الوجه الرابع: انتصابُها بإضمارِ فعلٍ بمعنى شَرَع، أي: نحل الله ذلك نِحْلة أي: شَرَعه شِرْعة وديناً.
Dördüncü vecih: «Şer'a» (hüküm kıldı/emretti) manasında gizli bir fiil ile mensûb olmasıdır; yani: «Allah bunu bir bağış/şeriat olarak belirledi», yani bir şeriat ve din olarak emretti demektir.
والنِّحْلة: العَطيَّةُ عن طِيبِ نفس، والنِّحْلة: الشِّرْعة، ومنه» نِحْلة الإِسلام خير النِحَل «، وفلان ينتحل بكذا أي: يَدِين به، والنِّحْلة: الفريضة.
Nihle (نِحْلة): Gönül hoşluğuyla verilen bağıştır. Nihle: Şeriat/din demektir, «İslam dini (nihlesi) dinlerin en hayırlısıdır» sözü bundandır. «Filanca şu görüşü benimsedi (yentehılü)» denildiğinde, onu din edindi/benimsedi manasınadır. Nihle: Fariza (farz kılınan şey) anlamına da gelir.
قال الراغب:» والنِّحْلة والنَّحْلة: العَطِيَّةُ على سبيلِ التبرع، وهي أخصُّ من الهِبة، إذ كل هبةٍ نِحْلة من غير عكس، واشتقاقُه فيما أرى من
Râgıb şöyle demiştir: «Nihle (نِحْلة) ve nahle (نَحْلة): Karşılıksız olarak yapılan bağıştır; hibeden daha özeldir, zira her nihle bir hibedir fakat her hibe nihle değildir. Kanaatimce bunun türeyişi
النَّحْل نظراً إلى فِعله، فكأن «نَحَلْتُه» أعطيته عطيةَ النحل «ثم قال:» ويجوز أن تكونَ النِّحْلة أصلاً فسُمِّي النحلُ بذلك اعتباراً بفعله «وقال الزمخشري:» مِنْ نَحَله كذا: أعطاه إياه، ووهبَه له عن طيبِ نفسِه، نِحْلة ونَحْلاً، ومنه حديثُ أبي بكر ﵁: «إني كنت نَحَلْتُكِ جَدادَ عشرينَ وَسْقاً» .
yaptığı işe bakılarak nahl (نَحْل / bal arısı) kelimesindendir; sanki 'ona bağışladım (nahaltuhû)' demek 'ona arının bağışı gibi bir bağış verdim' demektir.» Daha sonra şöyle demiştir: «Nihle kelimesinin asıl olup bal arısının yaptığı iş dikkate alınarak bu isimle isimlendirilmiş olması da caizdir.» Zemahşerî ise şöyle demiştir: «'Nahalehû kezâ' (ona şunu bağışladı) ifadesinden gelir; yani gönül rızasıyla ona karşılıksız verdi ve hibe etti demektir, masdarı nihle ve nahl olarak gelir. Ebû Bekir'in -radıyallâhu anh- hadisindeki: 'Ben sana yirmi vesk hurma mahsulü bağışlamıştım (nahaltüki)' sözü bundandır.»
قوله: «منه» في محل جر، لأنه صفة ل «شيء» فيتعلق بمحذوف أي: عن شيء كائنٍ منه. و «مِنْ» فيها وجهان، أحدهما: أنها للتبعيض، ولذلك لا يجوز لها أن تَهَبَهُ كلَّ الصَّداق. وإليه ذهب الليث. والثاني: أنها للبيان، ولذلك يجوزُ أن تَهَبَه كل الصَّداق. قال ابن عطية: «و» مِنْ «لبيان الجنس ههنا، ولذلك يجوز أن تَهَبَ المهر كله، ولو وقعت على التبعيض لما جاز ذلك» .
Âyetteki: «منه» (ondan) ifadesi cerr mahallindedir; çünkü «şey'» kelimesinin sıfatıdır. Dolayısıyla mahzûf bir kelimeye taalluk eder, takdiri: «ondan meydana gelen bir şeyden» şeklindedir. «مِنْ» edatında iki vecih vardır: Birincisi: Teb'îz (kısmîlik bildirme) içindir, bu sebeple kadının mehirin tamamını ona hibe etmesi caiz değildir. Leys bu görüşe varmıştır. İkincisi: Beyân (açıklama) içindir, bu sebeple mehirin tamamını ona hibe etmesi caizdir. İbn Atıyye şöyle demiştir: «'Min' burada cins beyanı içindir; bu yüzden mehrin tamamını hibe etmesi caizdir. Eğer teb'îz için olsaydı bu caiz olmazdı.»
انتهى. وقد تقدَّم أن الليث يمنع ذلك فلا يُشْكِل كونها للتعبيض.
[İbn Atıyye'nin sözü] bitti. Leys'in bunu menettiği daha önce geçmişti; dolayısıyla onun teb'îz için olması bir müşkillik teşkil etmez.
