وهاتان القراءتان تحتملان أن تكونَ «حَصِراتٍ» و «حاصراتٍ» نصباً على الحال، أو جراً على الصفة ل «قوم» ، لأنَّ جمع المؤنث السالم يستوي جَرُّه ونصبه إلا أنَّ فيهما ضعفاً من حيث إنَّ الوصف الرافعَ لظاهرٍ الفصيحُ فيه أن يُوَحَّد كالفعلِ أو يُجْمَعَ جَمْعَ تكسير ويَقِلُّ جمعُه تصحيحاً، تقول: مررت بقومٍ ذاهب جواريهم، أو قيام جواريهم، ويَقَلُّ: «قائماتٍ جواريهم» وقرئ «حَصِرةٌ» بالرفع على أنه خبر مقدم، و «صدوُرهم» مبتدأ، والجملة حال أيضاً. وقال أبو البقاء. «وإن كان قد قرئ» حصرةٌ «بالرفع، فعلى أنه خبر، و» صدورهم «مبتدأ، والجملةُ حال» .
Bu iki kıraat «حَصِراتٍ» ve «حاصراتٍ» kelimelerinin hâl olarak nasb veya «قوم» için sıfat olarak cer olmasını muhtemel kılar; çünkü kurallı dişil çoğulun (cem-i müennes-i sâlim) cerri ile nasbı aynıdır. Ancak bu ikisinde şöyle bir zayıflık vardır: Zahir ismi merfu kılan sıfatta fasih olan, tıpkı fiil gibi tekil getirilmesi yahut kuralsız çoğul (cem-i teksîr) yapılmasıdır; kurallı çoğul (cem-i tashîh) yapılması ise azdır. Nitekim: «مررت بقومٍ ذاهب جواريهم» (Cariyeleri giden bir kavme uğradım) veya «قيام جواريهم» (Cariyeleri ayakta duran) dersin; «قائماتٍ جواريهم» denilmesi ise azdır. «حَصِرةٌ» şeklinde öne geçmiş haber, «صدوُرهم» kelimesinin mübteda ve cümlenin de yine hâl olması üzere merfu olarak da okunmuştur. Ebû'l-Bekâ şöyle der: «'حصرةٌ' ref ile okunmuş olsa bile bu, haber; 'صدورهم' mübteda ve cümlenin de hâl olması üzeredir.»
قوله: {أَن يُقَاتِلُونَكُمْ} أصلُه: عن أَنْ، فلمَّا حُذِف حرف الجر جرى الخلاف المشهور: أهي في محل جر أو نصب؟ والحَصْرُ: الضيق، وأصلُه في المكان ثم تُوُسِّع فيه، قال:
Yüce Allah'ın {أَن يُقَاتِلُونَكُمْ} “sizinle savaşmaktan” kavlinin aslı «عن أَنْ» (savaşmaktan) şeklindedir. Cer harfi hazfedilince meşhur ihtilaf cereyan etmiştir: Cer mahallinde midir, yoksa nasb mahallinde midir? el-Hasr (الحَصْر): Daralma, sıkışma demektir. Aslı mekânda daralma olup sonradan genişletilmiştir. Şair şöyle demiştir:
١٦٣ - ٨- ولقد تَسَقَّطَني الوشاة فصادَفُوا ... حَصِراً بسِرِّكِ يا أُميمُ ضَنِيناً
1638 - Koğucular beni adım adım izleyip açığımı yakalamaya çalıştılar; fakat ey Ümeyme, senin sırrın konusunda [göğsü] dar, son derece kıskanç [ve ketum] birini buldular.
وقوله: {فَلَقَاتَلُوكُمْ} اللام جواب «لو» لعطفِه على الجواب، وقال ابن عطية: «هي لامُ المحاذاة والازدواج بمثابةِ الأولى، لو لم تكن الأولى كنت تقول» لقاتلوكم «وهي تسميةٌ غريبة، وقد سبقه إليها مكي. والجمهور على»
Yüce Allah'ın {فَلَقَاتَلُوكُمْ} “kesinlikle sizinle savaşırlardı” kavlindeki lâm, cevaba matuf olduğu için «لو» edatının cevabıdır. İbn Atıyye şöyle demiştir: «Bu, birinci [lâm] mesabesinde olan paralellik ve eşleşme lâmıdır; şayet birinci lâm olmasaydı 'لقاتلوكم' derdin.» Bu garip bir isimlendirmedir ve bu hususta Mekkî ondan önce davranmıştır. Cumhur [kıraati]
فَلَقاتلوكم «من المُفاعلة. ومجاهد وجماعة:» فَلقتلوكم «ثلاثياً والحسن والجحدري:» فلقتَّلوكم «بالتشديد وقرأ الجحدري:» السَّلْم «بفتحِ السين وسكوِن اللام، والحسنُ بكسرها وسكون اللام. قوله: {لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلاً} » لكم «متعلق ب» جَعَل «و» سبيلاً «مفعولُ» جَعَل «و» عليهم حالٌ من «سبيلاً» لأنه في الأصل صفةُ نكرةٍ قُدِّم عليها، ويجوز أن تكونَ «جعل» بمعنى «صَيَّر» فيكونُ «سبيلاً» مفعولاً أولَ، و «عليهم» مفعولٌ ثان قُدِّم.
müfâale babından «فَلَقاتلوكم» şeklindedir. Mücâhid ve bir cemaat sülâsî olarak «فَلقتلوكم» şeklinde; el-Hasan ve el-Cahderî ise şeddeli olarak «فلقتَّلوكم» şeklinde okumuştur. el-Cahderî «السَّلْم» kelimesini sîn'in fethası ve lâm'ın sükûnu ile; el-Hasan ise sîn'in kesresi ve lâm'ın sükûnu ile okumuştur. Yüce Allah'ın {لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلاً} “onların aleyhine size bir yol” kavlinde: «لكم» ifadesi «جَعَل» fiiline mütealliktir; «سبيلاً» ise «جَعَل» fiilinin mef'ûlüdür; «عليهم» ifadesi «سبيلاً» kelimesinden hâldir, çünkü aslen nekre bir kelimenin önüne geçmiş sıfatıdır. «جعل» fiilinin «صَيَّر» (kıldı/yaptı) manasında olması da caizdir; bu durumda «سبيلاً» birinci mef'ûl, öne geçmiş olan «عليهم» ise ikinci mef'ûl olur.
والسين في {سَتَجِدُونَ} : للاستقبال على أصلها. قالوا: وليست هنا للاستقبال بل للدلالةِ على الاستمرار، وليس بظاهر. وقرأ عبد الله: «رُكِسوا» فيها ثلاثياً مخففاً، ونقل ابن جني عنه «رُكِّسُوا» بالتشديد.
{سَتَجِدُونَ} “bulacaksınız” kavlindeki sîn (س): Aslına uygun olarak gelecek zaman (istikbal) içindir. Bazıları: «Burada istikbal için değil, sürekliliğe delalet etmek içindir» demişlerdir; fakat bu açık (kuvvetli) değildir. Abdullah [b. Mes'ûd] oradaki kelimeyi sülâsî ve şeddesiz olarak «رُكِسوا» şeklinde okumuştur; İbn Cinnî ise ondan şeddeli olarak «رُكِّسُوا» şeklinde okuduğunu nakletmiştir.
قوله تعالى: {وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ أَن} : قد تقدَّم نظيرُ هذا التركيب: {مَا كَانَ لَهُمْ أَن يَدْخُلُوهَآ إِلاَّ خَآئِفِينَ} [البقرة: ١١٤] . و «إلا خَطَأً» فيه أربعة أوجه، أحدُها: أنه استثناء منقطع وهو قولُ الجمهور إنْ أُريد بالنفي معناه، ولا يجوزُ أَنْ يكونَ متصلاً إذ يصير المعنى: إلا خطأ فله قتلُه. والثاني: أنه متصلٌ إنْ أريد بالنفي التحريمُ، ويصير المعنى: إلا خطأ بأن عَرَفَه كافراً فقتله ثم كَشَف الغيبُ أنه كان مؤمناً. الثالث: أنه استثناء مفرغ، ثم في نصبهِ ثلاثة احتمالات، الأول: أنه مفعولٌ له أي: ما ينبغي له أن يقتلَه لعلة من العلل إلا لخطأِ وحدَه، الثاني: أنه حال أي: ما ينبغي له أن يقتلَه في حال من الأحوال إلا في حال الخطأ. الثالث: أنه نعتُ مصدرٍ محذوف أي: إلا قَتْلاً خطأ، ذكر
Yüce Allah'ın {وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ أَن} “Bir müminin ... hakkı yoktur / olamaz” kavli: Bu terkibin benzeri daha önce {مَا كَانَ لَهُمْ أَن يَدْخُلُوهَآ إِلاَّ خَآئِفِينَ} “Onların oraya ancak korkarak girmeleri gerekirdi” [el-Bakara: 114] ayetinde geçmişti. «إلا خَطَأً» (yanlışlıkla olması müstesna) ifadesinde dört vecih vardır: Birincisi: Munfasıl (kesintili) istisna olmasıdır; nefy ile hakiki anlamı kastedilirse cumhurun görüşü budur. Muttasıl olması ise caiz değildir; zira o takdirde mana: «Yanlışlıkla olması müstesna; [o durumda] onu öldürme hakkı vardır» şeklini alır. İkincisi: Nefy ile haram kılma kastedilirse muttasıl olmasıdır; mana şu şekli alır: «Onu kâfir zannedip öldürmesi, sonra gaybın onun mümin olduğunu ortaya çıkarması şeklinde meydana gelen bir hata müstesnadır.» Üçüncüsü: Müferrağ istisna olmasıdır; bunun nasb edilmesinde üç ihtimal vardır: Birincisi: Mef'ûlün leh olmasıdır; yani: Herhangi bir sebepten ötürü onu öldürmesi gerekmez, ancak sırf bir hata sebebiyle olması müstesnadır. İkincisi: Hâl olmasıdır; yani: Hiçbir hâlükârda onu öldürmesi caiz olmaz, ancak hata hâlinde olması müstesnadır. Üçüncüsü: Mahzuf bir mastarın sıfatı olmasıdır; yani: Hataen bir öldürme müstesnadır. Bu ihtimalleri ez-Zemahşerî zikretmiştir. Dördüncü vecih ise:
هذه الاحتمالاتِ الزمخشري. الرابع من الأوجه: أن تكونَ «إلا» بمعنى «ولا» والتقدير: وما كان لمؤمن أن يقتل مؤمناً عمداً ولا خطأ، ذَكَره بعضُ أهل العلم، حكى أبو عبيدة عن يونس قال: «سألتُ رؤبة بن العجاج عن هذه الآيةِ فقال:» ليس له أن يقتله عمداً ولا خطأ «فأقام» إلا «مقامَ الواوِ، وهو كقول الشاعر:
«إلا» edatının «ولا» (ne de) manasında olmasıdır; takdiri: «Bir müminin diğer bir mümini ne kasten ne de hataen öldürme hakkı yoktur» şeklindedir. İlim ehlinden bazıları bunu zikretmiştir; Ebû Ubeyde, Yûnus'tan naklederek şöyle dediğini aktarmıştır: «Ru'be b. el-Accâc'a bu ayeti sordum, şöyle dedi: 'Onu ne kasten ne de hataen öldürme hakkı vardır'; böylece 'إلا' edatını 'vav' makamına koydu.» Bu, şairin şu sözü gibidir:
١٦٣٩ - وكلُّ أخٍ مفارِقُه أخوه ... لَعَمْرُ أبيك إلا الفرقدانِ
1639 - Babana andolsun ki, her kardeş kardeşinden ayrılacaktır; Kutup Yıldızı'nın iki parıltılı yıldızı [Ferkadân] müstesna (ve Ferkadân da ayrılacaktır).
إلا أن الفراء ردَّ هذا القولَ بأن مثل ذلك لا يجوزُ، إلا إذا تقدَّمه استثناء آخر فيكونُ الثاني عطفاً عليه كقوله:
Ne var ki el-Ferrâ bu görüşü reddederek şöyle demiştir: Bunun gibisi ancak öncesinde başka bir istisna geçtiğinde ve ikincisi ona matuf olduğunda caiz olur; nitekim şairin şu sözünde olduğu gibi:
١٦٤٠ - ما بالمدينة دارٌ غيرُ واحدةٍ ... دارُ الخليفةِ إلا دارُ مروانا
1640 - Medine'de Halife'nin evinden başka hiçbir ev yoktur, bir de Mervan'ın evi müstesna.
وهذا رأي الفراء، وأمَّا غيرُه فيزعم أن» إلا «تكون عاطفة بمعنى الواو من غير شرط، وقد تقدَّم تحقيقُ هذا في قوله: {لِئَلاَّ يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ إِلاَّ الذين} [البقرة: ١٥٠] .
Bu el-Ferrâ'nın görüşüdür; başkası ise «إلا» edatının hiçbir şart olmaksızın vav manasında atıf harfi olduğunu ileri sürer. Bunun tahlili daha önce {لِئَلاَّ يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ إِلاَّ الذين} “İnsanların size karşı bir delili olmasın diye; ancak onlardan [haksızlık edenler] müstesna” [el-Bakara: 150] kavlinde geçmişti.
والجمهور قرأ» خَطَأً «مهموزاً بوزن» نبأ «والزهري:» خَطَا «بوزن عصا، وفيها تخريجان، أحدهما: أنه حذف لام الكلمة تخفيفاً، كما حذفوا لام دم ويد وأخ وبابِها. والثاني: أنه خَفَّف الهمزة بإبدالها ألفاً، فالتقت مع
Cumhur «خَطَأً» kelimesini «نبأ» vezninde hemzeli olarak; ez-Zührî ise «عصا» vezninde «خَطَا» şeklinde okumuştur. Bunda iki izah vardır: Birincisi: «دم», «يد», «أخ» kelimelerinin ve bu babın lâmını hazfettikleri gibi, hafifletmek amacıyla kelimenin lâmını hazfetmiştir. İkincisi ise: Hemzeyi elife dönüştürerek teshil etmiştir (hafifletmiştir); böylece tenvin ile
التنوينِ فَحُذِفت لالتقاء الساكنين، كما يُفْعَل ذلك بسائر المقصور، والحسن قرأ:» خَطاءً «بوزن» سَماء «.
karşılaşmış ve diğer maksûr isimlerde yapıldığı gibi iki sakinin bir araya gelmesinden ötürü [elif] hazfedilmiştir. el-Hasan ise «سَماء» vezninde «خَطاءً» şeklinde okumuştur.
قوله: {فَتَحْرِيرُ} الفاء جواب الشرط، أو زائدةٌ في الخبر إنْ كانت» مَنْ «بمعنى الذي، وارتفاعُ» تحريرُ «: إمَّا على الفاعلية، أي: فيجبُ عليه تحريرُ وإما على الابتدائية والخبر محذوف أي: فعليه تحريرُ، أو بالعكس أي: فالواجبُ تحريرُ. والدِّيَةُ في الأصل مصدر، ثم أُطْلِقَ على المال المأخوذ في القتل، ولذلك قال:» مُسَلَّمَةٌ إلى أهله «والفعلُ لا يُسَلَّمُ بل الاعيان، تقول: وَدَى يَدِي دِيةً ووَدْياً كوشَى يشي شِيَةً، فحذفت فاء الكلمة، ونظيره في الصحيح اللام» زِنة «و» عِدة «و» إلى أهله «متعلق ب» مُسَلَّمة «تقول: سَلَّمت إليه كذا، ويجوزُ أن يكونَ صفةً ل» مُسَلَّمة «وفيه ضعفٌ.
Yüce Allah'ın {فَتَحْرِيرُ} “[üzerine düşen,] azat etmektir” kavli: Fâ (ف) şartın cevabıdır; yahut «مَنْ» kelimesi «ellezî» (ismi mevsûl) manasında ise haberin başına gelen zaid harftir. «تحريرُ» kelimesinin merfuluğu: Ya faillik üzeredir; yani: 'Ona azat etmek vacip olur'; ya da mübtedalık üzeredir ve haberi mahzuftur; yani: 'Onun üzerine azat etmek borçtur'; yahut bunun aksinedir; yani: 'Vacip olan azat etmektir'. ed-Diyet (الدِّيَةُ) aslen mastardır, daha sonra öldürme fiiline karşılık alınan mala isim olarak verilmiştir; bundan dolayı [ayeti kerimede]: «مُسَلَّمَةٌ إلى أهله» (ailesine teslim edilen) buyrulmuştur; zira fiilin kendisi değil, bizzat mallar (aynlar) teslim edilir. «وشَى يشي شِيَةً» dediğin gibi «وَدَى يَدِي دِيةً ووَدْياً» dersin; böylece kelimenin fâ'sı hazfedilmiştir. Lâm harfi sahih olanlardaki benzeri «زِنة» ve «عِدة» kelimeleridir. «إلى أهله» ifadesi «مُسَلَّمة» kelimesine mütealliktir; nitekim «سَلَّمت إليه كذا» (Ona şunu teslim ettim) dersin. «مُسَلَّمة» için sıfat olması da caizdir, fakat bunda zayıflık vardır.
