cemaat manasını dikkate alarak tekil müennes gibi kabul edilmesidir; nitekim {وتَرَى الناسَ سَكْرى} [Hac: 2] “ve insanları sarhoş görürsün” kavlinde de böyledir. Kesel (الكسل): Gevşeklik ve tembelliktir. «أَكْسَلَ» fiili ise: Cima edip fütur getiren ve meni akıtmayan kimse için kullanılır.

قوله: {يراؤون} في هذه الجملةِ ثلاثةُ أوجهٍ، أحدُهما: أنها حالٌ من الضمير المستتر في «كُسالى» الثاني: أنها بدلٌ من «كُسالى» ذكره أبو البقاء، فيكونُ حالاً من فاعل «قاموا» وفيه نظرٌ، لأنَّ الثاني ليس الأولَ ولا بعضه ولا مشتملاً عليه. الثالث: أنها مستأنفةٌ أَخْبر عنهم بذلك. وأصلُ يُراؤُون: يُرائِيوُن فأُعِلَّ كنظائرِه. والجمهور على «يُراؤُون» من المفاعلةِ قال الزمخشري: فإنْ قلت: ما معنى المراءاة وهي مُفَاعَلَة من الرؤية؟ قلت: لها وجهان أحدها: أنَّ المرائِيَ يُريهم عمله وهم يُرُوْنه الاستحسانَ. والثاني: أنْ تكونَ من المفاعلة بمعنى التفعيل، يقال: نعَّمه وناعمه، وفَنَّقه وفانَقَه، وعيش مُفَانِق، وروى أبو زيد: «رأَّت المَرْأةُ المِرْآة» إذا أَمْسَكَتْها له ليرى وجهه، ويدل عليه قراءةُ ابن أبي اسحاق: «يُرَؤُّونهم» بهمزةٍ مشددةٍ مثلَ: يُدَعُّونهم، أي: يُبَصِّرونهم ويُرَاؤُوْنهم كذلك، يعني أنّ قراءةَ «يُرَؤُّونَهم» مِنْ غير ألفٍ بل بهمزةٍ مضمومةٍ مشددةٍ توضِّح أنَّ المُفَاعلةَ هنا بمعنى التفعيل. قال ابن عطية: «وهي - يعني هذه القراءة - أقوى من» يراؤون «في المعنى؛ لأنَّ معناها يَحْمِلُون الناسَ على أَنْ يَرَوْهم، ويتظاهرون لهم بالصلاة ويُبْطُنون النفاقَ» وهذا منه ليس بجيد؛ لأنَّ المفاعلة إنْ كانت على

Cenâb-ı Hakk'ın: {يراؤون} “Gösteriş yaparlar” kavlindeki bu cümlede üç vecih vardır: Birincisi: «كُسالى» kelimesindeki müstetir zamirden hâl olmasıdır. İkincisi: Ebu'l-Bekâ'nın zikrettiği üzere «كُسالى» kelimesinden bedel olmasıdır ki bu takdirde «قاموا» fiilinin fâilinden hâl olur; ancak bunda tutarsızlık vardır, zira ikinci birincinin bizzat kendisi, bir parçası veya onu kapsayan bir şey değildir. Üçüncüsü: Onlardan bu şekilde haber veren müste'nefe bir cümle olmasıdır. «يُراؤُون» fiilinin aslı «يُرائِيوُن»dur ve benzerleri gibi ilâle uğramıştır. Cumhur, mufâale babından «يُراؤُون» şeklinde okumuştur. Zemahşerî şöyle demiştir: 'Eğer rü'yet (görmek) kökünden mufâale babında olan mürââtın (gösterişin) manası nedir dersen, derim ki: Bunun iki vechi vardır: Birincisi: Riyakârın onlara amelini göstermesi, onların da ona beğenilerini göstermeleridir. İkincisi: Mufâalenin tef'îl manasında olmasıdır; nitekim «نعَّمه» ile «ناعمه», «فَنَّقه» ile «فانَقَه» ve «عيش مُفَانِق» (bolluk içinde konforlu bir hayat) denilir. Ebû Zeyd nakletmiştir ki: Kadın, yüzünü görsün diye aynayı birine tuttuğunda «رأَّت المَرْأةُ المِرْآة» denir. İbn Ebî İshak'ın şeddeli hemze ile «يُدَعُّونهم» vezninde «يُرَؤُّونهم» şeklindeki kıraati de buna delalet eder; yani: 'Onlara gösterirler ve aynı şekilde onlara riyakârlık yaparlar' demektir; yani elifsiz, bilakis zammeli ve şeddeli hemze ile «يُرَؤُّونَهم» kıraati, buradaki mufâale babının tef'îl manasında olduğunu açıklar.' İbn Atıyye şöyle demiştir: «Bu kıraat mana bakımından 'يراؤون' kıraatinden daha güçlüdür; çünkü manası: İnsanları kendilerini görmeye sevk ederler, onlara namaz kılıyor gibi görünürler ve nifakı gizlerler demektir.» Onun bu sözü isabetli değildir; zira mufâale babı şayet

بابها فهي أبلغُ لِما عُرِفَ غيرَ مرة، وإنْ كانت بمعنى التفعيل فهي وافيةٌ بالمعنى الذي أرداه، وكأنه لم يعرف أنَّ المفاعلة قد تجيء بمعنى التفعيل. ومتعلِّقُ المراءاةِ محذوفٌ لِيَعُمَّ كلَّ ما يُراءَى به. والأحسن أن تُقَدِّر يُراؤون الناسَ بأعمالهم.

kendi asıl babında ise defalarca bilindiği üzere daha beliğdir; şayet tef'îl manasında ise onun kastettiği manayı zaten tam olarak karşılamaktadır; sanki o, mufâalenin tef'îl manasında gelebileceğini bilmiyor gibidir. Mürââtın müteallakı ise gösteriş yapılan her şeyi kapsasın diye hazfedilmiştir. En güzeli: 'İnsanlara amelleriyle gösteriş yaparlar' şeklinde takdir etmendir.

وقوله: {قَلِيلاً} نعتٌ لمصدرٍ محذوفٍ أو لزمان محذوف أي: ذكراً قليلاً أو زماناً قليلاً، والقلةُ هنا على بابِها، وجَوَّز الزمخشري وابن عطية أن تكون بمعنى العَدَم، ويأباه كونُه مستثنى، وقد تقدَّم الردُّ عليهما في ذلك. وقوله: {وَلاَ يَذْكُرُونَ} يجوز أن يكونَ عطفاً على «يُراؤُون» وأن يكون حالاً من فاعل «يُراؤون» وهو ضعيفٌ لأنَّ المضارع المنفي ب «لا» كالمثبت، والمُثْبَتُ إذا وَقَع حالاً لا يَقْتَرِنُ بالواوِ، فإنْ جَعَلَها عاطفةً جاز.

Cenâb-ı Hakk'ın: {قَلِيلاً} “pek az” kavli, mahzûf bir mastarın veya mahzûf bir zamanın sıfatıdır; yani: 'pek az bir zikirle' yahut 'pek az bir zaman' demektir. Kıllet (azlık) burada asıl manasındadır; Zemahşerî ve İbn Atıyye ise 'yokluk' manasında olmasını caiz görmüşlerdir; ancak müstesna oluşu buna engeldir ve bu hususta onlara yapılan reddiye daha önce geçmişti. {وَلاَ يَذْكُرُونَ} “ve anmazlar” kavlinin «يُراؤُون» fiiline matuf olması da «يُراؤون» fiilinin fâilinden hâl olması da caizdir; ancak [hâl olması] zayıftır, zira «لا» ile menfi kılınan muzari müspet gibidir ve müspet fiil hâl olduğunda vav ile bitişmez; şayet vavı atıf harfi kılarsa bu caiz olur.

قوله تعالى: {مُّذَبْذَبِينَ} : فيه ثلاثةُ أوجهٍ أحدُهما: أنه حال مِنْ فاعل «يُراؤون» الثاني: أنه حالٌ من فاعل «ولا يَذْكَرُون» الثالث: أنه منصوبٌ على الذمّ والجمهور على «مذبذّبين» بميمٍ مضمومة وذالين معجمتين ثانيتهما مفتوحةٌ على أنه اسم مفعول، من ذبذبته فهو مُذَبْذَب أي: متحيِّر. وقرأ ابن عباس وعمرو بن فائد بكسر الذال الثانيةِ اسمَ فاعل، وفيه احتمالان، أحدهما: أنه من «ذَبْذَبَ» متعدِّياً فيكونُ مفعولُه محذوفاً أي: مُذَبْذِبين أنفسهم أو دينَهم أو نحوَ ذلك. والثاني: أنه بمعنى تَفَعْلَل نحو: «صَلْصَلَ» فيكون قاصراً، ويَدُلُّ على هذا الثاني قراءةُ أُبَيّ وما في مصحف عبد الله: «مُتَذّبْذِبين» فلذلك يُحْتَمَلُ أن تكونَ قراءةُ ابنِ عباس بمعنى متذبذبين. وقرأ الحسن البصري «مَذَبْذَبِين» بفتح الميم. قال ابن عطية:

Yüce Allah'ın: {مُّذَبْذَبِينَ} “Bocalayıp dururlar” kavlinde üç vecih vardır: Birincisi: «يُراؤون» fiilinin fâilinden hâl olmasıdır. İkincisi: «ولا يَذْكَرُون» fiilinin fâilinden hâl olmasıdır. Üçüncüsü: Kınama (zem) üzere mansûb olmasıdır. Cumhur, zammeli mîm ve ikincisi meftûh iki peltek zâl ile ism-i mef'ûl olarak «مذبذّبين» şeklinde okumuştur; 'onu bocalattım, o da bocaladı, şaşkına döndü' anlamındaki «ذبذبته فهو مُذَبْذَب» ifadesinden gelir. İbn Abbâs ve Amr b. Fâid ise ikinci zâl harfinin kesresiyle ism-i fâil olarak okumuşlardır; bunda iki ihtimal vardır: Birincisi: Müteaddi olan «ذَبْذَبَ» fiilinden olmasıdır ki bu durumda mef'ûlü mahzûftur; yani: 'kendilerini veya dinlerini ya da benzeri bir şeyi bocalatanlar' demektir. İkincisi: «صَلْصَلَ» gibi «تَفَعْلَلَ» manasında olup lâzım fiil olmasıdır; bu ikinci ihtimale Übey'in kıraati ile Abdullah'ın mushafındaki «مُتَذّبْذِبين» lafzı delalet eder. Bu sebeple İbn Abbâs'ın kıraatinin «mütezebzibîn» manasında olması muhtemeldir. Hasan-ı Basrî ise mîm harfinin fethasıyla «مَذَبْذَبِين» şeklinde okumuştur. İbn Atıyye şöyle demiştir:

«وهي مردودة» ولَعَمْري لقد صدق، ولا ينبغي أن تَصِحَّ عنه. واعتذر الشيخ عنها لأجل فصاحة الحسن واحتجاج الناس بكلامه بانَّ فتح الميم لأجل إتباعها بحركة الذال قال: «وإذا كانوا قد اتبعوا في» مِنْتِن «حركة الميم بحركة التاء مع الحاجز بينهما، وفي نحو» منحدْر «أتبعوا حركة الدال بحركة الراء حال الرفع مع أنَّ حركةَ الإِعرابِ غيرُ لازمة فَلأَنْ يُتْبعوا في نحو» مَذَبذبين «أولى. وهذا فاسدٌ لأن / الإِتباع في الأمثلة التي أوردها ونظائرها إنما هو إذا كانت الحركةُ قويةً وهي الضمةُ والكسرةُ، وأمَّا الفتحةُ فخفيفةٌ فلم يُتْبِعُوا لأجلها. وقرأ ابن القعقاع بدالين مهملين من الدُّبَّة وهي الطريقة، يقال:» خَلَّني ودُبَّتي «أي: طريقتي قال:

«Bu [kıraat] merduttur.» Ömrüme yemin olsun ki doğru söylemiştir; zira onun Hasan'dan sahih olarak gelmesi uygun değildir. Şeyh [Ebû Hayyân], Hasan'ın fesahati ve insanların onun sözüyle delil getirmesi sebebiyle bu kıraati savunarak, mîm'in fethasının zâl harfinin harekesine tebaiyetten kaynaklandığını söylemiş ve şöyle demiştir: «Aralarında engel bulunmasına rağmen 'مِنْتِن' kelimesinde mîm'in harekesini tâ'nın harekesine uydurduklarında ve 'منحدْر' gibilerinde irap harekesi lüzumlu olmadığı halde ref halinde dâl'ın harekesini râ'nın harekesine uydurduklarında, 'مَذَبذبين' gibisinde uydurmaları evleviyetle geçerlidir.» Bu izah tutarsızdır; çünkü onun getirdiği örneklerde ve benzerlerinde tebaiyet ancak hareke güçlü olduğunda -ki o da damme ve kesredir- söz konusu olur; fethaya gelince o hafiftir, bu yüzden onun için tebaiyet yapmazlar. İbnü'l-Ka'kâ' ise yol ve gidişat anlamına gelen 'الدُّبَّة' kelimesinden hareketle noktasız iki dâl ile okumuştur; nitekim 'Beni yolumla baş başa bırak' anlamında «خَلَّني ودُبَّتي» denir. Şair şöyle demiştir:

١٦٦ - ٨- طَها هُذْرُبانٌ قَلَّ تغميضُ عيِنِه ... على دُبَّةٍ مثلِ الخَنيفِ المُرَعْبَلِ

166 - 8- Göz kırpması pek az olan çığırtkan bir kuş fırlayıp gitti... Yırtık pırtık kaba kumaş gibi bir yol üzere.

وفي حديث ابن عباس:» اتَّبِعوا دُبَّة قريش «أي: طريقها، فالمعنى على هذه القراءة: أنْ يأخذَ بهم تارةً دُبَّةً وتارة دُبَّةً أخرى، فَيَتْبَعُون متحيِّرين غيرَ ماضين على طريق واحد.

İbn Abbâs'ın hadisinde de: «Kureyş'in yoluna uyun» anlamında «اتَّبِعوا دُبَّة قريش» buyrulmuştur. Bu kıraate göre mana: Onları bir defasında bir yola, diğer defasında başka bir yola sevk etmesidir; böylece tek bir yol üzere sebat etmeksizin şaşkınlık içinde tâbi olurlar.

ومُذّبْذَب وشبهُه نحو: مُكَبْكَب ومُكَفْكَف مِمَّا ضُعِّف أولُه وثانيه وصَحَّ المعنى بإسقاط ثالثِه فيه مذاهبٌ، أحدُهما: - وهو قولُ جمهورِ البصريين - أنَّ الكلَّ أصولٌ، لأنَّ أقلَّ البنية ثلاثةُ أصولٍ وليس أحدُ المكررين أَوْلى بالزيادةِ من الآخر. الثاني - ويُعْزَى للزجاج - أنَّ ما صَحَّ إسقاطُه زائدةٌ. الثالث: - وهو قول الكوفيين - أن الثالث بدل من تضعيف الثاني، ويزعمون أن أصل كفكف: كَفَّفَ بثلاث فاءات، وذبذب: ذَبَّب بثلاث باءات فاستُثْقِل توالي

«مُذّبْذَب» ve benzeri olan «مُكَبْكَب» ve «مُكَفْكَف» gibi birinci ve ikinci harfi şeddeli olup üçüncüsü atıldığında manası sahih kalan kelimeler hakkında mezhepler vardır: Birincisi -ki Basralıların cumhurunun görüşüdür- harflerin tamamının asıl olduğudur; çünkü asgari kelime yapısı üç asıl harftir ve tekrarlanan iki harften biri ziyade kılınmaya diğerinden daha evlâ değildir. İkincisi -ki Zeccâc'a nispet edilir- düşürülmesi caiz olanın ziyade olduğudur. Üçüncüsü ise -ki Kûfelilerin görüşüdür- üçüncü harfin ikinci harfin şeddesinden bedel olduğudur; onlar 'kefkefe'nin aslının üç fâ ile 'keffefe', 'zebzebe'nin aslının ise üç bâ ile 'zebbebe' olduğunu, peş peşe

ثلاثةِ أمثالٍ فَأَبْدَلوا الثالثَ من جنس الأول، ولهذه المذاهب موضوعٌ غيرُ هذا حَرَّرْتُ مباحثَهم فيه، أمَّا إذا لم يَصِحَّ المعنى بحذفِ الثالث نحو: سِمْسم ويُؤْيؤ ووعْوَع فإنَّ الكلَّ يزعمون أصالةَ الجميعِ. والذبذبة في الأصل: الاضطرابُ والتردُّد بين حالتين.

üç benzer harfin gelmesi ağır bulunduğu için üçüncüyü birincinin cinsinden bir harfe tebdil ettiklerini iddia ederler. Bu mezheplerin yeri burası değildir; onların tartışmalarını başka bir yerde etraflıca tahkik etmiştim. Ancak «سِمْسم», «يُؤْيؤ» ve «وعْوَع» gibi üçüncü harfin hazfiyle mana sahih kalmıyorsa bütün âlimler tamamının asıl olduğunu kabul ederler. Zebzebe (الذبذبة) ise aslen iki durum arasında çalkalanıp durmak ve tereddüt etmektir.

قال النابغة:

Nâbiğa şöyle demiştir:

١٦٦ - ٩- ألم تَرَ أنَّ اللهَ أَعْطاك سُورةً ... تَرَى كُلَّ مَلْكٍ دونَها يَتَذَبْذَبُ

166 - 9- Görmedin mi ki Allah sana öyle bir mertebe vermiştir ki... Ondan aşağıda kalan her hükümdarın bocaladığını görürsün.

وقال آخر.

Bir başkası da şöyle demiştir:

١٦٧ - ٠- خيالٌ لأمِّ السَّلْبيل ودونَها ... مسيرةُ شهرٍ للبعيرِ المُذَبْذِبِ

167 - 0- Ümmü Selsebîl'in hayali göründü; oysa onunla [benim] aramda... Hızlı ve kararsız yürüyen bir devenin bir aylık mesafesi vardır.

بكسر الذال الثانية. قال ابن جني: «أي القَلِق الذي لا يستقر» قال الزمخشري: «وحقيقةُ المذبذب الذي يُذَبُّ عن كلا الجانبين أي يُذاد ويُدْفع فلا يقرُّ في جانبٍ واحد، كما يقال:» فلان يُرْمَى به الرَّحَوان «إلا أنَّ الذبذبة فيها تكريرٌ ليس في الذَبِّ، كأنَّ المعنى: كلما مالَ إلى جانبٍ ذَبَّ عنه» .

İkinci zâl harfinin kesresiyledir. İbn Cinnî şöyle demiştir: «Yani yerinde duramayan, kararsız kimsedir.» Zemahşerî ise şöyle demiştir: «Müzebzebin hakikati, her iki taraftan da defedilen, yani kovulup geri itilen ve bu yüzden tek bir tarafta karar kılamayan kimsedir; nitekim 'falan kimse iki değirmen taşı arasına atılmıştır' denilir. Ne var ki zebzebe kelimesinde, zeft (defetme) kelimesinde bulunmayan bir tekrarlama vardır; sanki mana şudur: Ne zaman bir tarafa meyletse oradan defedilir.»

و «بين» معمولٌ لقوله: «مُذَبْذَبين» و «ذلك» إشارةٌ إلى الكفر والإِيمان المدلولِ عليهما بذكر الكافرين والمؤمنين ونحو:

«بين» zarfı «مُذَبْذَبين» kelimesinin mamulüdür. «ذلك» ise kâfirler ve müminlerin zikredilmesiyle delalet edilen küfür ve imana işarettir; nitekim şu beyitte de böyledir:

١٦٧ - ١-

167 - 1-

إذا نُهِي السفيهُ جَرَى إليه ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Beyinsiz kişi nehyedildiği zaman ona doğru koşar... ....................................

أي: إلى السَّفَهِ لدلالةِ لفظ السفيه عليه. وقال ابن عطية: «أشير إليه وإن لم يَجْزِ له ذِكْرٌ لتضمن الكلام له نحو: {حتى تَوَارَتْ بالحجاب} [ص: ٣٢] {كُلُّ مَنْ عَلَيْهَا فَانٍ} [الرحمن: ٢٦] يعني توارَت الشمسُ وكلُّ مَنْ على الأرض. قال الشيخ:» وليس كذلك، بل تقدَّم ما يَدُلُّ عليه «وذكر ما قَدَّمْتُه. وأشير ب» ذلك «وهو مفردٌ لاثنين لِما تقدَّم في قوله {عَوَانٌ بَيْنَ ذلك} [البقرة: ٦٨] قوله: {لاَ إلى هؤلاء وَلاَ إِلَى هؤلاء} » إلى «في الموضعين متعلقةٌ بمحذوف، وذلك المحذوفُ هو حالٌ حُذِفَ لدلالةِ المعنى عليه، والتقدير: مُذَبْذَبين لا منسوبين إلى هؤلاء ولا منسوبين إلى هؤلاء، فالعاملُ في الحال نفسُ» مُذَبْذَبين «قال أبو البقاء:» وموضعُ «لا إلى هؤلاء» نصبٌ على الحالِ من الضمير في مذبذبين أي: يتذبذبون متلوِّنين «وهذا تفسير معنى لا إعراب.