وفي هذا الضمير أقوال، أحدها: أنه يعود على الصَّداق المدلول عليه ب «صَدُقاتِهِنَّ» . الثاني: أنه يعود على «الصَّدُقات» لسدِّ الواحدِ مَسَدَّها، لو قيل: «صَداقَهُنَّ» لم يختلَّ المعنى، وهو شبيهٌ بقولِهم: «هو أحسنُ الفتيان وأجملُه» لأنه لو قيل: «هو أحسن فتىً» لصحَّ المعنى، ومثلُه:
Bu zamir hakkında görüşler vardır: Birincisi: {صَدُقَاتِهِنَّ} «mehirleri» lafzının delalet ettiği 'sadâk' (mehir) kelimesine dönmektedir. İkincisi: Tekilin çoğulun yerine geçmesi sebebiyle «sadukât» kelimesine dönmektedir. Şayet «onların mehrini» denilseydi mana bozulmazdı; bu, Arapların: «O gençlerin en güzeli ve en hoşudur» sözüne benzer; zira «O en güzel gençtir» denseydi mana doğru olurdu. Bunun bir benzeri de şudur:
١٥٣٩ - وطابَ ألبانُ اللِّقاح وبَرَدْ ... في «برد» ضميرٌ يعود على «ألبان» لسدِّ «لَبَن» مسدَّها. الثالث: أنه يعودُ على «الصَّدُقات» أيضاً، لكن ذهاباً/ بالضمير مذهبَ الإِشارة، فإن اسم الإِشارة قد يُشار به مفرداً مذكراً إلى أشياء تقدَّمته كقولِه: {قُلْ أَؤُنَبِّئُكُمْ بِخَيْرٍ مِّن ذلكم} [آل عمران: ١٥] بعد ذِكْرِه أشياءَ قبله، وقد تقدَّم لك في البقرة ما حُكِي عن رؤبة لَمَّا قيل له في قوله:
1539 - ... Ve sağılan develerin sütleri güzelleşti ve soğudu ... «برد» (soğudu) fiilinde, «لبن» (süt) kelimesi onun yerine geçtiği için «ألبان» (sütler) kelimesine dönen bir zamir vardır. Üçüncüsü: Bu [zamir] aynı şekilde «الصَّدُقات» (mehirler) kelimesine de döner; ancak zamirle işaret [zamiri] yoluna gidilmiştir. Nitekim işaret ismi, kendisinden önce geçen şeylere müfret ve müzekker olarak işaret edebilir; nitekim kendisinden önce birtakım şeyleri zikrettikten sonra gelen: { قُلْ أَؤُنَبِّئُكُمْ بِخَيْرٍ مِّن ذلكم } “De ki: Size bunlardan daha hayırlısını haber vereyim mi?” [Âl-i İmrân: 15] kavlinde olduğu gibi. Ru'be'den şu sözü hakkında kendisine sorulduğunda rivayet edilen husus, Bakara [suresin]de sana geçmişti:
١٥٤٠ - فيها خطوطٌ من سوادٍ وبَلَقْ ... كأنَّه في الجلدِ تَوْليعُ البَهَقْ
1540 - «Onda siyahlı ve alacalı çizgiler vardır... Sanki derideki alaca hastalığının yayılması gibidir.»
«أردْتُ ذلك» ، فَأَجْرى الضميرُ مجرى اسم الإِشارة. الرابع: أنه يعودُ على المال، وإن لم يَجْرِ له ذِكْرٌ، لأنَّ الصَّدُقات تَدُلُّ عليه. الخامس: أنه يعودُ على الإِيتاء المدلول عليه ب «آتُوا» قال الراغب وابن عطية. السادس: قال الزمخشري: «ويجوزُ أن يُذَكَّر الضمير لينصرف إلى الصَّداق الواحد، فيكون متناولاً بعضَه، ولو أُنِّث لتناول ظاهرُه هبةَ الصَّداق كلِّه، لأنَّ بعض الصَّدُقات واحد منها فصاعداً. وقال الشيخ:» وأقولُ حَسَّن تذكيرَ الضميرِ أنَّ معنى «فإنْ طِبْنَ» : فإنْ طابَتْ كلُّ واحدةٍ، فلذلك قال «منه» أي: مِنْ صَداقِها، وهو نظير: {وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَئاً} [يوسف: ٣١] أي: لكلِّ واحدةٍ، ولذلك أفردَ «مُتَّكأً» .
[Rû'be:] «Bununla 'şunu' kastettim» demiş ve zamiri işaret ismi konumunda tutmuştur. Dördüncüsü: Açıkça zikredilmemiş olsa bile 'sadukât' kelimesi ona delalet ettiği için 'mâl' kelimesine dönmektedir. Beşincisi: {آتُوا} «verin» fiilinin delalet ettiği 'itâ' (verme) masdarına dönmektedir; bunu Râgıb ve İbn Atıyye söylemiştir. Altıncısı: Zemahşerî şöyle demiştir: «Tek bir mehre raci olması için zamirin müzekker kılınması caizdir, böylece onun bir kısmını kapsamış olur. Eğer müennes kılınsaydı zahiri mehrin tamamının hibe edilmesini kapsardı; çünkü 'sadukât'ın bir kısmı, onlardan bir tanesi ve fazlasıdır.» Şeyh [Ebû Hayyân] ise şöyle demiştir: «Ben derim ki: Zamirin müzekker kılınmasını güzelleştiren husus, {فَإِن طِبْنَ} 'eğer gönül hoşluğu gösterirlerse' ifadesinin anlamının: 'Eğer onlardan her biri gönül hoşluğu gösterirse' şeklinde olmasıdır; işte bu yüzden 'ondan' yani: 'mehrinden' demiştir. Bu da şunun benzeridir: {وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَئاً} “onlar için yaslanacak bir yer hazırladı” [Yûsuf: 31], yani: 'onlardan her biri için', bundan dolayı 'müttekeen' kelimesini tekil getirmiştir.»