و «خطأ» في قوله: «من قتل مؤمناً خطأ» منصوبٌ: إمَّا على المصدر أي: قتلاً خطأ، وإمَّا على أنه مصدرٌ في موضع الحال أي: ذا خطأ أو خاطئاً.
«من قتل مؤمناً خطأ» (Kim bir mümini yanlışlıkla öldürürse) kavlindeki «خطأ» kelimesi mansubdur: Ya mastar olarak mansubdur; yani: 'Hataen bir öldürme ile' [demektir]; ya da hâl konumunda bir mastar olması üzeredir; yani: 'Hata sahibi olarak' veya 'yanılarak' [demektir].
قوله: {إِلاَّ أَن يَصَّدَّقُواْ} فيه قولان، أحدهما: أنه استثناء منقطع. والثاني: أنه متصلٌ، قال الزمخشري: «فإنْ قلت: بمَ تَعَلَّق» أَنْ يصَّدَّقوا «وما محلُّه؟ قلت: تَعَلَّق ب» عليه «أو بِ» مُسَلَّمَةٌ «كأنه قيل: وتَجِبُ عليه الدِّية أو يسلِّمها إلا حين يتصدقون عليه، ومحلُّها النصب على الظرف بتقديرِ حذف الزمان، كقولهم:» اجِلسْ ما دام زيد جالساً «ويجوز أن يكون حالاً من» أهله «بمعنى إلا متصدقين» . وخَطَّأه الشيخ في هذين التخريجين/، أما الأول فلأنَّ النحويين نَصُّوا على منع قيام «أَنْ» وما بعدَها مقامَ الظرف، وأنَّ ذلك ما تختص به «ما» المصدريةُ لو قلت: «آتيك أن يصيحَ الديك» أي: وقت صياحِه لم يجز. وأما الثاني فنصَّ سيبويه على منعه أيضاً قال في قول
Yüce Allah'ın {إِلاَّ أَن يَصَّدَّقُواْ} “bağışlamaları müstesna” kavlinde iki görüş vardır: Birincisi: Munfasıl istisna olmasıdır. İkincisi: Muttasıl olmasıdır. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «'أَنْ يصَّدَّقوا' nereye mütealliktir ve iraptaki mahalli nedir? dersen, derim ki: 'عليه' ifadesine veya 'مُسَلَّمَةٌ' kelimesine mütealliktir. Sanki: 'Ona diyet vacip olur yahut onlar kendisine bağışladıkları vakit müstesna onu teslim eder' denilmiş gibidir; mahalli ise 'اجِلسْ ما دام زيد جالساً' (Zeyd oturduğu müddetçe otur) sözlerinde olduğu gibi zaman zarfının hazfi takdiriyle zarflık üzere nasbdır. 'أهله' (ailesi) kelimesinden 'bağışlayıcılar olarak müstesna' anlamında hâl olması da caizdir.» Şeyh [Ebû Hayyân] bu iki izahında onu hatalı bulmuştur: Birincisine gelince; çünkü nahivciler «أَنْ» ve sılasının zarf yerine geçmesini menetmişler ve bunun mastariyye olan «ما» edatına mahsus olduğunu açıkça belirtmişlerdir; nitekim «آتيك أن يصيحَ الديك» yani 'horoz öttüğü vakit sana gelirim' desen caiz olmaz. İkincisine gelince; Sîbeveyhi de bunu menettiğini açıkça belirtmiş ve
العرب: «أنت الرجل أن تنازلَ، أو أن تخاصمَ» أي: أنت الرجل نزالاً ومخاصمة: «إنَّ انتصابَ هذا انتصابَ هذا انتصابُ المفعول من أجله، لأنَّ المستقبل لا يكون حالاً» فكونُه منقطعاً هو الصوابُ. وقال أبو البقاء: «وقيل: هو متصلٌ، والمعنى: فعليه دِيَةٌ في كل حال إلا في حال التصدُّق عليه بها» .
Arapların: «أنت الرجل أن تنازلَ، أو أن تخاصمَ» yani 'Sen vuruşulacak ve hasımlaşılacak adamsın' sözü hakkında şöyle demiştir: «Bunun nasbı mef'ûlün lieclih olarak nasbdır; çünkü müstakbel (gelecek zaman kipi) hâl olamaz.» Dolayısıyla onun munfasıl olması doğru olandır. Ebû'l-Bekâ ise şöyle demiştir: «Muttasıl olduğu da söylenmiştir; anlamı: 'Ona diyetin bağışlanması hâli müstesna, her hâlükârda diyet ödemesi gerekir' şeklindedir.»
والجمهور على «يَصَّدَّقوا» بتشديد الصاد، والأصل يتصدَّقوا، فأدغمت التاء في الصاد. ونقل عن أُبيّ هذا الأصلُ قراءةً، وقرأ أبو عمرو في روايةِ عبد الوراث - وتُعْزى للحسن وأبي عبد الرحمن -: «تَصَدَّقوا» بتاء الخطاب والأصل: تَتصدقوا بتاءين، فَأُدغمت الثانية. وقُرئ: «تَصْدُقوا» بتاء الخطاب وتخفيف الصاد، وهي كالتي قبلها، إلا أنَّ تخفيفَ هذه بحذفِ إحدى التاءين: الأولى أو الثانيةِ على خلاف في ذلك، وتخفيفَ الأولى بالإِدغام.
Cumhur sâd'ın şeddesiyle «يَصَّدَّقوا» şeklinde okumuştur; aslı «يتصدَّقوا» olup tâ harfi sâd harfine idgam edilmiştir. Bu asıl [haliyle], Übeyy'den kıraat olarak nakledilmiştir. Ebû Amr, Abdülvâris rivayetinde -ki bu el-Hasan ve Ebû Abdirrahman'a da nispet edilir- hitap tâ'sı ile «تَصَدَّقوا» şeklinde okumuştur; aslı iki tâ ile «تَتصدقوا» olup ikincisi idgam edilmiştir. Hitap tâ'sı ve sâd'ın şeddesiz kılınmasıyla «تَصْدُقوا» şeklinde de okunmuştur; bu da bir önceki gibidir, ancak bunun şeddesizliği -bu husustaki ihtilafa binaen- birinci veya ikinci tâ'dan birinin hazfedilmesiyle; birincisinin şeddesizliği ise idgam iledir.
قوله: {فَمَن لَّمْ يَجِدْ} مفعولُه محذوفٌ أي: فَمَنْ لم يجِدْ رقبة، وهي بمعنى وجدان الضالّ، فلذلك تَعَدَّتْ لواحدٍ. وقوله: {فَصِيَامُ شَهْرَيْنِ} ارتفاعُه على أحدِ الأوجه المذكورة في قوله: {فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ} وقد مَرَّ. أي: فعليه صيامُ أو: فيجبُ عليه صيام أو فواجبُه صيام. قال أبو البقاء: «ويجوزُ في غير القرآنِ النصبُ على» فليصم صومَ شهرين «. وفيه نظرٌ لأنَّ الاستعمالَ المعروفَ في ذلك أَنْ يُقالَ» «صمتُ شهرين ويومين» ولا يقولون: صمتُ صومَ - ولا صيامَ - شهرين.
Yüce Allah'ın {فَمَن لَّمْ يَجِدْ} “Kim de bulamazsa” kavlinin mef'ûlü mahzuftur; yani: 'Kim bir köle bulamazsa' [demektir]; bu, yitiği bulmak manasında olduğu için tek bir mef'ûle geçişli olmuştur (müteaddîdir). Yüce Allah'ın {فَصِيَامُ شَهْرَيْنِ} “iki ay oruç tutmalıdır” kavlinin ref'i, {فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ} “bir köle azat etmek” kavlinde zikredilen ve daha önce geçen vecihlerden biri üzeredir; yani: 'Ona oruç tutmak borçtur' veya 'Ona oruç tutmak vacip olur' yahut 'Onun görevi oruçtur' demektir. Ebû'l-Bekâ şöyle der: «Kur'an dışındaki kelamda 'فليصم صومَ شهرين' takdiriyle nasb caizdir.» Bunda ise tereddüt vardır; çünkü bu konudaki bilinen kullanım «صمتُ شهرين ويومين» (İki ay iki gün oruç tuttum) denilmesidir; «صمتُ صومَ - ولا صيامَ - شهرين» demezler.
قوله: {تَوْبَةً} في نصبه ثلاثة أوجه، أحدهم: أنهما مفعول من أجله تقديره: شَرَعَ ذلك توبةً منه. قال أبو البقاء: «ولا يجوز أن يكون العامل»
Yüce Allah'ın {تَوْبَةً} “bir tevbe olarak” kavlinin nasb edilmesinde üç vecih vardır: Birincisi: Mef'ûlün lieclih olmasıdır; takdiri: 'Bunu kendisinden bir tevbe olsun diye teşri kıldı' şeklindedir. Ebû'l-Bekâ şöyle demiştir: «Amilin
صوم «إلا على حذف مضاف، أي: لوقوعِ توبة أو لحصول توبة» يعني أنه إنما احتاج إلى تقدير ذلك المضاف ولم يقل إن العامل هو الصيام؛ لأنه اختلَّ شرطٌ من شروطِ نصبه؛ لأنَّ فاعل الصيام غير فاعلَ التوبة. الثاني: أنها منصوبةً على المصدر أي: رجوعاً منه إلى التسهيل حيث نَقَلكم من الأثقلِ إلى الأخفِّ، أو توبة منه أي: قَبُولاً منه، مِنْ تاب عليه إذا قَبِل توبته، فالتقدير: تابَ عليكم توبةً. الثالث: أنها منصوبةٌ على الحال ولكن على حذف مضافٍ تقديرُه: فعليه كذا حالَ كونِه صاحبَ توبةٍ، ولا يجوز ذلك من غيرِ تقدير هذا المضافِ لأنك لو قلتَ: «فعليه صيامُ شهرين تائباً من الله» لم يَجُزْ «ومِن الله» في محلِّ نصبٍ لأنه صفةٌ ل «توبة» فيتعلَّقُ بمحذوف.
'صوم' (oruç) olması ancak bir muzafın hazfiyle caizdir; yani: 'Tevbenin gerçekleşmesi için' veya 'tevbenin hâsıl olması için' demektir.» Yani o, amilin doğrudan oruç olduğunu söylemeyip bu muzafı takdir etmeye ihtiyaç duymuştur; zira mef'ûlün lieclih olarak nasbının şartlarından biri eksiktir; çünkü orucun faili ile tevbenin faili aynı değildir. İkincisi: Mastar olarak mansub olmasıdır; yani: Sizi daha ağır olandan daha hafif olana nakletmek suretiyle kolaylaştırmaya dönmesi anlamındadır; yahut 'kendisi tarafından bir tevbe' yani 'kabul etmek' manasındadır ki tevbesini kabul ettiğinde kullanılan «تاب عليه» ifadesindendir; buna göre takdir: «تابَ عليكم توبةً» (Size bir tevbe ile yöneldi) şeklindedir. Üçüncüsü: Hâl olarak mansub olmasıdır; ancak bir muzafın hazfiyle takdiri: 'Tevbe sahibi olduğu hâlde üzerine şu gerekir' şeklindedir; bu muzaf takdir edilmeksizin bu caiz olmaz, zira 'فعليه صيامُ شهرين تائباً من الله' desen caiz olmazdı. «ومِن الله» ifadesi «توبة» kelimesinin sıfatı olduğu için nasb mahallindedir ve mahzufa mütealliktir.
و {مُّتَعَمِّداً} : حالٌ من فاعل «يَقتلْ» وروي عن الكسائي سكون التاء كأنه فَرَّ من توالي الحركات. و «خالداً» نصب على الحال من محذوف، وفيه تقديران، أحدهما: «يُجْزاها خالداً فيها» فإنْ شِئْتَ جَعَلْتَه حالاً من الضمير المنصوب أو المرفوع، والثاني: «جازاه» بدليل «وغضب الله عليه ولعنَه» فعطفَ الماضي عليه، فعلى هذا هي حالٌ من الضمير المنصوب لا غيرُ، ولا يجوز أن تكون حالاً من الهاء في «جزاؤه» لوجهين، أحدهما: أنه مضاف إليه، ومجيء الحال من المضاف إليه ضعيفٌ أو ممتنع. والثاني: أنه يؤدي إلى الفصل بين الحال وصاحبها بأجنبي وهو خبرُ المبتدأ الذي هؤ «جهنم» .
{مُّتَعَمِّداً} “kasten” kelimesi «يَقتلْ» fiilinin failinden hâldir. el-Kisâî'den harekelerin peş peşe gelmesinden kaçarcasına tâ'nın sükûnu ile rivayet edilmiştir. «خالداً» (ebedî kalıcı olarak) kelimesi mahzuftan hâl olarak nasb edilmiştir ve bunda iki takdir vardır: Birincisi: «يُجْزاها خالداً فيها» (Orada ebedî kalıcı olarak onunla cezalandırılır) şeklindedir; dilersen onu mansub zamirden, dilersen merfu zamirden hâl kılarsın. İkincisi: «وغضب الله عليه ولعنَه» (Allah ona gazap etmiş ve lanetlemiştir) ayetinin delaletiyle «جازاه» (onu cezalandırdı) takdiridir; zira mazi fiili ona atfetmiştir; buna göre sadece mansub zamirden hâldir. İki sebepten ötürü «جزاؤه» kelimesindeki hâ (ه) zamirinden hâl olması caiz değildir: Birincisi: O muzafun ileyhtir ve muzafun ileyhten hâl gelmesi zayıftır veya caiz değildir. İkincisi: Hâl ile sahibi arasının ecnebi (araya giren) bir unsurla, yani mübtedanın haberi olan «جهنم» kelimesiyle ayrılmasına yol açar.
قوله تعالى: {فَتَبَيَّنُواْ} : قرأ الأخوان من التثبُّت، والباقون من البيان، قيل: هما متقاربان لأن مَنْ تَثَّبت في الشيء تبينه، قاله
Yüce Allah'ın {فَتَبَيَّنُواْ} “iyice araştırıp açıklığa kavuşturun” kavli: İki Kardeş [Hamza ve el-Kisâî] 'sebat etmek ve acele etmeyip araştırmak' (et-tesebbut) kökünden [«فَتَثَبَّتُوا» şeklinde]; diğerleri ise 'açıklığa kavuşturmak' (el-beyân) kökünden okumuşlardır. Denildi ki: Bu ikisi birbirine yakındır, zira bir meselede sebat edip araştıran kimse onu açıklığa kavuşturmuş olur; bunu
أبو عبيد، وصَحَّحه ابن عطية وقال الفارسي: «التثبُّت هو خلاف الإِقدام والمراد التَّأنِّي، والتثبت أشد اختصاصاً بهذا الموضع، يدل عليه قوله: {وَأَشَدَّ تَثْبِيتاً} [النساء: ٦٦] أي: أشدُّ وقعاً لهم عَمَّا وُعِظوا به بأَنْ لا يقدُموا عليه» فاختارَ قراءة الأخوين. وعكس قومٌ فرجَّحوا قراءة الجماعة قالوا: لأن المثبِّت قد لا يتبيَّن، وقال الراغب: «لأنه قلَّ ما يكون إلا بعد تثبُّت، وقد يكون التثبت ولا تبيُّنَ، وقد قوبل العجلة في قوله ﵇:» التبيُّن من الله والعجلةُ من الشيطان «قلت: فهذا يقوي قراءة الأخوين أيضاً. وتَفَعَّل في كلتا القراءتين بمعنى استفعل الدال على الطلب أي: اطلبوا التثبيت أو البيان.
Ebû Ubeyd söylemiş ve İbn Atıyye de doğrulamıştır. el-Fârisî ise şöyle demiştir: «et-Tesebbut (iyice araştırmak), körü körüne atılmanın zıddıdır ve kastedilen temkindir (ihtiyattır); tesebbut bu makama daha özel bir uygunluk arz eder. Nitekim Yüce Allah'ın: {وَأَشَدَّ تَثْبِيتاً} “ve daha sağlam bir pekiştirme” [en-Nisâ: 66] yani 'kendilerine verilen öğüt sebebiyle körü körüne atılmamaları onlar için daha tesirli olurdu' kavli buna delalet eder.» Bu sebeple İki Kardeş'in kıraatini tercih etmiştir. Bir topluluk ise bunun aksini savunup çoğunluğun kıraatini tercih ederek şöyle demiştir: Çünkü araştıran kimse bazen işi açıklığa kavuşturamayabilir. er-Râgıb ise şöyle der: «Çünkü açıklığa kavuşturma işi nadiren araştırma olmaksızın gerçekleşir; bazen araştırma olur ama açıklığa kavuşturma gerçekleşmeyebilir. Nitekim Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem): 'Açıklığa kavuşturup temkinli davranmak Allah'tan, acelecilik ise şeytandandır' sözünde [araştırma/beyan] aceleciliğin karşılığı kılınmıştır.» Derim ki: Bu da İki Kardeş'in kıraatini kuvvetlendirmektedir. Her iki kıraatte de «tefe‘‘ale» kalıbı talep bildiren «istef‘ale» manasındadır; yani: Sebat edip araştırmayı veya açıklığa kavuşturmayı isteyiniz demektir.