Yani 'sefih' lafzının delaletinden ötürü 'sefâhete doğru' demektir. İbn Atıyye şöyle demiştir: «Açıkça zikri geçmese de sözün onu tazammun etmesi sebebiyle {حتى تَوَارَتْ بالحجاب} [Sâd: 32] “Nihayet [güneş] perdenin ardına gizlendi” ve {كُلُّ مَنْ عَلَيْهَا فَانٍ} [Rahmân: 26] “Yeryüzünde bulunan her canlı fanidir” ayetlerinde olduğu gibi ona işaret edilmiştir; yani güneş gizlendi ve yer üzerindeki herkes fanidir demektir.» Şeyh [Ebû Hayyân] ise: «Öyle değildir; bilakis ona delalet eden şey daha önce geçmiştir» demiş ve benim yukarıda sunduğum hususu zikretmiştir. Tekil bir lafız olan «ذلك» ile iki şeye işaret edilmesi ise, daha önce Bakara suresindeki {عَوَانٌ بَيْنَ ذلك} [Bakara: 68] “Bu ikisi arası orta yaşta” kavlinde geçtiği gibidir. {لاَ إلى هؤلاء وَلاَ إِلَى هؤلاء} “Ne bunlara ne de onlara” kavlindeki «إلى» her iki yerde de mahzûfa taalluk etmektedir; o mahzûf ise mananın delaleti sebebiyle hazfedilmiş olan bir hâldir. Takdiri: 'Ne bunlara ne de onlara nispet edilmeksizin bocalar vaziyette' şeklindedir; dolayısıyla hâlde amel eden bizzat «مُذَبْذَبين» kelimesidir. Ebu'l-Bekâ: «'لا إلى هؤلاء' terkibinin mahalli, مذبذبين kelimesindeki zamirden hâl olarak nasbtır; yani renkten renge girerek bocalamaktadırlar demektir» demiştir; bu ise irap değil mana tefsiridir.

قوله تعالى: {سُلْطَاناً} : السلطان يُذّكَّرُ ويؤنث، فتذكيرُه باعتبار البرهان، وتأنيثُه باعتبار الحجة، إلا أن التأنيث أكثرُ عند الفصحاء، كذا قاله الفراء، وحكى: «قَضَتْ عليك السلطان» «وأَخَذَتْ فلاناً السلطانُ» وعلى هذا فكيف ذُكِّرت صفته فقيل: مبيناً دون: مبينة؟ والجواب أن الصفة هنا رأسُ فاصلة فلذلك عَدَلَ إلى التذكير دون التأنيث. وقال ابن عطية ما يخالف ما حكاه الفراء فإنه قال: «والتذكيرُ أشهرُ، وهي لغة القرآن حيث

Yüce Allah'ın: {سُلْطَاناً} “bir hüccet / delil” kavlindeki 'sultan' kelimesi hem müzekker hem müennes olarak kullanılır; müzekker kılınması bürhan, müennes kılınması ise hüccet anlamına göredir; ancak fasih kimseler nezdinde müennes kullanımı daha yaygındır; Ferrâ böyle demiş ve: «قَضَتْ عليك السلطان» (Hükümranlık senin aleyhine hükmetti) ve «أَخَذَتْ فلاناً السلطانُ» (Otorite falanı yakaladı) ifadelerini nakletmiştir. Buna göre, onun sıfatı müennes olarak 'mübîneten' denilmeyip nasıl müzekker kılınarak 'mübînen' denilmiştir? Cevap şudur: Buradaki sıfat fâsıla başıdır; bu yüzden müennes kılınmaktan vazgeçilip müzekker kılınmaya yönelinmiştir. İbn Atıyye ise Ferrâ'nın naklettiğine muhalif bir görüş belirterek şöyle demiştir: «Müzekker olması daha meşhurdur ve Kur'an'ın

وقع» . «وعليكم» يجوزُ تعلُّقه بالجَعْل «أو بمحذوف على أنه حال من» سلطانا «؛ لأنه صفة له في الأصل وقد تقدَّم نظيره.

geldiği her yerdeki dili de budur.» «وعليكم» car-mecrurunun ca'l fiiline taalluk etmesi caiz olduğu gibi, «سلطانا» kelimesinden hâl olarak mahzûfa taalluk etmesi de caizdir; zira aslen onun sıfatıdır ve benzeri daha önce geçmişti.

قوله تعالى: {فِي الدرك} : قرأ الكوفيون - بخلاف عن عاصم - بسكونِ الراء، والباقون بفتحِها، وفي ذلك قولان، أحدُهما: أنَّ الدَّرْك والدَّرِكِ لغتان بمعنى واحدٍ كالشَّمْع والشَّمَع، والقَدْر والقَدَر. والثاني: أنَّ الدَّرَك بالفتح جمعُ «دَرَكة» على حدِّ بَقَر وبَقَرة، واختار أبو عبيد الفتحَ قال: «لأنه لم يَجِىءْ في الآثار ذِكْرُ» الدَّرَك «إلا بالفتحِ، وهذا غيرُ لازمٍ لمجيء الأحاديثِ بإحدى اللغتين. واختار بعضُهم الفتحَ لجَمْعِه على أَفْعال، قال الزمخشري:» والوجهُ التحريكُ لقولِهم «أدراك جهنم» يعني أنَّ أفعالاً منقاسٌ في فَعَل بالفتحِ دونَ فَعْل بالسكون، على أنه قد جاء أَفْعال في فَعْل بالسكون نحو: فَرْخ وأَفْراخ، وزَنْد وأَزْناد، وفَرْد وأَفْراد. وقال أبو عبد الله الفاسي في شرحِ القصيد: «وقال غيرُه - يعني غيرَ عاصم - محتجَّاً لقراءة الفتح قولُهم في جَمْعِه:» أَدْراك «يَدُلُّ على أنه» دَرَك «بالفتح، ولا يَلْزم ما قال أيضاً، لأنَّ فَعَلاً بالتحريك قد جُمِع على أَفْعاله كقَلَم وأَقْلام، وجَبَل وأَجبال» انتهى، وهذه غفلةٌ منه لأنه المتنازعَ فيه إنما هو فَعْل بالتسكين: هل يُجْمَعُ على أَفْعال أم لا؟ وأما فَعَلَ بالتحريك فأفْعال قياسُه، وكأنه قَصَدَ الردَّ على الزمخشري فوقَع في الغلطِ، كان ينبغي له أن يقول: وقد جُمِع فَعْل بالسكون على أَفْعال نحو: فَرْخ وأَفْراخ كما ذكرته لك. وحُكِي عن عاصم / أنه قال «لو كان» الدرَك «بالفتح لكان ينبغي أن يقال السُّفْلى لا الأسفل» قال بعض النحويين: «يعني أن الدرَك بالفتح جمع» دَرَكة «كبَقَر جمع بَقَرَة، والجمعُ يُعامل معاملةَ المؤنثة. وهذا غيرُ لازمٍ لأنَّ اسمَ الجنسِ الفارقُ بين واحدِه

Yüce Allah'ın: {فِي الدرك} “en alt tabakasındadırlar” kavlinde Kûfeliler -Âsım'dan gelen bir ihtilafla- râ harfinin sükûnu ile, diğerleri ise fethasıyla okumuşlardır. Bu hususta iki görüş vardır: Birincisi: Şem' ile şeme' ve kadr ile kader gibi «الدَّرْك» ve «الدَّرَك» kelimelerinin aynı manada iki ayrı lügat olduğudur. İkincisi: Fethalı olan «الدَّرَك» lafzının, bakar ile bakara gibi «دَرَكة» kelimesinin çoğulu olduğudur. Ebû Ubeyd fethayı tercih etmiş ve: «Çünkü rivayetlerde 'ed-derek' zikri ancak fetha ile gelmiştir» demiştir; ancak hadislerin her iki lügatle de gelmiş olması sebebiyle bu [iddia] bağlayıcı değildir. Bazıları da «أَفْعال» vezninde çoğul yapıldığı için fethayı tercih etmiştir; Zemahşerî şöyle demiştir: «Uygun olan harekeliliktir; zira 'cehennemin derekeleri' anlamında 'أدراك جهنم' derler.» Yani «أَفْعال» vezni, sükûnlu olan «فَعْل» vezninde değil fethalı olan «فَعَل» vezninde kıyasidir; her ne kadar sükûnlu «فَعْل» vezninde de ferh-efrâh, zend-eznâd ve ferd-efrâd gibi «أَفْعال» vezni gelmiş olsa da. Ebû Abdillâh el-Fâsî Kasîde Şerhi'nde şöyle demiştir: «Âsım'ın dışındakiler fetha kıraatine delil getirerek demişlerdir ki: Onun çoğulunda 'أَدْراك' demeleri, kelimenin fetha ile 'دَرَك' olduğuna delalet eder. Onun söylediği de bağlayıcı değildir; zira harekeli 'فَعَل' vezni de kalem-aklâm ve cebel-ecbâl gibi 'أَفْعال' vezninde çoğul yapılmıştır.» [Fâsî'nin sözü] bitti. Bu onun bir gafletidir; zira tartışma konusu olan sükûnlu 'فَعْل' veznidir: 'أَفْعال' vezninde çoğul yapılır mı yapılmaz mı? Harekeli 'فَعَل' veznine gelince onun kıyası zaten 'أَفْعال'dır. Sanki o Zemahşerî'ye reddiye yapmak istemiş ama hataya düşmüştür; oysa sana zikrettiğim gibi: 'Sükûnlu فَعْل vezni de ferh-efrâh gibi أَفْعال vezninde çoğul yapılmıştır' demesi gerekirdi. Âsım'dan nakledildiğine göre o: «Eğer fetha ile 'ed-derek' olsaydı 'el-esfel' değil 'es-süflâ' denilmesi gerekirdi» demiştir. Bazı nahivciler şöyle demiştir: «Yani fetha ile ed-derek, bakar kelimesinin bakara kelimesinin çoğulu olması gibi 'dereke'nin çoğuludur ve çoğula müennes muamelesi yapılır.» Bu da bağlayıcı değildir; çünkü tekili ile

وجمعِه تاءُ التأنيث يجوز تذكيرُه وتأنيثُه إلا ما استُثْنيَ وجوبُ تذكيرِه أو تأنيثه، والدرَك ليس منه، فيجوز فيه الوجهان، هذا بعد تسليم كون» الدرك «جمع» دَرَكة «بالسكون كا تقدم. والدَّرَكُ مأخوذٌ من المُدراكة وهي المتابعةُ، وسُمِّيت طبقاتُ النار» دَرَكات «لأنَّ بعضَها مدارك لبضع أي: متتابعة. قوله: {مِنَ النار} في محلِّ نصب على الحال، وفي صاحبِها وجهان، أحدُهما: أنه» الدرك «والعامل فيها الاستقرار، والثاني: أنه الضميرُ المستتر في» الأسفل «لأنه صفةٌ فيتحمل ضميراً.

çoğulu arası tâ-i te'nis ile ayrılan cins isminin müzekker kılınması da müennes kılınması da caizdir; ancak müzekker veya müennes kılınmasının vacip olduğu istisnalar müstesnadır ve 'derek' bunlardan değildir; dolayısıyla onda her iki vecih de caizdir. Bu durum, daha önce geçtiği üzere «الدرك» lafzının sükûn ile «دَرَكة» kelimesinin çoğulu olduğu kabul edildikten sonradır. «الدَّرَك» ise peş peşe gelmek manasındaki 'müdâreke'den alınmıştır; cehennemin tabakalarına 'derekât' denilmiştir, çünkü bir kısmı diğerini takip eder, yani peş peşe gelir. {مِنَ النار} “ateşin” kavli hâl olarak nasb mahallindedir; bu hâlin sahibinde iki vecih vardır: Birincisi: «الدرك» lafzıdır ve buradaki âmil istikrâr manasıdır. İkincisi: «الأسفل» kelimesindeki müstetir zamirdir; çünkü o sıfattır ve zamir taşır.

قوله تعالى: {إِلاَّ الذين} : فيه ثلاثةُ أوجه، احدُها: أنه منصوبٌ على الاستثناء مِنْ قوله: {إِنَّ المنافقين} الثاني: أن مستثنى من الضميرِ المجرورِ في «لهم» الثالث: أنه مبتدأٌ، وخبرُه الجملةُ من قوله: {فأولئك مَعَ المؤمنين} قيل: «ودَخَلَتِ الفاءُ في الخبرِ لشبهِ المبتدأ باسم الشرط قال أبو البقاء ومكي وغيرُهما:» مع المؤمنين «خبرُ» أولئك «والجملةُ خبر» إلا الذين «والتقدير: فأولئك مؤمنون مع المؤمنين، وهذا التقديرُ لا تقتضيه الصناعة، بل الذي تقتضيه الصناعة أن يُقَدَّر الخبرُ الذي يتعلق به هذا الظرف شيئاً يليق به، وهو» فأولئك مصاحبون أو كائنون أو مستقرون «ونحوه، فتقدِّرُه كوناً مطلقاً أو مايقاربه.

Yüce Allah'ın: {إِلاَّ الذين} “Ancak tevbe edenler müstesnadır” kavlinde üç vecih vardır: Birincisi: {إِنَّ المنافقين} kavlinden istisna olarak mansûb olmasıdır. İkincisi: «لهم» ifadesindeki mecrûr zamirden müstesna olmasıdır. Üçüncüsü: Mübteda olması, haberinin ise {فأولئك مَعَ المؤمنين} “İşte onlar müminlerle beraberdirler” kavlindeki cümle olmasıdır. Şöyle denilmiştir: «Mübteda şart ismine benzediği için habere fâ harfi girmiştir.» Ebu'l-Bekâ, Mekkî ve diğerleri şöyle demiştir: «'مع المؤمنين' ibaresi 'أولئك' mübtedasının haberidir; bu cümle ise 'إلا الذين' mübtedasının haberidir; takdiri de: 'İşte onlar müminlerle beraber olan müminlerdir' şeklindedir.» Bu takdir nahiv sanatının gerektirdiği bir şey değildir; bilakis sanatın gerektirdiği, bu zarfın taalluk edeceği haberin ona yakışır bir şey olarak takdir edilmesidir ki o da: 'İşte onlar [müminlerle] beraberdirler, birliktedirler veya yerleşiktirler' ve benzeri ifadelerdir; yani onu mutlak kevn veya ona yakın bir anlam olarak takdir edersin.

قوله: {وَسَوْفَ يُؤْتِ الله} رُسِمت» يؤت «دون» ياء «وهو مضارعٌ مرفوع فحقُّ يائه أن تثبت لفظاً وخطاً، إلا أنها حذفت لفظاً في الوصل لالتقاء الساكنين فجاءُ الرسم تابعاً للفظ، وله نظائر تقدم بعضها. والقراءُ يقفون عليه دون ياء أتِّباعاً للخط الكريم، إلا يعقوبَ فإنه يقف بالياء نظراً إلى الأصل، ورُوي ذلك أيضاً عن الكسائي وحمزة. وقال أبو عمرو:» ينبغي أن لا يُوقَفَ

Cenâb-ı Hakk'ın: {وَسَوْفَ يُؤْتِ الله} “Allah yakında verecektir” kavlinde «يؤت» lafzı «يâ»sız yazılmıştır; oysa o merfû bir muzari fiildir ve hakkı yâ harfinin hem lafzan hem de hat olarak sabit olmasıdır; ancak vasıl halinde iki sâkinin karşılaşması sebebiyle lafzan hazfedilince hat da lafza tâbi olarak gelmiştir; bunun daha önce bir kısmı geçen benzerleri vardır. Kurrâ, yüce hatta tâbi olarak yâ harfi olmaksızın vakfederler; ancak Ya'kûb aslı dikkate alarak yâ ile vakfeder; bu durum Kisâî ve Hamza'dan da rivayet edilmiştir. Ebû Amr şöyle demiştir: «Burada vakıf yapılmaması

عليها، لأنه إنْ وُقف عليها كما في الرسم دون ياء خالف النحويين، وإن وقف بالياء خالف رسم المصحف «ولا بأسَ بما قال، لأن الوقف ليس ضرورياً، فإن اضْطُرَّ إليه واقفٌ لقَطْعِ نَفَس ونحوه فنيبغي أن يُتابَع الرسمُ، لأنَّ الأطرافَ قد كَثُر حَذْفُها، ومِمَّا يشبه هذا الموضعَ قولهُ: {وَمَن تَقِ السيئات يَوْمَئِذٍ} [غافر: ٩] فإنه رسم» تَقِ «بقافٍ دون هاءِ سكت، وعند النحويين أنه إذا حُذِف من الفعل شيءٌ حتى لم يبق منه إلا حرفٌ واحد ووُقِف عليه وَجَبَ الإِتيانُ بهاء السكت في آخره جبراً له نحو:» قِهْ «و» لم يقه «و» عِه «و» لم يَعِه «، ولا يُعْتَدُّ بحرف المضارعة لزيادتِه على بنية الكلمة فإذا تقرر هذا فنقول: ينبغي ألاَّ يوقف عليه؛ لأنه إنْ وُقِف بغير هاءِ سكت خالف الصناعة النحوية، وإنْ وُقِفَ بهاء خالف رسمَ المصحفَ.

gerekir; çünkü resimdeki gibi yâ olmaksızın vakıf yapılırsa nahivcilere muhalefet edilmiş olur, yâ ile vakıf yapılırsa mushafın resmine muhalefet edilmiş olur.» Onun bu söylediğinde bir sakınca yoktur; zira vakıf zorunlu değildir. Şayet nefes kesilmesi ve benzeri bir sebeple duran kişi buna mecbur kalırsa mushafın resmine uymak gerekir; zira kelime sonlarının hazfedilmesi çokça vuku bulmuştur. Bu yere benzeyen durumlardan biri de Cenâb-ı Hakk'ın: {وَمَن تَقِ السيئات يَوْمَئِذٍ} [Gâfir: 9] “O gün Sen kimi kötülüklerden korursan” kavlidir; zira burada «تَقِ» lafzı sekte he'si olmaksızın kaf harfiyle yazılmıştır. Nahivcilere göre ise fiilden geriye sadece tek bir harf kalıncaya kadar bir şey hazfedilir ve üzerinde vakıf yapılırsa, kelimeyi telafi etmek için sonuna «قِهْ», «لم يقه», «عِه» ve «لم يَعِه» örneklerinde olduğu gibi sekte he'si getirilmesi vaciptir; muzaraat harfi ise kelimenin asıl bünyesine zait olduğu için hesaba katılmaz. Bu kural sabit olunca deriz ki: Burada vakıf yapılmaması gerekir; çünkü sekte he'si olmaksızın durulursa nahiv kaidesine muhalefet edilmiş olur, he ile durulursa mushafın resmine muhalefet edilmiş olur.

قوله تعالى: {مَّا يَفْعَلُ الله بِعَذَابِكُمْ} : في «ما» وجهان، أحدهما: أنها استفهامية فتكون في محل نصب ب «يفعل» وإنما قُدِّم لكونه له صدر الكلام. والباءُ على هذا سببيةٌ متعلقةٌ ب «يفعل» ، والاستفهام هنا معناه النفي، والمعنى: أنّ الله لا يفعل بعذابكم شيئاً؛ لأنه لا يجلب لنفسِه بعذابِكم نفعاً ولا يدفع عنها به ضراً، فأيُّ حاجة له في عذابكم؟ والثاني: أن «ما» نافية كأنه قيل: لا يعذبكم الله، وعلى هذا فالباء زائدة ولا تتعلق بشيء. وعندي أن هذين الوجهين في المعنى شيءٌ واحدٌ، فينبغي أن تكون سببية في الموضعين أو زائدة فيهما، لأن الاستفهام بمعنى النفي فلا فرق، والمصدر هنا مضاف لمفعوله وقوله: {إِن شَكَرْتُمْ} جوابه محذوف لدلالةِ ما قبله عليه أي: إنْ شكرتم وآمنتم فما يفعلُ بعذابكم؟

Yüce Allah'ın: {مَّا يَفْعَلُ الله بِعَذَابِكُمْ} “Allah sizin azabınızla ne yapsın?” kavlindeki «ما» lafzında iki vecih vardır: Birincisi: İstifhamiyye olmasıdır ki «يفعل» fiiliyle nasb mahallinde olur; kelâmın başında bulunma hakkına sahip olduğu için öne geçirilmiştir. Bâ harfi ise buna göre «يفعل» fiiline taalluk eden sebebiyye bâ'sıdır; buradaki istifhamın manası nefydir. Mana şudur: Allah size azap etmekle eline bir şey geçirmez; çünkü O, size azap etmekle kendi zâtına bir menfaat sağlamaz ve kendisinden bir zararı savmaz; öyleyse O'nun sizin azabınıza ne ihtiyacı olsun? İkincisi: «ما» edatının nâfiye olmasıdır; sanki: 'Allah size azap etmez' denilmiştir; buna göre bâ harfi zaittir ve hiçbir şeye taalluk etmez. Bana göre ise bu iki vecih mana bakımından tek bir şeydir; dolayısıyla bâ harfinin her iki vecihte de sebebiyye olması veya her ikisinde de zait olması gerekir; zira istifham nefiy manasındadır ve fark yoktur. Buradaki mastar mef'ûlüne muzaftır. {إِن شَكَرْتُمْ} “Eğer şükrederseniz” kavlinin cevabı ise kendisinden öncekilerin delaleti sebebiyle mahzûftur; yani: 'Eğer şükreder ve iman ederseniz O sizin azabınızı ne yapsın?' demektir.