قوله: «نَفْساً» منصوب على التمييز، وهو هنا منقولٌ من الفاعل، إذ الأصل: فإنْ طابَتْ أنفسُهُنَّ، ومثله: {واشتعل الرأس شَيْباً} [مريم: ٤] ، وهذا منصوب عن تمام الكلام. وجِيء بالتمييز هنا مفرداً، وإن كان قبلَه جمعٌ لعدمِ اللَّبْسِ، إذ من المعلوم أنَّ الكلَّ لَسْنَ مشتركاتٍ في نفس واحدة، ومثله: «قَرَّ
Âyetteki: «نَفْساً» kelimesi temyiz olarak mensûbtur ve burada fâilden nakledilmiştir; zira aslı: «Eğer onların nefisleri hoşnut olursa» şeklindedir. Bunun bir benzeri: {وَاشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَيْباً} “başım ihtiyarlıkla tutuştu (saçlarım ağardı)” [Meryem: 4] âyetidir ve bu, tam kelamdan sonra gelen mensûbtur. Burada temyiz, öncesinde çoğul olmasına rağmen iltibas (karışıklık) bulunmadığı için tekil getirilmiştir; zira hepsinin tek bir canda ortak olmadıkları malumdur. Bunun bir benzeri:
الزيدون عيناً» ويجوز «أنفساً» و «أعيناً» . ولا بد من التعرُّضِ لقاعدةٍ يَعُمُّ النفعُ بها: وهي أنه إذا وقع تمييز بعد جمع منتصبٍ عن تمامِ الكلام فلا يخلو: إمَّا أَنْ يكونَ موافقاً لِما قبله في المعنى أو مخالفاً له، فإن كان الأولَ وَجَبَتْ مطابقةُ التمييز لِما قبله نحو: «كَرُمَ الزيدون رجالاً» كما يطابقُه خبراً وصفةً وحالاً.
«Zeydler göz aydınlığına kavuştu (karra'z-Zeydûne aynen)» sözüdür; «enfusen» (canlarca) ve «a'yunen» (gözlerce) denmesi de caizdir. Faydası umumi olan bir kaideye değinmek gerekir: Tam kelamdan sonra mensûb olan bir temyiz çoğuldan sonra vaki olduğunda iki durumdan uzak değildir: Ya manaca kendisinden öncekine uygun olur ya da ona aykırı olur. Şayet birincisi olursa, haber, sıfat ve hâlde uyduğu gibi temyizin de kendisinden öncekine uyması vacip olur; nitekim: «Zeydler adamlıkça cömert oldu» denmesi böyledir.
وإن كان الثانيَ: فإمَّا أن يكونَ مفردَ المدلول أو مختلفَه، فإن كان مفردَ المدلول وَجَبَ إفرادُ التمييز كقولك في أبناء رجل واحد: «كَرُم بنو زيد أباً أو أصلاً» ، أي: إنَّ لهم جميعاً أباً واحداً متصفاً بالكرم، ومثله: «كَرُم الأتقياءُ سَعْياً» إذا لم تقصدِ بالمصدرِ اختلافَ الأنواع لاختلاف مَحالِّه.
Şayet ikincisi olursa: Ya delalet ettiği mana tekildir ya da farklıdır. Eğer delalet ettiği mana tekil ise, tek bir adamın oğulları hakkında: «Zeyd'in oğulları baba bakımından / asıl bakımından cömert oldu» dediğin gibi temyizin tekil olması vacip olur; yani hepsinin cömertlikle nitelenen tek bir babası vardır demektir. Bunun benzeri: «Takva sahipleri gayretçe cömert oldu» sözüdür; şu şartla ki masdar ile yerlerinin farklılığı sebebiyle nevilerin farklılığını kastetmemiş olasın.
وإنْ كان مختلفَ المدلول: فإما أَنْ يُلْبِسَ إفرادُ التمييز لو أُفرد أو لا، فإن أَلْبَسَ وَجَبَت المطابقة نحو: كَرُم الزيدون آباء، أي: أن لكل واحدٍ أباً غيرَ أب الآخر يتصفُ بالكرم، ولو أُفردت هنا لتُوُهِّم أنهم كلَّهم بنو أب واحدِ، والغرضُ خلافه. وإنْ لم يُلْبِس جاز الأمران: المطابقةُ والإِفراد، وهو الأَوْلى، ولذلك جاءت عليه الآيةُ الكريمةُ، وحكمُ التثنية في ذلك كالجمعِ.
Şayet delalet ettiği mana farklı ise: Temyiz tekil kılındığı takdirde iltibas oluşturur ya da oluşturmaz. Eğer iltibas oluşturursa mutabakat vaciptir; örneğin: «Zeydler babalar bakımından cömerttir» gibi; yani her birinin cömertlikle nitelenen diğerinden farklı bir babası vardır. Şayet burada tekil getirilseydi, hepsinin tek bir babanın oğulları olduğu vehmedilirdi, oysa maksat bunun aksidir. Eğer iltibas oluşturmazsa her iki durum da caizdir: Mutabakat ve tekil getirme; tekil getirme ise daha evladır, bu sebeple yüce âyet bu şekilde gelmiştir. Tesniyenin (ikilin) bu konudaki hükmü de çoğul gibidir.
وحَسَّن الإِفرادَ أيضاً هنا ما تقدَّم مِنْ مُحَسِّنِ تذكيرِ الضمير وإفرادِه في «منه» وهو أن المعنى: فإنْ طابت كلُّ واحدة نفساً. وقال بعض البصريين: «إنما أفردَ لأن المراد بالنفس هنا الهوى، والهوى مصدرٌ، والمصادرُ لا تُثَنَّى ولا تُجْمع» وقال الزمخشري: «ونفساً تمييزٌ، وتوحيدُها لأنَّ الغرضَ بيانُ الجنسِ، والواحدُ يدل عليه» . ونحا أبو البقاء نحوه، وشَبَّهه ب «درهماً» في قولك: «عشرون درهماً» .