وقوله: {لِمَنْ ألقى} اللام للتبليغ هنا، و» مَنْ «موصولة. أو مفصولةٌ، و» ألقى «هنا ماضي اللفظِ، إلا أنه بمعنى المستقبل أي: لمن يُلْقي، لأنَّ النهيَ لا يكونُ عَمَّا وقع وانقضى، والماضي إذا وقع صلة صَلَح للمضيِّ والاستقبال. وقرأ نافع وابن عامر وحمزة:» السَّلَم «بفتح السين واللام من غير ألف، وباقي السبعة:» السلام «بألف، ورُوي عن عاصم:» السِّلْم «بكسر السين وسكون اللام. فأما» السلام «فالظاهر أنه التحية. وقيل: الاستسلام والانقياد، والسَّلَم - بفتحهما - الانقياد فقط، وكذا {السلم} [الآية: ٢٠٨] بالكسر والسكون. والجحدري بفتحها وسكون اللام، وقد تَقَدَّم القول فيها في البقرة فعليك بالالتفات إليه. والجملة من قوله» لست مؤمناً «في محل
Yüce Allah'ın {لِمَنْ ألقى} “bırakan / veren kimseye” kavlindeki lâm (ل) burada tebliğ içindir; «مَنْ» ise mevsûledir veya mevsûfe bir kelimedir. «ألقى» burada lafız bakımından mazi olmakla birlikte gelecek zaman manasındadır; yani: «bırakacak kimseye» demektir; çünkü nehiy (yasaklama) olup bitmiş bir şey hakkında olmaz. Mazi fiil sıla olarak geldiğinde hem geçmişe hem de geleceğe elverişli olur. Nâfi', İbn Âmir ve Hamza elifsiz olarak sîn ve lâm'ın fethasıyla «السَّلَم» şeklinde; yedi imamın geri kalanı ise elif ile «السلام» şeklinde okumuştur. Âsım'dan sîn'in kesresi ve lâm'ın sükûnu ile «السِّلْم» şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir. «السلام» lafzına gelince; zahir olan onun selam (tahiyyet) olmasıdır. Teslimiyet ve boyun eğme olduğu da söylenmiştir. Her iki harfin fethasıyla «السَّلَم» ise sadece boyun eğmek demektir; nitekim [el-Bakara Suresi] 208. ayetteki {السلم} kelimesi de kesre ve sükûn iledir. el-Cahderî ise fetha ve lâm'ın sükûnu ile okumuştur; Bakara Suresi'nde bu konudaki açıklama geçmişti, oraya müracaat edilmelidir. «لست مؤمناً» (Sen mümin değilsin) kavlindeki cümle ise
نصب بالقول. والجمهور على كسر الميم الثانية من» مؤمناً «اسم فاعل وأبو جعفر بفتحها اسمَ مفعول أي: لانُؤَمِّنك في نفسك، وتُروى هذه القراءة عن علي وابن عباس ويحيى بن يعمر.
kavlin mef'ûlü olarak nasb mahallindedir. Cumhur «مؤمناً» kelimesinin ikinci mîm'ini kesre ile ism-i fail olarak; Ebû Ca'fer ise fetha ile ism-i mef'ûl olarak okumuştur; yani: 'Canın hususunda sana eman vermeyiz' demektir. Bu kıraat Ali, İbn Abbas ve Yahyâ b. Ya'mer'den de rivayet edilmiştir.
قوله {تَبْتَغُونَ} في محل نصب على الحال من فاعل» تقولوا «أي: لا تقولوا ذلك مبتغين. قوله:» كذلك «هذا خبر ل» كان «قُدِّم عليها وعلى اسمها أي: كنتم من قبل الإِسلام مثلَ مَنْ أقدم ولم يَتَثَبَّتْ. وقوله {فَمَنَّ الله} الظاهر أن هذه الجملة من تتمة قوله {كذلك كُنْتُمْ مِّن قَبْلُ} فهي معطوفة على الجملة قبلها. وقيل: بل هي من تتمة قوله» تبتغون «والأولُ أظهر: وقوله:» فتبيِّنوا «قرئت كالتي قبلها فقيل: هي تأكيد لفظي للأولى، وقيل: ليست للتأكيد لاختلاف متعلقهما، فإنَّ تقدير الأول:» فتبيَّنوا في أمر مَنْ تقتلونه «، وتقدير الثاني: فتبينوا نعمةَ الله، أو تثبَّتوا فيها، والسياقُ يدل على ذلك، ولأنَّ الأصل عدم التأكيد. والجمهور على كسر همزة» إنَّ الله «، وقرئ بفتحها على أنها معمولة ل» تبينَّوا «أو على حذف لام العلةِ، وإن كان قد قرئ بالفتح مع التثبيت فيكونُ على لام العلة لا غير. والمغانم: جمع» مَغْنَم «وهو يصلح للمصدر والزمان والمكان، ثم يُطلق على [كل] ما يؤخذ من مال العدو في الغزو، إطلاقاً للمصدر على اسم المفعول نحو:» ضَرْب الأمير «.
Yüce Allah'ın {تَبْتَغُونَ} “arzu ederek” kavli «تقولوا» fiilinin failinden hâl olarak nasb mahallindedir; yani: 'Bunu arzulayarak böyle söylemeyin' demektir. «كذلك» (Nitekim böyle) kavli: Bu, «كان» fiilinin ve isminin önüne geçmiş haberidir; yani: 'Siz de İslam'dan önce [iyice] araştırmaksızın körü körüne atılan kimseler gibiydiniz' demektir. Yüce Allah'ın {فَمَنَّ الله} “fakat Allah lütufta bulundu” kavline gelince: Zahir olan bu cümlenin {كذلك كُنْتُمْ مِّن قَبْلُ} “Daha önce siz de böyle idiniz” kavlinin tamamlayıcısı olmasıdır; dolayısıyla kendisinden önceki cümleye matuftur. «تبتغون» kavlinin tamamlayıcısı olduğu da söylenmiştir; fakat birincisi daha açıktır. «فتبيِّنوا» kavli ise bir önceki gibi okunmuştur; birincisi için lafzî tekit olduğu söylenmiştir. Müteallakları farklı olduğu için tekit olmadığı da söylenmiştir; zira birincisinin takdiri: 'Öldüreceğiniz kimsenin durumunu iyice araştırın'; ikincisinin takdiri ise: 'Allah'ın nimetini iyice anlayın veya onun üzerinde sebatla düşünün' şeklindedir ve bağlam da buna delalet eder; ayrıca asıl olan tekit olmamasıdır. Cumhur «إنَّ الله» lafzının hemzesini kesre ile okumuştur; «تبينَّوا» fiilinin mef'ûlü olması yahut illet bildiren lâm harfinin hazfedilmesi üzere fetha ile de okunmuştur. Şayet [«فَتَثَبَّتُوا» şeklinde] tesebbut kıraati ile birlikte fetha ile okunmuşsa bu sadece illet lâmı takdiriyle olur. «المغانم» kelimesi «مَغْنَم» kelimesinin çoğuludur; mastara, zaman ve mekân isimlerine elverişlidir; daha sonra savaştaki düşman malından alınan [her] şeye, tıpkı «ضَرْب الأمير» (Emirin darp ettiği para) örneğinde olduğu gibi mastarın ism-i mef'ûl yerine kullanılması kabilinden isim olarak verilmiştir.
قوله تعالى: {مِنَ المؤمنين} : متعلق بمحذوف لأنه حال، وفي صاحبها وجهان، أحدهما: أنه القاعدون، فالعامل في الحال في الحقيقة يستوي، والثاني: أنه الضمير المستكنُّ في «القاعدون» لأن «أل» بمعنى الذي، أي: الذين قعدوا في هذه الحال، ويجوز أن تكون «مِنْ» للبيان.
Yüce Allah'ın {مِنَ المؤمنين} “Müminlerden” kavli: Hâl olduğu için mahzufa mütealliktir. Hâlin sahibinde ise iki vecih vardır: Birincisi: «القاعدون» (oturanlar) kelimesidir; dolayısıyla hâlde hakiki amil «istevâ» (bir olmak) fiilidir. İkincisi ise: «القاعدون» kelimesinde müstetir olan zamirdir; çünkü harf-i tarif «ellezî» manasındadır, yani: 'Bu hâlde oturan kimseler' demektir. «مِنْ» harfinin beyan için olması da caizdir.
قوله {غَيْرُ أُوْلِي الضرر} قرأ ابن كثير وأبو عمرو وحمزة وعاصم «غير» بالرفع، والباقون بالنصب، والأعمش بالجر. والرفع من وجهين، أظهرهما: أنه على البدل من «القاعدون» وإنما كان هذا أظهرَ لأن الكلام نفي، والبدلُ معه أرجحُ لِما قُرِّر في عمل النحو. والثاني: أنه رفع على الصفة ل «القاعدون» ، ولا بد من تأويل ذلك لأن «غير» لا تتعَرَّفُ بالإِضافة، ولا يجوز اختلافُ النعت والمنعوت تعريفاً وتنكيراً، وتأويله: إمَّا بأن القاعدين لَمَّا لم يكونوا ناساً بأعيانهم بل أُريد بهم الجنسُ أَشْبَهوا النكرة فَوُصِفوا كما توصف، وإمَّا بأن «غير» قد تتعرَّف إذا وقعت بين ضدَّين، وهذا كله كما تقدم في إعراب {غَيْرِ المغضوب عَلَيْهِم} [الفاتحة: ٧] في أحد الأوجه، وهذا كلُّه خروج عن الأصول المقررة فلذلك اخترت الأول، ومثله:
Yüce Allah'ın {غَيْرُ أُوْلِي الضرر} “özür sahibi olmayanlar” kavli: İbn Kesîr, Ebû Amr, Hamza ve Âsım «غير» kelimesini ref ile, diğerleri nasb ile, el-A'meş ise cer ile okumuştur. Ref okunması iki vecihtendir: Daha açık olanı: «القاعدون» kelimesinden bedel olmasıdır. Bunun daha açık oluş sebebi ise kelamın menfî (olumsuz) olmasıdır; nitekim nahiv ilminde kararlaştırıldığı üzere menfî kelamda bedel daha racihtir. İkincisi ise: «القاعدون» için sıfat olarak ref olmasıdır. Bunun tevil edilmesi kaçınılmazdır; zira «غير» kelimesi izafetle marifeleşmez; sıfat ile mevsufun marifelik ve nekrelikte farklı olması ise caiz değildir. Bunun tevili: Ya oturanlar belirli şahıslar olmayıp onlarla cins kastedildiği için nekreye benzemiş ve nekrenin vasıflandığı gibi vasıflanmış olmalarıyladır; ya da «غير» kelimesinin iki zıt arasına girdiğinde marifeleşebilmesi iledir. Bunların tamamı daha önce {غَيْرِ المغضوب عَلَيْهِم} “gazaba uğramışların değil” [el-Fâtiha: 7] kavlinin irabında vecihlerden birinde geçmişti. Bütün bunlar yerleşik kuralların dışına çıkmak olduğu için birinciyi tercih ettim; bunun benzeri şudur:
١٦٤ - ١- وإذا اُقْرِضْتَ قَرْضاً فاجْزِهِ ... إنما يَجْزي الفتى غيرُ الجَمَلْ
1641 - Sana bir borç verildiğinde onu öde; zira [borcu] ancak deve olmayan yiğit öder.
برفع «غير» كذا ذكره أبو علي، والراوية «ليس الجمل» عند غيره. والنصبُ على أحد ثلاثة أوجه، الأول: النصبُ على الاستثناء من «القاعدون» وهو الأظهرُ لأنه المحدَّثُ عنه. والثاني: من «المؤمنين» وليس بواضحِ، والثالث: على الحال من «القاعدون» والجرُّ على الصفة للمؤمنين، وتأويلُه كما تقدم في وجه الرفع على الصفة.
Ebû Ali bunu «غير» kelimesinin ref'i ile zikretmiştir; başkasına göre ise rivayet «ليس الجمل» şeklindedir. Nasb ise üç vecihten birine göredir: Birincisi: Kendisinden bahsedilen olduğu için daha açık olan «القاعدون» kelimesinden istisna olarak nasbdır. İkincisi: «المؤمنين» kelimesinden [istisna olmasıdır] ki bu açık değildir. Üçüncüsü: «القاعدون» kelimesinden hâl olmasıdır. Cer ise «المؤمنين» kelimesi için sıfat olması iledir; bunun tevili de sıfat olarak ref vechinde geçtiği gibidir.
وقوله: {فِي سَبِيلِ الله بِأَمْوَالِهِمْ} كِلا الجارَّيْن متعلقٌ ب «المجاهدون» و «المجاهدون» عطف على «القاعدون» قوله: {دَرَجَةً} فيها أربعة أوجه، أحدها: أنها منصوبة على المصدر لوقوع «درجة» موقعَ المَرَّة من التفضيل كأنه
Yüce Allah'ın {فِي سَبِيلِ الله بِأَمْوَالِهِمْ} “Allah yolunda mallarıyla” kavlinde: Her iki car-mecrur da «المجاهدون» kelimesine mütealliktir. «المجاهدون» kelimesi «القاعدون» kelimesine matuftur. Yüce Allah'ın {دَرَجَةً} “bir derece” kavlinde dört vecih vardır: Birincisi: «درجة» kelimesi üstün kılmanın bir defalığı (merre) makamında yer aldığı için mastar olarak mansub olmasıdır; sanki
قيل: فَضَّلهم تفضيلةً نحو: «ضربته سوطاً» الثاني: أنها حال من «المجاهدين» أي: ذوي درجة. الثالث: أنها منصوبة انتصابَ الظرف أي: في درجة ومنزلة. الرابع: انتصابها على إسقاط الخافض أي: بدرجة.
«ضربته سوطاً» (Ona bir kırbaç vurdum) örneğinde olduğu gibi: «Onları bir üstünlükle üstün kıldı» denilmiş gibidir. İkincisi: «المجاهدين» kelimesinden hâl olmasıdır; yani: 'Derece sahipleri olarak' demektir. Üçüncüsü: Zarf gibi nasb edilmesidir; yani: 'Bir derece ve makamda' demektir. Dördüncüsü: Harf-i cerrin hazfedilmesiyle nasb edilmesidir; yani: 'Bir derece ile' demektir.
قوله: {وَكُلاًّ وَعَدَ الله الحسنى} «كلاً» مفعول أول ل «وعد» مقدماً عليه، و «الحسنى» مفعول ثان. وقرئ: «وكلُّ» على الرفع بالابتداء، والجملة بعده خبره، والعائد محذوف أي: وعده، وهذه كقراءة ابن عامر في سورة الحديد {وَكُلاًّ وَعَدَ الله الحسنى} [الآية: ١٠] . قوله «أجراً» في نصب أربعة أوجه، أحدهما: النصب على المصدر من معنى الفعل الذي قبله لا من لفظه؛ لأن معنى «فَضَّل الله» آجرَ.
Yüce Allah'ın {وَكُلاًّ وَعَدَ الله الحسنى} “Allah hepsine en güzel olanı vadetmiştir” kavlinde: «كلاً» kelimesi «وعد» fiilinin önüne geçmiş birinci mef'ûlüdür; «الحسنى» ise ikinci mef'ûlüdür. Mübteda olarak ibtidadan ötürü ref ile «وكلُّ» şeklinde de okunmuştur; sonrasındaki cümle onun haberidir ve [mübtedaya dönen] ait zamir mahzuftur, yani: 'Allah ona vadetmiştir' takdirindedir. Bu, İbn Âmir'in Hadîd Suresi'ndeki {وَكُلاًّ وَعَدَ الله الحسنى} [el-Hadîd: 10] kıraati gibidir. [Ayetteki] «أجراً» (bir mükâfat) kelimesinin nasbında dört vecih vardır: Birincisi: Kendisinden önceki fiilin lafzından değil, manasından mastar olarak nasbdır; çünkü «فَضَّل الله» (Allah üstün kıldı) ifadesinin manası 'mükâfatlandırdı' demektir.
الثاني: النصب على إسقاطِ الخافض أي: فضَّلهم بأجر. الثالث: النصب على أنه مفعولٌ ثانٍ؛ لأنه ضَمَّن «فضَّل» أعطى، أي: أعطاهم أجراً تَفَضُّلاً منه. الرابع: أنه حال من «درجات» قال الزمخشري: «وانتصب» أجراً «على الحال من النكرة التي هي» درجات «مقدَّمةً عليها» وهو غير ظاهر؛ لأنه لو تَأَخَّر عن «درجات» لم يجز أن يكون نعتاً ل «درجات» لعدم المطابقة، لأنَّ «درجات» جمع، و «أجر» مفرد. كذا ردَّه بعضهم، وهي غفلة، فإنَّ «أجراً» مصدرٌ، والأفصحُ فيه أن يُوَحَّدَ ويُذَكَّر مطلقاً.
