ولم نَدْرِ إنْ حِصْناً من الموت حَيْصَةً ... كم العمرُ باقٍ والمَدَى مُتَطاوِلُ
Ölümden bir kaçışla kaçıp kurtulsak bile bilmeyiz... Ömürden ne kaldığını, gerçi süre uzayıp gitmektedir.
ويروي: «جِضْنا» بالجيم والضاد المعجمة، ومنه: «وقعوا في حَيْصَ بَيْصَ» وحاصَ باصَ، أي: وقعوا في أمرٍ يَعْسَرُ التخلُّص منه، ويقال: مَحِيص ومَحاص قال:
Bu, cîm ve noktalı dâd ile «جِضْنا» şeklinde de rivayet edilir. «وقعوا في حَيْصَ بَيْصَ» ve «حاصَ باصَ» (içinden çıkılmaz bir karmaşaya düştüler) deyimi de bundandır; yani kurtulması güç olan bir işe düştüler demektir. «مَحِيص» ve «مَحاص» denilir. Şair şöyle demiştir:
١٦٥ - ٤- أتَحِيصُ من حُكْمِ المَنِيَّةِ جاهداً ... ما للرجال عن المَنونِ مَحاصُ
165 - 4- Var gücünle ölümün hükmünden kaçmaya mı çalışıyorsun?... İnsanlar için ölümden bir kaçış/kurtuluş yoktur.
ويقال: حاصَ يَحُوص حَوْصاُ وحِياصاً أي: زَايَل المكانَ الذي كان فهي، والحَوْصُ: ضيق مؤخر العين ومنه الأحْوَصُ.
Yine «حاصَ يَحُوص حَوْصاُ وحِياصاً» denir ki; bulunduğu yerden ayrıldı/uzaklaştı demektir. el-Havs (الحَوْصُ) ise gözün kuyruk tarafının dar olmasıdır; el-Ahvas (الأحْوَصُ) ismi de bundandır.
وقوله تعالى: {والذين آمَنُواْ} : يجوزُ فيه وجهان: الرفع على الابتداءِ، والخبر «سَنُدْخِلُهم» والنصبُ على الاشتغال أي: سَنُدْخِل الذين آمنوا سندخلهم، وقرئ: «سيُدْخِلُهم» بياء الغيْبة. وانتصب «وعد الله» على المصدرِ المؤكِّد لنفسِه «وحقاً» على المصدرِ المؤكِّد لغيرِه، ف «وعدَ» مؤكدٌ لقولِه «سندخلهم» ، وهو مفهومٌ مما قبله، و «حقاً» مؤكِّدٌ لقوله: {وَعْدَ الله} و «قيلا» نصبٌ على التمييز. والقيل والقول والقال مصادرُ بمعنى واحدٍ، ومنه قوله تعالى: {وَقِيلِهِ يارب} [الزخرف: ٨٨] .
Yüce Allah'ın: {والذين آمَنُواْ} “İman edenler [ise]” sözünde iki vecih câizdir: İbtidâ (mübteda) olarak ref edilmesi olup haberi «سَنُدْخِلُهم» [ifadesi]dir; ve iştigal üzere nasb edilmesidir, yani: «سَنُدْخِل الذين آمنوا سندخلهم» (İman edenleri biz sokacağız, onları sokacağız) takdirindedir. Gaip yâ'sı ile «سيُدْخِلُهم» şeklinde de okunmuştur. «وعد الله» ifadesi nefsini tekit eden masdar olarak, «وحقاً» ise gayrını tekit eden masdar olarak nasb edilmiştir. Dolayısıyla «وعدَ», «سندخلهم» sözünü tekit etmektedir ki bu da öncesinden anlaşılmaktadır. «حقاً» ise {وَعْدَ الله} “Allah'ın vaadi olarak” sözünü tekit etmektedir. «قيلا» ifadesi temyiz olarak mansubdur. el-Kîl (القيل), el-kavl (القول) ve el-kâl (القال) tek bir manada olan masdarlardır; Yüce Allah'ın: {وَقِيلِهِ يارب} “Ve onun: 'Ey Rabbim!' demesine...” [Zuhruf: 88] sözü de bundandır.
قوله تعالى: {لَّيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ} : في «ليس» ضميرٌ هو اسمُها، وفيه خلافٌ: فقيل: يعودُ على ملفوظٍ به، وقيل: يعودُ على ما دَلَّ عليه اللفظُ من الفعلِ، وقيل: يَدُلُّ عليه سببُ الآية. فأمَّا عَوْدُه على ملفوظٍ به
Yüce Allah'ın: {لَّيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ} “[İş] ne sizin kuruntularınızla...” sözünde; «ليس» fiilinde onun ismi olan bir zamir vardır ve bunda ihtilaf edilmiştir: Bir görüşe göre telaffuz edilen bir lafza döner, bir görüşe göre lafzın fiilden delâlet ettiği manaya döner, bir diğer görüşe göre ise ayetin iniş sebebi ona delâlet eder. Telaffuz edilen lafza dönmesine gelince;
فقيل: هو الوعدُ المتقدِّم في قوله {وَعْدَ الله} وهذا ما اختاره الزمخشري قال: «في ليس ضميرُ وعدَ الله أي: ليس يُنالُ ما وعد الله من الثواب بأمانيكم ولا بأماني أهل الكتاب. والخطابُ للمسلمين لأنه لايُؤمن بوعِد الله إلا مَنْ آمَن به» وهذا وجهٌ حسنٌ. وأمَّا عودُه على ما يَدُلُّ عليه اللفظ فقيل: هو الإِيمان المفهومُ من قوله: «والذين آمنوا» وهو قولُ الحسنِ وعنه: «ليس الإِيمانُ بالتمني» وأمّا عودُه على ما يَدُلُّ عليه السببُ فقيل: يعودُ على مجاورةِ المسلمين مع أهلِ الكتاب، وذلك أنَّ بعضَهم قال: «دينُنا قبلَ دينكم، ونبينا قبلَ نبيكم، فنحن أفضلُ» وقال المسلمون: «كتابُنا يقضي على كتابكم، ونبينا خاتمُ الآنبياء» فنزلت وقيل: يعودُ على الثواب والعقاب أي: ليس الثوابُ على الحسنات ولا العقابُ على السيئات بأمانيكم. وقيل: قالت اليهودُ نحن أنبياء الله وأحبَّاؤه، ونحن أصحاب الجنة، وكذلك النصارى. وقالت كفار قريش: لا نُبْعَثُ، فنزلت أي: ليس ما ادعيتموه يا كفارَ قريش بأمانيِّكم.
{وَعْدَ الله} “Allah'ın vaadi olarak” sözünde geçen önceki vaaddir denilmiştir. Zemahşerî'nin tercih ettiği de budur; o şöyle demiştir: «ليس fiilinde Allah'ın vaadine [dönen] bir zamir vardır; yani Allah'ın vaat ettiği sevaba sizin kuruntularınızla da Ehl-i Kitab'ın kuruntularıyla da erişilmez. Hitap Müslümanlaradır; çünkü Allah'ın vaadine ancak O'na inanan kimse inanır.» Bu güzel bir vecihtir. Lafzın delâlet ettiği manaya dönmesine gelince, bunun «والذين آمنوا» sözünden anlaşılan iman olduğu söylenmiştir ki bu el-Hasan'ın görüşüdür; nitekim ondan: «İman temenni ile değildir» sözü rivayet edilmiştir. Sebebin delâlet ettiği şeye dönmesine gelince; Müslümanlar ile Ehl-i Kitab'ın karşılıklı iddialaşmalarına döndüğü söylenmiştir. Şöyle ki, onlardan bazıları: «Bizim dinimiz sizin dininizden önce, peygamberimiz sizin peygamberinizden öncedir, dolayısıyla biz daha üstünüz» demiş, Müslümanlar da: «Bizim Kitabımız sizin kitabınızın hükmünü ortadan kaldırır ve peygamberimiz peygamberlerin sonuncusudur» demişlerdi; bunun üzerine bu ayet indi. Sevap ve cezaya döndüğü de söylenmiştir; yani iyiliklerin sevabı da kötülüklerin cezası da sizin temennilerinizle değildir. Bir diğer rivayete göre ise Yahudiler: «Biz Allah'ın [peygamberlerinin] çocukları ve sevgilileriyiz, cennet ehli biziz» demiş, Hristiyanlar da böyle söylemişti. Kureyş kâfirleri ise: «Biz diriltilmeyeceğiz» demişlerdi; bunun üzerine ayet yani «Ey Kureyş kâfirleri! İddia ettiğiniz şey sizin temennilerinizle değildir» anlamında inmiştir.
وقرأ الحسن وأبو جعفر وشيبةُ بن نصاح والحكم والأعرج: «أمانِيكم» «ولا أمانِي» بالتخفيف كأنَّهم جَمَعُوه على فعالِل دون فعاليل كما قالوا: قَرْقور وقراقير وقراقِر، والعرب تُنْقص من فعاليل الياء، كما تَزيدُها في فعالِل نحو قوله:
el-Hasan, Ebû Ca'fer, Şeybe b. Nassâh, el-Hakem ve el-A'rec; «قَرْقور», «قراقير» ve «قراقِر» dedikleri gibi, sanki «فعاليل» değil de «فعالِل» vezninde çoğul yapmışcasına tahfîf ile (şeddesiz olarak) «أمانِيكم» [ve] «ولا أمانِي» şeklinde okumuşlardır. Araplar, şairin şu sözünde olduğu gibi «فعالِل» veznine yâ harfini ekledikleri gibi «فعاليل» vezninden de yâ harfini eksiltirler:
١٦٥ - ٥-. . . . . . . . . . . . . . . ... . . . . . . . . . . . تَنْقادَ الصياريفِ
165 - 5- . . . . . . . . . . . . . . . ... . . . . . . . . . . . sarrafların [parayı] ayırt etmesi gibi...
وقوله: {مَن يَعْمَلْ} جملة مستأنفة مؤكدةٌ لحكم الجملة قبلها. وقرأ الجمهور «ولا يَجِدْ» جزماً، على عطفه على جواب الشرط، وروي عن ابن عامر رفعُه، وهو على القطع عن النسق. ثم يُحْتمل أن يكون مستأنفاً وأن يكونَ حالاً، كذا قيل، وفيه نظرٌ من حيث إنَّ المضارع المنفي ب «لا» لا يقترن بالواوِ إذا وقع حالاً.
Cenâb-ı Hakk'ın: {مَن يَعْمَلْ} “Kim işlerse” sözü, kendisinden önceki cümlenin hükmünü tekit eden müste'nefe bir cümledir. Cumhur, şartın cevabına atıfla meczûm olarak «ولا يَجِدْ» şeklinde okumuştur. İbn Âmir'den ise atıftan kat' (koparma) üzere merfû okuduğu rivayet edilmiştir. Bunun ardından müste'nefe olması da hâl olması da muhtemeldir; böyle denilmiştir. Ancak bu görüşte şu açıdan inceleme payı vardır: «لا» ile olumsuzlanan muzâri fiil, hâl olduğunda vâv ile birleşmez.
قوله: {مِنَ الصالحات مِن ذَكَرٍ} «من» الأولى للتبعيض لأنَّ المكلَّف لا يطيق عمل كل الصالحات. وقال الطبري: «هي زائدة عند قوم» وفيه ضعفٌ لعدمِ الشرطين. و «مِنْ» الثانية للمتبين. وأجاز أبو البقاء أن تكونَ حالاً، وفي صاحبِها وجهان أحدُهما: أنه الضميرُ المرفوع ب «يعمل» ، والثاني: أنه الصالحات أي: الصالحات كائنةً من ذكر أو أنثى، وقد تقدَّم إيضاح هذا في قوله: {لاَ أُضِيعُ عَمَلَ عَامِلٍ مِّنْكُمْ مِّن ذَكَرٍ أَوْ أنثى} [آل عمران: ١٩٥] والكلامُ على «أو» أيضاً «وقوله:» وهو مؤمن «جملة حالية من فاعل» يعمل «وقرأ أبو عمرو وابن كثير وأبو بكر عن عاصم:» يُدْخَلون «هنا وفي مريم وأول غافر بضم حرف المضارعة وفتح الخاء مبنياً للمفعول، وانفردَ ابنُ كثير وأبو بكر بثانية غافر، وأبو عمرو بالتي في فاطر والباقون بفتحِ حرفِ
Cenâb-ı Hakk'ın: {مِنَ الصالحات مِن ذَكَرٍ} “salih amellerden, erkek olsun...” sözünde; birinci «مِنْ» teb'îz (kısmîlik) içindir, zira mükellef bütün salih amelleri işlemeye güç yetiremez. Taberî şöyle demiştir: «Bir topluluğa göre bu zâiddir.» Ancak iki şart bulunmadığı için bunda zayıflık vardır. İkinci «مِنْ» ise tebyîn (açıklama) içindir. Ebu'l-Bekâ bunun hâl olmasını da câiz görmüştür. Zü'l-hâlinde (hâlin sahibinde) iki vecih vardır: Birincisi, «يعمل» fiilinin merfû zamiridir; ikincisi ise «الصالحات» kelimesidir, yani erkek veya kadından meydana gelen salih ameller demektir. Bunun açıklaması {لاَ أُضِيعُ عَمَلَ عَامِلٍ مِّنْكُمْ مِّن ذَكَرٍ أَوْ أنثى} “Sizden erkek olsun, kadın olsun hiçbir çalışanın amelini zayi etmeyeceğim” [Âl-i İmrân: 195] ayetinde geçmişti; «أو» üzerindeki değerlendirme de öyleydi. «وهو مؤمن» sözü ise «يعمل» fiilinin fâilinden bir hâl cümlesidir. Ebû Amr, İbn Kesîr ve Âsım'dan rivayetle Ebû Bekr; burada, Meryem [suresinde] ve Gâfir [suresinin] başındakinde, meçhul bina ile muzâraat harfinin dammesi ve hı harfinin fethasıyla «يُدْخَلون» şeklinde okumuşlardır. İbn Kesîr ve Ebû Bekr Gâfir [suresindeki] ikinci yerde, Ebû Amr ise Fâtır [suresindeki] yerde tek kalmıştır. Diğerleri ise muzâraat harfinin fethası
المضارعة وضَمِّ الخاء مبنياً للفاعل، وذلك للتفنُّنِ في البلاغَةِ، وقد يظهرُ فروقٌ لا يَسَعُها هذا الكتابُ.
ve hı harfinin dammesiyle ma'lûm bina olarak okumuşlardır. Bu, belâgatteki çeşitlilik (tefennün) içindir; bu kitabın alamayacağı incelikler de ortaya çıkabilir.
قوله تعالى: {مِمَّنْ أَسْلَمَ} متعلِّقٌ ب «أَحْسَنُ» فهي «مِنْ» الجارة للمفضول، و «لله» متعلقٌ ب «أَسْلَم» وأجاز أبو البقاء أن يتعلَّق بمحذوف على أنه حالٌ من «وجهه» وفيه نظرٌ لا يخفى. «وهو مُحْسِنٌ» حالٌ من فاعل «أَسْلم» و «اتَّبع» يجوز أن يكون عطفاً على «أسلم» وهو الظاهر، وأن يكونَ حالاً ثانية من فاعل «أسلم» بإضمار «قد» عند مَنْ يشترط ذلك، وقد تقدَّم الكلام على {حَنِيفاً} [الآية: ١٣٥] في البقرة، إلا أنه يجوزُ هنا أن يكونَ حالاً من فاعلِ «اتّبع» .
Yüce Allah'ın: {مِمَّنْ أَسْلَمَ} “teslim olan kimseden” sözü «أَحْسَنُ» kelimesine taalluk eder; dolayısıyla bu, mefdûle (kendisine üstün kılınana) bitişen cer harfi «مِنْ»dir. «لله» ifadesi «أَسْلَم» fiiline müteallıktır. Ebu'l-Bekâ bunun «وجهه» kelimesinden hâl olmak üzere mahzûfa taalluk etmesini de câiz görmüştür; ancak bunda gizli olmayan bir inceleme payı vardır. «وهو مُحْسِنٌ» ifadesi «أَسْلم» fiilinin fâilinden hâldir. «اتَّبع» fiilinin ise «أسلم» fiiline atfedilmiş olması câizdir ki zâhir olan budur; bunu şart koşanlara göre «قد» takdiriyle «أسلم» fiilinin fâilinden ikinci bir hâl olması da câizdir. {حَنِيفاً} [135. ayet] kelimesi üzerine açıklama Bakara suresinde geçmişti; ancak burada «اتّبع» fiilinin fâilinden hâl olması da câizdir.
قوله: {واتخذ الله إِبْرَاهِيمَ خَلِيلاً} فيه وجهان، وذلك أن اتَّخذ «إنْ عَدَّيْناها لاثنين كان مفعولاً ثانياً وإلا كانَ حالاً، وهذه الجملة عطف على الجملةِ الاستفهاميةِ التي معناها الخبرُ نَبَّهَتْ على شرف المتبوع وأنه جديرٌ بأن يُتَّبع لاصطفاءِ الله له بالخُلّة، ولا يجوز عطفها على ما قبلها لعدم صلاحيتِها صلةً للموصول. وجعلها الزمخشري جملةً معترضة قال:» فإنْ قلت ما محلُّ هذه الجملةِ؟ قلت: لا محلَّ لها من الإِعراب لأنها مِنْ جمل الاعتراضاتِ نحو ما يجيء في الشعر من قولهم «والحوادثُ جَمَّةٌ» فائدتُها تأكيدُ وجوبِ اتِّباع مِلَّته، لأنَّ مَنْ بَلَغ من الزُّلفى عند الله أَن اتَّخذه خليلاً كان جديراً بأن يُتَّبع «فإنْ عنى بالاعتراضِ المصطلحَ عليه فليس ثَمَّ اعتراضٌ، إذ الاعتراضُ بين متلازمين كفعلٍ وفاعل مبتدأ وخبر
Cenâb-ı Hakk'ın: {واتخذ الله إِبْرَاهِيمَ خَلِيلاً} “Allah İbrahim'i dost edinmiştir” sözünde iki vecih vardır. Şöyle ki: «اتَّخذ» fiilini iki mef'ûle geçişli kılarsak [«خَلِيلاً» kelimesi] ikinci mef'ûl olur, aksi takdirde hâl olur. Bu cümle, anlamı haber olan istifham cümlesine matuftur; tâbi olunan zatın şerefine ve Allah'ın onu dostlukla (hulle ile) seçmesinden ötürü uyulmaya lâyık olduğuna dikkat çekmiştir. Sıla-i mevsûl olmaya elverişli olmaması sebebiyle kendisinden öncekine atfedilmesi câiz değildir. Zemahşerî ise onu itirâzî (ara) cümle saymış ve şöyle demiştir: «Eğer 'Bu cümlenin mahalli nedir?' dersen, derim ki: İ'rabdan mahalli yoktur; çünkü o, şiirde geçen 'والحوادثُ جَمَّةٌ' (olaylar pek çokken) sözü gibi itiraz cümlelerindendir. Faydası ise onun milletine uymanın gerekliliğini tekit etmektir; zira Allah katında O'nun kendisini dost edineceği bir yakınlığa ulaşan kimse, elbette uyulmaya lâyıktır.» Eğer [Zemahşerî] ıstılâhî itirazı kastetmişse, burada bir itiraz yoktur; zira itiraz, fiil ile fâil, mübteda ile haber,
وشرط وجزاء وقسم وجواب، وإن عَنَى غيرَ ذلك احتُمِل، إلا أنَّ تنظيرَه بقولهم:» والحوادثُ جَمَّةٌ «يُشْعِر بالاعتراض المصطلح عليه؛ فإن قولهم» والحوادث جمة «وَرَدَ في بيتينِ، أحدُهما بين / فعل وفاعل كقوله:
şart ile ceza, yemin ile cevap gibi birbirini gerektiren iki unsur arasında olur. Şayet bundan başkasını kastettiyse muhtemeldir; ancak onun «والحوادثُ جَمَّةٌ» sözüyle örneklendirmesi ıstılâhî itirazı hissettirmektedir. Nitekim onların «والحوادث جمة» sözü iki beyitte vârit olmuştur; bunlardan biri fiil ile fâil arasındadır, şairin şu sözünde olduğu gibi:
١٦٥ - ٦- وقد أَدْرَكَتْني والحوادثُ جَمَّةٌ ... أَسِنَّةُ قومٍ لا ضعافٍ ولا عُزْلِ
165 - 6- Nice hadiseler olup biterken bana ulaştı... Ne zayıf ne de silahsız olan bir kavmin mızrak uçları.