Burada tekil getirmeyi güzelleştiren diğer bir husus da «منه» ifadesindeki zamirin müzekker ve tekil kılınmasını güzelleştiren gerekçedir; o da mananın: «Eğer her biri gönülden hoşnut olursa» şeklinde olmasıdır. Bazı Basralılar şöyle demiştir: «Burada tekil getirilmiştir, çünkü nefisten kasıt hevâdır (istektir); heva ise bir masdardır ve masdarların tesniyesi ve çoğulu yapılmaz.» Zemahşerî ise şöyle demiştir: «'Nefsen' temyizdir; tekil kılınması maksadın cinsi beyan etmek olmasındandır, tekil ise cinse delalet eder.» Ebü'l-Bekâ da bu doğrultuda gitmiş ve bunu: «Yirmi dirhem» sözündeki «dirhemen» kelimesine benzetmiştir.
واختلفَ النحاةُ في جوازِ تقديمِ التمييزِ على عاملِه إذا كان متصرفاً، فمنعَه سيبويه، وأجازه المبرد وجماعةٌ مستدلين بقولهم:
Nahivciler, mutasarrıf (çekimli) olduğu takdirde temyizin âmilinin önüne geçmesinin caiz olup olmadığında ihtilaf etmişlerdir. Sîbeveyh bunu menetmiş, el-Müberred ve bir grup nahivci ise şu sözlerini delil getirerek caiz görmüşlerdir:
١٥٤١ - أَتَهْجُرُ ليلى بالفراقِ حبيبها ... وما كان نفساً بالفراقِ تَطِيب
1541 - «Leylâ ayrılıkla sevgilisini terk mi ediyor?... Oysa ayrılıkla gönlü hoşnut değildi.»
وقوله:
Şairin şu sözü de [buna delildir]:
١٥٤٢ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... . . . إذا عِطْفاه ماءً تَحَلَّبا
1542 - «... İki yanı su akıttığı zaman.»
والأصل: تطيبُ نفساً، وتحلَّبا ماء. وفي البيتين كلامٌ طويل ليس هذا محلَّه. وحجةُ سيبويه في منع ذلك أنَّ التمييزَ فاعل في الأصل، والفاعل لا يتقدم فكذلك ما في قوته. واعتُرِض على هذا بنحو: «زيداً» من قولك: «أخرجْتُ زيداً» فإنَّ «زيداً» في الأصل فاعل قبل النقل، إذ الأصل: «خرج زيد» . والفرق لائح. وللتمييز أقسام كثيرة مذكورة في كتب القوم.
Aslı: «تطيب نفساً» ve «تحلبا ماء» şeklindedir. Bu iki beyit hakkında burası yeri olmayan uzun uzadıya açıklamalar vardır. Sîbeveyh'in bunu menetmedeki delili şudur: Temyiz asılda fâildir; fâil öne geçemez, dolayısıyla onun kuvvetinde olan şey de öne geçemez. Buna karşı «Zeyd'i çıkardım» sözündeki «Zeyden» örneğiyle itiraz edilmiştir; zira «Zeyd» nakilden önce aslen fâildir, çünkü aslı «Zeyd çıktı» demektir. Aradaki fark ise açıktır. Temyizin nahiv ehlinin kitaplarında zikredilmiş birçok kısımları vardır.
والجارَّان في قولِه: «فإن طِبْنَ لكم عن شيءٍ متعلِّقان بالفعلِ قبلَهما مضمناً معنى الإِعراض، ولذلك عُدِّي ب» عَنْ «كأنه قيل: فإنْ أَعْرَضْنَ لكم عن شيءٍ طيباتِ النفوس. والفاء في» فَكُلوه «جوابُ الشرطِ وهي واجبةٌ، والهاءُ في» فَكُلوه «عائدةٌ على» شيء «.
{فَإِن طِبْنَ لَكُمْ عَن شَيْءٍ} “Eğer bir kısmını size gönül hoşluğuyla verirlerse” kavlindeki iki cârr [ve mecrûr], vazgeçme manasını tazammun eden kendilerinden önceki fiile taalluk etmektedir; bu yüzden «عَنْ» ile geçişli kılınmıştır. Sanki: «Eğer gönül hoşluğuyla sizin için bir şeyden vazgeçerlerse» denilmiş gibidir. {فَكُلُوهُ} “onu yiyin”deki 'fâ' harfi şartın cevabıdır ve gelmesi vaciptir. {فَكُلُوهُ} lafzındaki 'hâ' zamiri ise {شَيْءٍ} «bir şey»e dönmektedir.
قوله: {هَنِيئاً مَّرِيئاً} في نصبِ» هنيئاً «أربعةُ أقوال: أحدُها: أنه منصوبٌ على أنه صفةٌ لمصدرٍ محذوف، تقديره: أكلاً هنيئاً. الثاني: أنه منصوبٌ على الحالِ من الهاء في» فكلوه «أي: مُهَنَّأً أي: سهلاً. الثالث: أنه منصوب على الحال بفعل لا يجوز إظهارُه البتة، لأنه قَصَدَ بهذه الحال النيابةَ عن فعلها نحو:» أقائماً وقد قعد الناس «، كما ينوب المصدرُ عن فعلِه نحو:» سُقْياً له ورَعْياً «. الرابع: أنهما صفتان قامتا مقامَ المصدرِ المقصودِ به الدعاءُ النائبِ عن فعله. قال الزمخشري:» وقد يُوقف على «فكلوه» ويُبْتدأ «هنيئاً مريئاً» على الدعاء، وعلى أنهما صفتان أقيمتا مقام المصدرين كأنه قيل: هَنْئاً مَرْءاً «.