İkincisi: Cer harfinin düşürülmesiyle nasbdır; yani: 'Onları bir mükâfat ile üstün kıldı' demektir. Üçüncüsü: İkinci mef'ûl olarak nasbdır; zira «فضَّل» fiili «verdi» (أعطى) anlamını tazammun etmiştir; yani: 'Bir lütuf olarak onlara mükâfat verdi' demektir. Dördüncüsü: «درجات» kelimesinden hâl olmasıdır; ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «'أجراً' kelimesi, nekre olup kendisinden sonra gelen 'درجات' kelimesinden öne geçmiş bir hâl olarak nasb edilmiştir.» Bu ise açık (isabetli) değildir; zira «درجات» kelimesinden sonra gelseydi uyumsuzluktan ötürü «درجات» kelimesine sıfat olması caiz olmazdı; çünkü «درجات» çoğul, «أجر» ise tekildir. Bazıları bu şekilde itiraz etmiştir; fakat bu bir gaflettir, zira «أجراً» mastardır ve mastarda en fasih olan mutlak surette tekil ve müzekker getirilmesidir.
قوله تعالى: {دَرَجَاتٍ} : فيه ستة أوجه: الأربعة المذكورة في «درجة» ، والخامس: أنه بدلٌ من «أجراً» السادس: - ذكره ابن عطية - أنه منصوبٌ بإضمار فعل على أن يكون تأكيداً للأجر كما تقول: «لك عليَّ
Yüce Allah'ın {دَرَجَاتٍ} “dereceler” kavlinde altı vecih vardır: «درجة» kelimesinde zikredilen dört vecih; beşincisi: «أجراً» kelimesinden bedel olmasıdır; altıncısı: -İbn Atıyye bunu zikretmiştir- tıpkı «لك عليَّ
ألفُ درهمٍ عُرْفاً» كأنك قلت: أعرفها عُرْفاً، وفهي نظر. و «مغفرة ورحمة» عطف على درجات، ويجوز فيهما النصب بفعلهما أي: وغفر لهم مغفرةً ورحمهم رحمةً.
ألفُ درهمٍ عُرْفاً» (Bana göre kesinlikle senin bende bin dirhemin vardır) sözünde sanki 'Onu kesin bir bilgiyle bilirim' demiş gibi olduğun misalde olduğu üzere, mükâfatı tekit edecek şekilde gizli bir fiille mansub olmasıdır; bunda ise tereddüt vardır. «مغفرة ورحمة» (bağışlanma ve rahmet) ifadeleri «درجات» kelimesine matuftur; her ikisinin kendi mahzuf fiilleriyle nasb edilmesi de caizdir; yani: 'Onları bir bağışlama ile bağışladı ve bir rahmet ile onlara merhamet etti' demektir.
قوله تعالى: {إِنَّ الذين تَوَفَّاهُمُ} : «توفَّاهم» يجوز أن يكون ماضياً، وإنما لم تلحق علامة التأنيث للفعل لأن التأنيث مجازي، ويدل على كونِه فعلاً ماضياً قراءةُ «توفَّتْهم» بتاء التأنيث، ويجوز أن يكون مضارعاً حُذِفت إحدى التاءين منه، والأصلُ: تتوفاهم.
Yüce Allah'ın {إِنَّ الذين تَوَفَّاهُمُ} “Şüphesiz canlarını aldıkları kimseler” kavli: «توفَّاهم» fiilinin mazi olması caizdir; müenneslik mecazi olduğu için fiile müenneslik alameti bitişmemiştir. Müenneslik tâ'sı ile «توفَّتْهم» kıraati de onun mazi fiil olduğuna delalet eder. İki tâ'dan birinin hazfedildiği bir muzari fiil olması da caizdir; aslı: «تتوفاهم» şeklindedir.
و «ظالمي» حالٌ من ضمير «توفَّاهم» والإِضافةُ غير محضة، إذ الأصل: ظالمين أنفسَهم. وفي خبر «إنَّ» هذه ثلاثة أوجه، أحدها: أنه محذوفٌ تقديرُه: إنَّ الذين توفَّاهم الملائكةُ هَلَكوا، ويكون قوله: {قَالُواْ فِيمَ كُنتُمْ} مبيِّناً لتلك الجملةِ المحذوفةِ. الثاني: أنه {فأولئك مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ} ودخلت الفاءُ زائدةً في الخبر تشبيهاً للموصول باسمِ الشرط، ولم تمنع «إنَّ» من ذلك، والأخفش يمنعه، وعلى هذا فيكون قولُه: {قَالُواْ فِيمَ كُنتُمْ} إمَّا صفةً ل «ظالمي» أو حالاً للملائكة، و «قد» معه مقدرةٌ عند مَنْ يشترط ذلك، وعلى القول بالصفة فالعائد محذوف أي: ظالمين أنفسَهم قائلاً لهم الملائكة. والثالث: أنه «قالوا فيم كنتم» ، ولا بد من تقدير العائد أيضاً أي: قالوا لهم كذا، و «فيم» خبر «كنتم» وهي «ما» الاستفهامية حُذِفت ألفها حين جُرَّتْ، وقد تقدَّم تحقيق ذلك عند قوله: {فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنْبِيَآءَ الله} [البقرة: ٩١] والجملة من قوله: «فيمَ كنتم» في محل نصب بالقول. «وفي الأرض» متعلقٌ ب «مستضعفين» ،
«ظالمي» (zulmediciler olarak) kelimesi «توفَّاهم» fiilindeki zamirden hâldir ve izafet lafzîdir (gayr-ı mahzadır); zira aslı: «ظالمين أنفسَهم» (kendilerine zulmediciler olarak) şeklindedir. Bu «إنَّ» edatının haberinde üç vecih vardır: Birincisi: Mahzuf olmasıdır; takdiri: 'Meleklerin canlarını aldığı kimseler helak oldular' şeklindedir ve O'nun {قَالُواْ فِيمَ كُنتُمْ} “«Ne işte idiniz?» dediler” kavli bu mahzuf cümleyi açıklayıcı olur. İkincisi: Haberin {فأولئك مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ} “İşte onların barınağı cehennemdir” kavli olması ve mevsûlün şart ismine benzetilmesinden ötürü haberin başına zaid olarak fâ'nın (ف) girmesidir; «إنَّ» edatı buna engel olmamıştır, el-Ahfeş ise bunu meneder. Buna göre O'nun {قَالُواْ فِيمَ كُنتُمْ} kavli ya «ظالمي» için sıfat ya da meleklerden hâl olur ve bunu şart koşan kimseye göre onunla beraber «قد» gizlidir; sıfat olduğu görüşüne göre ise ait zamir mahzuftur, yani: 'Melekler kendilerine söyleyici olarak nefislerine zulmedenler' demektir. Üçüncüsü: Haberin «قالوا فيم كنتم» olmasıdır; bu durumda da ait zamirin takdiri kaçınılmazdır, yani: 'Onlara şöyle dediler' demektir. «فيم» kelimesi «كنتم» fiilinin haberidir ve bu, başına cer harfi geldiğinde elifi hazfedilen istifham «ما»sıdır; bunun tahlili daha önce {فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنْبِيَآءَ الله} “O halde niçin Allah'ın peygamberlerini öldürüyordunuz?” [el-Bakara: 91] kavlinde geçmişti. «فيمَ كنتم» kavlinden oluşan cümle kavlin mef'ûlü olarak nasb mahallindedir. «وفي الأرض» car-mecruru «مستضعفين» kelimesine mütealliktir;
ولا يجوز أن يكون «في الأرض» هو الخبرَ، و «مستضعفين» حالاً، كما يجوز ذلك في نحو: «ان زيدٌ قائماً في الدار» لعدمِ الفائدةِ في هذا الخبر.
bu haberde bir fayda bulunmadığı için «في الأرض» ifadesinin haber, «مستضعفين» kelimesinin ise «كان زيدٌ قائماً في الدار» (Zeyd evin içinde ayakta idi) örneğinde caiz olduğu gibi hâl olması caiz değildir.
قوله: {فَتُهَاجِرُواْ} منصوبٌ في جوابِ الاستفهام، وقد تقدَّم تحقيق ذلك. وقال أبو البقاء: «ألم تكن» استفهام بمعنى التوبيخ، «فتهاجروا» منصوبٌ على جواب الاستفهام، لأنَّ النفيَ صار إثباتاً بالاستفهام «انتهى قولُه:» لأنَّ النفي «إلى آخره لا يَظْهر تعليلاً لقوله» منصوبٌ على جواب الاستفهام «لأن ذلك لا يَصِحُّ، وكذا لا يَصِحُّ جَعْلُه علةً لقوله» بمعنى التوبيخ «. و» ساءت «: قد تقدم القول في {ساء} ، وأنها تجري مَجْرى» بِئْس «فيُشْترط في فاعلها ما يُشترط في فاعل تيك. و» مصيراً «تمييز.
Yüce Allah'ın {فَتُهَاجِرُواْ} “hicret etseydiniz” kavli: İstifhamın cevabında mansubdur ve bunun tahlili daha önce geçmişti. Ebû'l-Bekâ şöyle demiştir: «'ألم تكن' kınama (tevbih) anlamında bir istifhamdır; 'فتهاجروا' istifhamın cevabı olarak mansubdur; çünkü nefy istifham ile ispata dönüşmüştür.» Onun: «çünkü nefy...» şeklindeki sözünün sonuna kadar olan kısmı «istifhamın cevabı olarak mansubdur» sözüne bir gerekçe olarak açık değildir; çünkü bu sahih olmaz. Aynı şekilde bunu «tevbih anlamında» sözüne gerekçe kılmak da sahih değildir. «ساءت» (ne kötüdür) fiili: {ساء} hakkında daha önce açıklama geçmiş ve onun «بِئْس» gibi amel ettiği, failinde de onun failinde şart koşulanların şart koşulduğu belirtilmişti. «مصيراً» (varılacak yer olarak) kelimesi ise temyizdir.
قوله تعالى: {إِلاَّ المستضعفين} : في هذا الاستثناءِ قولان، أحدهما: أنه متصلٌ، والمستثنى منه قولُه: {فأولئك مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ} . والضمير يعودُ على المتوفَّيْن ظالمي أنفسِهم، قال هذا القائل: كأنه قيل: فأولئك في جهنم إلا المستضعفين، فعلى هذا يكون استثناء متصلاً. والثاني - وهو الصحيح - أنه منقطعٌ؛ لأن الضمير في «مَأواهم» عائد على قوله: {إِنَّ الذين تَوَفَّاهُمُ} وهؤلاء المتوفَّوْن: إمَّا كفارٌ أو عصاة بالتخلف، على ما قال المفسرون، وهم قادرون على الهجرة فلم يندرجْ فيهم المستضعفون فكان منقطعاً. و «من الرجال» حالٌ من المستضعفين، أو من الضمير المستتر فيهم، فيتعلَّقُ بمحذوف.
Yüce Allah'ın {إِلاَّ المستضعفين} “Güçsüz düşürülenler müstesna” kavli: Bu istisnada iki görüş vardır: Birincisi: Muttasıl olmasıdır; müstesnâ minh ise O'nun {فأولئك مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ} “İşte onların barınağı cehennemdir” kavlidir. Zamir ise nefislerine zulmederek vefat eden kimselere dönmektedir. Bu görüşü savunan kimse şöyle demiştir: Sanki: 'Güçsüzler müstesna, işte onlar cehennemdedir' denilmiş gibidir; buna göre muttasıl bir istisna olur. İkincisi -ki doğru olan da budur-: Munfasıl istisna olmasıdır; çünkü «مَأواهم» ifadesindeki zamir O'nun {إِنَّ الذين تَوَفَّاهُمُ} “Şüphesiz canlarını aldıkları kimseler” kavline dönmektedir. Bu vefat edenler ise müfessirlerin belirttiğine göre ya kâfirler ya da [hicretten] geri kalmakla günahkâr olan kimselerdir; onlar hicret etmeye güç yetirebilen kimselerdir, dolayısıyla güçsüzler onların kapsamına dahil olmamıştır ve istisna munfasıl olmuştur. «من الرجال» (erkeklerden) ifadesi «المستضعفين» kelimesinden yahut onlardaki müstetir zamirden hâldir; dolayısıyla mahzufa mütealliktir.
قوله: {لاَ يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً} في هذه الجملة أربعة أوجه، أحدها: أنها مستأنفةٌ جوابٌ لسؤالٍ مقدر، كأنه قيل: ما وجهُ استضعافِهم؟ فقيل: كذا.
[Yüce Allah'ın]: {لاَ يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً} “Bir çareye güç yetiremezler” kavlinde, bu cümlenin [irabında] dört vecih vardır: Birincisi: Takdirî bir sorunun cevabı olan bir müste'nefe (başlangıç) cümlesi olmasıdır; sanki: «Onların güçsüz bırakılmalarının sebebi nedir?» denilmiş de «şöyledir» diye cevap verilmiş gibidir.
والثاني: أنها حالٌ. قال أبو البقاء: «حالٌ مبيِّنة عن معنى الاستضعاف» قلت: كأنه يشير إلى المعنى الذي قَدَّمتْهُ في كونها جواباً لسؤال مقدر. والثالث: أنها مفسرةٌ لنفسِ المستضعفين؛ لأنَّ وجوه الاستضعاف كثيرة فبيَّن بأحد محتملاتِه كأنه قيل: إلا الذين استُضْعِفوا بسبب عجزهم عن كذا وكذا. والرابع: أنها صفة للمستضعفين أو للرجال ومَنْ بعدَهم، ذكره الزمخشري، واعتذر عن وَصْف ما عُرِّف بالألف واللام بالجمل التي في حكم النكرات بأن المُعَرَّف بهما لما لم يكن مُعَيَّناً جاز ذلك فيه كقوله:
İkincisi: Hâl olmasıdır. Ebû'l-Bekâ: «İstiz'âf (güçsüz bırakılma) anlamını açıklayan bir hâldir» demiştir. Derim ki: Sanki o, takdirî bir sorunun cevabı oluşu hakkında daha önce zikrettiğim anlama işaret etmektedir. Üçüncüsü: Doğrudan «el-müstaz'afîn» kelimesini tefsir edici olmasıdır; zira istiz'âfın yönleri çoktur, bu sebeple onun muhtemel yönlerinden biriyle açıklanmıştır; sanki şöyle denilmiştir: Şuna ve buna karşı acizlikleri sebebiyle güçsüz düşürülenler müstesna. Dördüncüsü: «el-müstaz'afîn» kelimesinin yahut «er-ricâl» ile ondan sonrakilerin sıfatı olmasıdır. Bunu ez-Zemahşerî zikretmiş ve harf-i tarif ile marife kılınmış olanın nekre hükmündeki cümlelerle vasfedilmesini, harf-i tarif ile marife kılınanın muayyen olmaması durumunda bunun caiz oluşuyla gerekçelendirmiştir; nitekim [şairin] şu sözünde olduğu gibi:
١٦٤ - ٢- ولقد أَمُرُّ على اللئيم يَسُبُّني ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
164 - 2- Alçağa uğrarım da bana söver ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
وقد قَدَّمْتُ تقرير المسألة مراراً.
Bu meselenin açıklamasını daha önce defalarca sunmuştum.
و {مُهَاجِراً} : نصبٌ على الحال من فاعل «يَخْرج» قوله: {ثُمَّ يُدْرِكْهُ} الجمهورُ على جزم «يدركْه» عطفاً على الشرط قبله، وجوابه «فقد وقع» ، وقرأ الحسن البصري بالنصب. قال ابن جني: «وهذا ليس بالسهل وإنما بابُه الشعر لا القرآنُ وأنشد:
{مُهَاجِراً} “hicret ederek” kelimesi «يَخْرج» fiilinin fâilinden hâl olarak mansubdur. [Yüce Allah'ın]: {ثُمَّ يُدْرِكْهُ} “sonra ona erişirse” kavlinde cumhur, kendisinden önceki şarta atfedilerek «يدركْه» kelimesinin cezmi üzerindedir; cevabı ise «فقد وقع» kavlidir. Hasan-ı Basrî ise nasb ile okumuştur. İbn Cinnî şöyle demiştir: «Bu kolay [kabul edilebilir] bir şey değildir; bunun yeri Kur'an değil ancak şiirdir.» Ve şu beyti okumuştur:
١٦٤ - ٣- وسأترُكُ منزلي لبني تميم ... وألحقُ بالحجازِ فاستريحا
164 - 3- Evimi Benî Temîm'e bırakıp gideceğim ... ve Hicaz'a ulaşıp rahatlayacağım.
والآيةُ أقوى من هذا لتقدُّم الشرط قبل المعطوف» ، يعني أن النصب بإضمار «أن» إنما يقع بعد الواو والفاء في جواب الأشياء الثمانية أو عاطفٍ، على تفصيلٍ موضوعه كتب النحو، والنصبُ بإضمار «أن» في غير تلك المواضع ضرروةٌ كالبيتِ المتقدم، وكقول الآخر:
Ayet, matuftan önce şartın öne geçmiş olması sebebiyle bundan daha kuvvetlidir.» Yani gizli bir «أن» ile nasb, ancak vav ve fâ'dan sonra sekiz şeyin cevabında yahut -nahiv kitaplarında detayı bulunan bir ayrıma göre- bir atıf harfinden sonra vuku bulur. Bu yerlerin dışındaki gizli «أن» ile nasb ise önceki beyitte ve diğer şairin şu sözünde olduğu gibi bir zarurettir:
١٦٤ - ٤-. . . . . . . . . . . . . . . ... ويَأْوي إليها المستجيرُ فيُعْصَما
164 - 4- . . . . . . . . . . . . . . . ... Ve sığınan kimse ona sığınır da korunur.