والآخرُ يحتمل ذلك، على أن تكونَ الباءُ زائدةً في الفاعل كقوله:
Diğeri de -bâ harfinin fâilde zâid olması üzere- buna ihtimallidir, şairin şu sözünde olduğu gibi:
١٦٥ - ٧- ألا هل أتاها والحوادثُ جَمَّةٌ ... بأنَّ امرأ القيس بنَ تَمْلِكَ بَيْقَرا
165 - 7- Olaylar pek çokken, ona haber ulaştı mı acaba... Temlik oğlu İmruü'l-Kays'ın helâk olup gittiğine dair?
ويحتمل أن يكونَ الفاعلُ ضميراً دلَّ عليه السياق أي: هل أتاها الخبر بأن امرأ القيس، فيكون اعتراضاً بين الفعل ومعموله.
Fâilin, siyakın delâlet ettiği bir zamir olması da muhtemeldir; yani: «İmruü'l-Kays'ın [durumuna] dair haber ona ulaştı mı?» anlamında olup fiil ile ma'mûlü arasında bir itiraz (ara cümle) olur.
والخليلُ: مشتق من الخَلَّة بالفتح وهي الحاجة، أو من الخُلَّة بالضم، وهي المودة الخالصة، أو من الخَلَل. قال ثعلب:» سُمِّي خليلاً لأن مودته تَتَخَلَّلُ القلبَ «وأنشد:
el-Halîl (الخليل): Fetha ile ihtiyaç manasına gelen el-halle (الخَلَّة) kelimesinden, damme ile katıksız sevgi manasına gelen el-hulle (الخُلَّة) kelimesinden veya el-halel (الخَلَل) kelimesinden türemiştir. Sa'leb şöyle demiştir: «Dostluğu kalbin aralıklarına nüfuz ettiği (تَتَخَلَّلُ) için halîl diye isimlendirilmiştir.» ve şu beyti okumuştur:
١٦٥ - ٨- قد تَخَلَّلْتَ مسلكَ الروحِ مني ... وبه سُمِّي الخليلُ خليلا
165 - 8- Benden ruhun geçtiği yollara nüfuz ettin... İşte bundan ötürü dost, halîl diye isimlendirildi.
وقال الراغب:» الخَلَّة - أي بالفتح- الاختلالُ العارضُ للنفس: إمَّا لشَهْوَتِها لشيء أو لحاجتِها إليه، ولهذا فَسَّر الخَلّة بالحاجة، والخُلّة - أي
Râgıb şöyle demiştir: «el-Halle (الخَلَّة) -yani fetha ile- ya bir şeye duyulan arzu ya da ona duyulan ihtiyaç sebebiyle nefse ârız olan bozukluktur (ihtilâldir); bundan ötürü el-halle ihtiyaç ile tefsir edilmiştir. el-Hulle (الخُلَّة) ise -yani
بالضم - المودة: إما لأنها تتخلل النفس أي تتوسطها، وإما لأنها تُخِلُّ النفسَ فتؤثِّر فيها تأثيرَ السهم في الرميَّة، وإمَّا لفَرْطِ الحاجة إليها «.
damme ile- sevgidir: Ya nefsin aralıklarına nüfuz ettiği (ona tamamen yerleştiği) için, ya oku hedefe isabet ettirmesi gibi nefse nüfuz edip onda derin tesir bıraktığı için, ya da ona duyulan aşırı ihtiyaç sebebiyledir.»
قوله تعالى: {وَمَا يتلى} : فيه سبعة أوجه، وذلك أن موضع «ما» يحتمل أن يكون رفعاً أو نصباً أو جراً. فالرفعُ من ثلاثة أوجه، أحدها: أن يكون مرفوعاً عطفاً على الضمير المستكنِّ في «يُفتيكم» العائدِ على الله تعالى، وجاز ذلك للفصل بالمفعول والجار والمجرور مع أن الفصلَ بأحدِهما كافٍ. والثاني: أنه معطوفٌ على لفظ الجلالة فقط، كذا ذكره أبو البقاء وغيرُه، وفيه نظر، لأنه: إمَّا أَنْ يُجعلَ من عطف مفردٍ على مفرد فكان يجب أن يُثَنَّى الخبرُ وإنْ توسط بين المتعاطفين فيقال: «يُفْتِيانكم» ، إلاَّ أنَّ ذلك لا يجوز، ومَنِ ادَّعى جوازه يَحْتاج إلى سماع من العرب فيقال: «زيد قائمان وعمرو» ومثلُ هذا لا يجوز، وإمَّا أَنْ يُجْعَلَ من عطف الجمل بمعنى أنَّ خبرَ الثاني محذوفٌ أي: وما يتلى عليكم يُفْتيكم، فيكون هذا هو الوجهَ الثالث - وقد ذكروه - فيلزم التكرار. والثالث من أوجه الرفع: أنه رفع بالابتداء وفي الخبر احتمالان، أحدهما: أنه الجار بعده وهو «في الكتاب» والمرادُ بما يتلى القرآنُ، وبالكتابِ اللوحُ المحفوظ، وتكون هذه الجملةُ معترضةً بين البدل والمبدل منه على ما سيأتي بيانُه. وفائدةُ الاخبارِ بذلك تعظيمُ المتلوِّ ورفعُ شأنِه، ونحوه: {وَإِنَّهُ في أُمِّ الكتاب لَدَيْنَا لَعَلِيٌّ حَكِيمٌ} [الزخرف: ٤] . والاحتمال الثاني: أن الخبر محذوف: أي: والمتلوُّ عليكم في الكتاب يُفْتيكم أو يبيِّن لكم أحكامَهن، فهذه أربعة أوجه. وكلام الزمخشري يحتمل جميع الأوجه، فإنه قال: «ما يُتْلى» في محل الرفع أي: اللهُ يُفْتيكم والمتلوُّ في الكتاب في معنى اليتامى، يعني قولَه: {وَإِنْ خِفْتُمْ أَلاَّ تُقْسِطُواْ فِي اليتامى} [النساء: ٣]
Yüce Allah'ın: {وَمَا يتلى} “ve okunanlar da...” sözünde yedi vecih vardır. Şöyle ki; «ما» lafzının konumu ref, nasb veya cer olmayı muhtemel kılar. Ref oluşu üç vecihtendir: Birincisi, «يُفتيكم» fiilinde gizli olan ve Yüce Allah'a dönen zamire atıfla merfû olmasıdır; bir tanesiyle fasl yeterli iken hem mef'ûl hem de câr-mecrûr ile fasl (araya girme) yapıldığı için bu câiz olmuştur. İkincisi: Yalnızca lafzatullah üzerine matuf olmasıdır; Ebu'l-Bekâ ve başkaları böyle zikretmiştir. Ancak bunda inceleme payı vardır; zira bu ya müfredin müfrede atfından sayılacaktır ki bu takdirde -atıf yapılan unsurların arasına girse bile- haberin tesniye yapılıp «يُفْتِيانكم» denilmesi gerekirdi, ne var ki bu câiz değildir ve bunun cevazını iddia eden kimse Araplardan işitmeye muhtaçtır; nitekim «زيد قائمان وعمرو» denilemez ve böylesi câiz olmaz. Ya da ikincinin haberi mahzûf olmak üzere (yani: «وما يتلى عليكم يُفْتيكم» size okunan da fetva verir/açıklar) cümlelerin birbirine atfından sayılacaktır ki bu da zikrettikleri üçüncü vecih olur ve tekrar gerekir. Ref vecihlerinin üçüncüsü: İbtidâ (mübteda) olarak merfû olmasıdır; haberinde ise iki ihtimal vardır: Birincisi, kendisinden sonraki câr olan «في الكتاب» ifadesidir; okunan şeyden murat Kur'ân, Kitap'tan murat ise Levh-i Mahfûz'dur ve bu cümle, ileride açıklanacağı üzere, bedel ile mübdelün minh arasında bir itiraz (ara cümle) olur. Bunun haber verilmesinin faydası, okunanın ta'zimi ve şanının yüceltilmesidir; nitekim: {وَإِنَّهُ في أُمِّ الكتاب لَدَيْنَا لَعَلِيٌّ حَكِيمٌ} “Şüphesiz o, katımızdaki Ana Kitap'ta çok yücedir, hikmet doludur” [Zuhruf: 4] ayeti de böyledir. İkinci ihtimal: Haberin mahzûf olmasıdır; yani: «Ve Kitap'ta size okunan da size fetva verir veya onların hükümlerini açıklar» takdirindedir; işte bunlar dört vecih olur. Zemahşerî'nin sözü bütün vecihleri muhtemeldir; zira o şöyle demiştir: «'ما يُتْلى' ref mahallindedir; yani Allah size fetva verir, Kitap'ta yetimler hakkında okunan da... -yani {وَإِنْ خِفْتُمْ أَلاَّ تُقْسِطُواْ فِي اليتامى} [Nisâ: 3] ayetini kasteder-»
وهو من قولك: «أعجبني زيدٌ وكرمه» انتهى. يعني أنه من بابِ التجريد، إذ المقصودُ الإِخبارُ بإعجاب كرمِ زيدٍ، وإنما ذُكِر زيدٌ ليُفيدَ هذا المعنى الخاص لذلك المقصود أنّ الذي يُفْتيهم هو المتلو في الكتاب، وذُكِرت الجلالةُ للمعنى المشار [إليه] ، وقد تقدَّم تحقيق التجريد في أول البقرة عند قوله {يُخَادِعُونَ الله} [الآية: ٩] .
Bu senin, «أعجبني زيدٌ وكرمه» (Zeyd ve onun cömertliği hoşuma gitti) demen kabîlindendir.» [Zemahşerî'nin sözü] bitti. Yani bu tecrîd bâbındandır; zira asıl maksat Zeyd'in cömertliğinin beğenildiğini haber vermektir. Zeyd ise sadece bu maksada has özel anlamı ifade etmek için zikredilmiştir; yani onlara fetva veren şey Kitap'ta okunandır. Lafza-i Celâl ise işaret edilen mana için zikredilmiştir. Tecrîdin tahkiki daha önce Bakara'nın başında {يُخَادِعُونَ الله} “Allah'ı aldatmaya çalışırlar” [9. ayet] sözünde geçmişti.
والجر من وجهين، أحدهما: أن تكون الواو للقسم، وأقسمَ اللهُ بالمتلوِّ في شأن النساء تعظيماً له كأنه قيل: وأُقْسم بما يُتْلى عليكم في الكتاب، ذكره الزمخشري والثاني: أنه عطفٌ على الضمير المجرور ب «في» أي: يُفْتيكم فيهنَّ وفيما يتلى، وهذا منقولٌ عن محمد بن أبي موسى قال: «أفتاهم الله فيما سألوا عنه وفيما لم يَسْألوا» إلا أنَّ هذا ضعيف من حيث الصناعةُ، لأنه عطفٌ على الضميرِ المجرورِ من غير إعادة الجار وهو رأي الكوفيين، وقد قَدَّمْتُ ما في ذلك من مذاهب الناس ودلائلهم مستوفى عند قوله:
Cer hali ise iki vecihtendir: Birincisi, vâv harfinin kasem (yemin) için olması ve Allah'ın kadınlar hakkında okunana -ona tazim amacıyla- yemin etmesidir; sanki: «Kitap'ta size okunana yemin ederim» denilmiş gibidir, bunu Zemahşerî zikretmiştir. İkincisi: «في» ile mecrûr olan zamire atfedilmesidir; yani: «يُفْتيكم فيهنَّ وفيما يتلى» (Onlar hakkında ve okunan hakkında size fetva verir). Bu, Muhammed b. Ebî Mûsâ'dan nakledilmiştir; o: «Allah onlara hem sordukları şeyde hem de sormadıkları şeyde fetva vermiştir» demiştir. Ne var ki bu nahiv sanatı bakımından zayıftır; çünkü cer harfi tekrarlanmaksızın mecrûr zamire atıftır ve bu Kûfelilerin görüşüdür. İnsanların bu husustaki mezheplerini ve delillerini eksiksiz olarak Cenâb-ı Hakk'ın şu sözünde açıklamıştım:
{وَكُفْرٌ بِهِ والمسجد الحرام} [البقرة: ٢١٧] فعليك بالالتفات إليه. قال الزمخشري: «ليس بسديدٍ أن يُعْطَف على المجرور في» فيهنَّ «لاختلاله من حيث اللفظ والمعنى» وهذا سبَقَه إليه أبو إسحاق قال: «وهذا بعيدٌ بالنسبةِ إلى اللفظِ وإلى المعنى: أمَّا اللفظُ فإنه يقتضي عطفَ المُظْهَر على المضمرِ، وأما المعنى فلأنه ليس المرادُ أنَّ اللهَ يفتيكم في شأنِ ما يُتْلى
{وَكُفْرٌ بِهِ والمسجد الحرام} “O'nu inkâr etmek ve Mescid-i Harâm'ı [engellemek]” [Bakara: 217]; oraya müracaat etmelisin. Zemahşerî şöyle demiştir: «Lafız ve mana bakımından bozulacağı için 'فيهنَّ' ifadesindeki mecrûra atfedilmesi isabetli değildir.» Bu görüşte Ebû İshak ondan önce davranmış ve şöyle demiştir: «Bu hem lafız hem de mana bakımından uzaktır: Lafza gelince, açık ismin gizli zamire atfedilmesini gerektirir. Manaya gelince, zira murat Allah'ın okunan şey hakkında size fetva vermesi değildir;
عليكم في الكتاب، وذلك غيرُ جائزٍ كما لم يَجُزْ في قوله {تَسَآءَلُونَ بِهِ والأرحام} [النساء: ١] يعني من غيرِ إعادةِ الجار. وقد أجاب الشيخ عما ردَّ به الزمخشري والزجاج بأن التقدير: يُفْتيكم في متلوِّهنَّ وفيما يُتْلى عليكم في الكتابِ في يتامى النساء، وحُذِف لدلالة قوله {وَمَا يتلى عَلَيْكُمْ} وإضافةُ» متلوّ «إلى ضمير» هُنَّ «سائغةٌ، إذ الإِضافةُ تكون بأدنى ملابسةٍ لمَّا كان متلواً فيهن صَحَّتِ الإِضافةُ إليهن، كقوله: {مَكْرُ الليل والنهار} [سبأ: ٣٣] لمَّا كان المكرُ يقع فيهما صَحَّتْ إضافُته إليهما، ومثله قول الآخر:
Kitap'ta size [okunan şey hakkında], cer harfi tekrarlanmaksızın {تَسَآءَلُونَ بِهِ والأرحام} [Nisâ: 1] ayetinde câiz olmadığı gibi bu da câiz değildir.» Şeyh [Ebû Hayyân], Zemahşerî ve Zeccâc'ın reddettiği hususa şöyle cevap vermiştir: Takdir şöyledir: «يُفْتيكم في متلوِّهنَّ وفيما يُتْلى عليكم في الكتابِ في يتامى النساء» (Size onların hakkında okunan hususta ve yetim kadınlar hakkında Kitap'ta size okunan hususta fetva verir). {وَمَا يتلى عَلَيْكُمْ} “ve size okunan da” sözünün delâletinden ötürü hazfedilmiştir. «متلوّ» kelimesinin «هُنَّ» zamirine izâfeti câizdir; zira izâfet en ufak bir münasebetle bile yapılabilir; onlar hakkında okunan bir şey olduğu için onlara izâfesi sahih olmuştur. Nitekim: {مَكْرُ الليل والنهار} “gece ve gündüzün tuzağı” [Sebe': 33] ayetinde hile bu vakitlerde gerçekleştiği için onlara izâfesi sahih olmuştur; diğer şairin şu sözü de böyledir:
١٦٥ - ٩- إذا كوكبُ الخَرْقاءِ لاحَ بِسُحْرَةٍ ... سهيلٌ أذاعَتْ غَزْلَها في الغرائب
165 - 9- Beceriksiz kadının yıldızı olan Süheyl seher vakti parıldadığında... İpliğini yabancılara dağıtır.
وفي هذا الجواب نظرٌ.
Bu cevapta inceleme payı vardır.
والنصبُ بإضمار فعل أي: ويبيِّن لكم ما يُتْلى، لأنَّ» يُفْتيكم «بمعنى يبيِّن لكم. واختار الشيخ وجهَ الجرِّ على العطفِ على الضمير، مختاراً لمذهب الكوفيين وبأنَّ الأوجه كلَّها تؤدي إلى التأكيد، وأمَّا وجهُ العطف على الضمير فيجعلُه تأسيساً قال:» وإذا دار الأمرُ بينهما فالتأسيسُ أَوْلى «وفي جَعْلِه هذا الوجهَ منفرداً بالتأسيس دونَ بقية الأوجه نظرٌ لا يَخْفى.
Nasb ise bir fiilin takdiriyle olur; yani: «ويبيِّن لكم ما يُتْلى» (size okunanı da açıklar) takdirindedir, zira «يُفْتيكم», size açıklar manasındadır. Şeyh [Ebû Hayyân], Kûfelilerin mezhebini tercih ederek ve diğer bütün vecihlerin tekide götürdüğünü, zamire atıf vechinin ise onu te'sîs (yeni bir mana) kıldığını belirterek zamire atıf ile cer vechini seçmiştir. O şöyle demiştir: «Mesele bu ikisi arasında dönerse te'sîs daha evlâdır.» Ancak onun diğer vecihler hariç bu vechi te'sîse münhasır kılması hususunda gizli olmayan bir inceleme payı vardır.