Yüce Allah'ın: {هَنِيئاً مَّرِيئاً} “afiyetle, kolaylıkla” kavlinde, «هنيئاً» kelimesinin nasbı hakkında dört görüş vardır: Birincisi: Mahzûf bir masdarın sıfatı olarak mensûbtur, takdiri: «afiyet verici bir yiyişle yiyin» şeklindedir. İkincisi: {فَكُلُوهُ} içindeki 'hâ' zamirinden hâl olarak mensûbtur; yani: «afiyetli kılınmış / kolay olarak» demektir. Üçüncüsü: Kesinlikle açığa çıkarılması caiz olmayan bir fiille hâl olarak mensûbtur; çünkü bu hâl ile tıpkı masdarın fiiline naip olması (örneğin: «ona sulama ve otlatma olsun» gibi) gibi, fiiline naip olması kastedilmiştir; nitekim «İnsanlar oturmuşken sen ayakta mı olarak?» sözü böyledir. Dördüncüsü: Fiilinin yerine geçen ve dua kastedilen masdarın makamına kaim olmuş iki sıfattırlar. Zemahşerî şöyle demiştir: «{فَكُلُوهُ} üzerinde durulup dua olarak ve iki masdar makamına ikame edilmiş iki sıfat olmak üzere {هَنِيئاً مَّرِيئاً} şeklinde başlanabilir; sanki: 'afiyet ve kolaylık olsun' denilmiştir.»
قال الشيخ: «وهذا تحريفٌ لكلام النحاة، وتحريفُه هو جَعْلُهما أٌقيما مُقام المصدر، فانتصابُهما انتصابَ المصدر، ولذلك قال:» كأنه قيل: هَنْئاً مَرْءاً، فصار كقولك «سُقْياً لك» و «رَعْياً لك» ، ويَدُلُّ على تحريفِه وصحةِ قولِ النحاة أنَّ المصادر المقصودَ بها الدعاء لا ترفع الظاهر، لا تقول: «سقياً الله لك» ولا: «رعياً الله لك» وإن كان ذلك جائزاً في أفعالها، و «هنيئاً مريئاً» يرفعان الظاهرَ بدليل قوله:
Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Bu, nahivcilerin sözünü tahrif etmektir; onun tahrifi, bu iki kelimeyi masdar yerine ikame edilmiş kılması ve dolayısıyla nasblarının masdarın nasbı gibi olmasıdır. Bu sebeple: 'Sanki hen'en mer'en denilmiştir' demiş ve bu senin 'sana sulama olsun' ve 'sana otlatma olsun' sözün gibi olmuştur. Onun tahrifine ve nahivcilerin sözünün doğruluğuna delil şudur: Kendisiyle dua kastedilen masdarlar zâhir ismi ref etmez; fiillerinde bu caiz olsa bile 'Allah sana sulasın' yahut 'Allah sana otlatsın' [şeklinde zâhir fâilli masdar] diyemezsin. Oysa 'henîen merîen' kelimeleri şu beytin delaletiyle zâhir ismi ref etmektedir:
١٥٤٣ - هنيئاً مريئاً غيرَ داءٍ مُخامِرٍ ... لعَزَّةَ مِنْ أَعْراضِنا ما استحَلَّتِ
1543 - «Gizli bir dert olmaksızın afiyetle ve kolaylıkla olsun... İffetimizden helal saydığı şeyler Azze'ye.»
ف «ما» مرفوعٌ ب «هنيئاً» أو ب «مريئاً» على الإِعمال، وجاز ذلك وإنْ لم يكن بين العاملين ربطٌ بعطفٍ ولا غيرِه، لأنَّ «مريئاً» لا يُسْتعمل إلا تابعاً ل «هنيئاً» فكأنهما عاملٌ واحد، ولو قلت: «قام قعد زيد» لم يكن من الإِعمال إلا على نِيَّة حرف العطف «. انتهى.
Buradaki 'mâ' kelimesi, i'mâl (iki âmilden birini amel ettirme) kuralı gereğince 'henîen' veya 'merîen' ile merfûdur. İki âmil arasında atıf veya başka bir bağ bulunmasa bile bu caiz olmuştur; çünkü 'merîen' kelimesi ancak 'henîen' kelimesine tâbi olarak kullanılır, dolayısıyla ikisi tek bir âmil gibidir. Şayet sen: 'Zeyd kalktı oturdu' desen, ancak atıf harfi niyetine göre i'mâl babından olur.» [Şeyh'in sözü] bitti.
إلاَّ أن في عبارة سيبويه ما يُرْشِدُ لِما قاله الزمخشري، فإنه قال:» هنيئاً مريئاً: صفتان نصبُهما نصبُ المصادرِ المدعُوِّ بها بالفعلِ غيرِ المستعملِ إظهارُه المختَزَلِ لدلالةِ الكلام عليه، كأنهم قالوا: ثَبَت ذلك هنيئاً مريئاً «، فأولُ العبارةِ يساعدُ الزمخشري، وآخرُها وهو تقديرُه بقولِه:» كأنهم قالوا: ثَبَتَ ذلك هنيئاً «يُعَكِّر عليه. فعلى القولين الأوَّلَيْن يكونُ» هنيئاً مريئاً «متعلقَيْنِ بالجملةِ قبلَهما لفظاً ومعنى، وعلى الآخِرَيْن مقتطعين لفظاً، لأنَّ عاملَهما مقدرٌ من جملةٍ أخرى كما تقدَّم تقريره.