وتبع الزمخشري أبا الفتح في ذلك، وأنشد البيت الأول. وهذه المسألة جَوَّزها الكوفيون لمدركٍ آخرَ وهو أن الفعلَ الواقع بين الشرط والجزاء يجوز فيه الرفع والنصب والجزم إذا وقع بعد الواو والفاء، واستدلُّوا بقول الشاعر:
ez-Zemahşerî bu konuda Ebû'l-Feth'e uymuş ve ilk beyti şahit getirmiştir. Bu meseleyi Kûfeliler başka bir gerekçeyle caiz görmüşlerdir; o da şudur: Şart ile ceza arasında yer alan fiil, vav ve fâ'dan sonra geldiğinde onda ref', nasb ve cezm caizdir. Şairin şu sözünü delil getirmişlerdir:
١٦٤ - ٥- ومَنْ لا يُقَدِّمْ رِجْلَه مطمئنةً ... فَيُثْبِتَها في مستوى القاعِ يَزْلَقِ
164 - 5- Kim ayağını sağlam basmaz da ... düz arazide onu sabit kılmazsa kayar.
وقول الآخر:
Ve diğer [şairin] şu sözü:
١٦٤ - ٦- ومَنْ يَقْتَرِبْ منا ويخضع نُؤْوِه ... ولا يَخْشَ ظلماً ما أقامَ ولا هَضْما
164 - 6- Kim bize yaklaşır ve boyun eğerse onu barındırırız ... ve kaldığı müddetçe ne bir zulümden ne de bir haksızlıktan korksun.
وإذا ثبت ذلك في الواو والفاء فليَجُزْ في «ثم» لأنها حرف عطف. وقرأ
Bu durum vav ve fâ'da sabit olunca, bir atıf harfi olduğu için «ثم» kelimesinde de caiz olmalıdır.
النخعي وطلحة بن مصرف برفع الكاف، وخَرَّجها ابن جني على إضمار مبتدأ أي: «ثم هو يدركُه الموت» ، فعطفَ جملةً اسمية على فعلية، وهي جملة الشرط: الفعلُ المجزومُ وفاعلُه، وعلى ذلك حَمَل يونس قولَ الأعشى:
en-Nehaî ve Talha b. Musarrif kâf harfinin ref'i ile okumuşlardır. İbn Cinnî bunu gizli bir mübtedaya bağlayarak «ثم هو يدركُه الموت» (sonra ölüm ona erişir) takdirinde açıklamış ve böylece isim cümlesini, meczum fiil ve failinden oluşan şart fiil cümlesine atfetmiştir. Yûnus, el-A'şâ'nın şu sözünü buna hamletmiştir:
١٦٤ - ٧- إنْ تركَبوا فركوبُ الخيل عادتُنا ... أو تَنْزِلون فإنَّا معشرٌ نُزُلُ
164 - 7- Siz [ata] binerseniz, ata binmek bizim âdetimizdir ... yahut inerseniz, biz de [bineklerinden] inen bir topluluğuz.
أي: وأنتم تنزلون، ومثله:
Yani: «ve siz inerseniz» demektir. Bunun bir benzeri de şudur:
١٦٤ - ٨- إنْ تُذْنِبوا ثم تأتيني بَقِيَّتُكُمْ ... فما عليَّ بذنبٍ عندكم حُوبُ
164 - 8- Eğer günah işlerseniz, sonra geriye kalanlarınız bana gelirse ... sizin katınızdaki bir günahtan dolayı bana bir sorumluluk yoktur.
أي: ثم أنتم تأتيني. قلتُ: يريدُ أنه لايُحْملُ على إهمالِ الجازمِ فيُرْفَعُ الفعلُ بعدَه، كما رُفِعَ في «أليم يأتيك» فلم يَحْذِفِ الياء، وهذا البيت أنشده النحويون على أنَّ علامَةَ الجزمِ حَذْفُ الحركةِ المقدرة في حرفِ العلة، وضَمُّوا إليه أبياتاً أُخَرَ، أمَّا أنهم يزعمون أنَّ حرف الجزم يُهمل ويَسْتدلون بهذا البيت فلا. ومنهم مَنْ خَرَّجها على وجه آخر، وهو أنه أراد الوقفَ على الكلمة فنقلَ حركةَ هاءِ الضمير إلى الكافِ الساكنةِ للجزم، كقولِ الآخر:
Yani: «sonra siz bana gelirseniz» demektir. Derim ki: O, cezmedici edatın ihmal edilip ondan sonraki fiilin ref' kılınmasına hamledilmeyeceğini kastetmektedir; nitekim «ألم يأتيك» ifadesinde yâ hazfedilmeyerek ref' kılınmıştır. Nahivciler bu beyti, cezm alâmetinin illet harfindeki takdirî harekenin hazfi olduğu kuralına şahit getirmişler ve buna başka beyitler de eklemişlerdir. Ancak onların cezmedici edatın ihmal edildiğini iddia ettikleri ve bu beyti buna delil getirdikleri söylenemez. Onlardan bazıları ise bunu başka bir veçheye hamletmiştir; o da şudur: Kelime üzerinde vakıf yapmak istemiş, cezm sebebiyle sakin olan kâf harfine zamir hâ'sının harekesini nakletmiştir; diğer [şairin] şu sözünde olduğu gibi:
١٦٤ - ٩- عَجِبْتُ والدهرُ كثيرٌ عَجَبُهْ ... مِنْ عَنَزِيٍّ سَبَّني لم أَضْرِبُهْ
164 - 9- Şaştım -zamanın şaşılacak şeyi çoktur- ... bana söven Anazeli adama, oysa ona vurmamıştım.
يريد «لم أَضْرِبْه» بسكون الباء للجازم، ثم نَقَلَ إليها حركة الهاء فصار اللفظُ «ثُم يُدْرِكُهْ» ثم أَجْرى الوصلَ مُجْرى الوقفِ فالتقى ساكنان فاحتاج إلى تحريك الأولِ وهو الهاءُ، فَحَرَّكها بالضمِّ؛ لأنه الأصلُ وللإِتباعِ أيضاً، وهذه الأوجهُ تَشْحَذُ الذِّهنَ وتنقِّحُه.
Cezmedici edat sebebiyle bâ harfinin sükûnu ile «لم أَضْرِبْه» demek istemiş, sonra hâ'nın harekesini ona nakletmiş ve lafız «ثُم يُدْرِكُهْ» haline gelmiştir; ardından vaslı (geçişi) vakıf gibi kabul etmiş, böylece iki sâkin bir araya gelmiş ve birincisini, yani hâ harfini harekelemeye ihtiyaç duymuştur. Asıl olduğu ve ayrıca itbâ' (uyum) için de onu damme ile harekelemiştir. Bu vecihler zihni biler ve arındırır.
قوله تعالى: {أَن تَقْصُرُواْ} : هذا على حذفِ الخافض أي: في أَنْ تَقْصُروا، فيكونُ في محلِّ «أَنْ» الوجهان المشهوران، وهذا الجارُّ يتعلقُ بلفظِ «جُناح» أي: فليس عليكم جُناحٌ في قَصْرِ الصلاة. والجمهور على «تَقْصُروا» من «قَصَر» ثلاثياً. وقرأ ابن عباس: «تُقْصِروا» من «أَقْصر» وهما لغتان: قَصَر وأقصر، حكاهما الأزهري، وقرأ الضبي عن رجاله بقراءة ابن عباس. وقرأ الزهري: «تُقَصِّروا» مشدداً على التكثير. قوله: {مِنَ الصلاة} في «مِنْ» وجهان، أظهرُهما: أنها تبعيضيةٌ، وهذا معنى قول أبي البقاء وزعم أنه مذهبُ سيبويه وأنها صفةٌ لمحذوفٍ تقديرُه: شيئاً من الصلاة. والثاني: أنها زائدةٌ وهذا رأي الأخفش فإنه لا يشترط في زيادتِها شيئاً. و «أن يَفْتِنَكم» مفعول «خِفْتم» وقرأ عبد الله بن مسعود وأبي: «من الصلاة أن يَفْتنكم» بإسقاط الجملة الشرطية، و «أَنْ يفْتنكم» على هذه القراءة مفعولٌ من اجله، ولغةُ الحجاز «فَتَن» ثلاثياً، وتميم وقيس: «أفتن» رباعياً.
Yüce Allah'ın: {أَن تَقْصُرُواْ} “kısaltmanızda” kavli: Cer harfinin hazfi üzeredir, yani: «kısaltmanızda» [demektir]. Dolayısıyla «أَنْ» lafzının irabında meşhur iki vecih geçerlidir. Bu car [ve mecrur], «جُناح» lafzına mütealliktir; yani: 'namazı kısaltmanızda size bir günah yoktur' demektir. Cumhur, sülâsî «قَصَر» fiilinden «تَقْصُروا» şeklindedir. İbn Abbâs «أَقْصر» fiilinden «تُقْصِروا» şeklinde okumuştur ki bunlar iki lehçedir: «قَصَر» ve «أَقْصر»; el-Ezherî bunları nakletmiştir. ed-Dabbî kendi hocalarından İbn Abbâs'ın kıraatiyle rivayet etmiştir. ez-Zührî ise teksîr (çokluk) için şeddeli olarak «تُقَصِّروا» şeklinde okumuştur. [Yüce Allah'ın]: {مِنَ الصلاة} “namazdan” kavlinde, «مِنْ» edatında iki vecih vardır: En açık olanı, teb'îz (kısmilik) bildirmesidir; Ebû'l-Bekâ'nın sözünün anlamı da budur ve o bunun Sîbeveyh'in mezhebi olduğunu, takdiri «namazdan bir şeyi» olan mahzuf bir kelimenin sıfatı olduğunu ileri sürmüştür. İkincisi: Zâid olmasıdır; bu da el-Ahfeş'in görüşüdür, zira o zâid olmasında hiçbir şart koşmaz. «أن يَفْتِنَكم» ifadesi «خِفْتم» fiilinin mef'ûlüdür. Abdullah b. Mes'ûd ve Übeyy şart cümlesini düşürerek «من الصلاة أن يَفْتنكم» şeklinde okumuşlardır; bu kıraate göre «أَنْ يفْتنكم» mef'ûlün lieclih (gerekçe mef'ûlü) olur. Hicaz lehçesi sülâsî olarak «فَتَن», Temîm ve Kays lehçesi ise rubâî olarak «أفتن» şeklindedir.
و «لكم» متعلقٌ بمحذوف؛ لأنه حالٌ من «عَدُوّاً» فإنه في الأصل صفةُ
«لكم» car-mecruru mahzufa mütealliktir; çünkü «عَدُوّاً» kelimesinden hâldir, zira o aslen bir nekre sıfatıdır,
نكرةٍ ثم قُدِّم عليها، وأجاز أبو البقاء أن يتعلَّق ب «كان» ، وفي المسألةِ خلافٌ مرَّ تفصيلُه. وأفرد «عَدُواً» وإن كان المرادُ به الجمعَ لِما تقدَّم تحقيقُه في البقرة، وجوابُ الشرطِ محذوفٌ يدل عليه ما قبله. وقيل: الكلامُ تَمَّ عند قولِه {مِنَ الصلاة} ، والجملةُ الشرطيةُ مستأنفةٌ، حتى قيل: إنها نزلت بعد سنةٍ من نزول ما قبلها، وحينئذ فجوابُه أيضاً محذوفٌ، لكن يُقَدَّرُ مِنْ جنس ما بعده، وهذا قولٌ ضعيفٌ، وتأخيرُ نزولها لا يقتضي استئنافاً.
sonra onun önüne geçirilmiştir. Ebû'l-Bekâ bunun «كان» fiiline müteallik olmasını caiz görmüştür; bu meselede detayı daha önce geçen bir ihtilaf vardır. «عَدُوّاً» kelimesi, kastedilen çoğul olduğu halde, Bakara'da tahlili geçtiği üzere tekil getirilmiştir. Şartın cevabı mahzuftur, öncesindeki ifade ona delalet etmektedir. Sözün {مِنَ الصلاة} “namazdan” kavlinde tamamlandığı ve şart cümlesinin müste'nefe olduğu da söylenmiştir; hatta bunun öncesindekinden bir yıl sonra indiği bile söylenmiştir; bu takdirde de cevabı mahzuftur, fakat sonrasının cinsinden takdir edilir. Bu zayıf bir görüştür ve inişinin gecikmesi müste'nefe olmasını gerektirmez.
والضمير في «فيهم» يعودُ على الضاربين في الأرض، وقيل: على الخائفين، وهما محتملان، والضميرُ في «وليأخذوا» الظاهر عَوْدُه على «طائفة» لقُربه منها، ولأنَّ الضمير في قوله {سَجَدُواْ} لها. وقيل: يعود على طائفة أخرى وهي التي تحرس المُصَلِّية. واختار الزجاج عَوْدَه على الجميع قال: «لأنه أَهْيَبُ للعدو» . والسلاح: ما يُقاتَل به وجمعُه أَسْلِحَة وهو مذكر، وقد يُؤَنَّث باعتبار الشوكة، قال الطرماح:
«فيهم» ifadesindeki zamir yeryüzünde sefere çıkanlara döner; korkanlara döndüğü de söylenmiştir ve her ikisi de muhtemeldir. «وليأخذوا» ifadesindeki zamirin zâhir olanı, yakınlığı sebebiyle ve {سَجَدُواْ} kavlindeki zamirin ona ait olması dolayısıyla «طائفة» kelimesine dönmesidir. Namaz kılanı koruyan diğer gruba döndüğü de söylenmiştir. ez-Zeccâc ise zamirin hepsine dönmesini tercih etmiş ve: «Çünkü bu, düşmana karşı daha çok heybet vericidir» demiştir. es-Silâh: Kendisiyle savaşılan şeydir, çoğulu «أَسْلِحَة» gelir ve müzekkerdir; kuvvet/savunma manası göz önüne alınarak müennes de yapılabilir. et-Tırımmah şöyle demiştir:
١٦٥ - ٠- يَهُزُّ سِلاحاً لم يَرِثْها كَلالةً ... يشكُّ بها منها غموضَ المَغَابِنِ
165 - 0- Öyle bir silah sallar ki onu kelâle yoluyla miras almamıştır ... onunla beden kıvrımlarının gizli yerlerini deşer.
فأعاد الضميرَ عليه كضمير المؤنثة، ويقال: سِلاح كحِمار، وسِلْح كضِلْع، وسُلَح كصُرَد، وسُلْحان كسُلْطان نقله أبو بكر بن دريد والسَّلِيح نبت إذا رَعَتْه الإِبل سَمِنَتْ وغَزُرَ لبنُها، وما يُلْقيه البعير من جوفه يقال له «
Böylece zamiri müennes zamiri gibi ona döndürmüştür. «حِمار» vezninde «سِلاح», «ضِلْع» vezninde «سِلْح», «صُرَد» vezninde «سُلَح» ve «سُلْطان» vezninde «سُلْحان» da denir; bunu Ebû Bekr b. Düreyd nakletmiştir. es-Selîh bir bitkidir; develer onu otladığında semirir ve sütleri bollaşır. Devenin karnından attığı şeye de
سُلاح» بزنة غُلام، ثم عُبِّر به عن كل عَذِرة حتى قيل في الحُبارى: «سِلاحُه سُلاحه» .
«غُلام» vezninde «سُلاح» denir; daha sonra her türlü dışkı için bu kelime kullanılmış, hatta toy kuşu hakkında: «Silahı onun dışkısıdır» denilmiştir.
قوله: {لَمْ يُصَلُّواْ} الجملة في محل رفع لأنها صفة ل «طائفة» بعد صفةٍ، ويجوزُ أن يكونَ في محلِّ نصب على الحال؛ لأنَّ النكرة قبلها تخصَّصت بالوصف بأخرى. وقرأ الحسن: «فَلِتَقُمْ» بكسر لام الأمر، وهو الأصل. وقرأ أبو حيوة «وليأت» بناء على تذكير الطائفة. ورُوي عن أبي عمرو الإِظهار والإِدغامُ في «ولتأت طائفة» ووجوهُ هذه واضحة. وفي قوله {وَلْيَأْخُذُواْ حِذْرَهُمْ وَأَسْلِحَتَهُمْ} مجازٌ حيث جعل الحِذْر - وهو معنى من المعاني- مأخوذاً مع الأسلحة فجَعَلَه كالآلة، وهو كقوله تعالى: {تَبَوَّءُوا الدار والإيمان} [الحشر: ٩] في أحدِ الأوجه. وقد تقدَّم الكلامُ في «لو» الواقعةِ بعد {وَدَّ} [الآية: ١٠٩] هنا وفي البقرة وقرئ «أَمْتِعاتِكم» وهو الشذوذِ من حيث إنه جمع الجمعِ كقولهم: أَسْقِيات وأَعْطِيات. وقوله: {أَن تضعوا} كقولِه: {أَن تَقْصُرُواْ} وقد تقدم.