قوله: {فِي الكتاب} يجوزُ فيه ثلاثةُ أوجهٍ، أحدُهما: أنه متعلق ب» يُتْلى «والثاني: أنه متعلقٌ بمحذوفٍ على أنه حالٌ من الضميرِ المستكنِّ في» يتلى «والثالث: أنه خبر» ما يتلى «على الوجه الصائر إلى أنَّ» ما يتلى «
Cenâb-ı Hakk'ın: {فِي الكتاب} “Kitap'ta” sözünde üç vecih câizdir: Birincisi, «يُتْلى» fiiline müteallık olmasıdır. İkincisi, «يتلى» fiilinde gizli olan zamirden hâl olmak üzere mahzûfa müteallık olmasıdır. Üçüncüsü ise «ما يتلى» ifadesinin
مبتدأ، فيتعلق بمحذوف أيضاً، إلاَّ أنَّ محلَّه على هذا الوجهِ رفعٌ، وعلى ما قبله نصبٌ.
mübteda olduğunu savunan veche göre «ما يتلى» ifadesinin haberi olmasıdır; bu takdirde yine mahzûfa taalluk eder, ancak bu veche göre mahalli ref, kendisinden öncekine göre ise nasbdır.
قوله: {فِي يَتَامَى} فيه خمسة أوجه، أحدُها: أنه بدل من» الكتاب «وهو بدلُ اشتمالٍ، ولا بد مِنْ حذفِ مضافٍ أي في حُكْم يتامى، ولا شك أن الكتابَ مشتملٌ على ذكرِ أحكامهن. والثاني: أن يتعلق ب» يتلى «فإن قيل: كيف يجوزُ تعلُّقُ حَرْفَيْ جر بلفظ واحد ومعنى واحد؟ فالجوابُ أنَّ معناهما مختلف، لأنّ الأولى للظرفيةِ على بابها، والثانية بمعنى الباء للسببية مجازاً أو حقيقةً عند مَنْ يقولُ بالاشتراك. وقال أبو البقاء: كما تقولُ» جئتُك في يوم الجمعة في أَمْرِ زيد «والثالث: أنه بدل من» فيهن «بإعادة العامل، ويكون هذا بدل بعض من كل. قال الزمخشري:» فإنْ قلت: بِمَ تعلَّق قوله «في يتامى النساء؟» قلت: في الوجه الأول هو صلةُ «يُتْلى» أي: يُتْلى عليكم في معناهن، ويجوز أن يكونَ «في يتامى» بدلاً من «فيهنَّ» ، وأمّا في الوجهين الأخيرين فبدلٌ لا غير «انتهى.
Cenâb-ı Hakk'ın: {فِي يَتَامَى} “yetimleri hakkında” sözünde beş vecih vardır: Birincisi: «الكتاب» kelimesinden bedel olmasıdır ve bu bedel-i iştimaldir; bir muzâfın hazfedilmesi zorunludur, yani «yetimlerin hükmü hakkında» takdirindedir ve şüphe yok ki Kitap onların hükümlerinin zikrini içermektedir. İkincisi: «يتلى» fiiline taalluk etmesidir. Eğer «Aynı lafızda ve aynı manada iki cer harfinin tek bir amile taalluku nasıl câiz olur?» denilirse, cevabı şudur: İkisinin manası farklıdır; çünkü birincisi asıl manası üzere zarfiyet içindir, ikincisi ise mecazen veya müştereklik olduğunu söyleyenlere göre hakikaten sebebiyet bildiren bâ harfi anlamındadır. Ebu'l-Bekâ şöyle demiştir: Tıpkı senin «جئتُك في يوم الجمعة في أَمْرِ زيد» (Cuma günü sana Zeyd'in meselesi sebebiyle geldim) demen gibidir. Üçüncüsü: Âmilin tekrarıyla «فيهن» ifadesinden bedel olmasıdır ve bu bedel-i ba'z minel-küldür (bütünden parçanın bedelidir). Zemahşerî şöyle demiştir: «Eğer 'في يتامى النساء sözü neye taalluk eder?' dersen, derim ki: Birinci vecihte o, 'يُتْلى' fiilinin sılasıdır (müteallakıdır); yani onların manası/hükmü hakkında size okunur. 'في يتامى' ifadesinin 'فيهنَّ' ifadesinden bedel olması da câizdir; son iki vecihte ise bedelden başkası olamaz.» [Zemahşerî'nin sözü] bitti.
يعني بالوجه الأول أن يكونَ «ما يتلى» مرفوعَ المحل. قال الشيخ: «أمَّا ما أجازه في وجَهْ الرفع من كونه صلة» يتلى «فلا يجوزُ إلاَّ أَنْ يكونَ بدلاً مِنْ» في الكتاب «أو تكون» في «للسببية، لئلا يتعلق حرفا جر بلفظ واحد ومعنى واحد بعاملٍ واحد، وهو ممتنعٌ إلا في البدل والعطف، وأمَّا تجويزُه أن يكونَ بدلاً من» فيهن «فالظاهرُ أنه لا يجوز للفصل بين البدلِ والمبدلِ منه بالمعطوفِ، ويصير هذا نظيرَ قولك:» زيدٌ يقيمُ في الدار وعمروٌ في كِسْرٍ منها «فَفَصَلْتَ بين» في الدار «وبين» في كِسْر «ب» عمرو «والمعهودُ في مثل هذا / التركيب: زيدٌ يقيمُ في الدار في
[Zemahşerî], birinci vecih ile «ما يتلى» ifadesinin mahallen merfû olmasını kastetmektedir. Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Ref vechinde onun 'يتلى' fiilinin sılası (müteallakı) olmasını câiz görmesine gelince; aynı lafız ve aynı manadaki iki cer harfinin tek bir amile taalluk etmemesi için -ki bu bedel ve atıf müstesna imkânsızdır- bunun 'في الكتاب' ifadesinden bedel olması ya da 'في' harfinin sebebiyet için olması dışında câiz değildir. Onun 'فيهن' ifadesinden bedel olmasını câiz görmesine gelince; zâhir olan şudur ki bedel ile mübdelün minh arasının matuf ile ayrılması sebebiyle bu câiz olmaz; bu senin: 'زيدٌ يقيمُ في الدار وعمروٌ في كِسْرٍ منها' (Zeyd evde, Amr da evin bir köşesinde ikamet ediyor) sözünün benzeri olur ki burada 'في الدار' ile 'في كِسْر' arasını 'عمرو' ile ayırmış olursun. Böyle bir terkipte alışılagelmiş olan ise: 'Zeyd evde,
كِسْرٍ منها وعمروٌ» الرابعُ: أَنْ يتعلَّق بنفس الكتاب أي: فيما كَتَب في حكم اليتامى. الخامس: أنه حال فيتعلَّق بمحذوفٍ، وصاحبُ الحالِ هو المرفوعُ ب «يُتْلى» أي: كائناً في حكم يتامى النساء، وإضافةُ «يتامى» إلى النساء من بابِ إضافةِ الخاص إلى العام لأنهن ينقسمن إلى يتامى وغيرهن. وقال الكوفيون: هو من إضافةِ الصفة إلى الموصوف، إذا الأصلُ: في النساء اليتامى، وهذا عند البصريين لا يجوز، ويؤولون ما وَرَدَ من ذلك. وقال الزمخشري: «فإنْ قلت: إضافة اليتامى إلى النساء ما هي؟ قلت: هي إضافةٌ بمعنى» مِنْ «نحو: سُحْقِ عمامةٍ. قال الشيخ:» والذي ذكره النحويون من ذلك إضافة الشيء إلى جنسه نحو: «خاتمُ حديدٍ» ويجوزُ الفصل إمَّا بإتباع نحو: «خاتمٌ حديدٌ» أو تنصبَه تمييزاً نحو: «خاتمٌ حديداً» أو تجرُّه ب «مِنْ» نحو: خاتم من حديد «قال:» والظاهر أن إضافة «سُحْق عمامةٍ» و «يتامى النساء» بمعنى اللامِ، ومعنى اللام الاختصاص «وهذا الردُّ ليس بشيء فإنهم ذكروا ضابط الإِضافة التي بمعنى» مِنْ «أن تكونَ إضافةَ جزءٍ إلى كل بشرطِ صدقِ اسمِ الكل على البعض، ولا شك أن» يتامى «بعض من النساء، والنساء يَصْدُق عليهنَّ، وتحرَّزْنا بقولنا» بشرطِ صدقِ الكل على البعض، من نحو «يد زيد» فإنَّ زيداً لا يَصْدُقُ على اليد وحدَها. وقال أبو البقاء: «في يتامى النساء» أي: في اليتامى منهن «وهذا تفسيرُ معنى لا إعرابٍ.
onun bir köşesinde ikamet ediyor ve Amr da...' şeklindedir.» Dördüncüsü: Bizzat «الكتاب» kelimesine taalluk etmesidir; yani: «yetimlerin hükmü hakkında yazdığı şeyde» demektir. Beşincisi: Hâl olup mahzûfa taalluk etmesidir; zü'l-hâl ise «يُتْلى» fiiliyle merfû olandır, yani: «kadınların yetimlerinin hükmü hakkında olmak üzere» takdirindedir. «يتامى» kelimesinin «النساء» kelimesine izâfeti, has olanın âmm olana izâfeti kabîlindendir; zira onlar yetim olanlar ve olmayanlar diye ayrılırlar. Kûfeliler: «Bu, sıfatın mevsûfa izâfetidir; çünkü aslı: 'في النساء اليتامى' (yetim kadınlar hakkında) şeklindedir» demişlerdir. Bu ise Basralılara göre câiz değildir ve bu kabilden vârit olanları tevil ederler. Zemahşerî şöyle demiştir: «Eğer 'Yetimlerin kadınlara izâfeti ne tür bir izâfettir?' dersen, derim ki: 'سُحْقِ عمامةٍ' (sarık eskisi) gibi 'مِنْ' anlamında bir izâfettir.» Şeyh [Ebû Hayyân] demiştir ki: «Nahivcilerin bundan zikrettikleri, 'خاتمُ حديدٍ' (demir yüzük) gibi bir şeyin kendi cinsine izâfetidir; burada 'خاتمٌ حديدٌ' şeklinde teb'iyyetle, 'خاتمٌ حديداً' şeklinde temyiz olarak nasb etmekle ya da 'خاتم من حديد' şeklinde 'مِنْ' ile cer etmekle ayırmak câizdir. Zâhir olan şudur ki 'سُحْق عمامةٍ' ve 'يتامى النساء' izâfeti lâm manasındadır; lâm manası ise ihtisastır.» [Ebû Hayyân'ın] bu reddi bir şey ifade etmez; zira nahivciler «مِنْ» manasındaki izâfetin kuralını; bütünün isminin parçaya da tam olarak uyması (sıdkı) şartıyla, parçanın bütüne izâfeti şeklinde belirtmişlerdir. Hiç şüphe yoktur ki «يتامى» kadınların bir parçasıdır ve kadınlar [ismi] onlara da uyar. «Bütünün parçaya uyması şartıyla» sözümüzle «يد زيد» (Zeyd'in eli) gibisinden sakındık; zira Zeyd [ismi] tek başına ele uymaz. Ebu'l-Bekâ: «'في يتامى النساء' yani onlardan yetim olanlar hakkında demektir» demiştir ki bu bir i'rab değil mana tefsiridir.
والجمهور على» يتامى «جمع يتيمة. وقرأ أبو عبد الله المدني:»
Cumhur, «يتيمة» kelimesinin çoğulu olarak «يتامى» şeklinde [okumuştur]. Ebû Abdillâh el-Medenî ise
ييامى «بياءين مِنْ تحتُ، وخَرَّجه ابن جني على أن الأصل» أَيامى «فأَبْدَل من الهمزة ياءً، كما قالوا:» فلانٌ ابنُ أعصر ويَعْصر «، والهمزةُ أصلٌ، سُمِّي بذلك لقوله:
iki alt noktalı yâ ile «ييامى» şeklinde okumuştur. İbn Cinnî bunu, aslının «أَيامى» olup hemzeden yâ harfine ibdâl edildiği (dönüştürüldüğü) şeklinde açıklamıştır; nitekim «فلانٌ ابنُ أعصر ويَعْصر» (Filanca, A'sur'un -veya Ya'sur'un- oğludur) derler ki hemze asıldır; şairin şu sözünden dolayı böyle isimlendirilmiştir:
١٦٦ - ٠- أبْنَيَّ إنَّ أباكَ غَيَّر لونَه ... كَرُّ الليالي واختلافُ الأعْصُرِ
166 - 0- Ey oğullarım! Şüphesiz gecelerin art arda gelişi... Ve asırların değişip durması babanızın rengini değiştirdi.
وهم يُبْدلون الهمزةَ من الياء كقولهم: «قطع الله أَدَاهُ» يريدون: يَده، فلذلك يُبْدِلون منها الياءَ، و «أيامى» جمع «أَيِّم» بوزن فَيْعِل، ثم كُسِّر على أيايم كسيِّد وسيايد، ثم قُلِبَتِ اللامِ إلى موضعِ العين، والعين إلى موضع اللام فصار اللفظ «أَيامي» ثم قُلِبت الكسرةُ فتحةً لخفتِها، فتحركت الياءُ وانفتح ما قبلها فقلبت ألفاً فصار: «أيامى» فوزنه فيالع. وقال أبو الفتح أيضاً: «ولو قيل إنه كُسِّر أيِّم على فَعْلى كسَكْرى ثم كُسِّر ثانياً على» أيامى «لكان وجهاً حسناً. وسيأتي تحقيق هذه اللفظة عند قوله: {وَأَنْكِحُواْ الأيامى مِنْكُمْ} [النور: ٣٢] إنْ شاء الله تعالى. وقرئ:» ما كَتَبَ اللَّهُ لهنَّ بتسمية الفاعل.
Onlar «yeliğini/elini kastederek» «قطع الله أَدَاهُ» (Allah onun elini kessin) sözlerinde olduğu gibi hemzeyi yâ harfinden bedel yaparlar; bu sebeple hemzeden yâ harfine de dönüştürürler. «أيامى» kelimesi, «فَيْعِل» veznindeki «أَيِّم» kelimesinin çoğuludur; sonra «سيِّد» ve «سيايد» gibi «أيايم» şeklinde çoğul yapılmış, ardından lâm aynın yerine, ayn da lâmın yerine kalbedilerek (yer değiştirilerek) lafız «أَيامي» olmuş, sonra kesre hafifliğinden dolayı fethaya dönüştürülmüş, yâ harekelenip makabli meftûh olunca elife dönüşmüş ve «أيامى» haline gelmiştir; vezni ise «فيالع»dir. Ebu'l-Feth [İbn Cinnî] yine şöyle demiştir: «Şayet 'أيِّم' kelimesinin 'سَكْرى' gibi 'فَعْلى' vezninde çoğul yapıldığı, sonra ikinci kez 'أيامى' şeklinde çoğul yapıldığı söylenseydi, bu da güzel bir vecih olurdu.» İnşâallahu Teâlâ bu lafzın tahkiki {وَأَنْكِحُواْ الأيامى مِنْكُمْ} “Aranızdaki bekârları evlendirin” [Nûr: 32] ayetinde gelecektir. Fâilin tesmiyesiyle (açıkça zikredilmesiyle) «ما كَتَبَ اللَّهُ لهنَّ» şeklinde de okunmuştur.
قوله: {وَتَرْغَبُونَ} فيه أوجه، أحدُهما: - وهو الظاهر- أنه معطوفٌ على الصلةِ عطفَ جملةٍ مثبتةٍ على جملةٍ منفية أي: اللاتي لا تؤتونهن واللاتي ترغبون أن تنكوحوهُن، كقولك: «جاء الذي لا يَبْخَلُ ويكرم الضيفان» والثاني: أنه معطوفٌ على الفعلِ المنفيِّ ب «لا» أي: لا تؤتونهن ولا ترغبون والثالث: أنه حالٌ من فاعل «تؤتونهن» أي: لا تؤتونهن وأنتم راغبون في نكاحهن. ذكر هذين الوجهين أبو البقاء، وفيهما نظر: أمّا الأولُ فلخلافِ الظاهر، وأما الثاني فلأنه مضارع مثبت، فلا تدخل عليه الواو إلا بتأويلٍ لا حاجة لنا به ههنا.
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَتَرْغَبُونَ} “ve arzuluyorsunuz” sözünde vecihler vardır: Birincisi -ki zâhir olan budur- müspet bir cümlenin menfî bir cümleye atfı olarak sıla cümlesine matuf olmasıdır; yani: «kendilerine vermediğiniz ve kendileriyle nikâhlanmayı arzuladığınız [kadınlar]» demektir; tıpkı senin «جاء الذي لا يَبْخَلُ ويكرم الضيفان» (Cimrilik etmeyen ve misafirlere ikram eden kimse geldi) demen gibidir. İkincisi: «لا» ile menfî kılınan fiile matuf olmasıdır; yani: «onlara vermiyorsunuz ve arzulamıyorsunuz» takdirindedir. Üçüncüsü: «تؤتونهن» fiilinin fâilinden hâl olmasıdır; yani: «onlarla nikâhlanmayı arzuladığınız halde kendilerine vermiyorsunuz» demektir. Bu iki vechi Ebu'l-Bekâ zikretmiştir; fakat ikisinde de inceleme payı vardır: Birincisine gelince, zâhire aykırı olduğu içindir. İkincisine gelince, çünkü o müspet bir muzâridir; dolayısıyla burada ihtiyacımız olmayan bir tevil olmaksızın üzerine vâv dahil olamaz.