قوله تعالى: {لاَّ يُحِبُّ الله الجهر بالسواء} : «بالسوء» متعلق بالجهر، وهو مصدر معرف ب «أل» استدل به الفارسي على جوازِ

Yüce Allah'ın: {لاَّ يُحِبُّ الله الجهر بالسواء} “Allah kötü sözün açıkça söylenmesini sevmez” kavlindeki «بالسوء» car-mecruru «الجهر» mastarına taalluk etmektedir. Bu, elif-lâm ile marife kılınmış bir mastardır ve Fârisî bununla,

إعمالِ المصدر المعرف بأل. قيل: ولا دليلَ فيه لأنَّ الظرف والجار يعمل فيهما روائح الأفعال. وفاعلُ هذا المصدرِ محذوفٌ أي: الجهر أحد، وقد تقدم أن الفاعل يَطَّرد حَذْفُه في صورٍ منها المصدر، ويجوز أن يكون الجهرُ مأخوذاً من فِعْل مبني للمفعول على خلاف في ذلك، فيكون الجار بعده في محل رفع لقيامه مقام الفاعل، لأنك لو قلت: لا يحب الله أن يُجهر بالسوء، كان «بالسوء» قائماً مقامَ الفاعل ولا تعلُّقَ له حينئذٍ به. و «من القول» حال من «السوء» .

elif-lâm ile marife kılınmış mastarın amel etmesinin caiz olduğuna delil getirmiştir. Şöyle denilmiştir: Bunda bir delil yoktur; çünkü zarf ve car-mecrurda fiil kokusu taşıyan şeyler dahi amel eder. Bu mastarın fâili ise mahzûftur; yani: 'bir kimsenin açıkça söylemesi' takdirindedir. Fâilin mastar dahil bazı durumlarda kurallı olarak hazfedildiği daha önce geçmişti. Bu husustaki ihtilafla birlikte, cehr kelimesinin meçhul bir fiilden alınmış olması da caizdir; bu takdirde kendisinden sonraki car-mecrur nâib-i fâil makamına kaim olduğu için ref mahallinde olur; çünkü sen: 'Allah kötülüğün açıkça söylenmesini sevmez' desen, «بالسوء» nâib-i fâil makamına kaim olur ve o vakit ona taalluk etmez. «من القول» ise «السوء» lafzından hâldir.

قوله: {إِلاَّ مَن ظُلِمَ} في هذا الاستثناء قولان، أحدهما: أنه متصل والثاني: أنه منقطع، وإذا قيل بأنه متصل فقيل: هو مستثنى من «أحد» المقدرِ الذي هو فاعلٌ للمصدر، فيجوز أن تكون «مَن» في محلِّ نصبٍ على أصل الاسثناء أو رفعٍ على البدل من «أحد» وهو المختار، ولو صُرِّح به لقيل: لا يحبُّ الله أن يَجْهَر أحدٌ بالسوء إلا المظلومُ، أو المظلومَ رفعاً ونصباً، ذكر ذلك مكي وأبو البقاء وغيرُهما. قال الشيخ: «وهذا مذهب الفراء، أجاز في» ما قام إلا زيدٌ «أن يكون» زيد «بدلاً من» أحد «وأمَّا على مذهب الجمهور فإنه يكون من المستثنى الذي فُرِّغ له العامل فيكون مرفوعاً على الفاعلية بالمصدر، وحَسَّنَ ذلك كونُ الجهر في حَيِّز النفي، كأنه قيل: لا يَجْهَرُ بالسوء من القول إلا المظلومُ» انتهى. والفرقُ ظاهر بين مذهب الفراء وبين هذه الآية، فإن النحويين إنما لم يَرَوا بمذهب الفراء قالوا: لأن المحذوف صار نَسْياً منسياً، وأما فاعل المصدر هنا فإنه كالمنطوقِ به ليس منسياً فلا يلزمُ من تجويزهم الاستثناء من هذا الفاعلِ المقدر أن يكونوا تابعين لمذهب الفراء لِما ظهر من الفرق. وقيل: هو مستثنى مفرغ، فتكون «

Cenâb-ı Hakk'ın: {إِلاَّ مَن ظُلِمَ} “Ancak zulme uğrayan müstesnadır” kavlindeki bu istisnada iki görüş vardır: Birincisi: Muttasıl olmasıdır. İkincisi: Munkatı olmasıdır. Muttasıl olduğu söylendiğinde şöyle denilmiştir: Mastarın fâili olan takdirî «أحد» lafzından müstesnadır; bu takdirde «مَن» kelimesinin istisnanın aslı üzere nasb mahallinde olması yahut -ki tercih edilen budur- «أحد» lafzından bedel olarak ref mahallinde olması caizdir. Eğer açıkça söylenseydi: Ref ve nasb ile 'لا يحبُّ الله أن يَجْهَر أحدٌ بالسوء إلا المظلومُ / المظلومَ' (Allah mazlum dışında hiç kimsenin kötülüğü açıkça söylemesini sevmez) denilirdi; Mekkî, Ebu'l-Bekâ ve diğerleri bunu zikretmiştir. Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Bu Ferrâ'nın mezhebidir; o, 'ما قام إلا زيدٌ' ifadesinde 'زيد' kelimesinin 'أحد' lafzından bedel olmasını caiz görmüştür. Cumhurun mezhebine göre ise amilin kendisi için boşaltıldığı müstesnadan (müferrağ istisnadan) olur; böylece mastarın fâili olarak merfû kılınır. Cehin nefyin kapsamında bulunması da bunu güzelleştirmiştir; sanki: 'Kötü sözü ancak zulme uğrayan açıkça söyler' denilmiştir.» [Ebû Hayyân'ın sözü] bitti. Ferrâ'nın mezhebi ile bu ayet arasındaki fark açıktır; zira nahivciler Ferrâ'nın mezhebini mahzûf olan kelimenin büsbütün unutulup gitmiş olmasından ötürü kabul etmemişlerdir; buradaki mastarın fâili ise lafzen telaffuz edilmiş gibidir, unutulmuş değildir. Dolayısıyla onların bu takdirî fâilden istisnayı caiz görmelerinden, ortaya çıkan bu fark sebebiyle Ferrâ'nın mezhebine tâbi oldukları neticesi çıkmaz. Şöyle de denilmiştir: O müferrağ bir istisnadır; dolayısıyla «

مَنْ» في محل رفع بالفاعلية كما تقدَّم تقريرُه في كلام الشيخ، والتفريغُ لا يكون إلا في / نفي أو شهبه، ولكنْ لَمَّا وقع الجهر متعلقاً للحبِّ الواقعِ في حَيِّز النفي ساغ ذلك. وقيل: هو مستثنى من الجَهْر على حَذْفِ مضافٍ تقديرُه: إلا جَهْرَ مَنْ ظُلِم، فهذه ثلاثة أوجه على تقديرِ كونه متصلاً، تحصَّل منها في محل «مَنْ» أربعةُ أوجه: الرفع من وجهين وهما البدل من «أحد» المقدر، أو الفاعلية على كونه مفرغاً، والنصبُ على أصلِ الاستثناء من «أحد» المقدَّر أو من الجهر على حَذْفِ مضاف.

مَنْ» lafzı Şeyh'in sözünde açıklandığı üzere fâil olarak ref mahallindedir. Tefriğ ise ancak nefiyde veya nefiy benzerinde olur; ne var ki cehr nefiy sahasında bulunan sevgi fiiline taalluk edince bu caiz olmuştur. Bir diğer görüşe göre o, muzafın hazfiyle «الجهر» lafzından müstesnadır; takdiri: 'Zulme uğrayanın açıkça söylemesi müstesna' şeklindedir. İşte muttasıl olduğu takdire göre üç vecih bunlardır; bunlardan «مَنْ» kelimesinin mahalli hakkında dört vecih hasıl olur: İki vecihten ref; ki bunlar takdirî «أحد» kelimesinden bedel olması veya müferrağ oluşu üzere fâil olmasıdır. İki vecihten nasb; ki bunlar takdirî «أحد» kelimesinden asıl istisna üzere mansûb olması veya muzafın hazfiyle cehr kelimesinden istisna olmasıdır.

والثاني: أنه استثناءٌ منقطعٌ، تقديرُه: لكنْ مَنْ ظُلِم له أن ينتصف من ظالمه بما يوازي ظلامتَه فتكون «مَنْ» في محل نصب فقط على الاستثناء المنقطع.

İkincisi: Munkatı bir istisna olmasıdır; takdiri: 'Lakin zulme uğrayan kimse, kendisine yapılan zulme denk olacak ölçüde zâliminden hakkını alabilir' şeklindedir; bu takdirde «مَنْ» munkatı istisna üzere sadece nasb mahallinde olur.

والجمهورُ على «إلاَّ مَنْ ظُلِمَ» مبنياً للمفعول، وقرأ جماعة كثيرة منهم ابن عباس وابن عمر وابن جبير والحسن: «ظَلَم» مبنياً للفاعل، وهو استثناء منقطع، فهو في محل نصب على أصل الاستثناء المنقطع، واختلفت عبارات العلماء في تقدير هذا الاستثناء، وحاصل ذلك يرجع إلى أحد تقديرات ثلاثة: إمَّا أن يكون راجعاً إلى الجملة الأولى كأنه قيل: لا يحب اللَّهُ الجهرَ بالسوء، لكنَّ الظالمَ يحبه فهو يفعله، وإما أَنْ يكونَ راجعاً إلى فاعل الجهر أي: لا يحبُّ اللَّهُ أن يَجْهَر أحدٌ بالسوء، لكن الظالم يَجْهر به، وإمَّا أن يكون راجعاً إلى متعلق الجهر وهو «مَنْ يُجاهَرُ ويُواجَه بالسوء» أي: لا يحب الله أن يُجْهَر بالسوء لأحد لكن الظالم يُجْهَرُ له به، أي: يُذكر ما فيه من المساوئ في وجهه، لعله أن يَرْتدع. وكونُ هذا المستثنى في هذه القراءة منصوبَ المحل على الانقطاع هو الصحيح، وأجاز ابن عطية والزمخشري أن

Cumhur, meçhul fiil olarak «إلاَّ مَنْ ظُلِمَ» şeklinde okumuştur. İbn Abbâs, İbn Ömer, İbn Cübeyr ve Hasan'ın da aralarında bulunduğu kalabalık bir cemaat ise mâlûm fiil olarak «ظَلَم» şeklinde okumuştur; bu munkatı bir istisnadır ve munkatı istisnanın aslı üzere nasb mahallindedir. Âlimlerin bu istisnanın takdiri hakkındaki ifadeleri farklılık göstermiştir; bunun neticesi şu üç takdirden birine dayanır: Ya birinci cümleye racidir; sanki şöyle denilmiştir: 'Allah kötülüğün açıkça söylenmesini sevmez; lakin zâlim bunu sever ve yapar.' Ya cehrin fâiline racidir; yani: 'Allah hiç kimsenin kötülüğü açıkça söylemesini sevmez; lakin zâlim bunu açıkça söyler.' Ya da cehrin müteallakı olan 'kötülükle yüzleşilen ve kötülük kendisine açıkça söylenen kimseye' racidir; yani: 'Allah hiç kimseye kötülüğün açıkça söylenmesini sevmez; lakin zâlime karşı bu açıkça söylenir; belki vazgeçer diye onun kötülükleri yüzüne karşı zikredilir.' Bu kıraatte müstesnanın munkatılık üzere mahallen mansûb olması sahih olan görüştür; İbn Atıyye ve Zemahşerî ise bunun...

يكونَ في محلِّ رفع على البدلية، ولكن اختلف مدركُهما فقال ابن عطية: «وإعراب» مَنْ «يحتمل في بعض هذه التأويلات النصبَ، ويحتمل الرفع على البدل من» أحد «المقدر» يعني احداً المقدرَ في المصدر كما تقدَّم تحقيقُه. وقال الزمخشري: و «يجوز أن يكون» مَنْ «مرفوعاً كأنه قيل: لا يحبُّ اللَّهُ الجهرَ بالسوء إلا الظالمُ، على لغةِ مَنْ يقول:» ما جاءني زيدٌ إلا عمروٌ «بمعنى: ما جاءني إلا عمرو، ومنه {لاَّ يَعْلَمُ مَن فِي السماوات والأرض الغيب إِلاَّ الله} [النمل: ٦٥] . ورد الشيخ عليهما فقال:» وما ذكره - يعني ابن عطية - من جواز الرفع على البدل لا يَصِحُّ، وذلك أن المنقطع قسمان: قسمٌ يتوجه إليه العامل نحو: «ما فيها أحدٌ إلاِ حمار» فهذا فيه لغتان: لغة الحجاز وجوب النصب، ولغةُ تميم جوازُ البدل، وإن لم يتوجه عليه العامل وجب نصبُه عند الجميع نحو: «المالُ ما زاد إلا النقصَ» أي: لكن حصل له النقص، ولا يجوز فيه البدل، لأنك لو وجهت إليه العامل لم يصح «قال:» والآية من هذا القسمِ، لأنك لو قلت: «لا يحبُّ اللَّهُ أَنْ يَجْهَرَ بالسوءِ إلا الظالمُ» فتسلِّطُ «يجهر» على «الظالم» لم يصح وقال: «وهذا الذي جَوَّزه - يعني الزمخشري- لا يجوز لأنه لا يمكن أن يكون الفاعلُ لغواً ولا يمكن أن يكونَ الظالمُ بدلاً من» الله «ولا» عمرو «بدلاً من» زيد «لأنَّ البدلَ في هذا الباِبِ يَرْجِع إلى بدل بعض من كل حقيقة نحو:» ما قام القومُ إلا زيدٌ «أو مجازاً نحو:» ما فيها أحدٌ إلا حمارٌ، والآيةٌ لا يجوز فهيا البدلُ حقيقةً ولا مجازاً، وكذا المثالُ المذكور، لأن الله تعالى عَلَمٌ وكذا زيدٌ فلا عمومَ فيهما ليُتَوَهَّمَ دخولُ شيءٍ فيهما فيُسْتثنى، وأمَّا ما يجوزُ فيه البدلُ من الاسثناء المنقطع فلأنَّ ما قبله عامٌّ يُتَوَهَّم دخولُه فيه فيُبْدل ما قبله مجازاً، وأمَّا قولُه على

bedel olmak üzere ref mahallinde olmasını caiz görmüşlerdir; ancak gerekçeleri farklı olmuştur. İbn Atıyye şöyle demiştir: «'مَنْ' kelimesinin irabı bu tevillere göre nasbı da, takdir edilen 'أحد' kelimesinden bedel olmak üzere refi de muhtemeldir.» Yani daha önce tahkik edildiği üzere mastarın içinde takdir edilen bir «أحد» kelimesidir. Zemahşerî ise şöyle demiştir: «'ما جاءني زيدٌ إلا عمروٌ' (Bana Zeyd değil ancak Amr geldi) -yani 'Bana ancak Amr geldi' anlamında- diyen kimsenin lügatine göre, sanki 'لا يحبُّ اللَّهُ الجهرَ بالسوء إلا الظالمُ' (Allah kötülüğün açıkça söylenmesini sevmez, ancak zâlim bunu sever/yapar) denilmiş gibi 'مَنْ' kelimesinin merfû olması caizdir. {لاَّ يَعْلَمُ مَن فِي السماوات والأرض الغيب إِلاَّ الله} [Neml: 65] “Göklerde ve yerde olanlar gaybı bilmezler, ancak Allah bilir” âyeti de bu kabildendir.» Şeyh [Ebû Hayyân] her ikisine de itiraz ederek şöyle demiştir: «Onun -yani İbn Atıyye'nin- bedel üzere refi caiz görmesi sahih değildir. Çünkü munkatı istisna iki kısımdır: Bir kısmı 'ما فيها أحدٌ إلاِ حمار' (Orada bir eşekten başka kimse yoktur) örneğinde olduğu gibi âmilin kendisine yönelebildiği kısımdır. Bunda iki lügat vardır: Hicaz lügatinde nasb vaciptir, Temîm lügatinde ise bedel caizdir. Âmil kendisine yönelmiyorsa 'المالُ ما زاد إلا النقصَ' (Mal, ancak eksilmek şartıyla artmadı) yani 'lakin onda eksilme meydana geldi' örneğinde olduğu gibi herkesin ittifakıyla nasbı vaciptir; bunda bedel caiz olmaz, zira âmili ona yöneltsen sahih olmaz.» [Ebû Hayyân] devamla şöyle demiştir: «Âyet de bu kısımdandır; çünkü sen 'لا يحبُّ اللَّهُ أَنْ يَجْهَرَ بالسوءِ إلا الظالمُ' dersen ve 'يجهر' fiilini 'الظالم' üzerine musallat kılarsan [anlam] sahih olmaz.» Yine şöyle demiştir: «Zemahşerî'nin caiz gördüğü bu görüş caiz değildir; çünkü fâilin lağvedilmesi mümkün olmadığı gibi 'الظالم' kelimesinin 'الله' lafzından, 'عمرو' kelimesinin de 'زيد' lafzından bedel olması mümkün değildir. Zira bu bâbdaki bedel, 'ما قام القومُ إلا زيدٌ' (Zeyd dışında kavim ayağa kalkmadı) örneğinde olduğu gibi hakikatte veya 'ما فيها أحدٌ إلا حمارٌ' örneğinde olduğu gibi mecazda 'bütünün parçası olan bedel' (bedel-i ba'z mine'l-küll) esasına dayanır. Âyette ise ne hakiki ne de mecazi olarak bedel caiz değildir. Zikredilen misal de böyledir; zira Allah Teâlâ özel isimdir (alemdir), Zeyd de böyledir. Dolayısıyla içlerine bir şeyin girmesi ve oradan istisna edilmesi vehmedilecek bir umûmîlik bunlarda yoktur. Munkatı istisnadan bedelin caiz olduğu yerlere gelince; oradaki kendisinden önceki lafız geneldir, onun içine girmesi vehmedilir ve bu yüzden mecazen öncesinden bedel yapılır. Onun '...diyen kimsenin lügatine göre' sözüne gelince,

لغةِ مَنْ يقول: «ما جاءني زيد إلا عمروٌ» فلا نعلمُ هذه لغةً إلا في كتاب سيبويه بعد أَنْ أنشد أبياتاً في الاستثناء المنقطع آخرُها.

«ما جاءني زيد إلا عمروٌ» (Bana Zeyd gelmedi, ancak Amr geldi) sözünün bir lügat olduğunu, Sîbeveyh'in kitabında munkatı istisnaya dair sonuncusu [aşağıdaki beyit] olan bazı beyitleri irat etmesinden sonraki ifadesi dışında bilmiyoruz:

١٦٧ - ٢- عَشِيَّةَ ما تُغْني الرماحُ مكانَها ... ولا النبلُ إلا المشرفيُّ المُصَمَّمُ

167 - 2- Akşam vakti mızraklar yerini tutmaz oldu... Keskin Meşrefî kılıcından başka ne de oklar fayda verdi.