[Yüce Allah'ın]: {لَمْ يُصَلُّواْ} “namaz kılmamış olan” kavli: Cümle ref' mahallindedir; çünkü sıfattan sonra «طائفة» kelimesinin ikinci sıfatıdır. Hâl olarak nasb mahallinde olması da caizdir; çünkü kendisinden önceki nekre başka bir vasıfla tahsis edilmiştir (özelleşmiştir). el-Hasan emir lâm'ının kesresi ile asıl olan üzere «فَلِتَقُمْ» şeklinde okumuştur. Ebû Hayve, taifenin müzekker kabul edilmesine dayanarak «وليأت» şeklinde okumuştur. Ebû Amr'dan «ولتأت طائفة» ifadesinde izhar ve idgam rivayet edilmiştir; bunların vecihleri açıktır. Yüce Allah'ın {وَلْيَأْخُذُواْ حِذْرَهُمْ وَأَسْلِحَتَهُمْ} “Tedbirlerini ve silahlarını alsınlar” kavlinde mecaz vardır; zira manalardan bir mana olan 'hizr' (tedbir), silahlarla birlikte alınan bir şey kılınmış ve bir alet gibi yapılmıştır; bu, Yüce Allah'ın {تَبَوَّءُوا الدار والإيمان} “Yurdu ve imanı hazırlayanlar” [el-Haşr: 9] kavlindeki vecihlerden birine benzer. Burada ve Bakara'da {وَدَّ} [el-Bakara: 109] kelimesinden sonra gelen «لو» hakkındaki açıklama daha önce geçmişti. «أَسْقِيات» ve «أَعْطِيات» demeleri gibi cemi'nin cem'i olması yönüyle şaz olarak «أَمْتِعاتِكم» şeklinde de okunmuştur. [Yüce Allah'ın]: {أَن تضعوا} “bırakmanızda” kavli, {أَن تَقْصُرُواْ} “kısaltmanızda” kavli gibidir ve [açıklaması] daha önce geçmişti.
قوله تعالى: {قِيَاماً وَقُعُوداً} : حالان من فاعل «اذكروا» ، وكذلك «وعلى جُنوبكم» فإنه في قوة مُضطجعين، فيتعلق بمحذوف. وقوله: {فَإِذَا اطمأننتم} قد تقدَّم الكلامُ على هذه المادة في البقرة واختلافُ الناس فيها، وهل هي مقلوبةٌ أم لا؟ وصَرَّح أبو البقاء هنا
Yüce Allah'ın: {قِيَاماً وَقُعُوداً} “ayaktayken ve otururken” kavli: «اذكروا» fiilinin fâilinden iki hâldir; aynı şekilde «وعلى جُنوبكم» “ve yanlarınız üzerineyken” ifadesi de 'yan yatmış kimseler' kuvvetinde olduğu için mahzufa mütealliktir. [Yüce Allah'ın]: {فَإِذَا اطمأننتم} “Güvene kavuştuğunuzda ise” kavli: Bu kök hakkındaki açıklama, insanların bu konudaki ihtilafı ve onun kalb (harf değişimi) olup olmadığı hususu Bakara'da geçmişti. Ebû'l-Bekâ burada
بأنَّ الهمزة أصلٌ وأن وزن الطُّمَأْنينة: فُعَلِّيلَة، وأن «طأمن» أصل آخر برأسه، وهذا مذهبُ الجرميّ. و «موقوتاً» صفةٌ ل «كتاباً» بمعنى محذوداً بأوقات، فهو من وَقَت مخففاً كمضروب من ضرب، ولم يقل «مَوْقوتة» بالتاء مراعاة ل «كتاب» فإنه في الأصل مصدر.
hemzenin asıl olduğunu, «الطُّمَأْنينة» kelimesinin vezninin «فُعَلِّيلَة» olduğunu ve «طأمن» kelimesinin başlı başına başka bir asıl olduğunu açıkça belirtmiştir; bu el-Cermî'nin mezhebidir. «موقوتاً» kelimesi, vakitlerle sınırlandırılmış anlamında «كتاباً» kelimesinin sıfatıdır; darbeden «مضروب» gibi şeddesiz olarak «وَقَت» fiilindendir. «كتاب» kelimesine riayet edilerek tâ harfi ile «مَوْقوتة» denmemiştir, çünkü o aslen masdardır.
قوله تعالى: {وَلاَ تَهِنُواْ} : الجمهورُ على كسر الهاء، والحسن فتحها من «وَهِن» بالكسر في الماضي، أو من وَهَن بالفتح، وإنما فُتِحت العين لكونِها حلقيةً فهو نحو: يَدَع. وقرأ عبيد بن عمير: «تُهانوا» من الإِهانة مبنياً للمفعولِ ومعناه: لا تَتَعاطَوا من الجبنِ والخَورَ ما يكون سبباً إهانتِكم كقولهم: «لا أُرَيَنَّك ههنا» والأعرج: «أن تكونوا» بالفتح على العلة. وقرأ يحيى بن وثاب ومنصور بن المعتمر «تِئْلمون فإنهم يِئْلمون كما تِئْلمون» بكسر حرف المضارعة، وابن السَّمَيْفَع بكسر تاء الخطاب فقط وهذه لغة ثابتة، وكنت قد قَدَّمْتُ في الفاتحة أنًَّ مَنْ يكسِرُ حرفَ المضارعة يستثنى التاء، وذكرت شذوذ «تِيجل» ووجهَه، فعليك بالالتفات إليه، وزاد أبو البقاء في قراءةِ كسر حرف المضارعة قَلْبَ الهمزةِ ياء، وغيرُه أطلق ذلك.
Yüce Allah'ın: {وَلاَ تَهِنُواْ} “Gevşemeyin” kavli: Cumhur he harfinin kesresi iledir; el-Hasan ise geçmiş zamanda esreli «وَهِن» fiilinden yahut fethalı «وَهَن» fiilinden fetha ile okumuştur; aynü'l-fiili boğaz harfi olduğu için fethalanmıştır, nitekim «يَدَع» gibidir. Ubeyd b. Umeyr meçhul bina ile ihânetten (küçük düşmekten) «تُهانوا» şeklinde okumuştur; anlamı: Korkaklık ve zaaftan, alçalmanıza sebep olacak şeyleri yapmayın demektir; nitekim «Seni burada görmeyeyim» demeleri gibidir. el-A'rec illet bildirmesi sebebiyle fetha ile «أن تكونوا» şeklinde okumuştur. Yahyâ b. Vessâb ve Mansûr b. el-Mu'temir muzâraat harfinin kesresiyle «تِئْلمون فإنهم يِئْلمون كما تِئْلمون» şeklinde okumuşlardır. İbnu's-Semeyfa' ise sadece hitap tası'nın kesresiyle okumuştur ki bu sabit bir lehçedir. Fâtiha'da, muzâraat harfini kesreyle okuyan kimsenin tâ harfini istisna ettiğini belirtmiş, «تِيجل» kelimesinin şazlığını ve vechini zikretmiştim; ona müracaat etmelisin. Ebû'l-Bekâ, muzâraat harfinin kesreli okunuşunda hemzenin yâ'ya dönüştürülmesini de eklemiş, başkası ise bunu mutlak bırakmıştır.
قوله تعالى: {بالحق} : في محلِّ نصبٍ على الحال
Yüce Allah'ın: {بالحق} “hak ile” kavli: Müekkide (pekiştirici) hâl olarak nasb mahallindedir,
المؤكِّدة فيتعلَّق بمحذوفٍ، وصاحبُ الحالِ هو الكتابُ أي: أنزلناه ملتبساً بالحق. و «لتحكمْ» متعلق ب «أَنْزلنا» و «أراك» متعدٍّ لاثنين أحدهما العائدُ المحذوفُ، والثاني كافُ الخطابِ أي: بما أراكه الله. والإِراءَةُ هنا يجوزُ أن تكون من الرأي كقولك: «رأيتُ رَأْيَ الشافعي» أو من المعرفة، وعلى كلا التقديرين فالفعلُ قبلَ النقل بالهمزة متعدٍّ لواحد وبعدَه متعدٍّ لاثنين كما عَرَفْتَ. و «للخائنين» متعلِّق ب «خصيماً» واللامُ للتعليلِ على بابها، وقيل: هي بمعنى «عن» ، وليس بشيء لصحة المعنى بدون ذلك. ومفعولُ «خصيماً محذوفٌ تقديرُه:» خصيماً البرآء «وخصيم يجوز ان يكون مِثالَ مبالغةٍ كضريب، وأن يكون بمعنى مُفاعِل نحو: خَلِيط وجَلِيس بمعنى مُخاصِم ومُخالط ومُجالِس.
dolayısıyla mahzufa mütealliktir; hâl sahibi ise Kitap'tır; yani: Onu hakka bürünmüş olarak indirdik [demektir]. «لتحكمْ» ifadesi «أَنْزلنا» fiiline mütealliktir. «أراك» iki mef'ûle geçişlidir; birisi mahzuf olan âid zamiri, ikincisi hitap kâfıdır; yani: «Allah'ın sana gösterdiği şey ile» demektir. Buradaki gösterme (irâe), «Şâfiî'nin görüşünü benimsedim (gördüm)» sözündeki gibi re'y (görüş) anlamında olması da, marifet (bilgi) anlamında olması da caizdir. Her iki takdire göre de fiil hemze ile nakledilmeden önce bir mef'ûle, nakledildikten sonra ise bildiğin üzere iki mef'ûle müteaddidir. «للخائنين» ifadesi «خصيماً» kelimesine mütealliktir; lâm asıl kaidesi üzere illet (gerekçe) içindir; «عن» (adına/lehine) anlamında olduğu da söylenmiştir, ancak anlamın bu olmadan da sahih olması sebebiyle bir değer taşımaz. «خصيماً» kelimesinin mef'ûlü mahzuftur, takdiri: «masumların aleyhine hasım [olma]» şeklindedir. «خصيم» kelimesinin «ضريب» gibi mübalağa sigası olması da, «مُخاصِم», «مُخالط» ve «مُجالِس» anlamında «خَلِيط» ve «جَلِيس» gibi «مُفاعِل» anlamında olması da caizdir.
و {يَسْتَخْفُونَ} : فيها وجهان، أظهرهما: أنها مستأنفة لمجرد الإخبار بأهم يطلبون التستُّر من الله تعالى بجهلهلم. والثاني: أنها في محلِّ نصب صفةً ل «مَنْ» في قوله: {لاَ يُحِبُّ مَن كَانَ خَوَّاناً أَثِيماً} وجُمع الضمير اعتباراً بمعناها إنْ جَعَلْتَ «مَنْ» نكرةً موصوفة، أو في محل نصب على الحال مِنْ «مَنْ» إنْ جَعَلْتَها موصولة، وجُمِعَ الضميرُ باعتبار معناها أيضاً. «وهو معهم» جملة حالية: إمّا من الله تعالى أو من المُسْتَخْفِين، و «إذ» منصوبٌ بالعاملِ في الظرف الواقع خبراً وهو «معهم» .
{يَسْتَخْفُونَ} “Gizlenirler” kavlinde iki vecih vardır: En açık olanı, onların cehaletleri sebebiyle Yüce Allah'tan gizlenmeye çalıştıklarını salt haber vermek için müste'nefe olmasıdır. İkincisi: {لاَ يُحِبُّ مَن كَانَ خَوَّاناً أَثِيماً} “hainlik eden, günaha batan kimseyi sevmez” kavlindeki «مَنْ» kelimesinin sıfatı olarak nasb mahallinde olmasıdır; «مَنْ» lafzını sıfatlanmış nekre kabul edersen zamir manası gözetilerek çoğul yapılmıştır; yahut onu mevsûl kabul edersen «مَنْ» lafzından hâl olarak nasb mahallindedir ve zamir yine onun manası gözetilerek çoğul getirilmiştir. «وهو معهم» “oysa O, onlarla beraberdir” bir hâl cümlesidir: Ya Yüce Allah'tan ya da gizlenenlerden [hâldir]. «إذ» kelimesi, haber olarak vaki olan «معهم» zarfındaki âmil ile mansubdur.
وتقدَّم الكلامُ في نحو {هَا أَنْتُمْ هؤلاء} : وقولُه: {فَمَن يُجَادِلُ} مَنْ استفهامية في محل رفع بالابتداء، و «يجادل» خبره، و «أم» منقطعة وليست بعاطفة. وظاهرُ عبارة مكي أنها عاطفة فإنه قال: «وأم من يكونُ مثلُها عطف عليها» أي: مثلُ «مَنْ» في قوله: {فَمَن يُجَادِلُ} وهو في محلِّ نظرٍ، لأنَّ في المنقطعة خلافاً: هل تُسَمَّى عاطفة أم لا؟ .
{هَا أَنْتُمْ هؤلاء} “İşte sizler böylesiniz” benzeri ifadeler hakkındaki açıklama daha önce geçmişti. [Yüce Allah'ın]: {فَمَن يُجادِلُ} “kim mücadele eder” kavli: «مَنْ» istifhamiye olup ibtida ile ref' mahallindedir, «يجادل» onun haberidir; «أم» ise münkatıadır, atıf harfi değildir. Mekkî'nin ifadesinin zâhiri ise onun atıf harfi olduğu yönündedir; nitekim o: «'أم من يكون' onun gibidir, ona atfedilmiştir» yani: {فَمَن يُجادِلُ} kavlindeki «مَنْ» gibidir demiştir; ancak bu incelemeye muhtaçtır; zira münkatıa olan [edatın] atıf harfi olarak isimlendirilip isimlendirilmeyeceği konusunda ihtilaf vardır.
قوله تعالى: {ثُمَّ يَرْمِ بِهِ} : في هذه الهاءِ أقوالٌ، أحدها: أنها تعود على «إثماً» ، والمتعاطفان ب «أو» : يجوز أن يعودَ الضمير على المعطوف كهذه الآية، وعلى المعطوف عليه كقوله {وَإِذَا رَأَوْاْ تِجَارَةً أَوْ لَهْواً انفضوا إِلَيْهَا} [الجمعة: ١١] . والثاني: أنها تعودُ على الكَسْب المدلول عليه بالفعلِ نحو: {اعدلوا هُوَ أَقْرَبُ للتقوى} [المائدة: ٨] . الثالث: أنها تعود على أحد المذكورين الدالِّ عليه العطفُ ب «أو» فإنه في قوة «ثم يَرْمِ بأحد المذكورين» . الرابع: أنَّ في الكلام حذفاً، والأصل: «ومَنْ يكسِبْ خطيئة ثم يرم بها، وهذا كما قيل في قوله: {والذين يَكْنِزُونَ الذهب والفضة وَلاَ يُنفِقُونَهَا} [التوبة: ٣٤] أي: يكنزون الذَهب ولا ينفقونه. و» أو «هنا لتفصيلِ المُبْهَمِ، وتقدَّم له نظائرُ. وقرأ معاذ بن جبل:» يَكِسِّبْ «بكسر الكاف وتشديد السين، وأصلها: يَكْتَسِبْ فأدغمت تاءُ الافتعال في السينِ وكُسِرت الكافُ إتباعاً، وهذا شبيه ب {يَخْطَفُ} [البقرة: ٢٠] ، وقد تقدَّم توجيهُه في البقرةِ. والزهري:» خَطِيَّة «بالتشديد وهو قياسُ تخفيفِها.
Yüce Allah'ın: {ثُمَّ يَرْمِ بِهِ} “sonra onu atarsa” kavli: Bu zamirdeki zamir hakkında görüşler vardır: Birincisi: «إثماً» “günah” kelimesine dönmesidir; «أو» ile birbirine bağlanan iki lafızdan zamirin bu ayette olduğu gibi matufa dönmesi de caizdir, {وَإِذَا رَأَوْاْ تِجَارَةً أَوْ لَهْواً انفضوا إِلَيْهَا} “Bir ticaret veya eğlence gördükleri zaman ona yönelip dağıldılar” [el-Cuma: 11] kavlinde olduğu gibi matuf aleyhe dönmesi de caizdir. İkincisi: Fiilin delalet ettiği kazanç eylemine dönmesidir; {اعدلوا هُوَ أَقْرَبُ للتقوى} “Adaletli olun; bu, takvaya daha yakındır” [el-Mâide: 8] kavlinde olduğu gibi. Üçüncüsü: «أو» ile yapılan atfın delalet ettiği zikredilen iki şeyden birine dönmesidir; zira bu, «sonra zikredilen iki şeyden birini atarsa» kuvvetindedir. Dördüncüsü: Cümlede hazif bulunmasıdır; aslı: «Kim bir hata kazanır sonra onu atarsa» şeklindedir; bu, {والذين يَكْنِزُونَ الذهب والفضة وَلاَ يُنفِقُونَهَا} “Altını ve gümüşü yığıp da onları harcamayanlar” [et-Tevbe: 34] kavlinde 'altını yığarlar ve onu harcamazlar' denildiği gibidir. Buradaki «أو» müphemi detaylandırmak içindir ve bunun benzerleri daha önce geçmişti. Muâz b. Cebel kâf harfinin kesresi ve sîn harfinin şeddesi ile «يَكِسِّبْ» şeklinde okumuştur; aslı «يَكْتَسِبْ» olup ifti'âl babının tası sîn harfine idgam edilmiş ve kâf harfi de itbâ' yoluyla kesrelenmiştir; bu {يَخْطَفُ} [el-Bakara: 20] kelimesine benzer, izahı Bakara'da geçmişti. ez-Zührî şedde ile «خَطِيَّة» okumuştur ki bu onun tahfifinin kurala uygun şeklidir.