و {أَن تَنكِحُوهُنَّ} على حَذْفِ حرفِ الجر ففيه الخلاف المشهور: أهي في محل نصب أم جر؟ واختُلِفَ في تقدير حرف الجر فقيل: هو «في» أي: ترغبون في
{أَن تَنكِحُوهُنَّ} “kendileriyle nikâhlanmayı” ifadesi cer harfinin hazfi üzeredir; dolayısıyla onda meşhur ihtilaf vardır: Nasb mahallinde midir, yoksa cer mahallinde midir? Cer harfinin takdirinde de ihtilaf edilmiş olup «في» olduğu söylenmiştir; yani: «ترغبون في» (... rağbet ediyorsunuz)
نكاحهن لجمالِهِنَّ ومالِهنَّ، وقيل: هو «عن» أي: ترغبون عن نكاحهن لقُبْحِهن وفقرهنَّ، وكان الأولياء كذلك: إن رَأَوها جميلة موسِرَةً تزوجها وليُّها، وإلاَّ رغبَ عنها. والقول الأول مرويُّ عن عائشة وطائفة كبيرة. وهنا سؤال: وهو أنَّ أهلَ العربية ذكروا أن حرف الجر يجوز حذفُه باطراد مع «أَنْ» و «أنَّ» بشرط أَمْنِ اللبس، يعني أن يكون الحرفُ متعيناً نحو: «عجبت أن تقوم» أي: من أن تقوم، بخلاف «مِلْتُ إلى أن تقوم» أو «عن أن تقوم» والآيةُ من هذا القبيل. والجواب: أن المعنيين صالحان يدل عليه ما ذكرت لك من سببِ النزولِ فصار كلُّ من الحرفين مراداً على سبيلِ البدل.
güzellikleri ve malları sebebiyle [onlarla evlenmeyi arzuluyorsunuz], «عن» olduğu da söylenmiştir; yani: çirkinlikleri ve fakirlikleri sebebiyle onlarla nikâhlanmaktan yüz çeviriyorsunuz [demektir]. Veliler de böyleydi: Şayet kızı güzel ve zengin görürlerse velisi onunla evlenir, aksi takdirde ondan yüz çevirirdi. Birinci görüş Âişe'den ve büyük bir topluluktan rivayet edilmiştir. Burada şöyle bir soru vardır: Dilciler/Arap dili âlimleri, cer harfinin iltibastan emin olunması (anlam karışıklığı bulunmaması) şartıyla «أَنْ» ve «أنَّ» ile birlikte kural gereği (kıyâsî olarak) hazfedilmesinin caiz olduğunu zikretmişlerdir; yani harfin «عجبت أن تقوم» (Ayağa kalkmana şaştım) sözünde olduğu gibi muayyen/belirli olması gerekir, yani «من أن تقوم» demektir. «مِلْتُ إلى أن تقوم» (Ayağa kalkmana meylettim) veya «عن أن تقوم» (Ayağa kalkmandan yüz çevirdim) ise böyle değildir [çünkü harf değişince anlam zıtlaşır]; bu ayet de bu kabildendir. Cevap şudur: Sana zikrettiğim nüzul sebebinin delalet ettiği üzere her iki anlam da elverişlidir; dolayısıyla harflerin her biri bedel yoluyla murad edilmiştir.
قوله: {والمستضعفين} فيه ثلاثة أوجه الأول - وهو الظاهر- أنه معطوفٌ على «يتامى النساء» أي: ما يتلى عليكم في يتامى النساء وفي المستضعفين، والذي تُلي عليهم فيهم قوله:
Cenâb-ı Hakk'ın: {والمستضعفين} “ve zayıf bırakılmış kimseler hakkında” sözünde üç vecih vardır: Birincisi -ki zâhir olan budur- «يتامى النساء» üzerine matuf olmasıdır; yani: «Kadınların yetimleri hakkında ve zayıf bırakılmış kimseler hakkında size okunanlar» demektir. Onlar hakkında kendilerine okunan ise Cenâb-ı Hakk'ın şu kavlidir:
{يُوصِيكُمُ الله في أَوْلاَدِكُمْ} [النساء: ١١] ، وذلك أنهم كانوا يقولون: لا نُوَرِّثُ إلا مَنْ يحمي الحَوْزة ويَذُبُّ عن الحرَمِ فيَحرمون المرأة والصغيرَ فنزلت. والثاني: أنَّه في محلِّ جر عطفاً على الضمير في «فيهن» وهذا رأيٌ كوفي. والثالث: أنه منصوب عطفاً على موضع «فيهن» أي: ويبيِّن حالَ المستضعفين. قال أبو البقاء: «وهذا التقديرُ يَدْخُلُ في
{يُوصِيكُمُ الله في أَوْلاَدِكُمْ} “Allah size çocuklarınız hakkında tavsiyede bulunur” [Nisâ: 11]. Şöyle ki onlar: «Yurdu savunan ve kutsalları koruyan kimseden başkasına miras vermeyiz» diyor, böylece kadını ve küçük çocuğu mahrum bırakıyorlardı; bunun üzerine [bu ayet] indi. İkincisi: «فيهن» ifadesindeki zamire atıfla cer mahallinde olmasıdır; bu Kûfelilerin görüşüdür. Üçüncüsü: «فيهن» ifadesinin mahalline atıfla mensûb olmasıdır; yani: «Ve zayıf bırakılmışların durumunu açıklar» [demektir]. Ebu'l-Bekâ şöyle demiştir: «Bu takdir,
مذهبِ البصريين مِنْ غيرِ كَلَفَةٍ» يعني أنه خير من مذهب الكوفيين، حيث يُعْطَفُ على الضمير المجرور مِنْ غير إعادَةِ الجار.
hiçbir külfet olmaksızın Basralıların mezhebine dahil olur.» Yani bu, mecrûr zamir üzerine harf-i cer tekrarlanmaksızın atıf yapılan Kûfelilerin mezhebinden daha iyidir.
قوله: {وَأَن تَقُومُواْ} فيه خمسةُ أوجه: الثلاثة المذكورة فيما قبله فيكون هو كذلك لعطفِه على ما قبلَه، والمتلوُّ عليهم في هذا المعنى قولُه: {وَلاَ تأكلوا أَمْوَالَهُمْ إلى أَمْوَالِكُمْ} [النساء: ٢] ونحوه. والرابع: النصبُ بإضمار فعل. قال الزمخشري: «ويجوزُ أَنْ يكونَ منصوباً بإضمار» يأمركم «بمعنى: ويأمركم أن تقوموا، وهو خطابٌ للأئمة بأَنْ ينظروا إليهم ويستوفوا لهم حقوقهم ولا يَدَعوا أحداً يهتضم جانبهم» فهذا الوجه من النصبِ غيرُ الوجهِ الذي ذكرته فيما قبلُ والخامس: أنه مبتدأ وخبره محذوفٌ أي: وقيامُكم لليتامى بالقسطِ خيرُ لكم. وأولُ الأوجُهِ أوجَهُ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَأَن تَقُومُواْ} “ve gözetmeniz” sözünde beş vecih vardır: Kendisinden öncesine atfedilmiş olması sebebiyle, kendisinden önce geçen üç vecihtir; bu anlamda onlara okunan ise Cenâb-ı Hakk'ın: {وَلاَ تأكلوا أَمْوَالَهُمْ إلى أَمْوَالِكُمْ} “Onların mallarını kendi mallarınıza katarak yemeyin” [Nisâ: 2] ve benzeri kavlidir. Dördüncüsü: Gizli bir fiille mensûb olmasıdır. Zemahşerî şöyle demiştir: «'Size emrediyor' [fiilinin] gizlenmesiyle mensûb olması caizdir; yani: 'Ve gözetmenizi size emrediyor' anlamındadır; bu, yöneticilere/önderlere onlara [adaletle] bakmaları, haklarını eksiksiz vermeleri ve hiç kimsenin onların hakkını çiğnemesine fırsat vermemeleri yönünde bir hitaptır.» İşte nasbın bu vechi, daha önce zikrettiğim vecihten farklıdır. Beşincisi: Mübteda olup haberinin mahzûf olmasıdır; yani: «Yetimler için adaleti gözetmeniz sizin için daha hayırlıdır» demektir. Vecihlerin ilki en uygun olanıdır.
قوله تعالى: {وَإِنِ امرأة} : «امرأةٌ» فاعلٌ بفعلٍ مضمرٍ واجبِ الإِضمار، وهذه من باب الاشتغال، ولا يجوزُ رفعُها بالابتداء لأنَّ أداةَ الشرطِ لا يليها إلا الفعلُ عند جمهور البصريين خلافاً للأخفش والكوفيين، والتقديرُ: «وإنْ خافت امرأة خافت» ونحوهُ: {وَإِنْ أَحَدٌ مِّنَ المشركين استجارك} [التوبة: ٦] . واستدلَّ البصريون على مذهبهم بأن الفعل قد جاء مجزوماً بعد الاسم الواقع أداة الشرط في قول عدي:
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَإِنِ امرأة} “Eğer bir kadın...” sözünde «امرأةٌ» kelimesi, takdiri vacip olan gizli bir fiilin fâilidir ve bu iştigal babındandır. Ahfeş ve Kûfelilerin aksine cumhur-ı Basriyyûna göre şart edatının ardından sadece fiil gelebileceğinden, onun ibtida ile merfû olması caiz değildir. Takdiri şöyledir: «وإن خافت امرأة خافت» (Eğer bir kadın korkarsa, korkmuştur). Cenâb-ı Hakk'ın şu kavli de bunun gibidir: {وَإِنْ أَحَدٌ مِّنَ المشركين استجارك} “Eğer müşriklerden biri senden sığınma hakkı isterse” [Tevbe: 6]. Basralılar, Adiy'in şu sözünde şart edatından sonra gelen ismin ardından fiilin meczûm olarak gelmesini kendi mezheplerine delil getirmişlerdir:
١٦٦ - ١- ومتى واغِلٌ يَنُبْهُمْ يُحَيُّو ... هُ وتُعْطَفْ عليه كأسُ الساقي
166 - 1- Davetsiz bir misafir ne zaman onlara uğrarsa onu selamlarlar... Ve sakinin kadehi ona doğru çevrilir.
و {مِنْ بعلها} يجوزُ أن يتلعَّق ب «خافت» وهو الظاهر، وأن يتعلق بمحذوف على أنه حال من «نُشوزاً» إذ هو الأصل صفةُ نكرةٍ فلمَّا قُدِّم عليها تعذَّر جَعْلُه صفةً فنُصِب حالاً. و «فلا» جوابُ الشرط.
{مِنْ بعلها} “kocasından” ifadesinin «خافت» fiiline taalluk etmesi caizdir ki zâhir olan budur; «نُشوزاً» kelimesinden hâl olarak mahzûf bir kelimeye taalluk etmesi de caizdir; zira o aslen bir belirsiz kelimenin (nekranın) sıfatıdır, onun önüne geçince sıfat yapılması imkânsız hale gelmiş ve hâl olarak mensûb kılınmıştır. «فلا» ise şartın cevabıdır.
قوله: {أَن يُصْلِحَا} قرأ الكوفيون: / «يُصْلِحا» من أصلح، وباقي السبعة «يَصَّالحا» بتشديد الصاد بعدها ألف، وقرأ عثمان البتي والجحدري: «يَصَّلِحا» بتشديد الصاد من غير ألف، وعبيدة السلماني: «يُصالِحا» بضمِّ الياءِ وتخفيفِ الصادِ وبعدَها ألفٌ من المفاعلة، وابن مسعود والأعمش: «أن اصَّالحا» فأمّا قراءةُ الكوفيين فواضحةٌ، وقراءةُ باقي السبعة أصلُهَا «يتصالحا» فأُريد الإِدغام تخفيفاً فَأُبْدِلت التاءُ صاداً وأُدْغِمت، وأمَّا قراءةُ عثمان فأصلُها: «يَصْطَلِحا» فَخُفِّفَ بإبدالِ الطاء المبدلةِ من تاءِ الافتعال صاداً وإدغامهما فيما بعدها. وقال أبو البقاء: «وأصلُه::» يَصْتَلِحا «فأُبْدِلت التاء صاداً وأُدْغِمت فيها الأولى» وهذا ليس بجيدٍ، لأنَّ تاءً الافتعال يجبُ قَلْبُها طاءً بعد الأحرف الأربعة كما تقدَّم تحقيقُه في البقرة، فلا حاجة إلى تقديرها تاءً، لأنه لو لُفِظ بالفعلِ مظهراً لم يُلْفظ فيه بالتاء إلا بياناً لأصلِهِ. وأمَّا قراءةُ عبيدة فواضحةٌ لأنها من المصالحة. وأما قراءة «يصطلحا» فأوضحُ. ولم يُخْتلف في «صُلْحاً» مع اختلافِهم في فعلِه.
Cenâb-ı Hakk'ın: {أَن يُصْلِحَا} “aralarını düzeltmelerinde” sözünü Kûfeliler «أصلح» fiilinden / «يُصْلِحا» şeklinde; yedi kırâat imamının geri kalanı ise sad harfinin şeddesi ve sonrasında elif ile «يَصَّالحا» şeklinde okumuştur. Osmân el-Bettî ve el-Cahderî, elif olmaksızın sad'ın şeddesiyle «يَصَّلِحا» şeklinde; Ubeyde es-Selmânî, müfâale babından yâ'nın dammesi, sad'ın hafifi ve sonrasında elif ile «يُصالِحا» şeklinde; İbn Mes'ûd ve el-A'meş ise «أن اصَّالحا» şeklinde okumuşlardır. Kûfelilerin kırâati açıktır. Yedi imamın geri kalanının kırâatinin aslı ise «يتصالحا» şeklindedir; hafifletme amacıyla idgam murad edilmiş, bu sebeple tâ harfi sâd'a dönüştürülüp idgam edilmiştir. Osmân'ın kırâatine gelince, onun aslı «يَصْطَلِحا» şeklindedir; iftiâl tâ'sından dönüştürülen tı harfinin sâd'a çevrilmesi ve ikisinin kendisinden sonrakine idgam edilmesiyle hafifletilmiştir. Ebu'l-Bekâ şöyle demiştir: «Bunun aslı 'يَصْتَلِحا' şeklindedir; tâ sâd'a dönüştürülmüş ve ilki onda idgam edilmiştir.» Bu iyi bir açıklama değildir; çünkü iftiâl tâ'sının, Bakara suresinde tahkiki geçtiği üzere, dört harften [sâd, dâd, tı, zı] sonra tı harfine dönüştürülmesi vaciptir; dolayısıyla onun tâ olarak takdir edilmesine gerek yoktur; zira fiil açıkça telaffuz edilseydi, yalnızca aslını açıklamak gayesi dışında onda tâ telaffuz edilmezdi. Ubeyde'nin kırâati ise açıktır, çünkü musâlahadan gelmektedir. «يصطلحا» kırâati ise daha da açıktır. Fiilinde ihtilaf etmiş olmalarına rağmen «صُلْحاً» kelimesinde ihtilaf etmemişlerdir.
وفي نصبِه أوجهٌ: فإنه على قراءة الكوفيين يَحْتمل أن يكونَ مصدراً،
Onun nasbında vecihler vardır: Zira o, Kûfelilerin kırâatine göre mastar olma ihtimali taşır;
وناصبُه: إمَّا الفعلُ المتقدمُ وهو مصدرٌ على حذف الزوائد، وبعضُهم يعبِّر عنه بأنه اسمُ مصدرٍ كالعطاءِ والنبات، وإمَّا فعلٌ مقدرٌ أي: فيُصْلِحُ حالهما صلحاً. وفي المفعولِ على هذين التقديرين وجهان، أحدُهما: أنه «بينهما» اتُسِّع في الظرف فجُعِل مفعولاً به. والثاني: أنه محذوف «وبينهما» ظرفٌ أوحالٌ مِنْ «صلحا» فإنه صفةٌ له في الأصل. ويُحْتمل أن يكونَ نصبُ «صلحاً» على المفعول به إن جعلته اسماً للشيء المصطلح عليه كالعَطاء بمعنى المُعْطى، والنبات بمعنى المُنْبَت. وأمَّا على بقيةِ القراءات فيجوزُ أَنْ يكونَ مصدراً على أحدِ التقديرين المتقدمين: أعني كونَه اسمَ المصدرِ، أو كونَه على حَذْفِ الزوائد، فيكون واقعاً موقعَ «تصالحا أو اصطلاحاً أو مصالحةً» حَسْبَ القراءات المتقدمة، ويجوزُ أَنْ يكون منصوباً على إسقاطِ حرفِ الجرِ أي: بصلح أي بشيء يقعُ بسببِ المصالحة، إذا جَعَلْناه اسماً للشيء المصطلح عليه.
Onu nasbeden âmil ise ya önceki fiildir -ki ziyade harflerin hazfi üzere bir mastardır; bazısı bunu 'atâ' (العطاء) ve 'nebât' (النبات) gibi ism-i mastar olarak ifade eder- ya da «aralarındaki durumu bir sulh ile düzeltirler» takdirinde gizli bir fiildir. Bu iki takdire göre mef'ûlde iki vecih vardır; birincisi: «بينهما» ifadesi olmasıdır; zarfta genişletme (tevessü') yapılarak mef'ûlün bih kılınmıştır. İkincisi: Mahzûf olmasıdır; «وبينهما» ise zarftır veya aslen onun sıfatı olduğu için «صلحا» lafzından hâldir. «صلحاً» kelimesinin nasbının, -mu'tâ (verilen şey) anlamındaki عطاء ve münbet (biten şey) anlamındaki نبات gibi- üzerinde anlaşılan şeyin ismi kılınması durumunda mef'ûlün bih olması da muhtemeldir. Kalan kırâatlere gelince; geçen iki takdirden biri üzere mastar olması caizdir: yani ism-i mastar olması veya ziyade harflerin hazfi üzere olmasıdır; böylece geçen kırâatlere göre «تصالحا», «اصطلاحاً» veya «مصالحةً» makamına kaim olur. Onu üzerinde uzlaşılan şeyin ismi kıldığımızda cer harfinin düşürülmesiyle mensûb olması da caizdir; yani: «bir sulh ile», yani uzlaşma sebebiyle hâsıl olan bir şeyle [demektir].
والحاصلُ أنه من بقية القراءات ينتفي عنه وجهُ المفعولِ به المذكورِ في قراءة الكوفيين، وتبقى الأوجهُ الباقيةُ جائزةً في سائر القراءات.
Hâsılı kelâm, Kûfelilerin kırâatinde zikredilen mef'ûlün bih vechi kalan kırâatlerden nefyedilir/kalkar ve diğer vecihler diğer bütün kırâatlerde caiz olmaya devam eder.