ما نصُّه: «وهذا يقوِّي:» ما أتاني زيدٌ إلاَّ عمروٌ، وما أعانَه إخوانُكم إلا إخوانُه «لأنها معارفُ ليست الأسماء الآخرة بها ولا بعضَها» ولم يصرِّح ولا لَوَّح أن «ما أتاني زيدٌ إلا عمرو» من كلام العرب، قال مَنْ شَرَح كلام سيبويه: «فهذا يُقَوِّي» ما أتاني زيدٌ إلا عمرو «أي: ينبغي أن يَثْبُتَ هذا من كلام العرب لأن النبلَ معرفةٌ ليس بالمشرفي، كما أن زيداً ليس بعمرو، كما ان إخوة زيد ليسوا إخوتك. قال الشيخ:» وليس ما أتاني زيدٌ إلا عمرو «نظيرَ البيت؛ لأنّه قد يُتَخَيَّل عمومٌ في البيت إذ المعنى: لا يُغْني السلاح، وأمَّا» زيد «فلا يُتَوهم فيه عموم على أنه لو ورد من كلامهم:» ما أتاني زيدٌ إلا عمرو «لأمكن أن يَصِح على» ما أتاني زيد ولا غيره إلا عمروٌ «فحُذِف المعطوفُ لدلالة الاستثناء عليه، أمَّا أن يكونَ على إلغاء الفاعل أو على كون» عمرو «بدلاً من» زيد «فإنه لا يجوز، وأمَّا الآية فليست مِمَّا ذَكَر، لأنه يحتمل أن تكونَ» مَنْ «مفعولاً بها، و» الغَيبَ «بدلٌ منها بدلُ اشتمال، والتقديرُ: لايعلم غيبَ مَنْ في السماواتِ والأرضِ إلا اللَّهُ أي: سِرَّهم وعلانيتهم لاَ يَعْلَمها إلا الله، ولو سُلِّم أنَّ» مَنْ «مرفوعةٌ المحل فيتخيل فيها عمومٌ فيُبدل منها» الله «مجازاً كأنه قيل: لا يَعْلَمُ الموجودون الغيبَ إلا اللَّهُ، أو يكونُ على سبيلِ المجازِ في الظرفية بالنسبة إلى الله تعالى، إذ جاء ذلك عنه في القرآنِ والسنة

Sîbeveyh'in metni şöyledir: «Bu durum, 'ما أتاني زيدٌ إلاَّ عمروٌ' (Bana Zeyd gelmedi ancak Amr geldi) ve 'ما أعانَه إخوانُكم إلا إخوانُه' (Ona sizin kardeşleriniz yardım etmedi ancak kendi kardeşleri yardım etti) sözlerini kuvvetlendirir; çünkü bunlar ma'rifedir, sonraki isimler de onlar değildir ve onların bir parçası da değildir.» Sîbeveyh 'ما أتاني زيدٌ إلا عمرو' ifadesinin bizzat Arap kelâmından olduğunu açıkça söylememiş ve buna ima da etmemiştir. Sîbeveyh'in sözünü şerh eden kimse şöyle demiştir: «'Bu durum ما أتاني زيدٌ إلا عمرو sözünü kuvvetlendirir' ifadesi; bunun Arap kelâmından sabit olması gerektiğini ifade eder; zira ok cinsi ma'rife olup Meşrefî kılıcı değildir; tıpkı Zeyd'in Amr olmadığı ve Zeyd'in kardeşlerinin senin kardeşlerin olmadığı gibi.» Şeyh [Ebû Hayyân] demiştir ki: «'ما أتاني زيدٌ إلا عمرو' ifadesi beytin benzeri değildir; çünkü beyitte bir umûmîlik tahayyül edilebilir; zira mana: 'Silah fayda vermez' demektir. 'Zeyd' kelimesinde ise umûmîlik asla vehmedilemez. Kaldı ki onların kelâmında 'ما أتاني زيدٌ إلا عمرو' şeklinde bir kullanım vaki olmuşsa, bu 'ما أتاني زيد ولا غيره إلا عمروٌ' (Bana ne Zeyd ne de başkası geldi, ancak Amr geldi) takdiriyle sahih olabilir; istisnanın delaleti sebebiyle ma'tûf hazfedilmiştir. Fâilin lağvedilmesi veya 'عمرو' kelimesinin 'زيد' kelimesinden bedel olması esasına dayanmasına gelince, bu caiz değildir. Âyete gelince; o [Zemahşerî'nin] zikrettiği kabilden değildir. Çünkü 'مَنْ' kelimesinin mef'ûlün bih olması, 'الغَيبَ' kelimesinin de ondan bedel-i iştimal olması muhtemeldir. Takdiri ise şöyledir: 'لا يعلم غيبَ مَنْ في السماواتِ والأرضِ إلا اللَّهُ' yani göklerde ve yerde bulunanların gaybını -gizlisini ve açığını- ancak Allah bilir. 'مَنْ' kelimesinin ref mahallinde olduğu kabul edilse bile, onda bir umûmîlik tahayyül edilir ve sanki 'لا يَعْلَمُ الموجودون الغيبَ إلا اللَّهُ' (Mevcut olanlar gaybı bilmez, ancak Allah bilir) denilmiş gibi mecazen 'الله' lafzı ondan bedel yapılır. Yahut Allah Teâlâ hakkında zarfiyette mecaz yoluyla olur; nitekim bu husus Kur'ân'da ve Sünnet'te

نحو: {وَهُوَ الله فِي السماوات وَفِي الأرض} [الأنعام: ٣] {وَهُوَ الذي فِي السمآء إله وَفِي الأرض إله} [الزخرف: ٨٤] ، قال:» أين الله «قالت:» في السماء «ومِنْ كلامِ العرب:» لاوذو في السماءِ بيتُه «يعنون اللَّهَ، وإذا احتملت الآيةُ هذه الوجوه لم يتعين حملُها على ما ذكره» انتهى ما رَدَّ به عليهما.

{وَهُوَ الله فِي السماوات وَفِي الأرض} [En'âm: 3] “Göklerde de yerde de Allah O'dur” ve {وَهُوَ الذي فِي السمآء إله وَفِي الأرض إله} [Zuhruf: 84] “Gökte de ilâh olan, yerde de ilâh olan O'dur” âyetlerinde vârid olmuştur. [Nitekim Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem cariyeye]: «Allah nerede?» buyurmuş, o da: «Göktedir» demiştir. Arapların kelâmında da Allah'ı kastederek: «Yemin olsun o zâta ki evi göktedir» denilmiştir. Âyet bu vecihleri muhtemel olduğuna göre, onun [Zemahşerî'nin] zikrettiği şekle hamledilmesi gerekmez.» Ebû Hayyân'ın her ikisine verdiği reddiye burada sona erdi.

أمَّا ردُّه على ابن عطية فواضحٌ، وأمَّا ردُّه على الزمخشري / ففي بعضه نظر، أما قوله «لا نعلمها لغةً إلى في كتاب سيبويه» فكفى به دليلا على صحة استعمالِ مثله، ولذلك شرح الشراح لكتاب سيبويه هذا الكلامَ بأنه قياسُ كلام العرب لِما أَنْشد من الأبيات. وأمَّا تأويلُه «ما أتاني زيدٌ إلا عمروٌ» ب «ما أتاني زيد ولا غيرُه» فلا يتعيَّن ما قاله، وتصحيحُ الاستثناء فيه أنَّ قولَ القائل «ما أتاني زيد» قد يُوهم أن عمراً أيضاً لم يَجِئه فنفى هذا الوهمَ، وهذا القَدْر كافٍ في الاستثناء المنقطع، ولو كان تأويل «ما أتاني زيد إلا عمروٌ» على ما قال لم يكن استثناءً منقطعاً بل متصلاً، وقد اتفق النحويون على ان ذلك من المنقطع، وأمّا تأويلُ الآية بما ذكره فالتجوُّزُ في ذلك أمرٌ خطرٌ، فلا ينبغي أن يُقْدَمَ على مِثْله.

Ebû Hayyân'ın İbn Atıyye'ye reddiyesi açıktır; Zemahşerî'ye reddiyesinde ise kısmen incelenmesi gereken noktalar vardır. Onun «Bunun bir lügat olduğunu ancak Sîbeveyh'in kitabında biliyoruz» sözüne gelince, bu kadarı bile benzeri bir kullanımın sıhhatine delil olarak yeterlidir. Bu sebeple Sîbeveyh'in kitabının şârihleri, irat ettiği beyitlerden dolayı bu sözü Arap kelâmının bir kıyası olarak şerh etmişlerdir. 'ما أتاني زيدٌ إلا عمروٌ' ifadesini 'ما أتاني زيد ولا غيرُه' şeklinde tevil etmesine gelince; onun söylediği takdir zorunlu değildir. Buradaki istisnanın sahih oluşu şöyledir: Sözü söyleyenin 'ما أتاني زيد' (Bana Zeyd gelmedi) demesi, Amr'ın da gelmediği vehmini doğurabilir; işte bu vehmi nefyetmiştir. Bu kadarı da munkatı istisna için kâfidir. Şayet 'ما أتاني زيد إلا عمروٌ' ifadesinin tevili onun dediği gibi olsaydı, munkatı bir istisna değil muttasıl bir istisna olurdu; halbuki nahivciler bunun munkatı olduğunda ittifak etmişlerdir. Âyeti zikrettiği şekilde tevil etmesine gelince; bu konuda mecaza başvurmak tehlikeli bir iştir, dolayısıyla böylesi bir şeye cüret edilmemelidir.

قوله تعالى: {أَوْ تُخْفُوهْ} : الظاهرُ أنَّ الضميرَ المنصوبَ في «تُخْفوه» عائد على «خيراً» والمرادُ به أعمالُ البر كلها. وأجاز بعضُهم أن يعودَ على «السوء» أي: أو تُخْفوا السوء، وهو بعيدٌ.

Cenâb-ı Hakk'ın: {أَوْ تُخْفُوهْ} “veya onu gizlerseniz” kavli: Zâhir olan, «تُخْفوه» fiilindeki mansûb zamirin «خيراً» kelimesine râci olmasıdır; bununla bütün iyilik amelleri kastedilmektedir. Bazıları ise zamirin «السوء» kelimesine râci olmasını, yani 'veya kötülüğü gizlerseniz' anlamında olmasını caiz görmüşlerdir; ancak bu uzak bir ihtimaldir.

قوله تعالى: {بَيْنَ ذلك} : أُشير ب «ذلك» وهو للمفرد، والمراد به البينية أي: بين الكفر والإِيمان، وقد تقدَّم نظيرُه في البقرة و «بين يجوز أن

Cenâb-ı Hakk'ın: {بَيْنَ ذلك} “bunun arasında” kavli: Tekil için olan «ذلك» ile küfür ile iman arasındaki ara duruma işaret edilmiştir. Bunun benzeri Bakara sûresinde geçmişti. «بين» kelimesinin,

يكونَ منصوباً ب» يتخذ «وأن يكونَ منصوباً بمحذوف إذ هو حال من» سبيلاً «.

«يتخذ» fiiliyle mansûb olması da, «سبيلاً» kelimesinden hâl olduğu için mahzûf bir kelime ile mansûb olması da caizdir.

قوله تعالى: {حَقّاً} : فيه أوجهٌ، أحدُهما: أنه مصدرٌ مؤكدٌ لمضمون الجملة قبله فيجب إضمارُ عامِله وتأخيره عن الجملة المؤكِّد لها، والتقدير: أَحُقُّ ذلك حقاً، وهكذا كلُّ مصدر مؤكد لغيره أو لنفسه والثاني: أنه حالٌ من قوله: {هُمُ الكافرون} قال أبو البقاء: أي: «كافرون غير شك» وهذا يشبه أن يكونَ تفسيراً للمصدر المؤكد. وقد طَعَن الواحدي على هذا التوجيه فقال: «الكفرُ لا يكون حقا» بوجه من الوجوه «. والجوابُ: أنَّ الحق هنا ليس يُراد به ما يقابل الباطل، بل المرادُ به أنه ثابتٌ لا محالةَ وأنَّ كفرهم مقطوع به. الثالث: أنه نعت لمصدر محذوف أي: الكافرون كفراً حقاً، وهو أيضاً مصدر مؤكد، ولكن الفرق بينه وبين الوجه الأول أنَّ هذا عاملُه مذكورٌ، وهو اسمُ الفاعل وذاك عاملُه محذوفٌ كما تقدم.

Cenâb-ı Hakk'ın: {حَقّاً} “gerçekten” kavli: Bunda birkaç vecih vardır. Birincisi: Kendisinden önceki cümlenin mazmununu pekiştiren bir mastar (mef'ûl-i mutlak-ı müekkid) olmasıdır; bu durumda âmilinin gizlenmesi ve pekiştirdiği cümlenin ardına tehir edilmesi vaciptir. Takdiri: 'أَحُقُّ ذلك حقاً' (Bunu kesin bir gerçek olarak sabit kılıyorum) şeklindedir; başkasını veya kendisini pekiştiren her mastar böyledir. İkincisi: {هُمُ الكافرون} “onlar kâfirlerin ta kendileridir” kavlinden hâl olmasıdır. Ebü'l-Bekâ: «Yani 'şüphesiz kâfirlerdir' demektir» demiştir ki bu, tekit mastarının tefsiri gibi görünmektedir. Vâhidî bu açıklamaya itiraz ederek: «Küfür hiçbir vecihle hak/gerçek olamaz» demiştir. Cevap şudur: Burada 'hak' ile bâtılın zıddı kastedilmemektedir; bilakis onun muhakkak sabit olduğu ve onların kâfirliklerinin kesin olduğu kastedilmektedir. Üçüncüsü: Mahzûf bir mastarın sıfatı olmasıdır; yani 'الكافرون كفراً حقاً' (gerçek bir küfürle kâfir olanlar) demektir. Bu da tekit mastarıdır; ancak bununla birinci vecih arasındaki fark, buradaki âmilin -ki o ism-i fâildir- zikredilmiş olması, diğerinde ise âmilin daha önce geçtiği üzere mahzûf olmasıdır.

قوله تعالى: {بَيْنَ أَحَدٍ} : قد تقدَّم الكلامُ على دخول «بين» على {أَحَدٍ} [الآية: ١٣٦] في البقرة فَأَغنى عن إعادته. وقرأ الجمهور: «سوف نُؤتيهم» بنونِ العظمة على الالتفاف ولموافقة قوله: «وأَعْتدنا» وقرأ حفص عن عاصم بالياء، أعاد الضمير على اسم الله تعالى في قوله: {والذين آمَنُواْ بالله} وقولُ بعضهم: قراءة النون أولَى لأنها أفخم، ولمقابلة «وأعتدنا» ليس بجيد لتواتر القراءتين.

Cenâb-ı Hakk'ın: {بَيْنَ أَحَدٍ} kavli: «بين» kelimesinin Bakara [136. âyetinde] {أَحَدٍ} kelimesi üzerine dahil olmasına dair açıklama geçmişti; bu sebeple tekrar edilmesine gerek kalmamıştır. Cumhur, iltifât yoluyla ve «وأَعْتدنا» (hazırladık) kavline mutabakat sağlamak amacıyla azamet nûnu ile «سوف نُؤتيهم» (onlara vereceğiz) şeklinde okumuştur. Âsım'dan Hafs rivayetinde ise yâ ile okunmuştur; zamiri {والذين آمَنُواْ بالله} “Allah'a iman edenler” kavlindeki Allah Teâlâ'nın ismine döndürmüştür. Bazılarının 'Nûn ile okunan kıraat daha feyizli/azametli olduğu ve «وأعتدنا» ifadesine mukabil geldiği için daha evlâdır' demeleri, iki kıraatin de mütevâtir olması sebebiyle isabetli değildir.

قوله تعالى: {فَقَدْ سَأَلُواْ} : في هذه الفاءِ قولان، أحدهما: أنها عاطفةٌ على جملة محذوفة، قال ابن عطية: «تقديره: فلا تبال يا محمد بسؤالِهم وتشطيطهِم فإنها عادتُهم، فقد سألوا موسى أكبرَ من ذلك.

Cenâb-ı Hakk'ın: {فَقَدْ سَأَلُواْ} “muhakkak ki onlar istemişlerdi” kavli: Bu fâ (فـ) harfi hakkında iki görüş vardır. Birincisi: Mahzûf bir cümleye atıf harfi olmasıdır. İbn Atıyye şöyle demiştir: «Takdiri: 'Ey Muhammed! Onların bu taleplerine ve haddi aşmalarına aldırış etme; zira bu onların âdetidir, nitekim vaktiyle Mûsâ'dan bundan daha büyüğünü istemişlerdi' şeklindedir.»

والثاني: أنها جوابُ شرطٍ مقدر، قال الزمخشري أي: إنْ استكبرت ما سألوه منك فقد سألوا» و «أكبَرَ» صفةٌ لمحذوف أي: سؤالاً أكبر من ذلك. والجمهور: «أكبرَ» بالباء الموحدة، وقراءة الحسن «أكثر» بالثاء المثلثة. وقوله: {فقالوا أَرِنَا} هذه الجملةُ مفسرةٌ لكبر السؤال وعظمته. و {جَهْرَةً} [البقرة: ٥٥] تقدَّم الكلام عليها، إلا أنه هنا يجوز أن تكون «جهرةً» من صفةِ القول أو السؤالِ أو مِنْ صفة السائلين أي: فقالوا مجاهرين أو: سألوا مجاهرين، فتكون في محلِّ نصبٍ على الحال أو على المصدر. وقرأ الجمهور «الصاعقةُ» وقرأ النخعي: «الصَّعْقةُ» وقد تقدم تحقيق ذلك في البقرة «وبظلمِهم» الباءُ فيه سببيةٌ، وتتعلق بالأخذ.

İkincisi: Takdirî bir şartın cevabı olmasıdır. Zemahşerî şöyle demiştir: «Yani 'Senden istedikleri şeyi büyük/aşırı bulduysan, [bil ki] muhakkak daha büyüğünü istemişlerdi' demektir.» «أكبَرَ» kelimesi mahzûf bir ismin sıfatıdır; yani 'bundan daha büyük bir talep' demektir. Cumhur tek noktalı bâ ile «أكبرَ» şeklinde okumuştur; Hasan'ın kıraati ise üç noktalı sâ ile «أكثر» şeklindedir. {فقالوا أَرِنَا} “ve: 'Bize göster' demişlerdi” kavlindeki bu cümle, talebin büyüklüğünü ve ağırlığını tefsir etmektedir. {جَهْرَةً} [Bakara: 55] “açıktan” kelimesine dair açıklama geçmişti; ancak burada «جهرةً» kelimesinin sözün, talebin veya talep edenlerin sıfatı olması caizdir; yani 'açıkça söyleyerek dediler' veya 'açıkça talep ettiler' anlamındadır. Dolayısıyla hâl veya mastar (mef'ûl-i mutlak) olarak nasb mahallindedir. Cumhur «الصاعقةُ» şeklinde okumuş, Nehaî ise «الصَّعْقةُ» şeklinde okumuştur; bunun tahkiki Bakara sûresinde geçmişti. «وبظلمِهم» kavlindeki bâ harfi sebebiyet içindir ve yakalama (ahz) fiiline taalluk etmektedir.

قوله تعالى: {فَوْقَهُمُ} : فيه وجهان، الظاهرُ منهما أنه متعلق ب «رَفَعْنا» وأجاز أبو البقاء وجهاً ثانياً وهو أن يكونَ متعلقاً بمحذوفٍ لأنه حالٌ من الطور. و «بميثاقهم» متعلقٌ أيضاً بالرفع، والباءُ للسببية، قالوا: وفي الكلامِ حذفُ مضافٍ تقديرُه: بنقض ميثاقهم وقال الزمخشري: «بميثاقِهم» بسبب ميثاقهم ليخافوا فلا ينقضوه «وظاهر هذه العبارة أنه لايُحتاج

Cenâb-ı Hakk'ın: {فَوْقَهُمُ} “üzerlerine” kavli: Bunda iki vecih vardır. Zâhir olanı, «رَفَعْنا» (kaldırdık) fiiline müteallık olmasıdır. Ebü'l-Bekâ ikinci bir vecih olarak Tûr'dan hâl olduğu için mahzûf bir kelimeye müteallık olmasını caiz görmüştür. «بميثاقهم» kavli de ref' (kaldırma) fiiline müteallıktır ve bâ sebebiyet içindir. Dediler ki: Kelâmda takdiri 'ahitlerini bozmaları sebebiyle' olan mahzûf bir muzaf vardır. Zemahşerî ise şöyle demiştir: «'بميثاقِهم': Korkup ahitlerini bozmasınlar diye ahitleri sebebiyle [kaldırdık] demektir.» Bu ifadenin zâhiri, bir muzafın hazfine ihtiyaç duyulmadığını gösterir.

إلى حذف مضاف، بل أقول: لا يجوز تقدير هذا المضاف لأنه يقتضي أنهم نقضوا الميثاق فرفَع اللَّهُ الطورَ عليم عقوبةً على فِعْلهم النقضَ، والقصةُ تقتضي أنَّهم هَمُّوا بنقضِ الميثاق، فرفعَ اللَّهُ عليهم الطور، فخَافوا فلم يَنْقُضوه، وإن كانوا قد نَقَضوه بعد ذلك. وقد صَرَّح أبو البقاء بأنهم نقضوا الميثاق، وأنه تعالى رفع الطور عقوبةً لهم فقال:» تقديرُه: بنقض ميثاقهم، والمعنى: ورَفَعْنا فوقَهم الطور تخويفاً، لهم بسببِ نقضهم الميثاقَ «وفيه ذلك النظرُ المتقدم، ولقائل أن يقول: لَمَّا هَمُّوا بنقضه وقاربوه صح أن يقال: رَفَعْنا الطور فوقهم لنقضهم الميثاق أي: لمقاربتم نقضَه، لأنَّ ما قارب الشيء أُعْطِي حكمَه، فتصِحُّ عبارةُ مَنْ قدَّر مضافاً كأبي البقاء وغيره. والميثاق مصدر مضاف لمفعوله. و» سُجَّداً «حالٌ من فاعل» ادخلوا «.