Ne var ki Sîbeveyh'in ifadesinde Zemahşerî'nin söylediğine işaret eden bir yön vardır; nitekim o şöyle demiştir: «Henîen merîen: Nasbları, kelamın delaleti sebebiyle hazfedilmiş ve açığa çıkarılması kullanılmayan fiil ile kendisiyle dua edilen masdarların nasbı gibi olan iki sıfattır; sanki: 'Bu durum afiyetle ve kolaylıkla sabit oldu' demişlerdir.» Dolayısıyla ifadenin başı Zemahşerî'yi desteklemekte, sonundaki «Sanki: Bu durum afiyetle sabit oldu demişlerdir» şeklindeki takdiri ise onun aleyhine olmaktadır. İlk iki görüşe göre «henîen merîen» lafız ve mana olarak kendilerinden önceki cümleye taalluk eder; son iki görüşe göre ise lafzen müstakildirler, zira âmilleri daha önce açıklandığı üzere başka bir cümleden takdir edilmiştir.
واختلف النحويون في قولِك لِمَن قال:» أصاب فلان خيراً هنيئاً له ذلك «هل» ذلك «مرفوعٌ بالفعلِ/ المقدَّرِ تقديرُه: ثبت له ذلك هنيئاً فحَذف» ثبت «وقام» هنيئاً «الذي هو حالٌ مَقامه، أو مرفوعٌ ب» هنيئاً «نفسِه، لأنه لمَّا ق مقامَ الفعلِ رَفَع ما كان الفعلُ يرفعه، كما أنَّ قولَك:» زيدٌ في الدار «» في الدار «ضميرٌ كان مستتراً في الاستقرار، فلمَّا حُذِف الاستقرار وقامَ الجار مَقامَه رفعَ الضمير الذي كان فيه. ذهب إلى الأول السيرافي، وجعل في» هنيئاً «ضميراً عائداً على» ذلك «، وذهب إلى الثاني أبو علي، وجعل» هنيئاً «فارغاً من الضمير لرفعه الاسمَ الظاهرَ. وإذا قلت:» هنيئاً «ولم تقل» ذلك «، فعلى مذهب السيرافي يكون في» هنيئاً «ضميرٌ عائد على ذي الحال، وهو ضميرُ الفاعلِ الذي استتر في» ثَبَتَ «المحذوفِ، وعلى مذهب الفارسي يكون في» هنيئاً «ضميرٌ فاعل بها، وهو الضميرُ الذي كان فاعلاً ل» ثَبَتَ «، ويكونُ» هنيئاً «قد قام مقام الفعلِ المحذوفِ فارغاً من الضمير.
Nahivciler, «Filanca bir hayra ulaştı» diyen birine «Bu ona afiyet olsun (henîen lehû zâlike)» dediğinde; «zâlik» kelimesinin, takdiri «Bu durum ona afiyet olarak sabit oldu» şeklinde olan takdirî fiille mi merfû olduğu (ki 'sebete' hazfedilmiş ve hâl olan 'henîen' onun makamına kaim olmuştur), yoksa bizzat «henîen» kelimesiyle mi merfû olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Çünkü o, fiilin makamına geçtiğinde fiilin ref ettiğini ref etmiştir; nitekim «Zeyd evdedir» sözündeki «evdedir» ifadesinde 'istikrâr' fiilinde müstetir olan bir zamir vardı; 'istikrâr' hazfedilip cârr [ve mecrûr] onun makamına geçince onda bulunan zamiri ref etmiştir. es-Sîrâfî birinci görüşe gitmiş ve «henîen»de «zâlik»e dönen bir zamir kabul etmiştir; Ebû Alî ise ikinci görüşe gitmiş ve zâhir ismi ref ettiği için «henîen» kelimesini zamirden hâli (boş) saymıştır. «Zâlik» demeden sadece «henîen» dediğinde ise; Sîrâfî'nin mezhebine göre «henîen»de hâl sahibine dönen bir zamir bulunur ki bu da mahzûf olan «sebete» fiilinde müstetir olan fâil zamiridir. Fârisî'nin mezhebine göre ise «henîen»de onunla fâil olan bir zamir vardır ki bu da «sebete» fiilinin fâili olan zamirdir; böylece «henîen» zamirden hâli olarak mahzûf fiilin yerine geçmiş olur.
وأمَّا نصبُ «مريئاً» فيه خمسةُ أوجهٍ، أحدها: أنه صفة ل «هنيئاً» ، وإليه ذهب الحوفي. والثاني: أنه انتصب انتصاب «هنيئاً» ، وقد تقدَّم ما فيه من
«مريئاً» kelimesinin nasbında ise beş vecih vardır: Birincisi: «هنيئاً» kelimesinin sıfatı olmasıdır; el-Hûfî bu görüşe varmıştır. İkincisi: «هنيئاً» kelimesinin nasbı gibi mensûb olmasıdır; bunda geçen
الوجوه. ومنع الفارسي كونَه صفةً ل «هنيئاً» قال: «لأنَّ هنيئاً قام مقام الفعل والفعلُ لا يوصف، فكذا ما قامَ مقامَه» ، ويؤيِّد ما قاله الفارسي أنَّ اسم الفاعل واسم المفعول وأمثلةَ المبالغة والمصادر إذا وُصِفت لم تَعْمَلْ عملَ الفعلِ.
vecihler daha önce zikredilmişti. el-Fârisî onun «هنيئاً» kelimesine sıfat olmasını menetmiş ve şöyle demiştir: «Çünkü henîen fiilin makamına geçmiştir, fiil ise sıfat almaz; dolayısıyla onun makamına geçen de sıfat almaz.» Fârisî'nin bu sözünü şu husus destekler: İsm-i fâil, ism-i mef'ûl, mübalağa kalıpları ve masdarlar sıfatlandıkları zaman fiil gibi amel etmezler.