قوله: {وَلَوْلاَ فَضْلُ الله} في جواب» لولا «وجهان، أظهرهما: أنه مذكورٌ وهو قولُه:» لَهَمَّتْ «والثاني: أنه محذوفٌ أي: لأضلُّوك، ثم استأنف جملةً فقال:» لَهَمَّتْ «أي: لقد هَمَّتْ. قال أبو البقاء في هذا الوجه:» ومثلُ حذفِ الجوابِ هنا حَذْفُه في قوله: {وَلَوْلاَ فَضْلُ الله عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ وَأَنَّ الله تَوَّابٌ حَكِيمٌ} [النور: ١٠] وكأنَّ الذي قَدَّر الجوابَ محذوفاً استشكل كونَ قولِه «لهمَّتْ جواباً لأنَّ اللفظَ يقتضي انتفاءَ هَمِّهم بذلك، والغرضُ أنَّ الواقع كونُهم هَمُّوا على ما يُروى في القصة فلذك قَدَّره محذوفاً، والذي جعله مثبتاً أجابَ عن ذلك بأحدِ وجهين: إمَّا بتخصيص الهَمِّ أي: لَهَمَّتْ هَمَّاً يؤثِّر عندك، وإمَّا بتخصيص الإِضلال أي: يضلونك عن دينِك وشريعتِك، وكلا هذهين الهمَّيْنِ لم يقع. و» اَنْ يُضِلُّونك «على حذف الباء أي: بأن يُضِلُّوك، ففي محلِّها الخلافُ المشهور، و» مِنْ «في» من شيء «زائدةٌ، و» شيء «يراد به المصدرُ أي: وما يَضُرُّونك ضرراً قليلاً ولا كثيراً.
Allah Teâlâ'nın: {وَلَوْلاَ فَضْلُ الله} “Eğer Allah'ın lütfu olmasaydı...” kavlinde geçen “levlâ” (لَوْلَا) edatının cevabı hakkında iki görüş vardır. Bunların en açığı, cevabın zikredilmiş olduğudur ki o da O'nun {لَهَمَّتْ} “...yeltenmişti” sözüdür. İkincisi ise [cevabın] hazfedilmiş (düşürülmüş) olduğudur; yani [takdiri]: “Seni mutlaka saptırırlardı” şeklindedir. Sonra yeni bir cümleye başlayarak {لَهَمَّتْ} “...yeltenmişti” yani “Şüphesiz yeltenmişti” buyurmuştur. Ebü'l-Bekâ bu görüş hakkında şöyle demiştir: “Burada cevabın hazfedilmesi, O'nun şu kavlindeki cevabın hazfedilmesine benzer: {وَلَوْلاَ فَضْلُ الله عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ وَأَنَّ الله تَوَّابٌ حَكِيمٌ} [en-Nûr 10] “Eğer üzerinizde Allah'ın lütfu ve rahmeti bulunmasaydı ve Allah tevbeleri kabul eden, hüküm ve hikmet sahibi olmasaydı [hâliniz nice olurdu]!”” Cevabı mahzuf takdir eden kimse, lafız onların buna yeltenmelerinin olmamasını gerektirdiği için {لَهَمَّتْ} sözünün cevap olmasını müşkül görmüş gibidir; zira maksat, kıssada rivayet edildiği üzere onların fiilen buna yeltenmiş olmalarıdır. İşte bu yüzden [cevabı] mahzuf takdir etmiştir. [Cevabı zikredilmiş olarak] sabit kabul eden ise buna iki vecihten biriyle cevap vermiştir: Ya yeltenmeyi tahsis ederek; yani “senin nezdinde etkili olacak bir yeltenişle yeltenirlerdi” [demektir], ya da saptırmayı tahsis ederek; yani “seni dininden ve şeriatından saptırırlardı” [demektir]. Bu iki yeltenişin ikisi de vuku bulmamıştır. {أَنْ يُضِلُّوكَ} ifadesi “bâ” harf-i cerrinin hazfi üzeredir; yani “seni saptırmalarına” takdirindedir. Dolayısıyla bunun iraptaki mahalli hakkında meşhur ihtilaf vardır. {مِنْ شَيْءٍ} ifadesindeki “min” (مِنْ) zâidedir. “Şey'” (شَيْء) kelimesiyle ise masdar kastedilmiştir; yani “sana az ya da çok hiçbir zarar veremezler” demektir.
قوله تعالى: {إِلاَّ مَنْ أَمَرَ} : في هذا الاستثناءِ قولان، أحدهما: أنه متصلٌ، والثاني: أنه منقطعٌ، وهما مبنيان على أن النجوى يجوز أن يُرادَ بها المصدرُ كالدَّعْوى فتكون بمعنى التناجي، وأَنْ يُرادَ بها القومُ المتناجُون إطلاقاً للمصدرِ على الواقع منه مجازاً نحو: «رجلٌ عَدْل وصَوْم» فعلى الأول يكون منقطعاً لأنَّ مَنْ أَمَر ليس تناجياً، فكأنه قيل: لكنْ مَنْ أَمَر بصدقةٍ ففي نجواه الخيرُ، والكوفيون يقدِّرون المنقطع ب «بل» ، وجَعَلَ بعضُهم الاستثناءَ متصلاً وإنْ أُريد بالنجوى المصدرُ، وذلك على حَذْفِ مضافٍ كأنه قيل: إلا نجوى مَنْ أَمَر، وإنْ جعلنا النجوى بمعنى المتناجين كان متصلاً. وقد عَرَفْتَ مِمَّا تقدَّم أن المنقطع منصوبٌ أبداً في لغة الحجاز، وأنَّ بني تميم يُجْرونه مُجْرى المتصل بشرط توجُّهِ العاملِ عليه، وأنَّ الكلامَ إذا كان نفياً أو شبهَه جاز في المستثنى الإِتباعُ بدلاً وهو المختار والنصبُ على أصل الاستثناء، فقوله {إِلاَّ مَنْ أَمَرَ} : إما منصوبٌ على الاستثناءِ المنقطع إنْ جَعَلْتَه منقطعاً في لغة الحجاز، أو على أصلِ الاستثناءِ إنْ جَعَلْتَه متصلاً، وإمَّا مجرورٌ على البدلِ من «كثير» أو مِنْ «نجواهم» أو صفةٌ لأحدهما: كما تقول: «لا تَمُرَّ
Yüce Allah'ın: {إِلاَّ مَنْ أَمَرَ} “emreden kimse müstesna” kavli: Bu istisnada iki görüş vardır: Birincisi: Muttasıl olmasıdır; ikincisi: Munfasıl olmasıdır. Bu ikisi, «en-necvâ» kelimesiyle «ed-da'vâ» gibi masdarın kastedilip gizlice konuşma (tenâcî) anlamına gelmesinin caiz oluşuna ve «raculün adlün ve savmün» (adaletli ve oruçlu adam) örneğinde olduğu gibi vuku bulan fiile masdarın mecazen ıtlak edilmesiyle fısıldaşan topluluğun kastedilmesinin caiz oluşuna dayanır. Birinciye göre istisna munfasıl olur; çünkü emreden kişi bir fısıldaşma eylemi değildir; sanki şöyle denilmiştir: Lakin kim bir sadaka emrederse onun fısıldaşmasında hayır vardır. Kûfeliler munfasılı «بل» (bilakis) ile takdir ederler. Bazıları ise «en-necvâ» ile masdar kastedilse bile istisnayı muttasıl kılmışlardır; bu da sanki: «emreden kimsenin fısıltısı müstesna» denilmiş gibi bir muzafın hazfiyledir. Şayet «en-necvâ» kelimesini gizlice konuşanlar anlamında kabul edersek muttasıl olur. Daha önce geçenlerden bildiğin üzere Hicaz lehçesinde munfasıl [istisna] daima mansubdur; Benî Temîm ise amilin ona yönelmesi şartıyla onu muttasıl gibi değerlendirir. Kelam nefy veya nefy benzeri olduğunda müstesnada bedel olarak itbâ' (uyma) caizdir ki tercih edilen budur, asıl istisna üzere nasb da caizdir. Dolayısıyla O'nun {إِلاَّ مَنْ أَمَرَ} kavli: Hicaz lehçesine göre munfasıl kabul edersen munfasıl istisna üzere, muttasıl kabul edersen asıl istisna üzere ya mansubdur; yahut «كثير» kelimesinden veya «نجواهم» kelimesinden bedel olarak mecrurdur, ya da ikisinden birine sıfattır; nitekim şöyle dersin: «لا تَمُرَّ
بجماعة من القوم إلا زيد» إنْ شئتَ جَعَلْتَ زيداً تابعاً للجماعةِ أو للقومِ. ولم يَجْعلْه الزمخشري تابعاً إلا «لكثير» قال: «إلا نَجْوَى مَنْ أمر على أنه مجرورٌ بدلٌ من» كثير «كما تقولُ:» لا خيرَ في قيامِهم إلا قيامِ زيدٍ «وفي التنظير بالمثالِ نظرٌ لا تَخْفَى مباينتُه للآية، هذا كله إنْ جَعَلْنَا الاستثناءَ متصلاً بالتأويلين المذكورين أو منقطعاً على لغة تميم. وتلخَّص فيه ستة أوجه: النصب على الانقطاع في لغةِ الحجاز أو على أصل الاستثناءِ، والجرُّ على البدل من» كثير «أو مِنْ» نجواهم «أو على الصفةِ لأحدهما.
بجماعة من القوم إلا زيد» (Topluluktan bir cemaate uğrama, Zeyd müstesna); dilersen Zeyd'i cemaate, dilersen kavme tâbi kılarsın. ez-Zemahşerî onu sadece «كثير» kelimesine tâbi kılmış ve: «'لا خيرَ في قيامِهم إلا قيامِ زيدٍ' (Zeyd'in kalkması müstesna onların kalkmasında hayır yoktur) dediğin gibi, 'كثير' kelimesinden mecrur bir bedel olarak: emreden kimsenin fısıldaşması müstesna [demektir]» demiştir. Bu misalle yapılan kıyaslamada, ayete olan aykırılığı gizli kalmayacak bir inceleme payı vardır. Bütün bunlar, istisnayı zikredilen iki teville muttasıl yahut Temîm lehçesine göre munfasıl kabul ettiğimiz takdirdedir. Bu konuda özetle altı vecih ortaya çıkar: Hicaz lehçesinde inkıtâ (munfasıl olma) üzere yahut asıl istisna üzere nasb; «كثير» kelimesinden veya «نجواهم» kelimesinden bedel olarak yahut ikisinden birine sıfat olarak cerdir.
و {مِّن نَّجْوَاهُمْ} متعلقٌ بمحذوفٍ لأنه صفةٌ ل» كثير «فهو في محلِّ جر، والنجوى في الأصلِ مصدرٌ كما تقدم، وقد يُطْلَقُ على الأشخاص مجازاً [قال تعالى: {وَإِذْ هُمْ نجوى} [الإِسراء: ٤٧]] ، ومعناها المُسَارَّة، ولا تكون إلا من اثنين فأكثرَ، وقال الزجاج: النجوى ما تَفَرَّد به الاثنانُ فأكثرُ سراً كان أو ظاهراً. وقيل: النجوى جمع نَجِيّ نقله الكرماني. قوله:» بين «يجوز ان يكون منصوباً بنفس» إصلاح «تقول:» أصلحت بين القوم «قال تعالى: {فَأَصْلِحُواْ بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ} [الحجرات: ١٠] .
{مِّن نَّجْوَاهُمْ} “onların fısıldaşmalarından” car-mecruru, «كثير» kelimesinin sıfatı olduğu için mahzufa mütealliktir ve cer mahallindedir. en-Necvâ aslen daha önce geçtiği üzere masdardır; mecazen şahıslara da ıtlak edilebilir [Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَإِذْ هُمْ نجوى} “ve onlar gizlice fısıldaşırlarken” [el-İsrâ: 47]]. Anlamı gizlice konuşmaktır (müsârre) ve ancak iki veya daha fazla kişi arasında olur. ez-Zeccâc şöyle demiştir: Necvâ, gizli olsun açık olsun iki veya daha fazla kişinin baş başa kaldığı şeydir. Necvâ'nın «نَجِيّ» kelimesinin çoğulu olduğu da söylenmiştir; bunu el-Kirmânî nakletmiştir. «بين» kavlinin bizzat «إصلاح» masdarı ile mansub olması caizdir; «أصلحت بين القوم» (Kavmin arasını düzelttim) dersin. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {فَأَصْلِحُواْ بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ} “İki kardeşinizin arasını düzeltin” [el-Hucurât: 10].
وأَنْ يتعلق / بمحذوفٍ على أنه صفةٌ ل» إصلاح «و» ابتغاءَ «مفعولٌ من أجله. وألف» مرضاة «عن واوٍ، وقد تقدم تحقيقه. وقرأ أبو عمرو وحمزة:» فسوف يُؤتيه «بالياءِ نظراً إلى الاسم الظاهر في قوله {مَرْضَاتِ الله} والباقون بالنون نظراً لقوله بعدُ:» نُولِّه ونُصْلِه «وهو أوقعُ للتعظيمِ.
Ve «إصلاح» kelimesinin sıfatı olarak mahzufa müteallik olması da [caizdir]. «ابتغاءَ» mef'ûlün lieclihdir. «مرضاة» kelimesinin elifi vav harfinden dönüştürülmüştür, tahkiki daha önce geçmişti. Ebû Amr ve Hamza, {مَرْضَاتِ الله} kavlindeki zâhir isme bakarak yâ ile «فسوف يُؤتيه» şeklinde; diğerleri ise daha sonra gelen «نُولِّه ونُصْلِه» kavline bakarak nûn ile okumuşlardır ki tazim için daha uygundur.
{وَمَن يُشَاقِقِ} تقدَّم أنّ المضارعَ المجزوم والأمرَ من
{وَمَن يُشَاقِقِ} “Kim muhalefet ederse” kavli: Meczum muzari fiil ile emir fiilinin
نحو «لم يَرْدُدْ» و «رَدَّ» يجوزُ في الإِدغامُ وتركُه على تفصيلٍ في ذلك وما فيه من اللغات في آل عمران، وكذلك حكُم الهاء في قوله: «نُؤْته» و «نُصْلِه» وتقدَّم قوله: {إِنَّ الله لاَ يَغْفِرُ أَن يُشْرَكَ بِهِ} [النساء: ٤٨] . وخُتمت تيك بقوله «فقد افترى» وهذه بقوله: «فقد ضَلَّ» لأنَّ ذلك في غاية المناسبة، فإن الأولى في شأن أهل الكتاب من أنهم عندهم علمٌ بصحة ثبوته، وأن شريعتَه ناسخةٌ لجميع الشرائعِ، ومع ذلك فقد كابروا في ذلك فافتروا على الله تعالى، وهذه في شأنِ قومٍ مشركين غير أهلِ كتابٍ ولا علمٍ فناسَب وصفُهم بالضلال، وأيضاً فقد تقدَّم ذكر الهدى وهو ضدُّ الضلال.
«لم يَرْدُدْ» ve «رَدَّ» gibi fiillerde idgam edilmesinin ve edilmemesinin caiz oluşu, bu konudaki ayrıntılar ve barındırdığı lehçeler Âl-i İmrân'da geçmişti; aynı şekilde «نُؤْته» ve «نُصْلِه» kavlindeki hâ harfinin hükmü de böyledir. [Yüce Allah'ın]: {إِنَّ الله لاَ يَغْفِرُ أَن يُشْرَكَ بِهِ} “Şüphesiz Allah kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz” [en-Nisâ: 48] kavli daha önce geçmişti. O ayet «فقد افترى» “kesinlikle iftira etmiştir” kavliyle, bu ayet ise «فقد ضَلَّ» “kesinlikle sapmıştır” kavliyle bitirilmiştir; çünkü bu son derece münasiptir. Zira birincisi, kitap ehlinin onun doğruluğunun sübutuna dair bilgiye sahip olmaları ve onun şeriatının bütün şeriatları nesh edici olduğunu bilmeleri, buna rağmen büyüklük taslayarak Allah Teâlâ'ya iftira etmeleri hakkındadır; bu ayet ise kitap ehli olmayan ve ilmi bulunmayan müşrik bir topluluk hakkındadır; dolayısıyla onların sapıklıkla vasfedilmesi uygun düşmüştür. Ayrıca daha önce sapıklığın zıddı olan hidayet zikredilmişti.