Hatta ben derim ki: Bu muzafın takdir edilmesi caiz değildir; çünkü bu takdir, onların ahdi bozduklarını ve Allah'ın da bu bozma fiillerine bir ceza olarak Tûr'u üzerlerine kaldırdığını gerektirir. Halbuki kıssa, onların ahdi bozmaya yeltendiklerini, bunun üzerine Allah'ın korksunlar da bozmasınlar diye Tûr'u üzerlerine kaldırdığını, onların da korkup -daha sonra bozmuş olsalar bile- o esnada ahdi bozmadıklarını iktiza etmektedir. Ebü'l-Bekâ onların ahdi bozduklarını ve Allah Teâlâ'nın bir ceza olarak Tûr'u kaldırdığını açıkça ifade ederek şöyle demiştir: «Takdiri: 'Ahitlerini bozmaları sebebiyle' şeklindedir. Mana ise: Ahitlerini bozmaları sebebiyle onları korkutmak üzere üzerlerine Tûr'u kaldırdık, demektir.» Bunda ise az önce geçen itiraz mevcuttur. Birisi şöyle diyebilir: Onlar ahdi bozmaya yeltendiklerinde ve buna yaklaştıklarında 'Ahdi bozmaları sebebiyle Tûr'u üzerlerine kaldırdık' yani 'bozmaya yaklaşmaları sebebiyle' denilmesi sahih olur; zira bir şeye yaklaşan şeye o şeyin hükmü verilir. Böylece Ebü'l-Bekâ ve başkaları gibi muzaf takdir edenlerin ifadesi sahih olur. «الميثاق» mef'ûlüne muzaf olmuş bir mastardır. «سُجَّداً» kelimesi «ادخلوا» (girin) fiilinin fâilinden hâldir.

قوله: {لاَ تَعْدُواْ} قرأ الجمهور» تَعْدُوا «بسكون العين وتخفيفِ الدال مِنْ عَدا يعدو، كغزا يغزو، والأصل:» تَعْدُوُوا «بواوين: الأولى لام الكلمة والثانية ضمير الفاعلين، فاستثقلت الضمة على لام الكلمة فَحُذِفَتْ، فالتقى بِحَذْفِها ساكنان، فحُذِفَ الأول وهو الواو الأولى، وبقيت واو الفاعلين، فوزنه: تَفْعَوا. وقرأ نافع بفتح العين وتشديد الدال، إلا أن الرواة اختلفوا عن قالون عن نافع: فرووا عنه تارة بسكون العين سكوناً محضاً، وتارة إخفاء فتحة العين. فأما قراءة نافع فاصلها: تَعْتَدوا، ويدل على ذلك إجماعهم / على: {اعتدوا مِنْكُمْ فِي السبت} [البقرة: ٦٥] كونِه من الاعتداء وهو افتعالٌ من العدوان، فأُريد إدغامُ تاء الافتعال في الدال فنُقِلَتْ حركتُها إلى العين وقُلبت دالاً وأدغمت. وهذه قراءةٌ واضحة. وأما ما يُروى عن قالون من السكون المحض فشيءٌ لا يراه النحويون لأنه جَمْعٌ بين ساكنين على غيرِ حَدِّهما. وأمَّا الاختلاسُ.

Cenâb-ı Hakk'ın: {لاَ تَعْدُواْ} “haddi aşmayın” kavli: Cumhur, 'gazâ-yegzû' gibi 'adâ-ya'dû' fiilinden ayın harfinin sükûnu ve dâl harfinin şeddesiz okunmasıyla «تَعْدُوا» şeklinde okumuştur. Aslı iki vâv ile «تَعْدُوُوا» şeklindedir: Birincisi kelimenin lâm'ı (üçüncü kök harfi), ikincisi fâil zamiri olan vâvdır. Kelimenin lâm'ı üzerindeki damme ağır bulunup hazfedildi; hazfedilmesiyle iki sâkin bir araya geldi ve ilk sâkin olan birinci vâv hazfedilip fâil vâvı kaldı. Vezni ise: 'تَفْعَوْا' şeklindedir. Nâfi' ayın harfinin fethi ve dâl harfinin şeddesiyle okumuştur; ancak râviler Kālûn'un Nâfi'den rivayetinde ihtilaf etmişlerdir: Ondan bazen ayın harfinin tam sükûnu ile, bazen de ayın harfinin harekesinin ihtilâsı ile rivayet etmişlerdir. Nâfi' kıraatine gelince, onun aslı: «تَعْتَدُوا» şeklindedir. Buna delil, {اعتدوا مِنْكُمْ فِي السبت} [Bakara: 65] “içinizden cumartesi gününde haddi aşanlar” âyetinin 'udvân' kökünden ifti'âl babında 'i'tidâ' olduğunda ittifak etmeleridir. İfti'âl bâbının tâ'sı dâl harfine idgam edilmek istenmiş, bu sebeple harekesi ayın harfine nakledilmiş, kendisi de dâl harfine dönüştürülüp idgam edilmiştir. Bu açık bir kıraattir. Kālûn'dan rivayet edilen tam sükûna gelince, bu nahivcilerin kabul etmediği bir şeydir; çünkü bu, kural dışı olarak iki sâkinin cem edilmesidir. İhtilâsa gelince,

فهو قريب للإِتيان بحركة ما، وإن كانت خفيَّةً، إلا أنَّ الفتحةَ ضعيفةٌ في نفسِها فلا ينبغي أن تُخْفى لِتُزادَ ضعفاً، ولذلك لم يُجزِ القراء رَوْمَها وقفاً لضعفِها. وقرأ الأعمش:» تَعْتَدُوا «بالأصل الذي أدغَمُه نافع.

o, gizli de olsa bir hareke getirmeye yakındır; ne var ki fetha kendi zatında zayıftır, binaenaleyh zayıflığını artıracak şekilde gizlenmemesi gerekir. Bu sebeple kurrâ, zayıflığından dolayı vakıf halinde fethanın revmini caiz görmemişlerdir. A'meş ise Nâfi'in idgam ettiği asıl üzere «تَعْتَدُوا» şeklinde okumuştur.

قوله تعالى: {فَبِمَا نَقْضِهِمْ مَّيثَاقَهُمْ} : في «ما» هذه وجهان، أحدهما: أنها زائدةٌ بين الجار ومجروره تأكيداً، والثاني: أنها نكرة تامة، و «نقضِهم» بدلٌ منه، وهذا كما تقدَّم في {فَبِمَا رَحْمَةٍ مِّنَ الله} [آل عمران: ١٥٩] . و «نقض» مصدرٌ مضاف لفاعله، و «ميثاقهم» مفعوله، وفي متعلَّق الباءِ الجارةِ ل «ما» هذه وجهان، أحدهما: أنه «حَرَّمنا» المتأخر في قوله: {فَبِظُلْمٍ مِّنَ الذين هَادُواْ حَرَّمْنَا} [النساء: ١٦٠] وعلى هذا فيقال: «فبظلمٍ» متعلق ب «حَرَّمنا» أيضاً فيلزم أن يتعلق حرفا جر متحدان لفظاً ومعنى بعامل واحد، وذلك لا يجوز إلا مع العطف أو البدل. وأجابوا عنه بأن قولَه «فبظلمٍٍ» بدل من قوله «فبما» بإعادة العامل. فيقال: لو كان بدلاً لما دخلت عليه فاء العطف؛ لأن البدل تابع بنفسِه من غير توسُّط حرف عطف. وأُجيب عنه بأنه لَمَّا طال الكلام بين البدل والمبدل منه أعادَ الفاء للطول، ذكر ذلك ابو البقاء والزجاج والزمخشري وأبو بكر وغيرهم.

Cenâb-ı Hakk'ın: {فَبِمَا نَقْضِهِمْ مَّيثَاقَهُمْ} “Sözleşmelerini bozmaları sebebiyle” kavli: Buradaki «ما» hakkında iki vecih vardır: Birincisi, tekit için cer harfi ile mecrûru arasına girmiş zâit bir harf olmasıdır. İkincisi, tam nekre olup «نقضِهم» kelimesinin ondan bedel olmasıdır; bu da {فَبِمَا رَحْمَةٍ مِّنَ الله} [Âl-i İmrân: 159] “Allah'tan bir rahmet sebebiyle” âyetinde geçtiği gibidir. «نقض» fâiline muzaf olmuş bir mastardır, «ميثاقهم» ise onun mef'ûlüdür. Bu «ما» kelimesini cer eden bâ harfinin müteallakı hakkında iki vecih vardır: Birincisi, Cenâb-ı Hakk'ın {فَبِظُلْمٍ مِّنَ الذين هَادُواْ حَرَّمْنَا} [Nisâ: 160] “Yahudi olanların zulmü sebebiyle haram kıldık” kavlindeki sonra gelen «حَرَّمنا» fiilidir. Buna göre «فبظلمٍ» ifadesi de «حَرَّمنا» fiiline müteallık olur ki; lafzan ve mânen bir olan iki cer harfinin tek bir âmile taalluk etmesi gerekir; bu ise atıf veya bedel olmaksızın caiz değildir. Buna şöyle cevap vermişlerdir: «فبظلمٍ» ifadesi âmilin iadesiyle «فبما» ifadesinden bedeldir. Şöyle denilirse: Şayet bedel olsaydı başına atıf fâ'sı girmezdi; zira bedel bir atıf harfi aracılığı olmaksızın bizzat tâbidir. Buna da şöyle cevap verilmiştir: Bedel ile mübdelün minh arasındaki kelâm uzayınca, bu uzunluktan dolayı fâ harfini iade etmiştir. Bunu Ebü'l-Bekâ, Zeccâc, Zemahşerî, Ebû Bekir ve başkaları zikretmiştir.

وقد رَدَّه الشيخ بما معناه أن ذلك لايجوز لطول الفصل بين المبدل والبدل، وبأنَّ المعطوفَ على السبب سببٌ فيلزمُ تأخُّرُ بعض أجزاء السبب الذي

Şeyh [Ebû Hayyân] bunu özetle şu gerekçelerle reddetmiştir: Mübdel ile bedel arasının bu derece uzaması sebebiyle bu caiz değildir; ayrıca sebebe ma'tûf olan şey de sebeptir, binaenaleyh tahrîmin (haram kılmanın) sebebi olan unsurların bir kısmının,

للتحريم في الوقت عن وقت التحريم، فلا يمكن أن يكون سبباً أو جزءَ سببٍ إلا بتأويل بعيد، [وذلك أن قولهم: «إنَّا قتلنا المسيحَ» وقولهم على مريم] البهتانَ إنما كان بعد تحريم الطيبات. قال: «فالأَوْلى أن يكونَ التقدير: لعنَّاهم. وقد جاء مصرَّحاً به في قولِه: {فَبِمَا نَقْضِهِم مِّيثَاقَهُمْ لَعنَّاهُمْ} .

tahrîm vaktinden sonraya tehir edilmesi gerekir; bu durumda uzak bir tevil olmaksızın bir sebep veya sebebin parçası olması mümkün değildir. Zira onların «Biz Mesîh'i öldürdük» demeleri ve Meryem'e bühtanda bulunmaları ancak temiz rızıkların haram kılınmasından sonra vuku bulmuştur. [Ebû Hayyân] demiştir ki: «En evlâ olanı takdirin 'onları lânetledik' şeklinde olmasıdır. Nitekim {فَبِمَا نَقْضِهِم مِّيثَاقَهُمْ لَعنَّاهُمْ} “Sözleşmelerini bozmaları sebebiyle onları lânetledik” kavlinde bu açıkça zikredilmiştir.»

والثاني: أنه متعلقٌ بمحذوف، فقَّدره ابنُ عطية لعنَّاهم وأَذْلَلْناهم وختمنا على قلوبهم. قال:» وحَذْفُ جوابِ مثلِ هذا الكلام بليغٌ «وتسميةُ مثل هذا» جواب «غيرُ معروف لغةً وصناعة. وقَدَّره أبو البقاء:» فبما نقضهم ميثاقهم طُبع على قلوبهم، أو لُعِنوا. وقيل: تقديرُه: فبما نقضِهم لا يؤمنون، والفاء زائدةٌ «انتهى. [وهذا الذي أجازه أبو البقاء تعرض له الزمخشري وردَّه فقال:» فإنْ قالت: فهلاَّ زَعَمْتَ أنًَّ المحذوف الذي تعلَّقَتْ به الباء] ما دل عليه قولُه «بل طَبَع اللَّهُ، فيكون التقديرُ: فبما نقضِهم طَبَع اللَّهُ على قلوبهم، بل طَبَع الله عليها بكفرهم ردُّ وإنكارٌ لقولهم:» قلوبُنا «غُلْفٌ» فكانَ متعلقاً به «قال الشيخ:» وهو جوابٌ حسنٌ، ويمتنع من وجهٍ آخرَ وهو أنَّ العطفَ ب «بل» للإِضرابِ، والإِضرابُ إبطالٌ أو انتقالٌ، وفي كتابِ الله في الإِخبار لا يكون إلا للانتقال، ويُسْتفاد من الجملةِ الثانية ما لايُسْتفاد من الأولى، والذي قَدَّره الزمخشري لا يَسُوغ فيه الذي قررناه، لأنَّ قولَه: {فَبِمَا نَقْضِهِمْ مَّيثَاقَهُمْ وَكُفْرِهِم بَآيَاتِ الله وَقَتْلِهِمُ الأنبيآء بِغَيْرِ حَقٍّ وَقَوْلِهِمْ قُلُوبُنَا غُلْفٌ بَلْ طَبَعَ الله} هو مدلولُ الجملة

İkincisi: Mahzûf bir fiile müteallık olmasıdır; İbn Atıyye bunu 'onları lânetledik, onları zelil kıldık ve kalplerini mühürledik' şeklinde takdir etmiştir. [İbn Atıyye] demiştir ki: «Böylesi bir kelâmın cevabının hazfedilmesi beliğdir.» Böyle bir şeye 'cevap' denilmesi ise lügat ve nahiv sanatı açısından bilinen bir şey değildir. Ebü'l-Bekâ ise şöyle takdir etmiştir: «Ahitlerini bozmaları sebebiyle kalpleri mühürlendi veya lânetlendiler. Bir görüşe göre de takdiri: 'Ahitlerini bozmaları sebebiyle iman etmezler' şeklindedir ve fâ zâittir.» [Ebü'l-Bekâ'nın caiz gördüğü bu hususa Zemahşerî de değinmiş ve reddederek şöyle demiştir: «Eğer: Bâ harfinin taalluk ettiği mahzûf fiilin,] 'بل طَبَع اللَّهُ' kavlinin delalet ettiği şey olduğunu, dolayısıyla takdirin: 'Ahitlerini bozmaları sebebiyle Allah onların kalplerini mühürledi' şeklinde olduğunu; 'بل طَبَع الله عليها بكفرهم' cümlesinin de onların 'Kalplerimiz örtülüdür' sözlerine bir reddiye ve inkâr olduğunu, dolayısıyla ona müteallık olduğunu iddia etseydin ya?' dersen [cevaben derim ki...]» Şeyh [Ebû Hayyân] demiştir ki: «Bu güzel bir cevaptır; fakat başka bir yönden imkânsızdır, o da 'بل' (bilakis) ile atfın idrâb (vazgeçme/dönme) için olmasıdır. İdrâb ise ya iptal ya da intikal içindir; Allah'ın kitabındaki haberlerde ise ancak intikal için olur. İkinci cümleden, birinci cümleden anlaşılmayan yeni bir mana anlaşılır. Zemahşerî'nin takdir ettiği şeyde ise ortaya koyduğumuz bu kural caiz olmaz; çünkü {فَبِمَا نَقْضِهِمْ مَّيثَاقَهُمْ وَكُفْرِهِم بَآيَاتِ الله وَقَتْلِهِمُ الأنبيآء بِغَيْرِ حَقٍّ وَقَوْلِهِمْ قُلُوبُنَا غُلْفٌ بَلْ طَبَعَ الله} “Sözleşmelerini bozmaları, Allah'ın âyetlerini inkâr etmeleri, peygamberleri haksız yere öldürmeleri ve 'Kalplerimiz örtülüdür' demeleri sebebiyle... Bilakis Allah mühürlemiştir” kavli,

التي صَحِبتها «بل» فأفادَتِ الثانية ما أفادت الأولى، ولو قلت: «مَرَّ زيد بعمرو، بل مَرَّ زيد بعمرو» لم يَجُزْ «وقَدَّره الزمخشري» فَعَلْنا بهم ما فعلنا «.

beraberinde 'بل' bulunan cümlenin medlûlüdür; dolayısıyla ikinci cümle birinci cümlenin ifade ettiğini ifade etmiş olur. Sen: 'Zeyd Amr'a uğradı, bilakis Zeyd Amr'a uğradı' desen bu caiz olmaz.» Zemahşerî ise bunu: «Onlara yaptığımızı yaptık» şeklinde takdir etmiştir.

قوله: {بَلْ طَبَعَ} هذا إضرابٌ عن الكلام المتقدم أي: ليس الأمرُ كما قالوا مِنْ قولهم: «قلوبُنا غلف» وأظهرَ القرَّاءُ لامَ بل في «طبع» إلا الكسائي فأدغم من غير خلاف، وعن حمزة خلاف. والباء في بكفرهم «يُحتمل أن تكون للسببية، وأن تكون للآلة كالباء في» طبعت «بالطين على الكيس» يعني أنه جعل الكفر كالشيء المطبوع به أي مُغَطِّياً عليها، فيكونُ كالطابع. وقوله: «إلا قليلاً» يحتمل النصبَ على نعت مصدر محذوف أي: إلا إيماناً قليلاً: ويحتمل كونَه نعتاً لزمان محذوف أي: زماناً قليلاً، ولا يجوزُ أن يكونَ منصوباً على الاستثناءِ من فاعل «يؤمنون» أي: قليلاً منهم فإنهم يؤمنون، لأنَّ الضمير في «لا يؤمنون» عائدٌ على المطبوع على قلوبهم، ومن طَبَع على قلبه بالكفر فلا يقع منه الإِيمان.

Cenâb-ı Hakk'ın: {بَلْ طَبَعَ} “Bilakis mühürlemiştir” kavli: Bu, önceki kelâmdan bir idrâbdır (vazgeçip başka söze geçiştir); yani mesele onların 'Kalplerimiz örtülüdür' dedikleri gibi değildir. Kisâî ihtilafsız olarak idgam yapmış, Hamza'dan ise ihtilaf rivayet edilmiş olması müstesna, kurrâ «طبع» kelimesindeki 'بل' harfinin lâm'ını izhâr ile okumuştur. «بكفرهم» kavlindeki bâ harfinin sebebiyet için olması da, 'Keseyi çamurla mühürledim' cümlesindeki bâ gibi alet için olması da muhtemeldir; yani küfrü üzerine mühür vurulan, üzerini örten bir şey gibi kılmış ve böylece küfür bir mühür gibi olmuştur. «إلا قليلاً» (pek azı müstesna) kavlinin mahzûf bir mastarın sıfatı olarak 'ancak pek az bir iman müstesna' anlamında mansûb olması da, mahzûf bir zamanın sıfatı olarak 'ancak pek az bir zaman müstesna' anlamında mansûb olması da muhtemeldir. «يؤمنون» (iman ederler) fiilinin fâilinden istisna olarak 'onlardan ancak pek azı iman eder' anlamında mansûb olması ise caiz değildir; çünkü «لا يؤمنون» (iman etmezler) fiilindeki zamir kalpleri mühürlenmiş kimselere râcidir; küfür sebebiyle kalbi mühürlenen kimseden ise asla iman sadır olmaz.