قوله: {والصلح خَيْرٌ} مبتدأ وخبر، وهذه الجملة قال الزمخشري فيها وفي التي بعدها: «إنهما اعتراضٌ» ولم يبيِّنْ ذلك، وكأنه يريد أن قولَه: «وإنْ يَتفَرَّقا» معطوفٌ على قوله: «فلا جناح» فجاءت الجملتان بينهما اعتراضاً، هكذا قال الشيخ وفيه نظر، فإن بعدهما جملاً أُخَرَ فكان ينبغي أن يقول الزمخشري في الجميع: إنها اعتراض، ولا يخص: «والصلح خير» «وأُحْضِرَت الأنفسُ» بذلك، وإنما يريد الزمخشري بذلك الاعتراضَ بين قوله: {وَإِنِ امرأة} وقوله: {وَإِن تُحْسِنُواْ} فإنهما شرطان متعاطفان، ويَدُلُّ عليه تفسيرُه
Cenâb-ı Hakk'ın: {والصلح خَيْرٌ} “Barış daha hayırlıdır” sözü mübteda ve haberdir. Zemahşerî bu cümle ve kendisinden sonraki cümle hakkında: «Bu ikisi itirazdır (ara cümledir)» demiş ve bunu açıklamamıştır. Sanki o, «وإنْ يَتفَرَّقا» kavlinin «فلا جناح» kavline matuf olduğunu, dolayısıyla iki cümlenin aralarında itiraz olarak geldiğini kastetmektedir. Şeyh [Ebû Hayyân] böyle demiştir fakat bunda inceleme payı vardır; zira bu ikisinden sonra başka cümleler de vardır; dolayısıyla Zemahşerî'nin hepsine itiraz demesi gerekirdi; «والصلح خير» ve «وأُحْضِرَت الأنفسُ» cümlelerini buna tahsis etmemeliydi. Zemahşerî bununla yalnızca Cenâb-ı Hakk'ın: {وَإِنِ امرأة} sözü ile: {وَإِن تُحْسِنُواْ} sözü arasındaki itirazı kastetmektedir; zira bu ikisi birbirine atfedilmiş iki şart cümlesidir. Onun bu anlamı ifade eden şu tefsiri de
له بما يفيد هذا المعنى فإنه قال: «وإن تحسنوا بالإِقامة على نسائكم وإن كرهتموهن وأحببتم غيرهن وتتقوا النشوزَ والإِعراضَ» انتهى. والألفُ واللام في «الصلح» يجوزُ أن تكونَ للجنس وأن تكونَ للعهد لتقدُّمِ ذكره نحو: {فعصى فِرْعَوْنُ الرسول} [المزمل: ١٦] . و «خير» يُحْتمل أن تكون للتفضيل على بابها والمفضَّلُ عليه محذوفٌ فقيل: تقديرُه: من النشوز والإِعراض، وقيل: خيرٌ من الفرقة، والتقدير الأولُ أَوْلى للدلالة اللفظية، ويُحْتمل أن تكون صفةً مجردةً أي: والصلحُ خيرٌ من الخيور، كما أنَّ الخصومةَ شرُّ من الشرور.
buna delalet etmektedir; nitekim o şöyle demiştir: «Onları hoş görmeseniz ve başkalarını sevseniz bile kadınlarınızla birlikte yaşamaya devam ederek iyilik eder ve geçimsizlikten ve yüz çevirmekten sakınırsanız...» Sözü bitti. «الصلح» kelimesindeki elif-lâm'ın cins için olması da, Cenâb-ı Hakk'ın: {فعصى فِرْعَوْنُ الرسول} “Firavun o elçiye isyan etti” [Müzzemmil: 16] kavlinde olduğu gibi zikrinin önceden geçmiş olması sebebiyle ahd için olması da caizdir. «خير» kelimesinin kendi babı üzere tafdîl (üstünlük) için olması muhtemeldir; bu durumda aleyhine tafdîl yapılan (mufaddalun aleyh) mahzûftur; takdirinin «geçimsizlik ve yüz çevirmeden [daha hayırlıdır]» olduğu söylenmiştir; «ayrılıktan daha hayırlıdır» da denilmiştir. Lafzî delaletten ötürü birinci takdir daha evladır. Yalın bir sıfat olması da muhtemeldir; yani: Çekişme ve düşmanlık şerlerden bir şer olduğu gibi, sulh de hayırlardan bir hayırdır.
قوله: {وَأُحْضِرَتِ الأنفس الشح} «حَضَر» يتعدى إلى مفعول، واكتسب بالهمزة مفعولاً ثانياً، فلمَّا بُني للمفعول قامَ أحدُهما مقامَ الفاعل فانتصبَ الآخرُ. والقائمُ مقامَ الفاعلِ هنا يَحْتمل وجهين أظهرهما - وهو المشهورُ مِنْ مذاهب النحاة - أنه الأول وهو «الأنفس» فإنه الفاعل في الأصل، إذ الأصل: «حضرت الأنفسُ الشحَّ» والثاني: أنه المفعول الثاني، والأصل: وحضر الشحُّ الأنفسَ، ثم أحضر اللَّهُ الشحَّ الأنفسَ، فلما بُني الفعل للمفعول أٌقيم الثاني - وهو الأنفسُ- مقامَ الفاعل، فأُخِّر الأول وبقي منصوباً، وعلى هذا يجوز أن يقال: «أُعْطِي درهمٌ زيداً» و «كُسِي جبةً عمراً» والعكس هو المشهورُ كما تقدَّم، وكلامُ الزمخشري يَحْتمل كونَ الثاني هو القائمَ مقامَ الفاعلِ فإنه قال: «ومعنى إحضارِ الأنفس الشحَّ أنَّ الشح جُعِل حاضراً لها لا يَغيب عنها أبداً ولا ينفك» يعني أنها مطبوعةٌ عليه، فأُسْنِدَ الحضورُ إلى الشح كما ترى، ويحتمل أنه جَعَله من باب القلب فنسَب الحضورَ إلى الشحِّ وهو في الحقيقة منسوب إلى الأنفس. وقرأ العدوي: «
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَأُحْضِرَتِ الأنفس الشح} “Nefisler ise cimriliğe meyilli kılınmıştır” sözünde: «حَضَر» fiili bir mef'ûle geçişlidir (müteaddîdir), hemze ile ikinci bir mef'ûl kazanmıştır. Meçhul (mef'ûl için) bina edildiğinde ikisinden biri nâib-i fâil olmuş, diğeri ise mensûb kalmıştır. Burada nâib-i fâil olan kelimede iki vecih muhtemeldir: Bunların en zâhiri -ki nahivcilerin mezheplerinden meşhur olanı budur- birincisi olmasıdır; o da «الأنفس» kelimesidir; zira o aslen fâildir, çünkü cümlenin aslı: «حضرت الأنفسُ الشحَّ» (Nefisler cimriliğe hazır oldu) şeklindedir. İkincisi: İkinci mef'ûl olmasıdır; cümlenin aslı: «وحضر الشحُّ الأنفسَ» (Cimrilik nefislerde hazır oldu), sonra «أحضر اللَّهُ الشحَّ الأنفسَ» (Allah cimriliği nefislerde hazır kıldı) şeklindedir; fiil meçhul bina edilince ikincisi -ki o nefislerdir- nâib-i fâil kılınmış, birincisi tehir edilip mensûb bırakılmıştır. Buna göre «أُعْطِي درهمٌ زيداً» ve «كُسِي جبةً عمراً» denilmesi caizdir; tersi ise daha önce geçtiği üzere meşhur olandır. Zemahşerî'nin sözü ikincisinin nâib-i fâil olması ihtimalini taşımaktadır; zira o şöyle demiştir: «Nefislerin cimriliğe hazır kılınmasının anlamı; cimriliğin nefisler için hazır kılınmış olması, onlardan asla kaybolmaması ve ayrılmamasıdır.» Yani nefisler onun üzerine yaratılmıştır. Gördüğün gibi hazır bulunmayı cimriliğe isnad etmiştir. Bunu kalp (ters yüz etme) babından kılıp hazır bulunmayı cimriliğe nispet etmiş olması da muhtemeldir; oysa o gerçekte nefislere nispet edilmiştir. el-Adevî: «
الشِحَّ» بكسر الشين وهي لغة. والشُّحُّ: البخل مع حرص فهو أخص من البخل.
الشِحَّ» şeklinde şîn harfinin kesresiyle okumuştur ki bu bir lehçedir. Şuhh (الشُّحُّ): Hırs ile birlikte olan cimriliktir; dolayısıyla o, buhldan (cimrilikten) daha özeldir.
قوله تعالى: {كُلَّ الميل} : نصبٌ على المصدرية، وقد تقرر أن «كل» بحسَبِ ما تُضاف إليه، إنْ أضيفت إلى مصدر كانت [مصدراً] ، أو ظرفٍ أو غيره فكذلك. قوله: {فَتَذَرُوهَا} فيه وجهان، أحدهما: أنه منصوب بإضمارِ «أَنْ» في جواب النهي، والثاني: أنه مجزوم عطفاً على الفعل قبله أي: فلا تذروها، ففي الأول نَهْيٌ عن الجمع بينهما، وفي الثاني نهيٌ عن كلٍّ على حِدَتِه وهو أبلغُ، والضميرُ في «تَذَروها» يعود على المميلِ عنها لدلالة السياق عليها. قوله: {كالمعلقة} حال من «ها» في «تَذَروها» فيتعلق بمحذوف أي: فتذروها مشبهةً المعلقة، ويجوز عندي أن يكون مفعولاً ثانياً لأن قولك: / «تذر» بمعنى «تترك» وتَرَكَ «يتعدَّى لاثنين إذا كان بمعنى صيَّر.
Cenâb-ı Hakk'ın: {كُلَّ الميل} “büsbütün meyletmeyin” sözü mastarlık üzere mensûbdur. Kararlaştırılmıştır ki «كل» kelimesi muzafun ileyhe göredir: Şayet bir mastara muzaf olursa [mastar], bir zarfa veya başkasına [muzaf olursa] aynı şekilde o olur. Cenâb-ı Hakk'ın: {فَتَذَرُوهَا} “böylece onu bırakıp” sözünde iki vecih vardır: Birincisi: Nehyin cevabında «أَنْ» gizlenmesiyle mensûb olmasıdır. İkincisi: Kendisinden önceki fiile atıfla meczûm olmasıdır; yani «böylece onu bırakmayın» demektir. Birincisinde ikisinin arasını birleştirmekten nehiy vardır; ikincisinde ise her birinden ayrı ayrı nehiy vardır ki bu daha beliğdir. «تَذَروها» fiilindeki zamir, bağlamın ona delalet etmesi sebebiyle kendisinden yüz çevrilen kadına döner. Cenâb-ı Hakk'ın: {كالمعلقة} “askıdaymış gibi” sözü «تَذَروها» fiilindeki «ها» zamirinden hâldir; dolayısıyla mahzûfa taalluk eder; yani: «onu askıdakine benzer bir halde bırakırsınız» demektir. Bana göre ikinci mef'ûl olması da caizdir; çünkü senin / «تذر» sözün «تترك» (bırakırsın) anlamındadır; «تَرَكَ» fiili ise dönüştürme (sayyere) anlamında olduğunda iki mef'ûl alır.
قوله تعالى: {وَإِيَّاكُمْ} : عطف على «الذين أُوتوا» وهو واجبُ الفصلِ هنا لتعذُّرِ الاتصال. واستدلَّ بعضُهم على أنه إذا قُدِر على الضمير المتصل يجوز أن يُعْدَلَ إلى المنفصل بهذه الآية، لأنه كان يمكن أن يقال: «ولقد وَصَّيْناكم والذين أوتوا» وكذلك استُدِلَّ بقوله تعالى: {يُخْرِجُونَ الرسول وَإِيَّاكُمْ} [الممتحنة: ١] ، إذ يمكن أن يقالَ: يخرجونكم والرسولَ. وهذا ليس يَدُلّ له، أمَّا الآيةُ الأولى فلأنَّ الكلامَ فيها جاء على الترتيب الوجودي، فإنَّ وصية مَنْ قبلَنا قبلَ وصيتنا، فلمَّا قَصَدَ هذا المعنى استحال - والحالةُ هذه- أَنْ يُقْدَر عليه متصلاً. وأما الآية الثانية فلأنه قصد فيها تقدُّمَ ذِكْرِ الرسول تشريفاً له وتشنيعاً على مَنْ تجاسر على مثلِ ذلك الفعل الفظيع، فاستحال - والحالة هذه - أن يُجاء به متصلاً. «ومِنْ قبلكم» يجوزُ أَنْ يتعلق ب «أوتوا» ويجوز أَنْ يتعلَّق ب «وَصَّيْنا» والأولُ أظهرُ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَإِيَّاكُمْ} “ve size” sözü «الذين أُوتوا» üzerine matuftur; bitişmenin (ittisalin) imkânsızlığı sebebiyle burada ayrı yazılması (fasl) vaciptir. Bazıları, muttasıl zamire güç yetirildiğinde munfasıl zamire dönülebileceğine bu ayetle delil getirmişlerdir; zira «ولقد وَصَّيْناكم والذين أوتوا» denilmesi mümkündü. Aynı şekilde Cenâb-ı Hakk'ın: {يُخْرِجُونَ الرسول وَإِيَّاكُمْ} “Peygamber'i ve sizi çıkarıyorlar” [Mümtehine: 1] kavliyle de delil getirilmiştir; zira «يخرجونكم والرسولَ» denilmesi mümkündür. Oysa bu [ayetler] buna delil teşkil etmez: Birinci ayete gelince, çünkü oradaki kelam varlıksal sıralamaya (tertîb-i vücûdîye) göre gelmiştir; zira bizden öncekilere yapılan vasiyet/emir, bizim vasiyetimizden öncedir; bu anlam kastedilince bu durumda onun muttasıl olarak getirilmesi imkânsız hale gelmiştir. İkinci ayete gelince, çünkü onda Peygamber'e tazim ve böylesi çirkin bir fiile cüret eden kimseyi kınamak gayesiyle Peygamber'in zikrinin öne geçirilmesi kastedilmiştir; binaenaleyh bu durumda onun muttasıl olarak getirilmesi imkânsız hale gelmiştir. «ومِنْ قبلكم» ifadesinin «أوتوا» fiiline taalluk etmesi de, «وَصَّيْنا» fiiline taalluk etmesi de caizdir; birincisi daha zâhirdir.
قوله: {أَنِ اتقوا} يجوزُ في «أن» وجهان، أحدهما: أن تكونَ مصدريةً على حَذْفِ حرفِ الخفض تقديره: بأن اتَّقوا، فلما حُذِف الحرفُ جَرى فيها الخلافُ المشهور. والثاني: أن تكون المفسرةَ لأنها بعد ما هو بمعنى القول لا حروفِه وهو الوصية. والظاهر أن قوله: {وَإِن تَكْفُرُواْ} جملة مستأنفة للإِخبار بهذه الحال ليست داخلة في معمول الوصية. وقال الزمخشري: «وإنْ تكفروا فإن لله» عطفٌ على «اتقوا» لأنَّ المعنى: أمرناهم وأمرناكم بالتقوى، وقُلْنا لهم ولكم إنْ تكفروا «وفي كلامِه نظرٌ، لأنَّ تقديرَه القولَ ينفي كونَ الجملةِ الشرطيةِ مندرجةً في حَيِّزِ الوصيةِ بالنسبة إلى الصناعة النحوية، وهو لم يقصد تفسيرَ المعنى فقط، بل قَصَدَه هو وتفسيرَ الإِعرابِ بدليل قوله:» عطف على «اتقوا» و «اتقوا» داخلٌ في حَيِّز الوصيةِ، سواءً أَجَعَلْتَ «أن» مصدريةً أم مفسرة.
Cenâb-ı Hakk'ın: {أَنِ اتقوا} “Allah'tan korkun diye” sözündeki «أن» edatında iki vecih caizdir: Birincisi: Cer harfinin hazfiyle masdariyye olmasıdır; takdiri: «بأن اتَّقوا» (korkmanızı) şeklindedir; harf hazfedilince hakkında meşhur ihtilaf cereyan etmiştir. İkincisi: Müfessire olmasıdır; çünkü harfleriyle değil, anlamıyla söz bildiren bir kelimeden -ki o vasiyettir- sonra gelmiştir. Zâhir olan şudur ki Cenâb-ı Hakk'ın: {وَإِن تَكْفُرُواْ} “Eğer inkâr ederseniz” sözü, bu hâli haber vermek üzere müstakil (istînâf) bir cümledir; vasiyetin mamûlüne dahil değildir. Zemahşerî şöyle demiştir: «'Ve eğer inkâr ederseniz şüphesiz Allah'ındır' ifadesi 'اتقوا' üzerine matuftur; çünkü mana: 'Onlara da size de takvayı emrettik ve onlara da size de eğer inkâr ederseniz dedik' şeklindedir.» Onun bu sözünde inceleme payı vardır; çünkü onun sözü (kavl) takdir etmesi, nahiv tekniği açısından şart cümlesinin vasiyetin kapsamına dahil olmasını nefyeder; oysa o sadece manayı tefsir etmeyi kastetmemiş, aksine «'اتقوا' üzerine matuftur» sözünün delaletiyle hem manayı hem de irabı tefsir etmeyi kastetmiştir; «اتقوا» ise «أن» edatını ister masdariyye ister müfessire kıl, vasiyetin kapsamına dahildir.
قوله تعالى: {بِآخَرِينَ} : آخرين صفةٌ لموصوفٍ محذوفٍ مِنْ جنسِ ما تقدَّمه تقديرُه: بناسٍ آخرين يعبدون الله، ويجوز أن يكونَ المحذوفُ من غير جنس ما تقدَّمه. قال ابن عطية: «يحتمل أن يكون وعيداً لجميع بني آدم، ويكونُ الآخرون من غير نوعهم، كا رُوي أنه كان ملائكةٌ في الأرض يعبدون الله. وقال الزمخشري:» أو خلقاً آخرين غيرَ الإِنس «وكذلك قال غيرهما. وقد رَدَّ الشيخ هذا الوجه بأنَّ مدلولَ آخر وأخرى وتثنيتَهما وجمعَهما نحو مدلول» غير «إلا أنه خاصُّ بجنسِ ما تقدَّمه، فإذا قلت:» اشتريت فرساً وآخرَ، أو: ثوباً وآخر، أو: جارية وأخرى، أو: جاريتين وأُخْريين، أو جواري وأُخَرَ «لم يكن ذلك كلُه إلا من جنس
Cenâb-ı Hakk'ın: {بِآخَرِينَ} “başkalarını” sözünde: «آخرين» kelimesi, kendisinden önce geçenin cinsinden mahzûf bir mevsun sıfatıdır; takdiri: «Allah'a ibadet eden başka insanları [getirir]» şeklindedir. Mahzûfun, kendisinden önce geçenin cinsinden başkası olması da caizdir. İbn Atıyye şöyle demiştir: «Bütün Âdemoğulları için bir tehdit olması ve o başkalarının, rivayet edildiği üzere yeryüzünde Allah'a ibadet eden melekler gibi onların türü dışından olması muhtemeldir.» Zemahşerî de: «Veya insan dışındaki başka bir mahlukatı [getirir]» demiştir; başkaları da böyle söylemiştir. Şeyh [Ebû Hayyân] bu vechi şu gerekçeyle reddetmiştir: «آخر» ve «أخرى» kelimeleri ile bunların tesniye ve cemilerinin delaleti «غير» kelimesinin delaleti gibidir; ancak o, kendisinden önce geçenin cinsine mahsustur. Nitekim sen: «Bir at ve bir başkasını satın aldım» veya «bir elbise ve bir başkasını» yahut «bir cariye ve bir başkasını» veya «iki cariye ve başka ikisini» yahut «cariyeler ve başkalarını» dediğinde bunların tamamı ancak
ما تقدم، حتى لو عنيت» وحماراً آخر «في الامثلة السابقة لم يَجُزْ، وهذا بخلافِ» غير «فإنَّها تكون من جنسِ ما تقدَّم ومِنْ غيرِه، تقول» اشتريت ثوباً وغيره «لو عنيت:» وفرساً غيره «جاز. قال:» وقَلَّ مَنْ يعرف هذا الفرق «وهذا الفرقُ الذي ذكره وَردَّ به على هؤلاء الأكابرِ غيرُ موافَقٍ عليه، لم يستند فيه إلى نَقْل، ولكن قد يُرَدُّ عليهم ذلك من طريق أخرى، وهو أن» آخرين «صفةٌ لموصوف محذوف، والصفةُ لا تقوم مقامَ موصوفِها إلا إذا كانت خاصةً بالموصوف نحو:» مررت بكاتبٍ «أو يدل عليه دليل، وهنا ليست بخاصةٍ، فلا بد وأن تكونَ من جنسِ الأولِ لتحصُلَ بذلك الدلالةُ على الموصوفِ المحذوفِ.