قوله تعالى: {إِلاَّ إِنَاثاً} : في هذه اللفظة تسعُ قراءات: المشهورةُ وهي جمع أُنْثى نحو رِباب جمعُ رُبّى. والثانية: وبها قرأ الحسن «أنثى» بالإِفراد والمرادُ به الجمع. والثالثة: - وبها قرأ ابن عباس وأبو حيوة وعطاء والحسن أيضاً ومعاذ القارئ وأبو العالية وأبو نهيك-: «إلا أُنُثا» كرُسُل، وفيها ثلاثةُ أوجه، أحدها: - وبه قال ابن جرير - أنه جمعُ «إناث» كثِمار وثُمُر، وإناث جمع أنثى فهو جمع الجمع، وهو شاذ عند النحويين. والثاني: أنه جمع «أنيث» كقليب وقُلُب وغدير وغُدُر، والأنيث من الرجال المُخَنَّثُ الضعيفُ، ومنه «سيف أنيث وميناث وميناثة» أي: غير قاطع
Yüce Allah'ın: {إِلاَّ إِنَاثاً} “ancak dişilere” kavli: Bu lafızda dokuz kıraat vardır: Meşhur olanı, «رُبّى» kelimesinin çoğulu «رِباب» gibi «أُنْثى» kelimesinin çoğuludur. İkincisi: -Hasan'ın okuduğu kıraattir- tekil olarak «أنثى» iledir, bununla çoğul kastedilmiştir. Üçüncüsü: -İbn Abbâs, Ebû Hayve, Atâ, yine Hasan, Muâz el-Kârî, Ebû'l-Âliye ve Ebû Neheyk'in okuduğu kıraattir- «رُسُل» gibi «إلا أُنُثا» iledir. Bunda üç vecih vardır; birincisi: -İbn Cerîr'in söylediği vecihtir- «ثِمار» kelimesinin çoğulunun «ثُمُر» gelmesi gibi «إناث» kelimesinin çoğulu olmasıdır; «إناث» ise «أنثى» kelimesinin çoğuludur, dolayısıyla bu cemi'nin cem'idir ve nahivcilere göre şazdır. İkincisi: «قليب» kelimesinin çoğulunun «قُلُب», «غدير» kelimesinin çoğulunun «غُدُر» gelmesi gibi «أنيث» kelimesinin çoğulu olmasıdır. Erkeklerden «en-enîs», kadınsı ve zayıf olandır; nitekim keskin olmayan kılıca «سيف أنيث وميناث وميناثة» denir;
قال صخر:
Sahr şöyle demiştir:
١٦٥ - ١- فتخْبِرَه بأنَّ العقلَ عندي ... جُرازٌ لا أَفَلُّ ولا أَنيثُ
165 - 1- Ona bildir ki benim yanımdaki akıl ... keskin bir kılıçtır; ne gediklidir ne de kör!
والثالث: أنه مفردٌ أي: يكون من الصفات التي جاءت على فُعُل نحو امرأة حُنُثٌ. والرابعة: - وبها قرأ سعد بن أبي وقاص وابن عمر وأبو الجوزاء - «وثَنا» بفتح الواو والثاء على أنه مفرد يراد به الجمع. والخامسة - وبها قرأ سعيد بن المسيب ومسلم بن جندب وابن عباس أيضاً - «أُثُنا» بضم الهمزة والثاء، وفيها وجهان، أظهرهما: أنه جمع وثَنَ نحو: «أسَد وأُسُد» ثم قَلَبَ الواوَ همزةً لضمِّها ضماً لازِماً، والأصلُ: «وثُنُ» ثم أُثُن. والثاني: أن «وَثَناً» المفردَ جُمِع على «وِثان» نحو: جَمَل وجِمال، وجَبَل وجِبال، ثم جُمِع «وِثان» على «وُثُن» نحو: حِمار وحُمُر، ثم قُلبت الواوُ همزةً لِما تقدَّم فهو جمعُ الجَمْعِ. وقد رَدَّ ابن عطية هذا الوجه بأنَّ فِعالاً جمعُ كثرة، وجموعُ الكثرة لا تُجْمع ثانياً، إنما يجمعُ من الجموع ما كان من جموعِ القلة. وفيه مناقشة من حيث إن الجمع لا يُجمع إلا شاذاً سواءً كان من جموعِ القلة أم من غيرها. والسادسة - وبها قرأ أيوب السختياني -: وُثُنا وهي أصل القراءة التي قبلها. والسابعة والثامنة: «أُثْنا ووُثْنا» بسكونِ الثاء مع الهمزة والواو، وهي تخفف فُعُل كسُقُف. والتاسعة - وبها قرأ أبو السوار،
Üçüncüsü: Tekil olmasıdır; yani «امرأة حُنُثٌ» (günahkâr kadın) gibi «فُعُل» vezninde gelen sıfatlardan olmasıdır. Dördüncüsü: -Sa'd b. Ebî Vakkâs, İbn Ömer ve Ebû'l-Cevzâ'nın kıraatidir- vav ve sâ harflerinin fethasıyla, çoğul kastedilen tekil olarak «وثَنا» şeklindedir. Beşincisi: -Saîd b. el-Müseyyeb, Müslim b. Cündeb ve yine İbn Abbâs'ın kıraatidir- hemze ve sâ harflerinin dammesiyle «أُثُنا» şeklindedir; bunda iki vecih vardır: En açık olanı, «أسَد ve أُسُد» gibi «وثَن» kelimesinin çoğulu olması, ardından lâzımî (aslî) bir damme ile zammelendiği için vav harfinin hemzeye dönüştürülmesidir; aslı «وثُنُ», sonra «أُثُن» olmuştur. İkincisi: Tekil olan «وَثَن» kelimesinin, «جَمَل ve جِمال», «جَبَل ve جِبال» gibi «وِثان» şeklinde çoğul yapılması, sonra «وِثان» kelimesinin «حِمار ve حُمُر» gibi «وُثُن» şeklinde çoğul yapılması, ardından daha önce geçtiği üzere vav harfinin hemzeye dönüştürülmesidir; bu takdirde cemi'nin cem'i olur. İbn Atiyye, «فِعال» vezninin kesret (çokluk) cemisi olduğu ve kesret cemilerinin ikinci kez çoğul yapılamayacağı, çoğullardan ancak kıllet (azlık) cemisi olanların çoğul yapılabileceği gerekçesiyle bu vechi reddetmiştir. Bu görüşte şu açıdan bir tartışma vardır: Çoğul, ister kıllet ister başka çoğullardan olsun, ancak şaz olarak tekrar çoğul yapılır. Altıncısı: -Eyyûb es-Sahtiyânî'nin okuduğu kıraattir- «وُثُنا» şeklindedir ve bu, kendisinden önceki kıraatin aslıdır. Yedincisi ve sekizincisi: «سُقُف» gibi «فُعُل» vezninin hafifletilmesi olan, hemze ve vav ile birlikte sâ harfinin sükûnuyla «أُثْنا» ve «وُثْنا» şeklindedir. Dokuzuncusu: -Ebû's-Sevvâr'ın okuduğu kıraattir-
وكذا وُجِدَتْ في مصحف عائشة: «إلا أَوْثاناً» جمع «وَثَن» نحو: جَمَل وأَجْمال وجَبَل وأَجْبال. وسُمِّيتْ أصنامهم إناثاً لأنهم كانوا يُلْبسونها أنواعَ الحُلِيّ ويسمونها بأسماءِ المؤنثات نحو: اللات والعزى ومَناةَ. وقد رُدَّ هذا بأنهم كانوا يُسَمَّون بأسماء الذكور نحو: هُبَل وذي الخَلَصة، وفيه نظر، لأن الغالب تسميتهم بأسماء الاناث. و «مريداً» فعيل من «مَرَدَ» أي تَجرَّد للشرِّ، ومنه «شجرة مَرْداء» أي: تناثر ورقُها، ومنه: الأمْرَدُ لتجرُّدِ وجهِه من الشعر، والصَّرْحُ الممرَّد الذي لا يعلوه غبار من ذلك.
ve Hz. Âişe'nin mushafında da böyle bulunmuştur: «جَمَل ve أَجْمال», «جَبَل ve أَجْبال» gibi «وَثَن» kelimesinin çoğulu olarak «إلا أَوْثاناً» “ancak putlara” şeklindedir. Putlarına, onlara çeşitli takılar taktıkları ve Lât, Uzzâ ve Menât gibi dişi isimleriyle isimlendirdikleri için dişiler denilmiştir. Bu görüş, onların Hübel ve Zü'l-Halasa gibi erkek isimleriyle de isimlendirildikleri gerekçesiyle reddedilmiştir; ancak bunda inceleme payı vardır, zira galip olan dişi isimleriyle isimlendirilmeleridir. «مريداً» kelimesi, «مَرَدَ» yani kötülük için soyutlandı/koyuldu kökünden «فعيل» veznindedir; nitekim yaprakları dökülen ağaca «شجرة مَرْداء», yüzünde kıl bulunmadığı için [tüysüz gence] «الأمْرَدُ» denir; tozu tutmayan cilalı/pürüzsüz köşke (saraya) de «الصَّرْحُ الممرَّد» denilmesi bundandır.
وقرأ أبو رجاء - ويُرْوى عن عاصم - «تدْعُون» بالخطاب.
Ebû Recâ -ve Âsım'dan rivayetle- hitap ile «تدْعُون» şeklinde okumuştur.
قوله: {لَّعَنَهُ الله} فيه وجهان. أظهرُهما: أنَّ الجملة صفة ل «شيطاناً» فهي في محلِّ نصب، والثاني: أنها مستأنفةٌ: إمَّا إخبار بذلك، وإمَّا دعاء عليه. وقوله: «وقال» فيه ثلاثة أوجه: الصفةُ أيضاً، أو الحالُ على إضمار «قد» أي: وقد قال، أو على الاستناف. و «لأتَّخِذَنَّ» جوابُ قسم محذوف. و «من عبادك» يجوزُ أَنْ يتعلق بالفعل قبله أو بمحذوفٍ على أنه حالٌ من «نصيباً» لأنه في الأصلِ صفةُ نكرةٍ قُدِّم عليها.
Cenâb-ı Hakk'ın: {لَّعَنَهُ الله} “Allah onu lânetlemiştir” sözünde iki vecih vardır. Bunların en zâhiri, cümlenin «شيطاناً» kelimesinin sıfatı olup nasb mahallinde olmasıdır. İkincisi ise müste'nefe (başlangıç) cümlesi olmasıdır; bu ya bunun bildirilmesi ya da aleyhine bir bedduadır. Cenâb-ı Hakk'ın: «وقال» sözünde üç vecih vardır: Yine sıfat olması, «قد» takdiriyle hâl olması (yani: [ve] muhakkak ki demiştir) veya isti'nâf (yeni bir başlangıç) olmasıdır. «لأتَّخِذَنَّ» ifadesi mahzûf bir yeminin cevabıdır. «من عبادك» ifadesinin ise kendisinden önceki fiile taalluk etmesi ya da «نصيباً» kelimesinden hâl olmak üzere mahzûf bir kelimeye taalluk etmesi câizdir; çünkü o, aslen bir belgisizin sıfatı iken onun önüne geçirilmiştir.
ومفعولاتُ الأفعال الثلاثة محذوفةٌ للدلالةِ عليها أي: وَلأُضِلَّنَّهم عن الهدى ولأُمَنِّيَنَّهم بالباطل ولآمُرَنَّهم بالضلال، كذا قدَّره أبو البقاء والأحسنُ أن يُقَدَّر المحذوفُ من جنس الملفوظِ به أي: ولآمُرَنَّهم بالبَتك، ولآمُرَنّهم بالتغيير. وقرأ أبو عمرو فيما نَقَل عنه ابن عطية: «ولامُرَنَّهم» بغيرِ ألفٍ وهو قصرٌ شاذٌّ لا يُقاسُ عليه، ويجوز ألاَّ يُقَدَّر
Üç fiilin mef'ûlleri, kendilerine delâlet edildiği için hazfedilmiştir; yani: «وَلأُضِلَّنَّهم عن الهدى ولأُمَنِّيَنَّهم بالباطل ولآمُرَنَّهم بالضلال» (Onları mutlaka doğru yoldan saptıracağım, onları mutlaka bâtıl şeylerle kuruntulandırcağım ve onlara mutlaka sapıklığı emredeceğim). Ebu'l-Bekâ böyle takdir etmiştir. Daha güzeli ise mahzûfun telaffuz edilenin cinsinden takdir edilmesidir; yani: «ولآمُرَنَّهم بالبَتك، ولآمُرَنّهم بالتغيير» (Onlara mutlaka [kulakları] yarmayı emredeceğim ve onlara mutlaka [yaratılışı] değiştirmeyi emredeceğim). İbn Atiyye'nin kendisinden naklettiğine göre Ebû Amr, elifsiz olarak «ولامُرَنَّهم» şeklinde okumuştur; bu, kıyasa uymayan şâz bir kasr'dır (kısaltmadır). Şunun da takdir edilmemesi câizdir:
شيءٌ من ذلك؛ لأنَّ القصدَ الإِخبارُ بوقوعِ هذه الأفعال من غيرِ نظرٍ إلى متعلِّقاتها نحو: {كُلُواْ واشربوا} [الطور: ١٩] . والبتَكُ: القَطْعُ والشقُّ، والبِتْكَةُ: القطعة من الشيء جَمْعُها بِتَك:
bunlardan hiçbir şey [takdir edilmeyebilir]; zira maksat, {كُلُواْ واشربوا} “Yiyin ve için” [Tûr: 19] ayetinde olduğu gibi, müteallaklarına (bağlı oldukları unsurlara) bakılmaksızın bu fiillerin meydana geldiğini haber vermektir. el-Betk (الْبَتَك), kesmek ve yarmak demektir. el-Bitke (الْبِتْكَة) ise bir şeyden bir parça demektir, çoğulu bitek (بِتَك) olarak gelir:
١٦٥ - ٢- حتى إذا ما هَوَتْ كَفُّ الغلام لها ... طارَتْ وفي كفِّه مِنْ ريشها بِتَكُ
165 - 2- Çocuğun eli ona doğru uzandığında... Uçup gitti, elinde ise onun tüylerinden parçalar kaldı.
ومعنى ذلك: أنَّ الجاهلية كانوا يَشُقُّون أذن الناقة إذا ولدت خمسة أبطن آخرُها ذَكَر.
Bunun anlamı şudur: Câhiliye halkı, dişi deve sonuncusu erkek olmak üzere beş batın doğurduğunda kulağını yararlardı.
وقُرِىء: {يَعِدُهُمْ} : بسكونِ الدال تخفيفاً لتوالي الحركات، ومفعولُ الوعدِ محذوفٌ أي: يعِدهُم الباطل أو السلامة والعافية. {إِلاَّ غُرُوراً} يُحْتمل أن يكونَ مفعولاً ثانياً، وأن يكونَ مفعولاً من أجله، وأن يكونَ نعتَ مصدرٍ محذوفٍ أي: وعداً ذا غُرور، وأَنْ يكونَ مصدراً على غير الصدرِ لأنَّ «يَعِدُهم» في قوةِ يَغُرُّهم بوعدِه.
{يَعِدُهُمْ} “Onlara vaat eder” ifadesi, hareke peşpeşeliği sebebiyle hafifletilerek dâl harfinin sükûnuyla da okunmuştur. Vaat fiilinin mef'ûlü mahzûftur; yani: onlara bâtılı veya selâmet ve afiyeti vaat eder. {إِلاَّ غُرُوراً} “ancak bir aldatma” ifadesinin ise ikinci mef'ûl olması, mef'ûlün lieclih olması, mahzûf bir masdarın sıfatı olması (yani: «وعداً ذا غُرور» aldatma içeren bir vaat) ya da masdarı gayri müştak (kendi lafzından olmayan masdar) olması muhtemeldir; zira «يَعِدُهم» fiili, vaadiyle onları aldatır (يَغُرُّهم بوعدِه) anlamı kuvvetindedir.
و {عَنْهَا} : يجوز أن يتعلَّق بمحذوف: إمَّا على الحال من «محِيصاً» لأنه في الأصلِ صفةُ نكرةٍ قُدِّمَتْ عليها، وإمَّا على التبيين أي: أعني عنها، ولا يجوزُ تعلُّقُه بمحذوفٍ؛ لأنه لا يتعدَّى ب «عن» ولا ب «محيصاً» ، وإنْ كان المعنى عليه لأنَّ المصدرَ لا يتقدَّمُ معمولُه عليه، ومَنْ يُجَوِّزُ ذلك يُجَوِّزُ تَعَلُّق «عن» به. والمحيصُ: اسمُ مصدر من حاصَ يَحِيص إذا خَلَص ونَجا، وقيل: هو الزَّوَغَان بنُفُور، ومنه قولُه:
{عَنْهَا} “ondan” ifadesinin mahzûfa taalluk etmesi câizdir: Ya «محِيصاً» kelimesinden hâl olmak üzere -çünkü o, aslen bir belgisizin sıfatı iken onun önüne geçirilmiştir- ya da tebyîn (açıklama) olmak üzere; yani: "ondan [olanı] kastediyorum" anlamındadır. Onun [yine] mahzûfa taalluk etmesi câiz değildir; çünkü «عن» ile geçişli olmaz. Mana ona göre olsa bile «محيصاً» kelimesine de taalluk edemez; zira masdarın ma'mûlü kendi önüne geçemez. Buna cevaz verenler ise «عن» harfinin ona taallukunu câiz görürler. el-Mahîs (المحيص), kurtuldu ve necât buldu anlamına gelen «حاصَ يَحِيص» fiilinin ism-i masdarıdır. Bir ürküntüyle sapıp kaçmak olduğu da söylenmiştir. Şairin şu sözü de bundandır:
١٦٥ - ٣-
165 - 3-