قوله تعالى: {وَبِكُفْرِهِمْ} : فيه وجهان، أحدُهما: أنه معطوف على «ما» في قوله: {فَبِمَا نَقْضِهِمْ} فيكونُ متعلقاً بما تعلق به الأول. الثاني: أنه عطفٌ على «بكفرهم» الذي بعد «طبع» وقد أوضح الزمخشري ذلك غايةَ الإِيضاح، واعترض وأجابَ بأحسنِ جواب، فقال: «فإنْ قلت: علامَ عَطَفَ قولَه» وبكفرهم «؟ قلت: الوجهُ أن يُعْطَفَ على» فبما نقضِهم «ويُجْعَلَ قولُه:» {بَلْ طَبَعَ الله عَلَيْهَا بِكُفْرِهِمْ} كلاماً يَتْبع قوله: {وَقَوْلِهِمْ قُلُوبُنَا غُلْفٌ} على وجهِ الاستطراد، ويجوز عطفُه على ما يله من قوله «بكفرِهم» فإنْ قلت: فما معنى المجيءِ بالكفر معطوفاً على ما فيه ذِكْرُه؟ سواءً عطف على ما قبل الإِضراب، أو على ما بعده، وهو قوله: {وَكُفْرِهِم بَآيَاتِ الله} وقوله «بكفرهم» قلت: قد تكرر منهم الكفر؛ لأنهم كفروا بموسى ثم بعيسى ثم بمحمدٍ، فعطف بعضَ كفرِهم على بعض، أو عَطَف مجموعَ المطعوفِ على مجموعِ المعطوف عليه، كأنه قيل: فبجمعهم بين نقضِ الميثاقِ، والكفر بآيات الله، وقتلِ الأنبياء، وقولِهم: قلوبنا غلف، وجمعِهم بين كفرهم وبُهْتِهِم مريمَ وافتخارِهم بقتل عيسى عاقبناهم، أو بل طبع الله عليها بكفرِهم وجمعِهم بين كفرهم كذا وكذا «.

Yüce Allah'ın: {وَبِكُفْرِهِمْ} “Ve inkârları sebebiyle” buyruğunda iki vecih bulunmaktadır: Birincisi: {فَبِمَا نَقْضِهِمْ} “Sözlerini bozmaları sebebiyle” ifadesindeki «mâ» lafzına matuf olmasıdır; böylece birincisinin taalluk ettiği şeye taalluk etmiş olur. İkincisi: [طَبَعَ fiilinden] sonra gelen «bi-küfrihim» ifadesine matuf olmasıdır. Zemahşerî bunu son derece açık bir şekilde izah etmiş, itiraz yöneltip en güzel şekilde cevaplayarak şöyle demiştir: «Eğer: 'Onun {وَبِكُفْرِهِمْ} sözünü nereye atfetmiştir?' dersen; derim ki: Uygun olan vecih, {فَبِمَا نَقْضِهِمْ} ifadesine atfedilmesi ve {بَلْ طَبَعَ الله عَلَيْهَا بِكُفْرِهِمْ} “Aksine inkârları sebebiyle Allah onların kalplerini mühürlemiştir” sözünün de istitrad (konu dışı ara söz) kabilinden {وَقَوْلِهِمْ قُلُوبُنَا غُلْفٌ} “ve 'Kalplerimiz örtülüdür' demeleri sebebiyle” sözünü takip eden bir kelam kılınmasıdır. Kendisinden sonra gelen «bi-küfrihim» ifadesine atfedilmesi de caizdir. Eğer: 'İster idrâb (vazgeçme/dönüş) öncesine ister idrâb sonrasına atfedilmiş olsun -ki o da Yüce Allah'ın {وَكُفْرِهِم بَآيَاتِ الله} “ve Allah'ın ayetlerini inkâr etmeleri” buyruğu ile «bi-küfrihim» sözüdür- zikri zaten geçmiş olan bir şeye küfrün [yeniden] matuf olarak getirilmesinin anlamı nedir?' dersen; derim ki: Onlardan küfür tekrar tekrar meydana gelmiştir; zira onlar önce Musa'yı, sonra İsa'yı, sonra da Muhammed'i [sallallâhu aleyhi ve sellem] inkâr ettiler. Dolayısıyla küfürlerinin bir kısmı diğer bir kısmına atfedilmiştir. Yahut da matufun bütünü, matufun aleyhin bütününe atfedilmiştir; sanki şöyle denilmiş gibidir: 'Onların antlaşmayı bozmaları, Allah'ın ayetlerini inkâr etmeleri, peygamberleri öldürmeleri ve 'Kalplerimiz örtülüdür' demelerini bir araya getirmeleri ile küfürlerini, Meryem'e iftiralarını ve İsa'yı öldürmekle övünmelerini bir araya getirmeleri sebebiyle onları cezalandırdık' veya 'Aksine Allah onların küfürleri ve küfürleriyle falan falan şeyleri bir araya getirmeleri sebebiyle kalplerini mühürlemiştir'.»

قوله: {بُهْتَاناً} في نصبِه خمسةُ أوجه، أظهرُها: أنه مفعول به، فإنه مُضَمَّنٌ معنى» كلام «نحو: قلت خطبة وشعراً. الثاني: أنه منصوبٌ على نوع المصدر كقولهم:» قَعَد القرفصاء «يعني أن القول يكون بُهتاناً وغيرَ بهتان. الثالث: أن ينتصبَ نعتاً لمصدر محذوف أي: قولاً بُهتاناً، وهو قريبُ من معنى الأول الرابع: أنه منصوبٌ بفعل مقدرٍ من لفظه أي: بَهَتوا بُهْتاناً. الخامس: أنه حال من الضمير المجرور في قولهم أي: مباهتين، وجازَ مجيء الحال من المضاف إليه لأنه فاعل معنًى، والتقدير: وبأن قالوا ذلك مباهتين.

Cenâb-ı Hakk'ın: {بُهْتَاناً} “büyük bir iftira olarak” kavli: Bunun nasbında beş vecih vardır. En zâhiri: Mef'ûlün bih olmasıdır; zira [söz fiili] 'خطبة ve شعر dedim' (hutbe irat ettim, şiir söyledim) örneğindeki gibi «كلام» (söz) manasını tazammun etmiştir. İkincisi: «قَعَد القرفصاء» (çömelerek oturdu) sözlerindeki gibi mastarın nevi üzerine mansûb olmasıdır; yani söz bühtan da olur bühtan dışı da olur. Üçüncüsü: Mahzûf bir mastarın sıfatı olarak 'bühtan olan bir söz' manasında mansûb olmasıdır ki bu birinci manaya yakındır. Dördüncüsü: Kendi lafzından takdir edilen bir fiille mansûb olmasıdır; yani 'بَهَتوا بُهْتاناً' (büyük bir iftira ile iftira ettiler) demektir. Beşincisi: Sözlerindeki mecrûr zamirden 'iftira ediciler olarak' manasında hâl olmasıdır; muzafun ileyhten hâl gelmesi caiz olmuştur çünkü o mana bakımından fâildir. Takdiri ise: 'İftira ediciler olarak bunu söylemeleri sebebiyle' şeklindedir.

وقوله تعالى: {وَقَوْلِهِمْ} : عطفٌ على «وكفرهم» و «عيسى» بدلٌ من «المسيح» أو عطفُ بيان، وكذلك «ابن مريم» ويجوز أن يكونَ صفةً أيضاً، وأجاز أبو البقاء في «رسول الله» هذه الأوجهَ الثلاثةَ، إلا أنَّ البدل بالمشتقات قليل. وقد يُقال: إنَّ «رسول الله» جرى مَجْرى الجوامد / وأجازفيه أن يَنْتصب بإضمارِ «أعني» ، ولا حاجةَ إليه. قوله «شُبِّه لهم» : «شُبِّه» مبني للمفعول وفيه وجهان، أحدهما: أنه مسند للجار بعده كقولك: «حِيل إليه، ولُبس عليه» . والثاني: أنه مسندٌ لضمير المقتول الذي دَلَّ عليه قولهم: «إنَّا قتلْنا» أي: ولكن شُبِّه لهم مَنْ قتلوه. فإن قيل: لِمَ لا يجوز أن يعودَ على المسيح؟ فالجواب أن المسيح مشبه به لا مشبه.

Cenâb-ı Hakk'ın: {وَقَوْلِهِمْ} “ve söylemeleri sebebiyle” kavli: «وكفرهم» kelimesine atıftır. «عيسى» kelimesi «المسيح» kelimesinden bedel veya atf-ı beyândır; «ابن مريم» kelimesi de böyledir, sıfat olması da caizdir. Ebü'l-Bekâ «رسول الله» tamlamasında bu üç vechi de caiz görmüştür; ancak müştak lafızlarla bedel yapılması azdır. «رسول الله» ifadesinin câmidler hükmünde cereyan ettiği de söylenebilir. Ebü'l-Bekâ onda gizli bir «أعني» (yani/kastediyorum) fiiliyle mansûb olmasını da caiz görmüştür ki buna gerek yoktur. «شُبِّه لهم» (onlara benzer gösterildi) kavli: «شُبِّه» meçhul bir fiildir ve onda iki vecih vardır. Birincisi: 'حِيل إليه، ولُبس عليه' (ona engel olundu, ona karıştırıldı) sözünde olduğu gibi kendisinden sonraki câr ve mecrûra müsned olmasıdır. İkincisi: 'إنَّا قتلْنا' (biz öldürdük) sözlerinin delalet ettiği maktûlün zamirine müsned olmasıdır; yani 'fakat öldürdükleri kimse kendilerine benzer gösterildi' demektir. Eğer: 'Zamirin Mesîh'e dönmesi niçin caiz olmasın?' denilirse; cevaben denir ki: Çünkü Mesîh kendisine benzetilendir (müşebbehün bih), benzetilen (müşebbeh) değildir.

[قوله] : «لفي شك منه» : «منه» في محلِّ جرٍ صفة ل «شك» يتعلَّقُ بمحذوف، ولا يجوز أن تتعلَّق فَضْله بنفس «شك» ؛ لأن الشك إنما يتعدَّى ب «في» لا ب «من» ، ولا يقال: إنَّ «مِنْ» بمعنى «في» فإن ذلك قولٌ مرجوح، ولا ضرورةَ لنا به هنا.

Cenâb-ı Hakk'ın: «لفي شك منه» kavli: «منه» car-mecrûru, mahzûfa müteallık olarak «شك» kelimesinin cer mahallinde sıfatıdır; fuzûlî bir lafız (müteallak) olarak bizzat «شك» kelimesine taalluk etmesi caiz değildir. Çünkü şekk (şüphe) kelimesi «منْ» ile değil ancak «في» ile müteaddî olur. «مِنْ» harfi «في» manasındadır da denilemez; zira bu mercûh (zayıf) bir görüştür ve burada bizim buna bir ihtiyacımız/zaruretimiz yoktur.

وقوله: {مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ} يجوز في «علم» وجهان، أحدهما: أنه مرفوع بالفاعلية والعاملُ أحد الجارَّيْن: إمّا «لهم» وإما «به» ، وإذا جُعِل أحدُهما رافعاً له تعلَّق الآخر بما تعلَّق به الرفع من الاستقرارِ المقدر. و «مِنْ» زائدةٌ لوجودِ شرطَي الزيادةِ. والوجه الثاني: أَن يكونَ «من علم» مبتدأ زِيدت فيه «من» أيضاً، وفي الخبر احتمالان، أحدُهما: أن يكونَ «لهم» فيكون «به» : إمَّا حالاً من الضمير المستكنّ في الخبر، والعاملُ فيها الاستقرارُ المقدر، وإمَّا حالاً من «عِلْم» وإنْ كان نكرةً لتقدُّمها عليه ولاعتمادِه على نفي. فإن قيل: يلزمُ تقدُّمُ حالِ المجرور بالحرف عليه وهو ضرورةٌ لا يجوزُ في سَعة الكلام. فالجوابُ أنَّا لا نُسَلِّم ذلك، بل نقل أبو البقاء وغيره أنَّ مذهب أكثر البصريين جوازُ ذلك، ولئِنْ سلَّمنا أنه لا يجوز إلا ضرورة لكن المجرور هنا مجرورٌ بحرف جر زائد، والزائد في حكم المُطَّرَح، وأمَّا أن يتعلَّق بمحذوفٍ على سبيل البيان أي: أعني به، ذكره أبو البقاء، ولا حاجةَ إليه، ولا يجوزُ أن يتعلقَ بنفس «علم» لأن معمول المصدر لا يتقدم عليه. والاحتمال الثاني: أن يكون «به» هو الخبر، و «لهم» متعلق بالاستقرار كما تقدم، ويجوز أن تكون اللام مبيِّنة مخصصة كالتي في قوله:

Cenâb-ı Hakk'ın: {مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ} “Onların buna dair hiçbir bilgileri yoktur” kavli: «علم» kelimesinde iki vecih caizdir. Birincisi: Fâil olarak merfû olmasıdır; âmil ise iki câr-mecrûrdan biridir: Ya «لهم» ya da «به»dir. Bunlardan biri onu ref eden âmil kılındığında diğeri, takdir edilen istikrardaki ref âmilinin taalluk ettiği şeye taalluk eder. «مِنْ» ise ziyadelik şartlarını taşıdığı için zâittir. İkinci vecih: «من علم» ifadesinin, içine yine «من» zâit olarak girmiş bir mübtedâ olmasıdır. Haberde ise iki ihtimal vardır: Birincisi, haberin «لهم» olmasıdır; bu takdirde «به»: Ya haberdeki müstetir zamirden hâl olur ve bundaki âmil takdir edilen istikrar olur; ya da nekre olmasına rağmen hem önüne geçtiği hem de bir nefiye dayandığı için «عِلْم» kelimesinden hâl olur. Eğer: 'Harf-i cer ile mecrûr olan kelimenin hâlinin onun önüne geçmesi gerekir ki bu da ancak şiir zaruretinde caizdir, kelâmın genişliğinde caiz olmaz' denilirse; cevaben deriz ki: Biz bunu kabul etmiyoruz; bilakis Ebü'l-Bekâ ve başkaları Basralıların çoğunun mezhebinin bunu caiz görmek olduğunu nakletmişlerdir. Bunun ancak zaruretle caiz olacağını kabul etsek bile, buradaki mecrûr zâit cer harfiyle mecrûrdur; zâit olan ise yok hükmündedir. Beyan yoluyla mahzûf bir fiile taalluk edip 'yani onunla kastediyorum' manasında olmasına gelince; Ebü'l-Bekâ bunu zikretmiştir fakat buna ihtiyaç yoktur. Bizzat «علم» kelimesine taalluk etmesi ise caiz değildir; çünkü mastarın ma'mûlü onun önüne geçemez. İkinci ihtimal: Haberin «به» olması, «لهم» ifadesinin ise daha önce geçtiği üzere istikrara taalluk etmesidir. Lâmi'n Cenâb-ı Hakk'ın şu kavlindeki gibi:

{وَلَمْ يَكُنْ لَّهُ كُفُواً أَحَدٌ} [الإخلاص: ٤] . وهذه الجملةُ المنفية تحتمل ثلاثة أوجه: الجر على أنها صفةٌ ثانية ل «شك» أي:

{وَلَمْ يَكُنْ لَّهُ كُفُواً أَحَدٌ} [İhlâs: 4] “Hiçbir şey O'na denk olmamıştır” beyan ve tahsis edici olması da caizdir. Bu menfî cümle üç vechi muhtemeldir: «شك» kelimesine ikinci bir sıfat olarak cer mahallinde olması; yani:

غيرِ معلوم. الثاني: النصب على الحالِ من «شك» وجازَ ذلك وإنْ كان نكرةً لتخصُّصِه بالوصف بقوله «منه» الثالث: الاستئناف، ذكره أبو البقاء، وهو بعيد.

bilinmeyen [bir şüphe] anlamındadır. İkincisi: «شك» kelimesinden hâl olarak nasb mahallinde olmasıdır; nekre olmasına rağmen «منه» kavliyle vasıflanarak tahsis edildiği için bu caiz olmuştur. Üçüncüsü: İbtidâiyye (müste'nefe) olmasıdır; bunu Ebü'l-Bekâ zikretmiştir ancak uzak bir ihtimaldir.

قوله: {إِلاَّ اتباع الظن} في هذا الاستثناء قولان، أحدهما: وهو الصحيح الذي لم يذكر الجمهورُ غيرَه أنه منقطع؛ لأن اتباع الظن ليس من جنس العلم، ولم يُقْرأ فيما علمت إلا بنصبِ «اتِّباع» على أصل الاستثناء المنقطع، وهي لغةُ الحجاز، ويجوزُ في تميم الإِبدالُ من «علم» لفظاً فيجرُّ، او على المضع فيُرفَعُ لأنه مرفوعُ المحل كما قَدَّمته لك، و «من» زائدة فيه. والثاني - قال ابن عطية-: أنه متصل قال: «إذ العلم والظن يضمهما جنسُ أنهما من معتقدات اليقين، يقول الظانُّ على طريق التجوُّز:» علمي في هذا الأمر كذا «إنما يريد ظني» انتهى. وهذا غيرُ موافَقِ عليه لأن الظنَّ ما ترجَّح فيه أحد الطرفين، واليقين ما جُزِم فيه بأحدهما، وعلى تقدير التسليم فاتباعُ الظن ليس من جنس العلم، بل هو غيره، فهو منقطع أيضاً أي: ولكنَّ اتباعَ الظن حاصلٌ لهم.

Cenâb-ı Hakk'ın: {إِلاَّ اتباع الظن} “ancak zanna uymak müstesna” kavli: Bu istisna hakkında iki görüş vardır. Birincisi ve cumhurun dışında başka bir şey zikretmediği sahih olanı: Munkatı istisna olmasıdır; çünkü zanna uymak ilim cinsinden değildir. Bildiğim kadarıyla bu sadece munkatı istisnanın aslı üzere -ki bu Hicaz lügatidir- «اتِّباع» kelimesinin nasbı ile okunmuştur. Temîm lügatinde ise lafza binaen «علم» kelimesinden bedel yapılarak mecrûr okunması yahut az önce açıkladığım üzere ref mahallinde olduğu ve «من» kelimesinin onda zâit olduğu için mahalle binaen merfû okunması caizdir. İkincisi -İbn Atıyye demiştir ki-: Muttasıl istisnadır; o şöyle demiştir: «Çünkü ilim ile zan, ikisinin de yakînî inançlardan olması cinsinde birleşirler. Zanda bulunan kimse mecaz yoluyla 'Benim bu konudaki ilmim şudur' der ve bununla sadece zannını kasteder.» İbn Atıyye'nin sözü burada bitti. Bu görüş kabul görmüş değildir; çünkü zan iki taraftan birinin ağır basmasıdır, yakîn ise iki taraftan birine kesin olarak hükmetmektir. Kabul edildiği takdirde dahi zanna uymak ilim cinsinden değildir, bilakis onun gayrıdır; dolayısıyla yine munkatıdır, yani: 'Lakin onların payına düşen sadece zanna uymaktır' demektir.

قوله: {وَمَا قَتَلُوهُ يَقِيناً} الضمير في «قتلوه» فيه أقوال أظهرها أنه لعيسى، وعليه جمهور المفسرين. والثاني: - وبه قال ابن قتيبة والفراء - انه يعودُ على العلم أي: ما قتلوا العلم يقيناً، على حد قولهم: «قتلت العلم والرأي يقيناً» و «قتلته علماً» ووجه المجاز فيه أن القتل للشيء يكون عن قهر واستعلاء، فكأنه قيل: وما كان علمهم علماً أُحيط به، إنما كان عن ظن وتخمين. الثالث - وبه قال ابن عباس والسدي وطائفة كبيرة - أنه يعود

Cenâb-ı Hakk'ın: {وَمَا قَتَلُوهُ يَقِيناً} “Onu kesinlikle öldürmediler” kavli: «قتلوه» fiilindeki zamir hakkında muhtelif görüşler vardır. En zâhiri Îsâ'ya râci olmasıdır ve müfessirlerin cumhuru bu görüştedir. İkincisi -ki İbn Kuteybe ve Ferrâ bu görüştedir- ilme râci olmasıdır; yani Arapların 'قتلت العلم والرأي يقيناً' (İlmi ve görüşü tam anlamıyla kavradım/iyice öğrendim) ve 'قتلته علماً' (Onu ilmen tam kavradım) sözlerinde olduğu gibi 'İlmi kesin bir bilgiyle elde edip öldürmediler' demektir. Bundaki mecazın yönü şudur: Bir şeyin öldürülmesi kahır ve üstünlükle olur; dolayısıyla sanki 'Onların bilgisi ihata edilmiş kesin bir bilgi değildi, ancak zan ve tahminden ibaretti' denilmiştir. Üçüncüsü -ki İbn Abbâs, Süddî ve büyük bir topluluk bu görüştedir- zamirin zanna râci

للظن تقول: «قتلت هذا الأمر علماً ويقيناً» أي: تحققت، فكأنه قيل: وما صَحَّ ظنهم عندهم وما تحققوه يقيناً ولا قطعوا الظن باليقين.

olmasıdır. 'قتلت هذا الأمر علماً ويقيناً' yani 'Onu tam manasıyla tahkik ettim' dersin; sanki şöyle denilmiştir: 'Onların zannı kendi katlarında sahih olmadı, onu yakînen tahkik edemediler ve zannı yakîne dönüştüremediler.'