ولم يُستعمل «مريئاً» إلا تابعاً ل «هنيئاً» . ونَقَلَ بعضُهم أنه قد يَجيء غيرَ تابع، وهو مردودٌ، لأنَّ العرب لم تستعمِلْه إلا تابعاً. وهل «هنيئاً مريئاً» في الأصلِ اسما فاعلٍ على زنةِ المبالغةِ أم هما مصدران جاءا على وزِن فعيل كالصهيل والهدير؟ خلاف. نقل الشيخ القول الثاني عن أبي البقاء قال: «وأجاز أبو البقاء أن يكونا مصدرين جاءا على وزن فَعيل كالصهيل والهدير، وليسا من باب ما يَطَّرد فيه فعيل في المصدر» . انتهى. وأبو البقاء في عبارته إشكالٌ فلا بد من التعرض إليها ليُعرف ما فيها، قال: «هنيئاً جاء على وزن فَعِيل، وهو نعت لمصدرٍ محذوفٍ أي: أَكْلاً هنيئاً، وقيل: هو مصدر في موضع الحال من الهاء، والتقديرُ: مُهَنَّأً و» مريئاً «مثلُه، والمَرِيء فَعيل بمعنى مُفْعِل، لأنك تقول:» أمرأني الشيء «. ووجهُ الإِشكال: أنه بعد الحكم عليهما بالمصدرية كيف يجعلهما وصفين لمصدر محذوف، وكيف يفسِّر» مريئاً «المصدر بمعنى اسم الفاعل؟
«Merîen» kelimesi sadece «henîen» kelimesine tâbi olarak kullanılmıştır. Bazıları onun tâbi olmaksızın da gelebileceğini nakletmişse de bu merduttur; çünkü Araplar onu sadece tâbi olarak kullanmışlardır. «Henîen merîen» asılda mübalağa vezninde iki ism-i fâil midir, yoksa sahil (kişneme) ve hedir (gürleme) gibi fa'îl vezninde gelmiş iki masdar mıdır? Bu konuda ihtilaf vardır. Şeyh [Ebû Hayyân] ikinci görüşü Ebü'l-Bekâ'dan naklederek şöyle demiştir: «Ebü'l-Bekâ, bu ikisinin sahil ve hedir gibi fa'îl vezninde gelen masdarlar olmasını caiz görmüştür; bunlar masdarda fa'îl vezninin kıyâsî (kurallı) olduğu babdan değildir.» [Şeyh'in sözü] bitti. Ebü'l-Bekâ'nın ifadesinde bir müşkillik vardır, dolayısıyla onda ne olduğunu anlamak için ona değinmek gerekir; o şöyle demiştir: «Henîen fa'îl vezninde gelmiştir ve mahzûf bir masdarın sıfatıdır, yani: 'afiyet verici bir yiyiş' demektir. 'Hâ' zamirinden hâl makamında bir masdardır da denilmiştir, takdiri: 'afiyetli kılınmış olarak'tır. 'Merîen' de onun gibidir. Merî', müf'il manasında fa'îldir; çünkü sen: 'Şey bana afiyet verdi (emraenî)' dersin.» Müşkillik yönü şudur: Onların masdar olduğuna hükmettikten sonra nasıl mahzûf bir masdara iki sıfat kılar ve nasıl masdar olan «merîen» kelimesini ism-i fâil manasıyla tefsir eder?
وذهب الزمخشري إلى أنهما وصفان، قال:» الهَنِيءُ والمَرِيءُ صفتان من هَنُؤ الطعامُ ومَرُؤ إذا كان سائغاً لا تنغيص فيه «. انتهى.
Zemahşerî ise bu ikisinin iki sıfat olduğu görüşüne varmış ve şöyle demiştir: «el-Henî' ve el-Merî', yemek boğaza takılmaksızın kolayca geçtiğinde ve içinde hiçbir sıkıntı olmadığında kullanılan 'henue't-taâmu ve merue' fiillerinden iki sıfattır.» [Zemahşerî'nin sözü] bitti.
وهَنا يَهْنَا بغير همز لغة ثانيةٌ أيضاً. ويقال: هَنَأني الطعامُ ومَرَأني، فإن أفردت» مَرَأني «لم يُسْتعمل إلا رباعياً فتقول» أَمْرأَني «وإنما استُعمل ثلاثياً للتشاكلِ مع» هَنأَني «، وهذا كما قالوا:» أَخَذَه ما قَدُم وما حَدُث «بضم دال» حدث «مشاكلة ل» قَدُم «، ولو أُفرد لم يستعمل إلا مفتوح الدال، وله نظائر أخر. ويقال: هَنَأْتُ الرجل أَهْنِئُه بكسرِ العين في المضارع أي: أعطيته. واشتقاقُ الهنِيْء من الهِناءِ وهو ما يُطلى به البعيرِ من الجرب، قال:
Hemzesiz olarak «henâ yehnâ» da ikinci bir lehçedir. «Yemek bana afiyet ve kolaylık verdi (hene'enî't-taâmu ve mera'enî)» denir. Şayet «mera'enî» kelimesini tek başına kullanırsan sadece dört harfli (rubâî) olarak kullanılır ve «emra'enî» dersin; üç harfli (sülâsî) kullanılması ise sadece «hene'enî» kelimesine uyum (müşâkele) sağlamak içindir. Bu durum tıpkı «kadume»ye uyum sağlasın diye «haduse»nin dâl harfinin dammesiyle: «Eski ve yeni ne varsa onu yakaladı (ehazehû mâ kadume ve haduse)» demelerine benzer; şayet tek başına kullanılsaydı sadece dâl harfinin fethasıyla kullanılırdı. Bunun başka benzerleri de vardır. Muzaride aynü'l-fiilin kesrasıyla «Adamı memnun ettim / ona ihsanda bulundum (hene'tü'r-racüle ehni'ühû)» denir; yani ona verdim demektir. Henî' kelimesinin türeyişi, devenin uyuzuna sürülen katran anlamına gelen 'el-hinâ' kelimesindendir; şair şöyle demiştir:
١٥٤٤ - مُتَبَذِّلاً تَبْدُو محاسِنُه ... يَضَع الهِناءَ مواضِعَ النُّقْبِ
1544 - «Güzellikleri ortaya çıkan sade bir kıyafetle... Uyuz yaralarının yerlerine katranı sürer.»