önce geçenin cinsinden olur; hatta önceki örneklerde «ve başka bir eşek» kastetsen bu caiz olmaz. Bu, «غير» kelimesinin aksinedir; zira o hem önce geçenin cinsinden hem de başkasından olur; «Bir elbise ve gayrısını satın aldım» dersin; şayet «ve ondan başka bir at» kastetsen bu caizdir. [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Bu farkı bilen pek azdır.» Onun zikrettiği ve bu büyüklere itiraz ettiği bu fark üzerinde ittifak edilmiş değildir; bu konuda bir nakle dayanmamıştır. Ancak onlara başka bir yoldan şöyle itiraz edilebilir: «آخرين» kelimesi mahzûf bir mevsun sıfatıdır; sıfat ise «bir kâtibe uğradım» sözünde olduğu gibi ancak mevsufa mahsus olduğunda veya ona bir delil delalet ettiğinde mevsunun yerine geçer. Burada ise o mahsus değildir; dolayısıyla mahzûf mevsufa delaletin hâsıl olması için mutlaka birincinin cinsinden olması gerekir.
قوله تعالى: {مَّن كَانَ يُرِيدُ} : «مَنْ» يجوز فيها وجهان، أظهرهما: أنها شرطية، وجوابُها قولُه: {فَعِندَ الله} ولا بد من ضمير مقدر في هذا الجواب يعودُ على اسم الشرط لِما تقرر قبل ذلك، والتقدير: فعند الله ثوابُ الدنيا والآخرةِ له إنْ أراده، وهذا تقدير الزمخشري. قال: «حتى يتعلَّق الجزاءُ بالشرط» وجَوَّز الشيخ - وجعله الظاهرَ- أنَّ الجواب محذوف تقديره: من كان يريد ثواب الدنيا فلا يَقْتصر عليه، وليطلبِ الثوابين، فعند الله ثوابُ الدارين. والثاني: أنها موصلةٌ ودخلت الفاءُ في الخبر تشبيهاً له باسم الشرط، ويُبْعِده مُضِيُّ الفعلِ بعدَه [والعائدُ محذوفٌ كما تقرَّر تمثيلُه] .
Cenâb-ı Hakk'ın: {مَّن كَانَ يُرِيدُ} “Kim isterse” sözünde: «مَنْ» edatında iki vecih caizdir; en zâhiri: Şartiyye olmasıdır, cevabı ise Cenâb-ı Hakk'ın: {فَعِندَ الله} “şüphesiz Allah katındadır” sözüdür. Daha önce kararlaştırıldığı üzere şart ismine dönen gizli bir zamirin bu cevapta bulunması gerekir; takdiri: «Şayet onu dilerse, dünya ve ahiret sevabı onun için Allah katındadır» şeklindedir; bu Zemahşerî'nin takdiridir. O: «Tâ ki ceza şarta bağlansın» demiştir. Şeyh [Ebû Hayyân] ise cevabın mahzûf olmasını caiz görmüş ve zâhir kılmıştır; takdiri: «Kim dünya sevabını istiyorsa onunla yetinmesin, her iki sevabı da istesin; zira iki yurdun da sevabı Allah katındadır» şeklindedir. İkincisi: Mevsûle olmasıdır; şart ismine benzetilerek haberin başına fâ harfi dahil olmuştur; kendisinden sonraki fiilin mazi olması ise bunu uzak kılmaktadır [ve temsili kararlaştırıldığı üzere âid mahzûftur].
قوله تعالى: {شُهَدَآءِ} : فيه وجهان، أحدهما: أنه خبر ثان ل «كان» وهذا فيه خلافٌ قد مَرَّ ذكره. والثاني: أنه حال من الضمير
Cenâb-ı Hakk'ın: {شُهَدَآءِ} “şahitler” sözünde iki vecih vardır: Birincisi: «كان» fiilinin ikinci haberi olmasıdır; bunda daha önce zikri geçen ihtilaf vardır. İkincisi: Zamirden hâl olmasıdır,
المستكن في «قَوَّامين» فالعاملُ فيها «قَوَّامين» وقد رَدَّالشيخ هذا الوجهَ بأنه يلزمُ منه تقييدُ كونِهم قوامين بحال الشهادة، وهم مأمورون بذلك مطلقاً، وهذا الردُّ ليس بشيء، فإن هذا المعنى نحا إليه ابن عباس قال ﵁: «كونوا قَوَّامين بالعدلِ في الشهادة على مَنْ كانَتْ» وهذا هو معنى الوجهِ الصائرِ إلى جَعْلِ «شهداء» حالاً.
«قَوَّامين» içindeki müstetir zamirden [hâldir], dolayısıyla onda âmil «قَوَّامين» kelimesidir. Şeyh [Ebû Hayyân] bu vechi, onların adaletle ayakta duran kimseler olmasının şahitlik haliyle kayıtlanmasını gerektirdiği, oysa onların bunu mutlak olarak yapmakla emrolundukları gerekçesiyle reddetmiştir. Bu ret bir şey ifade etmez; zira bu manaya İbn Abbas radıyallâhu anhümâ da meyletmiş ve şöyle demiştir: «Kime karşı olursa olsun şahitlikte adaletle dosdoğru duran kimseler olun.» İşte «شهداء» kelimesini hâl yapmaya yönelen vechin anlamı da budur.
قوله: {وَلَوْ على أَنْفُسِكُمْ} «لو» هذه تحتمل أَنْ تكونَ على بابها من كونِها حرفاً لما كان سيقعُ لوقوعِ غيرِه وجوابُها محذوفٌ أي: ولو كنتم شهداءَ على أنفسكم لوجب عليكم أن تَشْهدوا عليها. وأجاز الشيخ أن تكونَ بمعنى «إن» الشرطية، ويتعلَّقُ قولُه «على أنفسكم» بمحذوفٍ تقديرُه: وإن كنتم شهداء على أنفسكم فكونوا شهداء لله، هذا تقديرُ الكلام، وحَذْفُ «كان» بعد «لو» كثير، تقول: ائتِني بتمر ولو حَشَفاً «أي: وإن كان التمر حشفاً فأتني به» . انتهى وهذا لا ضرورةَ تدعو إليه، ومجيءُ «لو» بمعنى «إنْ» شيءْ أثبته بعضُهم على قلة فلا ينبغي أَنْ يُحْمَلَ القرآنُ عليه. وقال ابن عطية: «على أنفسكم» متعلِّقٌ ب «شهداء» قال الشيخ «فإنْ عنى ب» شهداء «الملفوظَ به فلا يَصِحُّ، وإنْ عَنَى به ما قَدَّرْناه نحن فيصِحُّ» يعني تقديرَه «لو» بمعنى «إنْ» وحَذْفَ «كان» واسمِها وخبرِها بعد «لو» وقد تقدَّم أن ذلك قليلٌ، فلم يبق إلا أن ابن عطيةَ يريد «شهداء» محذوفةً كما قَدَّرْتُه لك أولاً نحو: «ولم كنتم شهداء» على أنفسكم لوجَبَ عليكم أن تشهدوا.
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَلَوْ على أَنْفُسِكُمْ} “velev ki kendi aleyhinize olsun” sözündeki bu «لو» edatının, başkasının vuku bulması sebebiyle vuku bulacak bir şeye delalet eden harf (şart harfi) olma babı üzere kalması muhtemeldir; cevabı ise mahzûftur; yani: «Kendi aleyhinize şahitler olsanız bile aleyhinize şahitlik etmeniz gerekirdi» demektir. Şeyh [Ebû Hayyân], onun şartiyye olan «إن» anlamında olmasını ve «على أنفسكم» sözünün mahzûfa taalluk etmesini caiz görmüştür; takdiri: «Kendi aleyhinize şahitler olsanız bile Allah için şahitler olun» şeklindedir; sözün takdiri budur. «لو» edatından sonra «كان» fiilinin hazfedilmesi çoktur; sen: «Kötü hurma bile olsa bana hurma getir» dersin; «yani o hurma kötü bile olsa onu bana getir demektir.» Sözü bitti. Buna sevk eden bir zorunluluk yoktur ve «لو» edatının «إنْ» anlamında gelmesi bazılarının az da olsa tespit ettiği bir durumdur; dolayısıyla Kur'an buna hamledilmemelidir. İbn Atıyye: «على أنفسكم» ifadesi «شهداء» kelimesine müteallıktır demiştir. Şeyh: «Eğer 'شهداء' ile telaffuz edileni kastettiyse bu sahih olmaz; şayet bizim takdir ettiğimizi kastettiyse bu sahih olur» demiştir; yani onun «لو» edatını «إنْ» anlamında takdir etmesini ve «لو» edatından sonra «كان» fiilini, ismini ve haberini hazfetmesini kastetmektedir. Bunun az olduğu daha önce geçmişti. Geriye ancak İbn Atıyye'nin, başta sana takdir ettiğim gibi: «Kendi aleyhinize şahitler olsanız bile şahitlik etmeniz gerekirdi» şeklinde mahzûf bir «شهداء» kelimesini kastetmesi kalmaktadır.
وقال الزمخشري: «ولو كانَتِ الشهادةُ على أنفسكم» فَجَعَل «كان» مقدرةً، وهي تحتملُ في تقديرِه التمام والنقصان: فإنْ قَدَّرْتَها تامةً كان قولُه «على أنفسكم» / متعلقاً بنفسِ الشهادة، ويكون المعنى: «ولو وُجِدَتِ الشهادةُ على أنفسكم، وإنْ قَدَّرْتَها ناقصةً فيجوزُ أَنْ يكونَ» على أنفسكم «متعلقاً بمحذوفٍ على أنه خبرها، ويجوز أن يكونَ متعلقاً بنفس الشهادة، وحينئذ يكون الخبر مقدراً، والمعنى:» ولو كانَتِ الشهادةُ على أنفسِكم موجودةً، إلا أنه يلزمُ مِنْ جَعْلِنا «على أنفسكم» متعلقاً بالشهادة حَذْفُ المصدرِ وأبقاءُ معمولِه وهو قليلٌ أو ممتنع. وقال أيضاً: «ويجوز أن يكون المعنى:» وإن كانت الشهادة وبالاً على أنفسكم «ورَدَّ عليه الشيخ هذين الوجهين فقال:» وتقديرُه: ولو كانت الشهادة على أنفسكم ليس بجيد؛ لأن المحذوف إنما يكون مِنْ جنسِ الملفوظِ به ليدلَّ عليه، فإذا قلت: «كن محسناً ولو لمَنْ أساء إليك» فالتقدير: ولو كنت محسناً لمَنْ أساء، ولو قَدَّرْته «ولو كان إحسانك» لم يكن جيداً لأنك تحذف ما لا دلالةَ عليه بلفظٍ مطابقٍ «وهذا الردُّ ليس بشيء، فإن الدلالة اللفظية موجودةٌ لاشتراكِ المحذوفِ والملفوظِ به في المادة، ولا يَضُرُّ اختلافُهما في النوع.
Zemahşerî ise: «Şahitlik kendi aleyhinize olsa bile» diyerek «كان» fiilini mukadder kılmıştır. Bu fiil onun takdirinde tam ve nâkıs olma ihtimalini taşır: Şayet onu tam takdir edersen, «على أنفسكم» / sözü şahitliğin bizzat kendisine müteallık olur ve anlamı: «Şahitlik kendi aleyhinize vuku bulsa bile» şeklinde olur. Şayet onu nâkıs takdir edersen, «على أنفسكم» ifadesinin onun haberi olarak mahzûfa müteallık olması caizdir; şahitliğin bizzat kendisine müteallık olması da caizdir; bu takdirde haber mukadder olur ve anlamı: «Şahitlik kendi aleyhinize mevcut olsa bile» şeklinde olur. Ancak «على أنفسكم» ifadesini şahitliğe müteallık kılmamızdan mastarın hazfedilip mamûlünün bırakılması gerekir ki bu da azdır veya caiz değildir. [Zemahşerî] yine şöyle demiştir: «Anlamın: 'Şahitlik kendi aleyhinize bir vebal olsa bile' şeklinde olması da caizdir.» Şeyh [Ebû Hayyân] bu iki vechi ona itiraz ederek şöyle reddetmiştir: «Onun: 'Şahitlik kendi aleyhinize olsa bile' şeklindeki takdiri iyi değildir; çünkü mahzûf olan şey, ona delalet etmesi için ancak telaffuz edilenin cinsinden olur. Sen: 'Sana kötülük edene bile olsa iyilik edici ol' dediğinde takdir: 'Sana kötülük edene [iyilik edici] olsan bile' şeklindedir. Şayet onu: 'Senin iyiliğin olsa bile' diye takdir etseydin uygun bir lafızla kendisine delalet bulunmayan bir şeyi hazfetmiş olacağın için iyi olmazdı.» Bu ret bir şey ifade etmez; zira mahzûf ile telaffuz edilenin aynı kökten (maddeden) ortak olması sebebiyle lafzî delalet mevcuttur ve tür bakımından farklı olmaları zarar vermez.
وقال في الوجه الثاني: «وهذا لا يجوز لأن ما تعلق به الظرف كونٌ مقيدٌ، والكونُ المقيد لا يجوزُ حَذْفُه بل المطلقُ، لو قلت:» [كان] زيدٌ فيك «تعني: محباً فيك لم يجز» وهذا الرد أيضاً ليس بشيء لأنه قَصَد تفسير المعنى، ومبادئُ النحو لا تَخْفى على آحاد الطلبة فكيف بشيخِ الصناعة؟ .
İkinci vecihte ise şöyle demiştir: «Bu caiz değildir; çünkü zarfın taalluk ettiği şey mukayyet bir varlıktır (kevn-i mukayyed); mukayyet varlığın ise hazfi caiz değildir, ancak mutlak varlık hazfedilebilir. Şayet 'senin hakkında muhabbet besleyici' anlamını kastederek: 'Zeyd senin hakkındadır' desen caiz olmaz.» Bu ret de bir şey ifade etmez; çünkü o manayı tefsir etmeyi kastetmiştir; nahvin temel kuralları sıradan talebelere bile gizli kalmazken bu ilmin üstadına nasıl gizli kalabilir?
قوله: {فالله أولى بِهِمَا} إذا عُطف ب «أو» كان الحكمُ في عَوْدِ الضمير والإِخبارِ وغيرِهما لأحدِ الشيئين أو الأشياء، ولا يجوز المطابقةُ تقول: «زيد
Cenâb-ı Hakk'ın: {فالله أولى بِهِمَا} “Allah her ikisine de daha yakındır” sözünde: «أو» ile atıf yapıldığında zamirin dönüşü, haber verme ve diğer hususlardaki hüküm iki veya daha fazla şeyden birine aittir; mutabakat (ikil/çoğul yapılması) caiz değildir. Sen: «Zeyd
أو عمرو أكرمته» ولو قلت: أكرمتها لم يَجُزْ، وعلى هذا يقال: كيف ثَنَّى الضميرَ في الآية الكريمة والعطفُ ب أو؟ لا جرم أن النحويين أختلفوا في الجوابِ عن ذلك على خمسةِ أوجه. أحدها: أنَّ الضميرَ في «بهما» ليس عائداً على الغني والفقير المذكورين أولاً، بل على جنسَيْ الغني والفقير المدلولِ عليهما بالمذكورَيْن، تقديرُه: وإنْ يكنِ المشهودُ عليه غنياً أو فقيراً فليشهد عليه، فاللَّهُ أَوْلى بجنسَي الغني والفقير، ويَدُلُّ على هذا قراءة أُبَيّ: «فالله أوْلَى بهم» أي بالأغنياء والفقراءِ مراعاةً للجنس على ما قَرَّرته لك، ويكون قوله: {فالله أولى بِهِمَا} ليس جواباً للشرط، بل جوابُه محذوفٌ كما قد عرفته، وهذا دالٌّ عليه. الثاني: أنَّ «أو» بمعنى الواو، ويُعْزى هذا للأخفش، وكنت قدَّمْتُ أولَ البقرة أنه قولُ الكوفيين وأنه ضعيفٌ. الثالث: أن «أو» للتفصيل أي: لتفصيلِ ما أُبْهم. وقد أوضح ذلك أبو البقاء فقال: «وذلك أنَّ كلَّ واحد من المشهود عليه والمشهود له قد يكون غنياً وقد يكون فقيراً. وقد يكونان غنيين وقد يكونان فقيرين، وقد يكون أحدهما غنياً والآخر فقيراً. فلما كانتِ الأقسام عند التفصيل على ذلك أُتِي ب» أو «لتدل على التفصيل، فعلى هذا يكون الضمير في» بهما «عائداً على المشهود له والمشهودِ عليه على أيِّ وصفٍ كانا عليه» انتهى. إلاَّ أنَّ قولَه: «وقد يكون أحدهما غنياً والآخر فقيراً» مكررٌ لأنه يُغْني عنه قولُه «وذلك أنَّ كلَّ واحد» إلى آخره. الرابع: أنَّ الضمير يعود على الخصمين تقديره: إن يكنِ الخصمان غنياً أو فقيراً فالله أَوْلى بذينك الخصمين.
veya Amr, ona ikram ettim» dersin; «ikisine ikram ettim» dersen caiz olmaz. Buna binaen şöyle denilir: Atıf «أو» ile yapıldığı halde yüce ayette zamir nasıl tesniye (ikil) kılınmıştır? Kuşkusuz nahivciler bunun cevabında beş vecih üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: «بهما» kelimesindeki zamir başta zikredilen zengine ve fakire değil, zikredilen bu iki lafzın delalet ettiği zengin ve fakir cinslerine dönmektedir; takdiri: «Aleyhine şahitlik edilen kimse zengin veya fakir olsa da onun aleyhine şahitlik etsin; zira Allah, zengin ve fakir cinsine daha yakındır/layıktır» şeklindedir. Ubeyy'in: «فالله أوْلَى بهم» yani sana açıkladığım üzere cinse riayetle «zenginlere ve fakirlere» şeklindeki kırâati de buna delalet eder. Cenâb-ı Hakk'ın: {فالله أولى بِهِمَا} kavli şartın cevabı olmaz, bilakis cevabı öğrendiğin üzere mahzûftur ve bu [cümle] ona delalet etmektedir. İkincisi: «أو» edatının «vâv» anlamında olmasıdır; bu Ahfeş'e nispet edilir; Bakara'nın başında bunun Kûfelilerin görüşü olduğunu ve zayıf olduğunu belirtmiştim. Üçüncüsü: «أو» edatının tafsil için, yani müphem olanı açıklamak için olmasıdır. Ebu'l-Bekâ bunu açıklayarak şöyle demiştir: «Şöyle ki aleyhine şahitlik edilen ile lehine şahitlik edilen kimselerin her biri zengin de olabilir fakir de olabilir. İkisi birden zengin de olabilir ikisi birden fakir de olabilir; biri zengin diğeri fakir de olabilir. Tafsilat yapıldığında kısımlar böyle olunca, tafsile delalet etsin diye 'أو' getirilmiştir; buna göre 'بهما'daki zamir, hangi vasıf üzere olurlarsa olsunlar lehine ve aleyhine şahitlik edilen kimselere döner.» Sözü bitti. Ne var ki onun: «Biri zengin diğeri fakir de olabilir» sözü tekrardır; çünkü «Şöyle ki her biri...» diye başlayan sözü buna ihtiyaç bırakmamaktadır. Dördüncüsü: Zamirin iki hasma (tarafa) dönmesidir; takdiri: «İki hasım zengin veya fakir olursa, Allah o iki hasma daha yakındır/layıktır» şeklindedir.