قوله: {يقيناً} فيه خمسة أوجه، أحدها: أنه نعت مصدر محذوف أي: قتلاً يقيناً. الثاني: أنه مصدر من معنى العامل قبله كما تقدم مجازه، لأنه في معناه أي: وما تيقنوه يقيناً. الثالث: أنه حال من فاعل «قتلوه» أيك وما قتلوه متيقنين لقتله. الرابع: أنه منصوب بفعل من لفظه حُذِف للدلالة عليه. أي: ما تيقَّنوه يقينا، ويكون مؤكداً لمضمون الجملة المنفية قبله. وقدّر أبو البقاء العامل على هذا الوجه مثبتاً فقال: «تقديره: تيقنوا ذلك يقنيا» وفيه نظر. الخامس - ويُنْقل عن ابي بكر بن الأنباري- أنه منصوبٌ بما بعد «بل» من قوله: {رَّفَعَهُ الله} وأن في الكلام تقديماً وتأخيراً أي: بل رفعه الله إليه يقيناً، وهذا قد نَصَّ الخليل فمَنْ دونه على منعِه، أي: إن «بل» لا يعمل ما بعدها فيما قبلها، فينبغي ألا يَصِحَّ عنه، وقوله: {بَل رَّفَعَهُ الله إِلَيْهِ} ردُّ لما ادَّعَوْه مِنْ قتله وصلبه. والضمير في «إليه» عائد على «الله» على حَذْفِ مضاف أي: إلى سمائِه ومحلِّ أمره ونهيه.

Cenâb-ı Hakk'ın: {يقيناً} kavli: Bunda beş vecih vardır. Birincisi: Mahzûf bir mastarın sıfatı olmasıdır; yani 'kesin bir öldürüşle' demektir. İkincisi: Mecazı daha önce geçtiği üzere kendisinden önceki âmilin manasından bir mastar olmasıdır; çünkü onun manasındadır, yani 'onu kesin olarak bilmediler' demektir. Üçüncüsü: «قتلوه» fiilinin fâilinden hâl olmasıdır; yani 'onun öldürüldüğünden emin ve müteyakkın oldukları halde onu öldürmediler' demektir. Dördüncüsü: Delalet etmesi sebebiyle hazfedilmiş kendi lafzından bir fiille mansûb olmasıdır; yani 'onu kesin olarak bilmediler' demektir ve kendisinden önceki menfî cümlenin mazmununu pekiştirici olur. Ebü'l-Bekâ bu vecihte âmili müspet takdir ederek: «Takdiri: 'Bunu kesin olarak bildiler' şeklindedir» demiştir ki bunda incelenmesi gereken cihet vardır. Beşincisi -Ebû Bekr b. el-Enbârî'den nakledilir-: {رَّفَعَهُ الله} kavlindeki «بل» edatından sonraki fiille mansûb olmasıdır; kelâmda takdim ve tehir vardır, yani 'Bilakis Allah onu kesin olarak kendi katına yükseltmiştir' demektir. Halîl ve ondan sonraki âlimler ise bunu menetmişlerdir; yani 'بل' edatından sonra gelen âmil kendisinden öncesinde amel edemez; binaenaleyh bu görüşün ondan sahih olmaması gerekir. Cenâb-ı Hakk'ın: {بَل رَّفَعَهُ الله إِلَيْهِ} “Bilakis Allah onu kendi katına yükseltmiştir” kavli, onların onu öldürme ve asma iddialarını bir reddir. «إليه» kelimesindeki zamir muzafın hazfiyle «الله» lafzına râcidir; yani 'kendi semâsına, emir ve nehyinin mahalline' demektir.

قوله تعالى: {وَإِن مِّنْ أَهْلِ الكتاب} : «إنْ» هنا نافيةٌ بمعنى «ما» و «من أهل» يجوز فيه وجهان، أحدهما: أنه صفة لمبتدأ محذوف، والخبرُ الجملةُ القسمية المحذوفة وجوابها، والتقدير: وما أحد من أهل الكتاب إلا واللهِ ليؤمِنَنَّ به، فهو كقوله: {وَمَا مِنَّآ إِلاَّ لَهُ مَقَامٌ [مَّعْلُومٌ] } [الصافات: ١٦٤] . أي: ما أحدٌ منا، وكقوله: {وَإِن مِّنكُمْ إِلاَّ وَارِدُهَا} [مريم: ٧١] أي: ما أحد منكم إلا ورادُها، هذا هو الظاهر، والثاني: - وبه قال الزمخشري وأبو البقاء - أنه في

Cenâb-ı Hakk'ın: {وَإِن مِّنْ أَهْلِ الكتاب} “Kitap ehlinden hiçbir kimse yoktur ki” kavli: Buradaki «إنْ» edatı «ما» anlamında bir nefiydir. «من أهل» ifadesinde iki vecih caizdir. Birincisi: Mahzûf bir mübtedânın sıfatı olmasıdır; haber ise mahzûf kasem cümlesi ve onun cevabıdır. Takdiri ise şöyledir: 'Kitap ehlinden hiçbir kimse yoktur ki, Allah'a yemin olsun ona mutlaka iman edecek olmasın.' Bu tıpkı Cenâb-ı Hakk'ın: {وَمَا مِنَّآ إِلاَّ لَهُ مَقَامٌ [مَّعْلُومٌ] } [Sâffât: 164] “Bizden her birinin mutlaka [bilinen] bir makamı vardır” yani 'Bizden hiçbir kimse yoktur ki' kavli ve {وَإِن مِّنكُمْ إِلاَّ وَارِدُهَا} [Meryem: 71] “İçinizden oraya varmayacak hiç kimse yoktur” yani 'İçinizden hiçbir kimse yoktur ki oraya varacak olmasın' kavli gibidir; zâhir olan görüş budur. İkincisi -ki Zemahşerî ve Ebü'l-Bekâ bu görüştedir- ifadenin

محلِّ الخبر، قال الزمخشري: «وجملة» ليؤمِنَنَّ به «جملةٌ قسمية واقعة صفة لموصوف محذوف تقديره: وإنْ من أهل / الكتابِ أحدٌ إلا ليؤمنن به، ونحوه: {وَمَا مِنَّآ إِلاَّ لَهُ مَقَامٌ مَّعْلُومٌ} [الصافات: ١٦٤] {وَإِن مِّنكُمْ إِلاَّ وَارِدُهَا} [مريم: ٧١] والمعنى: وما من اليهود أحدٌ إلا ليؤمن» قال الشيخ: «وهو غلطٌ فاحش، إذ زعم أن» ليؤمنن به «جملة قسيمة واقعةٌ صفةً لموصوف محذوف إلى آخره، وصفة» أحد «المحذوف إنما [هو] الجار والمجرور كما قَدَّرناه، وأمّا قوله:» ليؤمنن به «فليست صفةً لموصوف ولا هي جملة قسيمة، إنما هي جملة جواب القسم، والقسم محذوف، والقسمُ وجوابُه خبر للمبتدأ إذ لا ينتظم من» أحد «والمجرور إسناد لأنه لا يفيد، وإنما ينتظم الإِسناد بالجملة القسمية وجوابها، فذلك هو محطُّ الفائدة، وكذلك أيضاً الخبرُ هو» إلاَّ له مقام «، وكذلك» إلا واردها «إذ لا ينتظم مما قبل» إلا «تركيب إسنادي» وهذا - كما ترى - قد أساء العبارة في حق الزمخشري بما زعم أنه غلط وهو صحيح مستقيم، وليت شعري كيف لا ينتظم الإِسناد من «أحد» الموصوفِ بالجملة التي بعده ومن الجارِّ قبله؟ ونظيرُه أن تقول: «ما في الدار رجلٌ إلا صالحٌ» فكما أن «في الدار» خبر مقدم، و «رجل» مبتدأ مؤخر، و «إلا صالحٌ» صفته، وهو كلامٌ مفيد مستقيم، فكذلك هذا، غايةُ ما في الباب أنَّ «إلا» دَخَلَتْ على الصفة لتفيدَ الحصر. وأما ردُّه عليه حيث قال: جملةٌ قسمية، وإنما هي جوابُ القسم فلا يَحْتاج إلى الاعتذار عنه ويكفيه مثلُ هذه الاعتراضات.

haber mahallinde olmasıdır. Zemahşerî şöyle demiştir: «'ليؤمِنَنَّ به' cümlesi, mahzûf bir mevzûfun sıfatı olarak vaki olmuş bir kasem cümlesidir; takdiri: 'Kitap ehlinden hiçbir kimse yoktur ki ona mutlaka iman edecek olmasın' şeklindedir. {وَمَا مِنَّآ إِلاَّ لَهُ مَقَامٌ مَّعْلُومٌ} [Sâffât: 164] “Bizden her birinin mutlaka bilinen bir makamı vardır” ve {وَإِن مِّنكُمْ إِلاَّ وَارِدُهَا} [Meryem: 71] “İçinizden oraya varmayacak hiç kimse yoktur” âyetleri de bunun benzeridir. Manası ise: Yahudilerden hiçbir kimse yoktur ki mutlaka iman edecek olmasın, demektir.» Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Bu fahiş bir hatadır; zira 'ليؤمنن به' ifadesinin mahzûf bir mevzûfun sıfatı olarak vaki olmuş bir kasem cümlesi olduğunu iddia etmiştir... Halbuki mahzûf 'أحد' kelimesinin sıfatı, bizim takdir ettiğimiz gibi ancak câr ve mecrûrdur. 'ليؤمنن به' sözüne gelince; o bir mevzûfun sıfatı olmadığı gibi kasem cümlesi de değildir; o sadece kasemin cevap cümlesidir, kasem ise mahzûftur. Kasem ve cevabı mübtedânın haberidir; çünkü 'أحد' ile mecrûrdan bir isnad meydana gelmez, zira bir fayda ifade etmez. İsnad ancak kasem cümlesi ve cevabıyla meydana gelir ki asıl faydanın odağı da odur. Aynı şekilde haber 'إلاَّ له مقام' ve 'إلا واردها' ifadeleridir; çünkü 'إلا' edatından öncesinden isnâdî bir terkip meydana gelmez.» Bu -gördüğün gibi- Ebû Hayyân'ın, sahih ve müstakim olduğu halde hata zannettiği hususta Zemahşerî'nin hakkındaki kötü bir ifadesidir. Keşke bilseydim; kendisinden sonraki cümle ile vasıflanmış olan 'أحد' kelimesinden ve öncesindeki cârdan nasıl bir isnad meydana gelmezmiş? Bunun benzeri senin: 'ما في الدار رجلٌ إلا صالحٌ' (Evde sâlih olandan başka hiçbir adam yoktur) demendir. Nasıl ki 'في الدار' mukaddem haber, 'رجل' muahhar mübtedâ, 'إلا صالحٌ' da onun sıfatı olup faydalı ve müstakim bir kelâm ise, buradaki durum da aynen böyledir. Meseledeki nihai durum sadece 'إلا' edatının hasr ifade etmek üzere sıfatın üzerine dahil olmasıdır. Ebû Hayyân'ın Zemahşerî'ye yönelik 'Kasem cümlesi demiştir, halbuki o kasemin cevabıdır' şeklindeki reddiyesine gelince; bundan dolayı özür dilemeye gerek yoktur ve ona böylesi itirazlar yeterlidir.

واللام في «ليؤمِنَنَّ» جوابُ قسمٍ محذوف كما تقدَّم. وقال أبو البقاء: «ليؤمِنَنَّ جواب قسم محذوف، وقيل: أكَّد بها في غير القسم كما جاء في النفي والاستفهام» فقوله: «وقيل إلى آخره» إنما يستقيم ذلك إذا أعَدْنا

«ليؤمِنَنَّ» fiilindeki lâm harfi daha önce geçtiği üzere mahzûf bir kasemin cevabıdır. Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «'ليؤمنن' mahzûf bir kasemin cevabıdır. Bir görüşe göre nefiy ve istifhamda geldiği gibi kasem dışında da onunla tekit yapılmıştır.» Ebü'l-Bekâ'nın «Bir görüşe göre... ilh.» sözü, ancak bu ihtilafı

الخلاف إلى نونِ التوكيد؛ لأنَّ نون التوكيد قد عُهِد التأكيدُ بها في الاستفهام باطَّراد، وفي النفي على خلاف فيه، وأما التأكيدُ بلام الابتداء في النفي والاستفهام فلم يُعْهَد البتة.

tekit nûnuna döndürdüğümüz takdirde müstakim olur; zira tekit nûnu ile tekit yapılması istifhamda kurallı olarak, nefiyde ise ihtilaflı olarak bilinmektedir. İbtidâ lâmı ile nefiy ve istifhamda tekit yapılmasına gelince, bu asla bilinmemektedir.

وقال أيضاً قبل ذلك: «وما مِنْ أهل الكتاب أحدٌ، وقيل: المحذوف» مَنْ «وقد مرَّ نظيره، إلا أنَّ تقديرَ» مَنْ «هنا بعيدٌ، لأن الاستثناء يكون بعد تمام الاسم، و» مَنْ «الموصولة والموصوفة غيرُ تمامة» يعني أنَّ بعضَهم جعل ذلك المحذوفَ لفظَ «مَنْ» فيقدِّر: وإنْ مِنْ أهل مَنْ إلا ليؤمِنَنَّ، فجعل موضع «أحد» لفظَ «مَنْ» وقوله: «وقد مر نظيره» يعني قوله تعالى: {وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الكتاب لَمَن يُؤْمِنُ بالله} [آل عمران: ١٩٩] ومعنى التنظير فيه أنه قد صَرَّح بلفظ «مَنْ» المقدَّرة ههنا.

Ebü'l-Bekâ bundan önce yine şöyle demiştir: «'Kitap ehlinden hiçbir kimse yoktur'; mahzûfun 'مَنْ' olduğu da söylenmiştir ve bunun benzeri geçmiştir; ne var ki burada 'مَنْ' takdiri uzaktır, çünkü istisna ismin tamamlanmasından sonra olur; mevsûl veya mevsûf olan 'مَنْ' ise tamlanmış değildir.» Yani bazılarının bu mahzûfu «مَنْ» lafzı kılarak 'وإنْ مِنْ أهل مَنْ إلا ليؤمِنَنَّ' şeklinde takdir ettiğini, böylece «أحد» kelimesinin yerine «مَنْ» lafzını koyduğunu kastetmektedir. Ebü'l-Bekâ'nın «Bunun benzeri geçmiştir» sözü ile Cenâb-ı Hakk'ın: {وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الكتاب لَمَن يُؤْمِنُ بالله} [Âl-i İmrân: 199] “Şüphesiz Kitap ehlinden öyleleri vardır ki Allah'a iman ederler” kavlini kastetmektedir; bundaki benzerlik manası ise burada takdir edilen «مَنْ» lafzının orada açıkça zikredilmiş olmasıdır.

وقرأ أُبَي: {ليؤمِنُنَ به قبل موتهم} بضم النون الأولى مراعاة لمعنى «أحد» المحذوف، وهو إن كان لفظه مفرداً فمعناه جمع. والضمير في «به» لعيسى. وقيل: لله تعالى، وقيل: لمحمد ﵇. وفي «موته» لعيسى. ويُروى في التفسير أنه حين ينزل إلى الأرض يؤمن به كلُّ أحد حتى تصيرَ الملةُ كلها إسلاميةً. وقيل: يعود على «أحد» المقدر، أي: لا يموتُ كتابي حتى يؤمن بعيسى، وينقل عن ابن عباس ذلك، فقال له عكرمة: «أفرأيت إنْ خَرَّ من بيت أو احترق أو أكله سَبُعٌ» قال: لا يموتُ حتى يُحَرِّكَ بها شفتيه أي: بالإِيمان بعيسى. وقرأ الفياض بن غزوان: «وإنَّ من أهل الكتاب» بتشديد «إنَّ» وهي قراءةٌ مردودةٌ لإِشكالها. قوله: {وَيَوْمَ القيامة} العامل فيه «شيهداً» وفيه دليلٌ على جوازِ تقدُّم خبرِ «كان» عليها، لأنَّ تقديمَ المعمولِ يُؤْذِن

Übeyy, mahzûf «أحد» kelimesinin manasına riayet ederek ilk nûnun dammesiyle {ليؤمِنُنَ به قبل موتهم} “Ölümlerinden önce ona mutlaka iman edeceklerdir” şeklinde okumuştur; zira lafzı tekil olsa bile manası çoğuldur. «به» zamiri Îsâ'ya râcidir. Allah Teâlâ'ya râci olduğu da, Muhammed aleyhisselâm'a râci olduğu da söylenmiştir. «موته» lafzındaki zamir ise Îsâ'ya râcidir. Tefsirde rivayet edildiğine göre Îsâ yeryüzüne indiğinde, bütün din tamamen İslâm oluncaya kadar herkes ona iman edecektir. Zamirin takdir edilen «أحد» kelimesine râci olduğu da söylenmiştir; yani ehl-i kitaptan hiç kimse Îsâ'ya iman etmeden ölmez. Bu görüş İbn Abbâs'tan nakledilir; İkrime ona: «Damdan düşse, yansa veya onu bir yırtıcı hayvan yese bile mi?» diye sormuş, İbn Abbâs: «Dudaklarını onunla -yani Îsâ'ya iman ile- kıpırdatmadıkça ölmez» demiştir. Feyyâz b. Gazvân, «إنَّ» harfinin şeddesiyle «وإنَّ من أهل الكتاب» şeklinde okumuştur ki bu, müşkil olması sebebiyle merdût bir kıraattir. Cenâb-ı Hakk'ın: {وَيَوْمَ القيامة} “Kıyamet gününde ise” kavli: Bundaki âmil «شهيداً» kelimesidir; bunda 'kâne'nin haberinin onun önüne geçmesinin caiz olduğuna delil vardır, zira ma'mûlün öne geçirilmesi

بتقديمِ العامل. وأجاز أبو البقاء أن يكون منصوباً ب «يكون» وهذا على رَأْي مَنْ يجيز ل «كان» أن تعمل في الظرفِ وشبهِه. والضميرُ في «يكون» لعيسى، وقيل: لمحمد ﵇.

âmilin öne geçirilmesini bildirir. Ebü'l-Bekâ «يكون» fiili ile mansûb olmasını da caiz görmüştür ki bu, 'kâne' fiilinin zarf ve benzerlerinde amel etmesini caiz görenlerin görüşüne göredir. «يكون» fiilindeki zamir Îsâ'ya râcidir; Muhammed aleyhisselâm'a râci olduğu da söylenmiştir.

قوله تعالى: {فَبِظُلْمٍ} : هذا الجارُّ متعلق ب «حَرَّمنا» والباء سببية، وإنما قُدِّم على عامِله تنبيهاً على قبح سبب التحريمِ، وقد تقدَّم أنَّ قولَه: «فبظلمِ» بدلٌ من قولِه: {فَبِمَا نَقْضِهِمْ مَّيثَاقَهُمْ} وتقدَّم الردُّ على قائله أيضاً فأغنى عن إعادته. و «من الذين» صفة ل «ظلم» أي: ظلمٍ صادرٍ من الذين هادُوا. وقيل: ثَمَّ صفةٌ للظلم محذوفةٌ للعمل بها أي: فبظلمٍ أيِّ ظلم، أو فبظلمٍ عظيمٍ كقوله:

Cenâb-ı Hakk'ın: {فَبِظُلْمٍ} “Zulüm sebebiyle” kavli: Bu câr-mecrûr «حَرَّمنا» (haram kıldık) fiiline müteallıktır ve bâ sebebiyet içindir. Haram kılma sebebinin çirkinliğine dikkat çekmek amacıyla âmilinin önüne takdim edilmiştir. «فبظلمٍ» ifadesinin {فَبِمَا نَقْضِهِمْ مَّيثَاقَهُمْ} “Sözleşmelerini bozmaları sebebiyle” kavlinden bedel olduğu ve bunu söyleyene verilen reddiye daha önce geçmişti, bu sebeple tekrarına gerek kalmamıştır. «من الذين» ifadesi «ظلم» kelimesinin sıfatıdır; yani 'Yahudi olanlardan sâdır olan bir zulüm sebebiyle' demektir. Zulüm için onun büyüklüğünü bildiren mahzûf bir sıfat bulunduğu, yani 'nasıl bir zulüm!' veya şairin şu sözünde olduğu gibi 'büyük bir zulüm sebebiyle' takdirinde olduğu da söylenmiştir:

١٦٧ - ٣- فلا وأبى الطيرِ المُرِبَّةِ بالضحى ... على خالدٍ لقد وقَعْتِ على لَحْمِ

167 - 3- Hayır, kuşluk vakti Hâlid'in üzerine üşüşen kuşlara yemin olsun ki, sen gerçekten [büyük] bir ete kondun!

أي: لحم عظيم.

Yani büyük bir ete [kondun demektir].

قوله: {أُحِلَّتْ لَهُمْ} هذه الجملةُ صفةٌ ل «طيبات» فمحلُّها نصبٌ، ومعنى وصفِها بذلك أي: بما كانت عليه مِنَ الحِلِّ، ويوضَّحه قراءة ابن عباس: {كانت أُحِلَّتْ لهم} قوله: «كثيراً» فيه ثلاثة أوجه، أظهرها: أنه مفعول به أي: بصدِّهم ناساً أو فريقاً أو جمعاً كثيراً. وقيل: نصبُه على المصدرية أي: صَدَّاً كثيراً. وقيل: على ظرفيه الزمان أي: زماناً كثيراً، والأول أولى، لأنَّ المصادرَ بعدها ناصبةٌ لمفاعيلها، فيجري البابُ على سَننٍ واحدٍ، وإنما أعيدت الباءُ في قوله: {وَبِصَدِّهِمْ} ولم تَعُدْ في قوله: «وأَخْذِهم» وما بعده لأنه قد فُصِل بين المعطوف والمعطوف عليه بما ليس معمولاً

Cenâb-ı Hakk'ın: {أُحِلَّتْ لَهُمْ} “kendilerine helal kılınmıştı” kavli: Bu cümle «طيبات» (temiz ve helal rızıklar) kelimesinin sıfatıdır, dolayısıyla mahalli nasbdır. Onun bununla vasıflanmasının manası: 'Daha önce helal olduğu hal üzere olan' demektir; bunu İbn Abbâs'ın {كانت أُحِلَّتْ لهم} “kendilerine helal kılınmış olan” şeklindeki kıraati açıklamaktadır. «كثيراً» kelimesinde üç vecih vardır: En zâhiri mef'ûlün bih olmasıdır; yani 'birçok insanı, fırkayı veya topluluğu men etmeleri sebebiyle' demektir. Mastar olarak 'çokça men etmeleri' manasında mansûb olduğu da söylenmiştir. Zaman zarfı olarak 'uzun zaman boyunca' manasında olduğu da söylenmiştir. Birinci vecih daha evlâdır; zira kendisinden sonraki mastarlar mef'ûllerini nasb etmektedir, böylece bâb tek bir nizam üzere cereyan etmiş olur. Cenâb-ı Hakk'ın: {وَبِصَدِّهِمْ} “ve men etmeleri sebebiyle” kavlinde bâ harfi tekrar edilmiş, «وأَخْذِهم» (ve almaları) ve sonrasındaki lafızlarda ise tekrar edilmemiştir; çünkü ma'tûf ile ma'tûfun aleyh arasına, ma'tûfun aleyhin ma'mûlü olmayan

للمعطوف عليه، بل بالعامل فيه وهو «حَرَّمْنا» وما تعلق به، فلمَّا بَعُد المعطوف من المعطوف عليه بالفصلِ بما ليس معمولاً للمعطوف عليه أُعيدت الباءُ لذلك، وأمَّا ما بعده فلم يُفْصَل فيه إلا بما هو معمولٌ للمعطوفِ عليه وهو «الربا» .

bir şeyle, bilakis onda amel eden «حَرَّمْنا» fiili ve müteallakı ile fasıla girmiştir. Ma'tûf ile ma'tûfun aleyhin arası ma'tûfun aleyhin ma'mûlü olmayan bir şeyle açılınca, bu sebeple bâ harfi iade edilmiştir. Sonrasındaki lafızlarda ise sadece ma'tûfun aleyhin ma'mûlü olan «الربا» (faiz) kelimesi ile fasıla girmiştir.

والجملةُ من قوله تعالى: {وَقَدْ نُهُواْ عَنْهُ} : في محلِّ نصب لأنها حاليةٌ، ونظير ذلك في إعادة الحرفِ وعدمِ إعادتِه ما تقدَّم في قوله: {فَبِمَا نَقْضِهِمْ مَّيثَاقَهُمْ} [النساء: ١٥٥] الآية. و «بالباطل» يجوز أن يتعلق ب «أَكْلِهم» على أنها سببيةٌ أو بمحذوفٍ على أنها حال من «هم» في «أكلهم» أي: ملتبسين بالباطل.

Cenâb-ı Hakk'ın: {وَقَدْ نُهُواْ عَنْهُ} “halbuki ondan men edilmişlerdi” kavlindeki cümle: Hâl cümlesi olduğu için nasb mahallindedir. Harfin iade edilip edilmemesindeki bu durumun benzeri, daha önce Cenâb-ı Hakk'ın: {فَبِمَا نَقْضِهِمْ مَّيثَاقَهُمْ} [Nisâ: 155] “Sözleşmelerini bozmaları sebebiyle” âyetinde geçmişti. «بالباطل» (bâtıl yollarla) ifadesinin sebebiyet bildirmesi üzere «أَكْلِهم» (yemeleri) mastarına taalluk etmesi yahut 'bâtıla bulaşmış kimseler olarak' anlamında «أكلهم» lafzındaki 'هم' zamirinden hâl olmak üzere mahzûfa müteallık olması caizdir.

قوله تعالى: {لكن الراسخون} : جيء هنا ب «لكن» لأنها بين نقيضين، وهما الكفارُ والمؤمنون. و «الراسخون» مبتدأ، وفي خبره احتمالان، أظهرُهما: أنه «يؤمنون» ، والثاني: أنه الجملة من قوله: «أولئك سنؤتيهم» و «في العلم» متعلقٌ ب «الراسخون» . و «منهم» متعلق بمحذوفٍ لأنه حالٌ من الضميرِ المستكنِّ في «الراسخون» . قوله: «المؤمنون» عطفٌ على «الراسخون» وفي خبره الوجهان المذكوران في خبر «الراسخون» ، ولكن إذا جَعَلْنا الخبرَ «أولئك سنُؤتيهم» فيكون / يؤمنون ما محلُّه؟ والذي يَظْهر أنه جملة اعتراض لأنَّ فيه تأكيداً وتسديداً للكلام، ويكون «يؤمنون» يعود على «الراسخون» و «المؤمنون» جميعاً، ويجوز أن تكون حالاً منهما، وحينئذ لا يُقال: إنها حال مؤكدة لتقدُّم عاملٍ مشاركٍ لها لفظاً؛ لأنَّ الإِيمانَ فيها مقيدٌ، والإِيمانُ الأولُ مطلقٌ، فصار فيها فائدةٌ لم تكن في عاملها، وقد يُقال: إنها مؤكدة بالنسبة لقوله: «يؤمنون» غيرُ مؤكدة بالنسبةِ لقولِه: «الراسخون» .

Cenâb-ı Hakk'ın: {لكن الراسخون} “Fakat ilimde derinleşenler” kavli: Burada iki zıt durum -ki onlar kâfirler ile müminlerdir- arasında yer aldığı için «لكن» (fakat/lakin) getirilmiştir. «الراسخون» mübtedâdır, haberinde ise iki ihtimal vardır: En zâhiri «يؤمنون» (iman ederler) fiilidir; ikincisi ise «أولئك سنؤتيهم» (işte onlara vereceğiz) kavlindeki cümledir. «في العلم» câr-mecrûru «الراسخون» kelimesine müteallıktır. «منهم» câr-mecrûru ise «الراسخون» içindeki müstetir zamirden hâl olduğu için mahzûfa müteallıktır. «المؤمنون» kavli «الراسخون» kelimesine atıftır; onun haberinde de «الراسخون» kelimesinin haberinde zikredilen iki vecih geçerlidir. Ancak haberi «أولئك سنُؤتيهم» cümlesi kıldığımız takdirde «يؤمنون» fiilinin mahalli ne olur? Zâhir olan, kelâmda bir tekit ve tahkik sağladığı için onun ara cümle (cümle-i mu'teriza) olmasıdır; bu durumda «يؤمنون» fiili hem «الراسخون» hem de «المؤمنون» kelimelerinin her ikisine birden döner. Her ikisinden hâl olması da caizdir; bu takdirde lafzan onunla ortak olan bir âmil öne geçti diye onun 'müekkid hâl' olduğu söylenemez; zira bundaki iman kayıtlıdır, ilk iman ise mutlaktır, dolayısıyla onda âmilinde bulunmayan bir fayda meydana gelmiştir. «المؤمنون» lafzına nispetle müekkid, «الراسخون» kavline nispetle ise gayr-i müekkid olduğu da söylenebilir.

قوله: والمقيمين «قراءةُ الجمهورِ بالياء، وقرأ جماعة كثيرة» والمقيمون «بالواو منهم ابن جبير وأبو عمرو بن العلاء في رواية يونس وهارون عنه، ومالك بن دينار وعصمة عن الأعمش، وعمرو بن عبيد، والجحدري وعيسى بن عمر وخلائق. فأما قراءة الياء فقد اضطربت فيها اقوال النحاة، وفيها ستةُ أقوال، أظهرهما: وعزاه مكي لسيبويه، وأبو البقاء للبصريين - أنه منصوبٌ على القطع، يعني المفيدَ للمدح كما في قطع النعوت، وهذا القطعُ مفيدٌ لبيان فضل الصلاة فَكَثُر الكلامُ في الوصفِ بأن جُعِل في جملة أخرى، وكذلك القطعُ في قوله {والمؤتون الزكاة} على ما سيأتي هو لبيانِ فَضْلِها أيضاً، لكن على هذا الوجه يجب أن يكونَ الخبرُ قولَه:» يؤمنون «ولا يجوز أن يكون قوله {أولئك سَنُؤْتِيهِمْ} لأن القطع إنما يكونَ بعد تمامِ الكلام. قال مكي:» ومَنْ جَعلَ نَصْبَ «المقيمين» على المدحِ جَعَلَ خبرَ «الراسخين» : «يؤمنون» ، فإنْ جَعَل الخبر «أولئك» سنؤتيهم «لم يجز نصب» المقيمين «على المدح، لأنه لا يكون إلا بعد تمام الكلام» وقال الشيخ: «ومَنْ جعل الخبرَ: أولئك سنؤتيهم فقوله ضعيفٌ» قلت: هذا غيرُ لازمٍ، لأنه هذا القائلَ لا يَجْعَلُ نصبَ «المقيمين» حينئذٍ منصوباً على القطع، لكنه ضعيفٌ بالنسبةِ إلى أنه ارتكبَ وجهاً ضعيفاً في تخريج «المقيمين» كما

Cenâb-ı Hakk'ın: «والمقيمين» (ve kılanlar) kavli: Cumhurun kıraati yâ iledir. İbn Cübeyr, Yûnus ve Hârûn'un kendisinden rivayetinde Ebû Amr b. el-Alâ, Mâlik b. Dînâr, A'meş'ten rivayetle İsme, Amr b. Ubeyd, Cahderî, Îsâ b. Ömer ve daha nice kalabalık bir cemaat ise vâv ile «والمقيمون» şeklinde okumuştur. Yâ ile olan kıraate gelince; nahivcilerin görüşleri bunda ihtilaf etmiştir ve bu konuda altı görüş vardır: En zâhiri -ki Mekkî bunu Sîbeveyh'e, Ebü'l-Bekâ ise Basralılara nispet etmiştir- sıfatların kat'ında olduğu gibi medih ifade eden kat' üzere mansûb olmasıdır. Bu kat' namazın faziletini beyan etmek için fayda sağlar; bu sebeple başka bir cümle içine yerleştirilerek vasıflandırmadaki kelâm çoğaltılmıştır. İleride geleceği üzere Cenâb-ı Hakk'ın {والمؤتون الزكاة} “ve zekâtı verenler” kavlindeki kat' da yine zekâtın faziletini beyan etmek içindir. Ancak bu veche göre haberin «يؤمنون» kavli olması vaciptir; {أولئك سَنُؤْتِيهِمْ} “işte onlara vereceğiz” kavli olması caiz değildir, zira kat' ancak kelâmın tamamlanmasından sonra olur. Mekkî şöyle demiştir: «'المقيمين' kelimesinin nasbını medih üzere kılan kimse, 'الراسخين' kelimesinin haberini 'يؤمنون' kılar; şayet haberi 'أولئك سنؤتيهم' kılarsa 'المقيمين' kelimesinin medih üzere nasbı caiz olmaz, çünkü bu ancak kelâm tamamlandıktan sonra olur.» Şeyh [Ebû Hayyân] ise şöyle demiştir: «Haberi 'أولئك سنؤتيهم' kılan kimsenin sözü zayıftır.» Ben derim ki: Bu zorunlu bir çıkarım değildir; çünkü bu görüşü savunan kimse o takdirde 'المقيمين' kelimesinin nasbını kat' üzere mansûb kılmaz; ancak 'المقيمين' kelimesinin irabında zayıf bir veche başvurduğu nispetle zayıf sayılır,

سيأتي. وحكى ابنُ عطية عن قومٍ مَنْعَ نصبه على القطع من أجلِ حرف العطف، والقطعُ لا يكونُ في العطف، إنما ذلك في النعوت، ولما استدلَّ الناسُ بقول الخرنق:

gelecektir. İbn Atiyye, atıf harfinden dolayı bunun kat' üzere nasbedilmesini engelleyen bir topluluktan nakilde bulunmuştur; zira kat' atıfta bulunmaz, o ancak sıfatlarda olur. İnsanlar Hırnık'ın şu sözünü:

١٦٧ - ٤- لا يَبْعَدَن قومي الذين همُ ... سُمُّ العُداةِ وآفَةُ الجُزْرِ

167 - 4- Düşmanların zehri, boğazlanan develerin afeti olan kavmim asla uzak kalmasın,

النازلين بكلِّ معتَركٍ ... والطيبون معاقدَ الأزْرِ

Her savaş meydanına inenler ve izâr bağları tertemiz olanlar!

على جواز القطع فَرَّق هذا القائلُ بأن البيت لا عطفَ فيه؛ لأنها قطعت «النازين» فنصبته، و «الطيبون» فرفعَتْه عن قولِها «» قومي «، وهذا الفرقُ لا أثرَ له؛ لأنه في غيرِ هذا البيت ثبت القطع مع حرف العطف، أنشد سيبويه:

kat'ın caiz olduğuna delil getirdiklerinde, bu görüşü savunan kişi [şöyle] bir ayrıma gitmiştir: Bu beyitte atıf yoktur; çünkü şair «قومي» sözünden «النازلين» kelimesini kat' edip nasbetmiş, «والطيبون» kelimesini ise kat' edip merfû kılmıştır. Ancak bu ayrımın bir etkisi (değeri) yoktur; çünkü bu beytin dışında da atıf harfiyle birlikte kat' sabit olmuştur. Sîbeveyh şu beyti inşad etmiştir:

١٦٧ - ٥- ويَأْوي إلى نِسْوةٍ عُطَّلٍ ... وشُعْثاً مراضيعَ مثلَ السَّعالِي

167 - 5- Ve takısız kadınlara, saçları başları dağınık, cadılar gibi emzikli kadınlara sığınır.

فنصب» شعثاً «وهو معطوف.

Burada «شعثاً» kelimesini ma'tûf olduğu halde nasbetmiştir.

الثاني: أن يكونَ معطوفاً على الضمير في» منهم «أي: لكن الراسخون في العلمِ منهم ومن المقيمين الصلاة. الثالث: أن يكون معطوفاً على الكاف في» إليك «أي: يؤمنون بما أُنْزل إليك وإلى المقيمين الصلاةَ وهم الأنبياء. الرابع: أن يكونَ معطوفاً على» ما «في» بما أُنْزِل «أي: يؤمنون» بما أنزل إلى محمد ﷺ وبالمقيمين، ويُعْزَى هذا الكسائي. واختلفت

İkinci [görüş]: «منهم» içindeki zamire ma'tûf olmasıdır; yani: 'Fakat onlardan ve namazı kılanlardan ilimde derinleşenler' demektir. Üçüncü [görüş]: «إليك» kavlindeki hitap kâfına ma'tûf olmasıdır; yani: 'Sana ve namazı kılanlara -ki onlar peygamberlerdir- indirilene inanırlar' demektir. Dördüncü [görüş]: «بما أُنْزِل» içindeki «ما» lafzına ma'tûf olmasıdır; yani: 'Muhammed'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] indirilene ve namazı kılanlara inanırlar' demektir. Bu görüş Kisâî'ye nispet edilir. Bunların

عبارة هؤلاء في «المقيمين» فقيل: هم الملائكة قال مكي: «ويؤمنون بالملائكة الذين صفتُهم إقامةُ الصلاةِ كقوله: {يُسَبِّحُونَ الليل والنهار لاَ يَفْتُرُونَ} [الأنبياء: ٢٠] . وقيل: هم الأنبياء، وقيل: هم المسلمون، ويكون على حَذْفِ مضافٍ أي: وبدين المقيمين. الخامس: أن يكونَ معطوفاً على الكاف في» قبلك «أي: ومِنْ قبلِ المقيمين، ويعني بهم الأنبياءَ أيضاً. السادس: أن يكونَ معطوفاً على نفسِ الظرف، ويكونَ على حَذْفِ مضاف أي: ومن قبل المقيمين، فحُذِف المضافُ وأقيم المضافُ إليه مُقامه. فهذا نهايةُ القولِ في تخريجِ هذه القراءةِ.

«المقيمين» hakkındaki ifadeleri farklılık göstermiştir. Bir görüşe göre onlar meleklerdir; Mekkî şöyle demiştir: 'Cenâb-ı Hakk'ın: {يُسَبِّحُونَ الليل والنهار لاَ يَفْتُرُونَ} “Gece gündüz [bıkıp usanmadan] tesbih ederler” kavlinde olduğu gibi vasıfları namaz kılmak olan meleklere inanırlar.' Bir görüşe göre onlar peygamberlerdir; bir görüşe göre de Müslümanlardır ve bu, muzâfın hazfiyledir, yani: 'Ve namaz kılanların dinine [inanırlar]' takdirindedir. Beşinci [görüş]: «قبلك» kavlindeki hitap kâfına ma'tûf olmasıdır; yani: 'Ve namazı kılanlardan öncekilere' demektir ve bununla da peygamberler kastedilir. Altıncı [görüş]: Zarfın bizzat kendisine ma'tûf olmasıdır ve muzâfın hazfi üzeredir; yani: 'Ve namaz kılanlardan öncekilere' demektir; muzâf hazfedilmiş ve muzâfun ileyh onun yerine geçirilmiştir. İşte bu kıraatin tahlilindeki sözün nihayeti budur.

وقد زعم قومٌ لا اعتبارَ بهم أنهم لحنٌ، ونقلوا عن عائشة وأبان بن عثمان أنها خطأ من جهةِ غلط كاتبِ المصحف، قالوا: وأيضاً فهي في مصحفِ ابن مسعود بالواو فقط نقله الفراء، وفي مصحف أُبيّ كذلك، وهذا لا يَصحُّ عن عائشة ولا أبان، وما أحسن قولَ الزمخشري ﵀:» ولا يُلتفت إلى ما زعموا مِنْ وقوعِه لَحْناً في خط المصحف، وربما التفت إليه مَنْ لم ينظر في الكتاب الكتاب ومَنْ لم يعرف مذاهبَ العرب وما لهم في النصب على الاختصاص من الافتنان، وغَبِيَ عليه أنَّ السابقين الأولين الذين مَثَلُهم في التوراة ومثلُهم في الانجيل كانوا أبعدَ همةً في الغَيْرة عن الاسلام وذَبَّ المطاعنِ عنه من ان يقولوا ثُلْمَةً في كتاب اله ليسُدَّها مَنْ بعدهم، وخَرْقاً يَرْفوه مَنْ يلحق بهم «وأمَّا قراءةُ الرفعِ فواضحةٌ.

İtibara alınmayacak bir topluluk bunun bir lahn (dil hatası) olduğunu ileri sürmüş ve Âişe ile Ebân b. Osmân'dan bunun mushaf kâtibinin yanılması cihetinden bir hata olduğunu nakletmişlerdir. Şöyle de demişlerdir: Ayrıca bu, İbn Mes'ûd mushafında sadece vâv iledir -bunu Ferrâ nakletmiştir- ve Übeyy'in mushafında da böyledir. Oysa bu rivayet Âişe'den de Ebân'dan da sahih değildir. Zemahşerî -rahimehullâh- şu sözüyle ne güzel söylemiştir: «Bunun mushafın hattında bir lahn olarak vuku bulduğuna dair iddialarına itibar edilmez. Buna belki de Allah'ın Kitabı'nı incelemeyen, Arapların üsluplarını ve ihtisas üzere nasb konusundaki hüner ve tasarruflarını bilmeyen kimseler itibar eder. Tevrat ve İncil'deki vasıflarıyla övülen o ilk öncüler (Sâbikûn-i Evvelûn), İslâm adına duydukları gayret ve ona yönelen taanları bertaraf etme hususunda; Allah'ın Kitabı'nda kendilerinden sonrakilerin kapatacağı bir gedik veya sonradan yetişenlerin yamayacağı bir yırtık bırakmayacak kadar yüksek bir himmete sahiptiler; [iddia sahipleri] bunu idrak edememiştir.» Ref' kıraatine gelince, o zâhir ve açıktır.