الخامس: أنَّ الضميرَ يعودُ على الغِنى والفقرِ المدلول عليهما بلفظِ الغني والفقير. والتقديرُ: فاللَّهُ أولى بغِنى الغَني وفَقْر الفقير. وقد أساء ابنُ عصفور العبارةَ هنا بما يُوقَفُ عليه في كلامه. وعلى أربعةِ الأوجهِ الأخيرة
Beşincisi: Zamirin, zengin ve fakir lafızlarının delalet ettiği zenginlik ve fakirliğe dönmesidir. Takdiri: «Allah zenginin zenginliğine de fakirin fakirliğine de daha yakındır/layıktır» şeklindedir. İbn Usfûr burada, kendi kelamında görülebileceği üzere uygunsuz bir ifade kullanmıştır. Son dört veche göre
يكونُ جوابُ الشرطِ ملفوظاً به وهو قولُه: {فالله أولى بِهِمَا} بخلافِ الأول فإنه محذوفٌ وقرأ عبد الله: «إن يكنْ غنيٌ أو فقيرٌ» برفعِهما، والظاهرُ أنَّ «كان» في قراءته تامةٌ، أي: وإنْ وُجِد غني أو فقير، نحو: {وَإِن كَانَ ذُو عُسْرَةٍ} [البقرة: ٢٨٠] .
şartın cevabı lafzen zikredilmiş olur ki o da Cenâb-ı Hakk'ın: {فالله أولى بِهِمَا} kavlidir; birincisinde ise mahzûf olması bakımından farklıdır. Abdullah [b. Mes'ûd] ikisinin ref'i ile: «إن يكنْ غنيٌ أو فقيرٌ» şeklinde okumuştur; zâhir olan şudur ki onun kırâatinde «كان» tamdır; yani Cenâb-ı Hakk'ın: {وَإِن كَانَ ذُو عُسْرَةٍ} “Eğer [borçlu] darlık içinde ise” [Bakara: 280] kavlinde olduğu gibi: «Eğer bir zengin veya bir fakir bulunursa» demektir.
قوله: {أَن تَعْدِلُواْ} فيه ثلاثة أوجهٍ، أحدُهما: أنه مفعولٌ مِنْ أجلِه على حَذْفِ مضافٍ تقديرُه: فلا تَتَّبِعوا الهوى محبةَ أَنْ تَعْدِلوا، أو إرادةَ أَنْ تَعْدِلوا أي: تَعْدِلوا عن الحق وتَجُوروا. وقال أبو البقاء في المضافِ المحذوف: «تقديرُه: مخافةَ أَنْ تَعْدِلوا عن الحق» وقال ابن عطية: «يُحْتمل أن يكونَ معناه: مخافةَ أن تَعْدِلوا، ويكون العدلُ هنا بمعنى / العُدول عن الحق، ويُحْتمل أن يكونَ معناه: محبةَ أَنْ تَعْدِلوا، ويكونُ العدلُ بمعنى القسط، كأنه يقول: انتهوا خوفَ أَنْ تجوروا، أو محبةَ أَنْ تُقْسِطوا، فإنْ جَعَلْتَ العامل» تتبعوا «فيحتمل أَنْ يكونَ المعنى محبةَ أَنْ تَجُورا» انتهى. فتحصَّل لنا في العاملِ وجهان: الظاهرُ منهما أنه نفسُ «تتبَّعوا» والثاني: أنه مضمر وهو فعلٌ مِنْ معنى النهي كما قَدَّره ابنُ عطية، كأنه يزعم أنَّ الكلامَ تَمَّ عند قولِه: {فَلاَ تَتَّبِعُواْ الهوى} ثم أضْمَرَ عاملاً، وهذا ما لا حاجةَ إليه.
Cenâb-ı Hakk'ın: {أَن تَعْدِلُواْ} “adaletten sapmamak için” sözünde üç vecih vardır: Birincisi: Muzâfın hazfiyle mef'ûlün lieclih olmasıdır; takdiri: «Adaletten sapmayı (meyletmeyi) sevdiğiniz için veya sapmayı arzuladığınız için hevanıza uymayın; yani haktan sapıp zulmetmeyin» şeklindedir. Ebu'l-Bekâ mahzûf muzâf hakkında: «Takdiri: 'Haktan sapma korkusuyla' şeklindedir» demiştir. İbn Atıyye ise şöyle demiştir: «Anlamının: 'Haktan sapma korkusuyla' olması muhtemeldir ve buradaki adl / haktan sapmak (udûl) anlamındadır; anlamının: 'Adalet yapmayı sevdiğiniz için' olması da muhtemeldir ve adl dürüstlük/hakkaniyet anlamındadır; sanki şöyle demektedir: 'Zulmetme korkusuyla yahut hakkaniyetli olma sevgisiyle [hevaya uymaktan] vazgeçin.' Şayet âmili 'تتبعوا' kılarsan anlamın 'zulmetmeyi sevdiğiniz için' olması muhtemeldir.» Sözü bitti. Böylece âmilde bizim için iki vecih hâsıl oldu: Bunların en zâhiri bizzat «تتبَّعوا» fiilinin kendisi olmasıdır; ikincisi ise İbn Atıyye'nin takdir ettiği gibi nehiy manasından gizli bir fiil olmasıdır; sanki o kelamın: {فَلاَ تَتَّبِعُواْ الهوى} kavlinde tamam olduğunu ileri sürmekte, ardından gizli bir âmil takdir etmektedir ki buna hiçbir gerek yoktur.
الثاني: أنه على إسقاطِ حرفِ الجر وحَذْفِ «لا» النافية، والأصل: فلا تَتَّبعوا الهوى في ألاَّ تَعْدِلوا أي: في تَرْكِ العدل، فَحَذف «لا» لدلالة المعنى عليها، ولَمَّا حَذَفَ حرفَ الجر من «أن» جرى القولان الشهيران. الثالث: أنه على
İkincisi: Cer harfinin düşürülmesi ve nâfiye olan «لا» edatının hazfi üzere olmasıdır; aslı: «فلا تَتَّبعوا الهوى في ألاَّ تَعْدِلوا» yani adaleti terk etme hususunda [hevaya uymayın] şeklindedir; mananın delaleti sebebiyle «لا» hazfedilmiştir; cer harfi «أن» edatından hazfedilince iki meşhur görüş cereyan etmiştir. Üçüncüsü:
حَذْفِ لام العلة تقديرُه: فلا تتبعوا الهوى لأنْ تَعْدِلوا. قال صاحب هذا القول: «والمعنى: لا تتبعوا الهوى لتكونوا في اتِّباعكموه عدولاً تنبيهاً [على] أن اتباعَ الهوى وتَحَرِّي العدالةِ متنافيان لا يجتمعان، وهو ضعيفٌ في المعنى.
illet bildiren lâm harfinin hazfi üzere olmasıdır; takdiri: «Adaletli olasınız diye hevanıza uymayın» şeklindedir. Bu görüşün sahibi şöyle demiştir: «Mana: 'Ona uymanızda adaletli kimseler olasınız diye hevaya uymayın' şeklindedir; bu, hevaya uymak ile adaleti gözetmenin birbiriyle bağdaşmayan ve bir arada bulunamayacak iki zıt şey olduğuna dikkat çekmek içindir.» Bu mana bakımından zayıftır.
قوله: {وَإِن تَلْوُواْ} قرأ ابن عامر وحمزة» تَلُوا «بلامٍ مضمومةٍ وواوٍ ساكنة، والباقون بلامٍ ساكنةٍ وواوين بعدها، أولاهما مضمومة.
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَإِن تَلْوُواْ} “Eğer dilinizi eğip büker” sözünü İbn Âmir ve Hamza mazmûm bir lâm ve sakin bir vâv ile «تَلُوا» şeklinde; diğerleri ise sakin bir lâm ve ardından ilki mazmûm iki vâv ile okumuştur.
فأمَّا قراءةُ الواوينِ فظاهرةٌ لأنه من لَوَى يَلْوي، والمعنى: وإنْ تَلْووا ألسنتكم عن شهادة الحق أو حكومة العدل، والأصل: تَلْوِيُون كتَضْرِبون، فاستُثْقِلَتِ الضمةُ على الياء فَحُذفت، فالتقى ساكنان: الياء وواو الضمير فحُذِف أولُهما - وهو الياء - وضُمَّت الواوُ المكسورةُ التي هي عين لأجل واوِ الضمير فصار تَلْوُون، وتصريفُه كتصريف» تَرْمُون «.
İki vâvlı kırâate gelince, bu açıktır; çünkü «لَوَى يَلْوي» (eğip bükmek) fiilindendir; anlamı: «Hak şahitliğinden veya adaletli hükümden dillerinizi eğip bükerseniz» demektir. Aslı «تَضْرِبون» gibi «تَلْوِيُون» şeklindedir; yâ harfi üzerindeki damme ağır bulunup hazfedildi; böylece iki sakin: yâ ile zamir olan vâv karşılaştı, ikisinden ilki -ki o yâ'dır- hazfedildi ve ayn'ul-fiil olan meksûr vâv harfi, zamir vâv'ından dolayı dammelendi ve «تَلْوُون» oldu; sarfı/çekimi «تَرْمُون» fiilinin çekimi gibidir.
وأما قراءة حمزة وابن عامر ففيها ثلاثة أقوال، أحدها: وهو وقول الزجاج والفراء والفارسي في إحدى الروايتين عنه - أنه من لَوَى يَلْوي كقراءة الجماعة، إلاَّ أنَّ الواوَ المضومةَ قُلِبَتْ همزةً كقلبها في» أُجوه «و» أُقِّتتْ «ثم نُقِلت حركةُ هذه الهمزةِ إلى الساكنِ قبلها وحذفت فصار» تَلُون «كما ترى.
Hamza ve İbn Âmir'in kırâatine gelince, onda üç görüş vardır: Birincisi -ki Zeccâc, Ferrâ ve kendisinden gelen iki rivayetten birinde Fârisî'nin görüşüdür- cemaatin kırâati gibi «لَوَى يَلْوي» fiilinden olmasıdır; ancak mazmûm olan vâv «أُجوه» ve «أُقِّتتْ» kelimelerinde hemzeye dönüştürüldüğü gibi hemzeye dönüştürülmüş, sonra bu hemzenin harekesi kendisinden önceki sakine nakledilip hazfedilmiş ve gördüğün gibi «تَلُون» olmuştur.
الثاني: أنه من لَوَى يَلْوي أيضاً. إلا ان الضمةَ استُثْقِلَتْ على الواو الأولى فنُقِلت إلى اللام الساكنة تخفيفاً، فالتقى ساكنان وهما الواوان / فحُذِفت الأول منهما، ويُعْزى هذا للنحاس. وفي هذين التخريجين نظرٌ، وهو أنَّ لامَ الكلمة قد حُذِفَت أولاً كما قررته فصار وَزْنُه: تَفْعُوا، بحذف اللام، ثم حُذِفت العينُ ثانياً فصار وزنُه: تَفُوا، وذلك إجْحاف
İkincisi: Yine «لَوَى يَلْوي» fiilinden olmasıdır. Ancak birinci vâv üzerindeki damme ağır bulunmuş, hafifletme amacıyla sakin olan lâm'a nakledilmiştir; böylece iki vâv sakin olarak karşılaşmış / ve ikisinden ilki hazfedilmiştir; bu Nehhâs'a nispet edilir. Bu iki tahrîcte bir inceleme payı vardır; şöyle ki: Kelimenin lâm'ı açıkladığım üzere önce hazfedilmiş ve lâm'ın hazfiyle vezni «تَفْعُوا» olmuş, sonra ayn'ı da ikinci olarak hazfedilmiş ve vezni «تَفُوا» haline gelmiştir; bu ise kelimeyi aşırı eksiltmektir (ichaftır).
بالكلمة. الثالث- ويُعْزى لجماعة منهم الفارسي- أن هذه القراءة مأخوذة من الولاية بمعنى: وإنْ وُلِّيتم إقامةَ الشهادة أو وُلِّيْتُم الأمرَ فتعدلوا عنه، والأصل: «تَوْلِيُوا» فحذفت الواوُ الأولى لوقوعِها بين حرفِ المضارعةِ وكسرةٍ، فصار «تَلِيُوا» كتَعِدُوا وبابه، فاستثقلت الضمةُ على الياءِ ففُعِل بها ما تقدَّم في «تَلْوُوا» وقد طَعَنَ قومٌ على قراءة حمزة وابن عامر - منهم أبو عبيد - قالوا: لأنَّ معنى الولاية غيرُ لائق بهذا الموضع. قال أبو عبيد: «القراءةُ عندنا بواوين مأخوذةٌ من» لَوَيْتُ «وتحقيقه في تفسيرِ ابن عباس: هو القاضي يكونُ لَيُّه وإعراضُه عن أحد الخصمين للآخر. وهذا الطعنُ ليس بشيء لأنها قراءةٌ متواترةٌ ومعناها صحيح، لأنه إنْ أَخَذْناها من الولاية كان المعنى على ما تقدم، وإن أخذناها من الليِّ فالأصلُ» تَلْوُوا «كالقراءة الأخرى، وإنما» فُعِل بها ما تقدم من قَلْبِ الواوِ همزةً ونَقْلِ حركتها، أو من نَقْلِ حركتها من غير قَلْبٍ فتتفق القراءتان في المعنى.
Üçüncüsü -ki aralarında Fârisî'nin de bulunduğu bir topluluğa nispet edilir- bu kırâatin velâyet kökünden alınmış olmasıdır; anlamı: «Şayet şahitliği ikame etme işi size verilirse veya yönetimi üstlenir de ondan yüz çevirirseniz» demektir. Aslı «تَوْلِيُوا» şeklindedir; birinci vâv muzâraat harfi ile kesre arasında vaki olduğu için hazfedildi ve «تَعِدُوا» ve babı gibi «تَلِيُوا» oldu; yâ üzerindeki damme ağır bulundu ve «تَلْوُوا» kelimesinde geçen işlem ona uygulandı. Aralarında Ebû Ubeyd'in de bulunduğu bir grup, Hamza ve İbn Âmir'in kırâatine dil uzatmış ve: «Çünkü velâyet anlamı bu makama uygun değildir» demişlerdir. Ebû Ubeyd şöyle demiştir: «Bizim katımızda geçerli kırâat 'لَوَيْتُ' fiilinden gelen iki vâvlı kırâattir; bunun hakikati İbn Abbas'ın tefsirinde şöyledir: O, hasımlardan birinden yüz çevirip diğerine yönelen kadıdır.» Bu itiraz bir şey ifade etmez; zira bu mütevâtir bir kırâattir ve anlamı sahihtir; çünkü biz onu velâyetten alsak anlamı daha önce geçtiği gibi olur; şayet ley (eğip bükme) kökünden alsak aslı diğer kırâatteki gibi «تَلْوُوا» olur; ancak ona daha önce geçen vâvın hemzeye dönüştürülmesi ve harekesinin nakledilmesi veya dönüştürülmeksizin harekesinin nakledilmesi işlemi yapılmıştır; böylece iki kırâat anlam bakımından birleşir.
وقوله تعالى: {يَا أَيُّهَا الذين آمَنُواْ آمِنُواْ} : أي: داواموا على الإِيمان، أو يُراد بالذين آمنوا جميعُ الناس، وذلك يوم أخذ عليهم الميثاقَ. وقرأ نافع والكوفيون: «والكتابِ الذي نَزَّل على رسوله والكتاب الذي أَنْزل من قبل» على بناء الفعلين للفاعل، وهو الله تعالى، والباقون على بنائهما للمفعول، والقائمُ مقامَ الفاعل ضمير الكتاب. وقال الزمخشري. «فإن قلت: لِمَ قال:» نَزَّل على رسوله، وأَنْزل من قبل؟ قلت: لأنَّ القرآنَ نَزَلَ منجَّماً مفرَّقاً في عشرين سنة بخلاف الكتب قبله «وقد تقدَّم [البحثُ] معه في ذلك، وأن التضعيف في» نَزَّل «للتعدية مرادفٌ للهمزة لا للتكثير.
Cenâb-ı Hakk'ın: {يَا أَيُّهَا الذين آمَنُواْ آمِنُواْ} “Ey iman edenler! İman edin” sözü: Yani imanda sebat edin demektir; yahut iman edenlerle bütün insanlar kastedilmiştir ki bu da kendilerinden mîsâk alındığı gündür. Nâfi ve Kûfeliler, iki fiili fâili için -ki o Yüce Allah'tır- bina ederek: «والكتابِ الذي نَزَّل على رسوله والكتاب الذي أَنْزل من قبل» şeklinde okumuşlardır; diğerleri ise her iki fiili mef'ûlü için (meçhul) bina ederek okumuştur, nâib-i fâil ise Kitap zamiridir. Zemahşerî şöyle demiştir: «Şayet: 'Niçin Resûlüne peyderpey indirdi (nezzale), daha önce ise toptan indirdi (enzele) dedi?' dersen, derim ki: Çünkü Kur'an, kendisinden önceki kitapların aksine yirmi yılda parça parça ve kısım kısım inmiştir.» Bu konuda onunla yapılan [tartışma] daha önce geçmiş ve «نَزَّل» kelimesindeki şeddenin teksîr (çokluk) için değil, hemzenin eş anlamlısı olarak ta'diye (geçişlilik) için olduğu belirtilmişti.
وقوله:» فقد ضَلَّ ضلالاً «ليس جواباً للأشياء الثلاثة، بل المعنى: ومَنْ يكفرْ بواحدٍ منها.
Cenâb-ı Hakk'ın: «فقد ضَلَّ ضلالاً» “şüphesiz derin bir sapıklığa düşmüştür” sözü üç şeyin birden cevabı değildir; aksine anlamı: «Kim bunlardan herhangi birini inkâr ederse» şeklindedir.
وقوله تعالى: {لَّمْ يَكُنْ الله لِيَغْفِرَ} : كقوله: {مَّا كَانَ الله لِيَذَرَ المؤمنين} [آل عمران: ١٧٩] ، وقد تقدَّم تحقيقُ القولِ فيه ومذاهبُ الناس وأن لام الجحود تفيدُ التوكيدَ، والفرق بين قولِك: «ما كان زيدٌ يقوم» و «ما كان ليقومَ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {لَّمْ يَكُنْ الله لِيَغْفِرَ} “Allah onları bağışlayacak değildir” sözü: Cenâb-ı Hakk'ın: {مَّا كَانَ الله لِيَذَرَ المؤمنين} “Allah müminleri bırakacak değildir” [Âl-i İmrân: 179] kavli gibidir; bu husustaki sözün tahkiki, insanların mezhepleri, cühûd lâm'ının tekit ifade ettiği ve senin «ما كان زيدٌ يقوم» (Zeyd kalkıyor değildi) sözün ile «ما كان ليقومَ» (Zeyd asla kalkacak değildi) sözün arasındaki fark daha önce geçmişti.
والفاءُ في قوله تعالى: {فَإِنَّ العزة} : لِما في الكلام من معنى الشرط، إذ المعنى: إن تبتغوا من هؤلاء عزةً. و «جميعاً» حال من الضمير المستكنِّ في قوله «لله» لوقوعه خبراً. قوله: {الذين يَتَّخِذُونَ} يجوز فيه النصبُ والرفعُ، فالنصب من وجهين، أحدهما: كونُه نعتاً للمنافقين. والثاني: أنه نصب بفعل مضمر أي: أذمُّ الذين، والرفع على خبر مبتدأ محذوف أي: هم الذين.
Cenâb-ı Hakk'ın: {فَإِنَّ العزة} “şüphesiz izzet...” sözündeki fâ harfi, kelamda şart anlamı bulunduğu içindir; zira mana: «Eğer bunlardan bir izzet arıyorsanız...» şeklindedir. «جميعاً» kelimesi, haber olarak vaki olması sebebiyle «لله» sözündeki müstetir zamirden hâldir. Cenâb-ı Hakk'ın: {الذين يَتَّخِذُونَ} “Onlar ki ediniyorlar” sözünde nasb ve ref caizdir: Nasb iki vecihtendir; birincisi: Münafıkların sıfatı olmasıdır. İkincisi: Gizli bir fiille mensûb olmasıdır; yani: «O kimseleri kötülüyorum/yeriyorum» demektir. Ref ise mahzûf mübtedanın haberi olması üzeredir; yani: «Onlar o kimselerdir» demektir.
قوله تعالى: {وَقَدْ نَزَّلَ} قرأ الجماعة: «نُزِّل» مبنياً للمفعول، وعاصم / قرأه مبنياً للفاعل، وأبو حيوة وحميد «نَزَل» مخففاً مبنياً للفاعل، والنخعي «أُنْزِل» بالهمزة مبنياً للمفعول. والقائمُ مقامَ الفاعلِ في قراءةِ الجماعة والنخعي هو «أَنْ» وما في حَيِّزها أي: وقد نَزَّل عليكم المنعَ من مجالستهم عند سماعِكم الكفرَ بالآيات والاستهزاءَ بها. وأمّا في قراءةِ عاصم ف «أَنْ» مع ما بعدها في محل نصب مفعولاً به ب «نزَّل» والفاعل ضميرُ الله تعالى كما تقدم. وأما في قراءة أبي حيوة وحميد فمحلُّها رفع بالفاعلية ل «نزل» مخففاً، فمحلها: إمّا نصب على قراءة عاصم أو رفع على قراءة غيره، ولكن الرفع مختلف. و «أن» هذه هي المخففةُ من الثقيلة، واسمها ضمير الأمر
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَقَدْ نَزَّلَ} “Oysa indirmiştir” sözünü cemaat meçhul bina ile «نُزِّل» şeklinde; Âsım ise / fâili için (etken) bina ile okumuştur. Ebû Hayve ve Humeyd şeddesiz ve fâili için bina ile «نَزَل» şeklinde; Nehaî ise hemze ile meçhul bina ederek «أُنْزِل» şeklinde okumuştur. Cemaatin ve Nehaî'nin kırâatinde nâib-i fâil «أَنْ» ve onun sılasıdır; yani: «Ayetlerin inkâr edildiğini ve onlarla alay edildiğini işittiğinizde onlarla beraber oturmama yasağını size indirmiştir» demektir. Âsım'ın kırâatine gelince, «أَنْ» kendisinden sonrakiyle birlikte «نزَّل» fiilinin mef'ûlün bihi olarak nasb mahallindedir; fâil ise daha önce geçtiği üzere Yüce Allah'ın zamiridir. Ebû Hayve ve Humeyd'in kırâatine gelince, şeddesiz «نزل» fiilinin fâili olarak ref mahallindedir; dolayısıyla onun mahalli Âsım'ın kırâatine göre ya nasb yahut diğerlerinin kırâatine göre ref'tir; ancak ref vecihleri farklıdır. Bu «أن» muhaffefedir (şeddesi hafifletilmiş 'enne'dir) ve ismi emr
والشأن، أي: أنَّ الأمر والشأن إذا سمعتم الكفر والاستهزاء فلا تقعدوا. قال الشيخ «وما قَدَّره أبو البقاء من قوله:» أنكم إذا سمعتم «ليس بجيد، لأن» أن «المخففة لا تعمل إلاَّ في ضمير الشأن، إلا في ضرورة كقوله:
ve şe'n zamiridir; yani: «Şan ve durum şudur ki inkârı ve alayı işittiğiniz zaman oturmayın» demektir. Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Ebu'l-Bekâ'nın 'İşittiğiniz zaman siz...' şeklindeki takdiri iyi değildir; çünkü muhaffefe olan 'أن', şu beyitte olduğu gibi bir zaruret hali müstesna, ancak zamîr-i şe'nde amel eder:
١٦٦ - ٢- فلو أَنْكِ في يومِ الرخاءِ سَأَلْتِني ... طلاقَك لم أبخَلْ وأنتِ صديقُ
166 - 2- Eğer genişlik gününde benden talakını isteseydin... Sen bir dost iken ben [onu vermekten] cimrilik etmezdim.
هكذا قال، ولم أَرَه أنا في إعراب أبي البقاء إلا أنه بالهاء دون الكاف والميم. والجملةُ الشرطية المنعقدةُ من» إذا «وجوابها في محل رفع خبراً ل» أَنْ «ومن مجيء الجملة الشرطية خبراً ل» أنْ «المخففة قوله:
[Ebû Hayyân] böyle demiştir; fakat ben bunu Ebu'l-Bekâ'nın irabında kâf ve mîm olmaksızın sadece he ile gördüm. «إذا» ve onun cevabından oluşan şart cümlesi «أَنْ» edatının haberi olarak ref mahallindedir. Şart cümlesinin muhaffefe olan «أنْ» edatına haber olarak gelmesine şu beyit örnektir:
١٦٦ - ٣- فعلمْتُ أَنْ ما تَتَّقُوه فإنه ... جَزْرٌ لِخامعةٍ وفَرْخِ عقابِ
166 - 3- Bildim ki sakındığınız şey... Muhakkak topal sırtlana ve kartal yavrusuna bir avdır.
ف» ما «شرطيةٌ و» فإنه «جوابُها، والجملةُ خبرٌ ل» أن «المخففةِ.
Burada «ما» şartiyyedir, «فإنه» onun cevabıdır ve bu cümle muhaffefe olan «أن» edatının haberidir.
قوله: {يُكَفَرُ بِهَا} في محلِّ نصبٍ على الحال من الآيات، و» بها «في محلِّ رفعٍ لقيامِه مقامَ الفاعلِ، وكذلك في قولِه {وَيُسْتَهْزَأُ بِهَا} والأصل: يَكفر بها أحدٌ، فلمَّا حُذِف الفاعلُ قام الجارُّ والجرورُ مقامه، ولذلك رُوعي هذا الفاعلُ المحذوف، فعاد عليه الضميرُ من قوله» معهم «» حتى يخوضوا «كأنه قيل: إذا سمعتم آياتِ الله يَكْفُر بها المشركون ويستهزئ بها المنافقون فلا تَقْعدوا معهم حتى يخوضوا في حديث غيرِه أي: غيرِ حديث الكفر والاستهزاء، فعاد الضمير في» غيره «على ما دلَ عليه المعنى. وقيل: الضمير
Cenâb-ı Hakk'ın: {يُكَفَرُ بِهَا} “inkâr edildiğini” sözü ayetlerden hâl olarak nasb mahallindedir; «بها» ise nâib-i fâil makamına kaim olduğu için ref mahallindedir; aynı şekilde {وَيُسْتَهْزَأُ بِهَا} “ve onunla alay edildiğini” kavlinde de böyledir. Aslı: «Ayetleri bir kimse inkâr eder» şeklindedir; fâil hazfedilince câr ve mecrûr onun makamına kaim oldu; bu sebeple bu mahzûf fâil gözetildi ve «معهم» ile «حتى يخوضوا» kavlindeki zamir ona döndü; sanki şöyle denilmiştir: «Allah'ın ayetlerini müşriklerin inkâr ettiğini ve münafıkların onlarla alay ettiğini işittiğiniz zaman, başka bir söze -yani inkâr ve alay sözünden başka bir söze- dalıncaya kadar onlarla beraber oturmayın.» Böylece «غيره» kelimesindeki zamir mananın delalet ettiği şeye döndü. Zamirin... denildiği de nakledilmiştir.
في» غيره «يجوزُ أَنْ يعود على الكفر والاستهزاء المفهومَيْن من قوله» يكفر بها «و» يستهزأ بها «وإنما أفرد الضمير وإن كان المراد به شيئين لأحد أمرين: إمَّا لأنَّ الكفرَ والاستهزاء شيءٌ واحدٌ في المعنى، وإمَّا لإِجراءِ الضميرِ مُجْرى اسمِ الإشارةِ نحو:
«غيره» ibaresindeki zamirin, «يكفر بها» ve «يستهزأ بها» ifadelerinden anlaşılan küfür ve alaya dönmesi de caizdir. Kastedilen iki şey olduğu halde zamirin tekil getirilmesi iki sebepten birine dayanır: Ya küfür ve alayın mana bakımından tek bir şey olması ya da zamirin:
{عَوَانٌ بَيْنَ ذلك} [البقرة: ٦٨] و [قوله:]
{عَوَانٌ بَيْنَ ذلك} [Bakara: 68] “Bu ikisi arası orta yaşta” ayetinde ve [şairin şu] sözünde:
١٦٦ - ٤- كأنَّه في الجِلْدِ توليعُ البَهَقْ ... وقد تقدَّم تحقيقُه في البقرة. و «حتى» غايةٌ للنهي، والمعنى: أنه يجوز مجالستهم عند خوضِهم في غيرِ الكفر والاستهزاء.
166 - 4- Sanki o, derideki alaca hastalığının beneklenişi gibidir... olduğu gibi işaret ismi mesabesinde kılınması sebebiyledir. Bunun tahkiki daha önce Bakara suresinde geçmişti. «حتى» edatı nehyin gayesidir (son sınırıdır); manası da şudur: Onlar küfür ve alay dışındaki bir söze daldıklarında meclislerinde oturmak caizdir.
وقوله: {إِنَّكُمْ إِذاً مِّثْلُهُمْ} «إذنْ» هنا مُلْغَاةٌ لوقوعها بين مبتدأ وخبر. والجمهور على رفعِ اللام في «مثلُهم» على خبرِ الابتداء. وقرئ شاذاً بفتحها، وفيها تخريجان، أحدهما: - وهو قولُ البصريين- أنه خبر أيضاً، وإنما فُتِح لإِضافته إلى غير متمكن كقوله تعالى: {إِنَّهُ لَحَقٌّ مِّثْلَ مَآ أَنَّكُمْ تَنطِقُونَ} [الذاريات: ٢٣] بفتح اللام، وقول الفرزدق:
Cenâb-ı Hakk'ın: {إِنَّكُمْ إِذاً مِّثْلُهُمْ} “Şüphesiz o takdirde siz de onlar gibi olursunuz” kavlindeki «إذنْ», mübteda ile haber arasına girdiği için amelden düşürülmüştür (mülğâdır). Cumhur, mübtedanın haberi olarak «مثلُهم» kelimesinin lâm harfinin dammesi (ref'i) üzerinde ittifak etmiştir. Şâzz bir kıraatte ise fetha ile okunmuştur ve bunda iki izah vardır: Birincisi -ki Basralıların görüşüdür- onun yine haber olduğu, ancak Yüce Allah'ın lâm harfinin fethasıyla: {إِنَّهُ لَحَقٌّ مِّثْلَ مَآ أَنَّكُمْ تَنطِقُونَ} [Zâriyât: 23] “Şüphesiz o, tıpkı sizin konuşmanız gibi kesin bir gerçektir” kavlinde ve Ferazdak'ın şu sözünde olduğu gibi,
١٦٦ - ٥-. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... . . . . . . . . . . وإذما مثلَهم بشرُ
166 - 5- .................................... ... Ve onlar gibi bir beşer olmadıkça
في أحدِ الأوجه. والثاني: - وهو قولُ الكوفيين- أن «مثل» يجوز
vecihlerden birine göre gayr-i mütemekkin bir kelimeye izafe edildiği için fethalı kılındığıdır. İkincisi ise -ki Kûfelilerin görüşüdür- «مثل» kelimesinin
نصبُها على المحل أي الظرف، ويجيزون: «زيد مثلك» بالنصب على المحل أي: زيدٌ في مثلِ حالك. وأفرد «مثل» وإن أخبر به عن جمع ولم يُطابق به كما طابق ما قبله في قوله: {ثُمَّ لاَ يكونوا أَمْثَالَكُم} [محمد: ٣٨] ، وقوله {وَحُورٌ عِينٌ كَأَمْثَالِ} [الواقعة: ٢٢ - ٢٣] : قال أبو البقاء وغيرُه: «لأنه قَصَدَ به هنا المصدرَ فوحَّد كما وحَّد في قوله: {أَنُؤْمِنُ لِبَشَرَيْنِ مِثْلِنَا} [المؤمنون: ٤٧] . وتحرير المعنى: أن التقدير: إن عصيانكم مثلُ عصيانهم، إلا أنَّ تقدير المصدرية في قوله» لبشر مثلنا «قلق.
mahalli üzere yani zarf olarak nasbının caiz olduğudur; nitekim onlar: «Zeyd senin gibi haldedir» anlamında mahalle binaen nasb ile «زيدٌ مِثْلَك» demeyi caiz görürler. Çoğuldan haber verildiği halde, Cenâb-ı Hakk'ın: {ثُمَّ لاَ يكونوا أَمْثَالَكُم} [Muhammed: 38] “Sonra onlar sizin benzerleriniz olmazlar” ve {وَحُورٌ عِينٌ كَأَمْثَالِ} [Vâkıa: 22-23] “...örnekleri gibi iri gözlü huriler” kavillerinde kendisinden öncekine uyduğu gibi uymayıp «مثل» kelimesinin tekil getirilmesine gelince; Ebu'l-Bekâ ve başkaları şöyle demiştir: «Çünkü burada onunla mastar kastedilmiştir; bu yüzden {أَنُؤْمِنُ لِبَشَرَيْنِ مِثْلِنَا} [Mü'minûn: 47] “Bizim gibi iki beşere mi inanacağız?” kavlinde tekil yapıldığı gibi burada da tekil yapılmıştır.» Mananın tahkiki şudur: Takdir; 'Şüphesiz sizin isyanınız onların isyanı gibidir' şeklindedir. Ne var ki «لبشر مثلنا» kavlinde mastarlık takdiri zayıf ve problemlidir.
قوله تعالى: {الذين يَتَرَبَّصُونَ} : فيه ستة أوجه، أحدها: أنه بدلٌ من قوله: {الذين يَتَّخِذُونَ} فيجيء فيه الأوجه المذكورة هناك. الثاني: أنه نعتٌ للمنافقين على اللفظ فيكون مجرورَ المحل. الثالث: أنه تابعٌ لهم على الموضعِ فيكونُ منصوبَ المحلِّ، وقد تقرر أنَّ اسمَ الفاعلِ العاملَ إذا أُضيفَ إلى معمولِه جاز أن يُتْبَعَ معمولُه لفظاً وموضعاً، تقول: «هذا ضاربٌ هندٍ العاقلةِ والعاقلةَ» بجرِّ العاقلة ونصبِها. الرابع: أنه منصوبٌ على الشتم. الخامس: أنه خبرُ مبتدأ مضمر أي: هم الذين. السادس: - وذكره أبو البقاء - أنه مبتدأ والخبرُ قولُه: «فإنْ كان لكم فتحُ» وهذا ضعيفٌ لنبوِّ المعنى عنه ولزيادةِ الفاءِ في غيرِ محلِّها، لأنّ هذا الموصولَ غيرُ ظاهرِ الشبهِ باسم الشرط.
Yüce Allah'ın: {الذين يَتَرَبَّصُونَ} “Onlar sizi gözetleyip duranlardır” kavlinde altı vecih vardır: Birincisi: {الذين يَتَّخِذُونَ} kavlinden bedel olmasıdır; bu durumda orada zikredilen vecihler burada da geçerli olur. İkincisi: Münafıkların lafzan sıfatı olmasıdır ki mahallen mecrûr olur. Üçüncüsü: Mahalle binaen onların tâbii olmasıdır ki mahallen mansûb olur; zira amel eden ism-i fâil mamulüne muzaf kılındığında mamulüne hem lafzan hem de mahallen tâbi olunabileceği kurala bağlanmıştır; nitekim العاقلة kelimesinin cerri ve nasbıyla «هذا ضاربٌ هندٍ العاقلةِ والعاقلةَ» (Bu, akıllı Hind'i dövendir) denilir. Dördüncüsü: Zem (kınama) üzere mansûb olmasıdır. Beşincisi: Gizli bir mübtedanın haberi olmasıdır; yani: 'Onlar o kimselerdir ki' takdirindedir. Altıncısı ise -Ebu'l-Bekâ zikretmiştir- mübteda olması, haberinin ise «فإنْ كان لكم فتحُ» kavli olmasıdır; ancak bu, mananın buna uymaması ve şart ismine açıkça benzemeyen bu ism-i mevsûlün haberinde fâ harfinin yersiz ziyade kılınması sebebiyle zayıftır.