والمَرِيءُ: ما ساغ وسَهُل في الحلق، ومنه قِيل لمجرى الطعام من الحُلْقوم إلى فم المعدة: مَرِيء.
Merî' (المَرِيء): Boğazdan kolayca ve rahatça geçen şeydir. Bundan dolayı boğazdan mide ağzına kadar giden yemek borusuna 'merî'' (yemek borusu) denilmiştir.
قوله تعالى: {وَلاَ تُؤْتُواْ السفهآء أَمْوَالَكُمُ} أصل تُؤتوا: تُؤْتِيُوا مثل: تُكْرِموا، فاستثقلت الضمةُ على الياءِ، فَحُذِفت الضمة فالتقى ساكنان: الياء وواو الضمير، فَحُذِفت الياءُ لئلا يلتقيَ ساكنان.
Yüce Allah'ın: {وَلاَ تُؤْتُواْ السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ} “Mallarınızı aklı ermezlere (sefihlere) vermeyin” kavlinde: «تؤتوا» fiilinin aslı, «تُكْرِموا» gibi «تُؤْتِيُوا» şeklindedir. Yâ harfi üzerindeki damme ağır bulunup hazfedildi, böylece iki sâkin harf (yâ ve zamir olan vâv) bir araya geldi; iki sâkinin birleşmemesi için yâ harfi hazfedildi.
والسُّفهاء جمعُ سفيه، وعن مجاهد: «المراد بالسفهاء النساء» ، وضَعَّفه بعضُهم بأن فَعِيلة إنما تجمع على فَعائل أو فَعِيلات، قاله ابن عطية. وقد نَقل بعضُهم أنَّ سفيهة تُجْمع على سُفَهاء كالمذكر، وعلى هذا لا يَضْعُف قول مجاهد، وجمعُ فَعِيلة الصفةِ على فُعَلاء وإن كان نادراً إلا أنه نُقِل في هذا
es-Süfehâ (السُّفهاء) kelimesi 'sefîh'in çoğuludur. Mücâhid'den: «Sefihlerden kasıt kadınlardır» rivayeti nakledilmiştir. Bazıları, fe'île (فَعِيلة) vezninin ancak fe'âil (فَعائل) veya fe'îlât (فَعِيلات) vezninde çoğul yapılabileceğini belirterek bu görüşü zayıf bulmuştur; bunu İbn Atıyye söylemiştir. Bazıları ise müzekker gibi sefîhe (سفيهه) kelimesinin de 'süfehâ' şeklinde çoğul yapıldığını nakletmiştir; buna göre Mücâhid'in sözü zayıf olmaz. Sıfat olan fe'île kalıbının fu'alâ (فُعَلاء) şeklinde çoğul yapılması her ne kadar nâdir olsa da, bu
اللفظِ خصوصاً، وتخصيصُ ابن عطية جمعَ فَعِيلة بفعائل أو فَعيلات ليس بظاهرٍ، لأنها يَطَّرد فيها أيضاً «فِعال» نحو: كَريمة وكِرام وظَرِيفة وظِراف، وكذلك إطلاقُه فَعِيلة وكان من حقه أَنْ يقيِّدها بألاَّ تكون بمعنى مَفْعولة تَحَرُّزاً من قتيلة فإنها لا تُجمع على فَعائِل.
lafızda hususi olarak nakledilmiştir. İbn Atıyye'nin fe'île'nin çoğulunu fe'âil veya fe'îlât kalıplarına tahsis etmesi açık (isabetli) değildir; çünkü «kerîme - kirâm» ve «zarîfe - zırâf» örneklerinde olduğu gibi onda «fi'âl» kalıbı da kurallı olarak gelir. Aynı şekilde fe'île kalıbını mutlak bırakması da isabetli değildir; katîle (öldürülmüş kadın) kelimesinden sakınmak için onun mef'ûle manasında olmaması şartını koşması gerekirdi, zira katîle kelimesi fe'âil vezninde çoğul yapılmaz.
والجمهورُ على {التي جَعَلَ الله لَكُمْ} بلفظِ الإِفراد صفةً للأموال، وإنْ كانت جمعاً؛ لأنَّه تقدَّم غيرَ مرة أنَّ جمع ما لا يعقل في الكثرة، أو لم يكن له إلا جمعٌ واحدٌ، الأحسنُ فيه أن يُعامَل معاملةَ الواحدة المؤنثة، والأموال من هذا القبيل لأنها جمعُ ما لا يعقلِ، ولم تُجْمع إلا على أَفْعال، وإن كانت بلفظِ القلة لأنَّ المرادَ بها الكثرة.
Cumhur kıraatte, çoğul olmasına rağmen malların sıfatı olarak tekil lafzıyla: {الَّتِي جَعَلَ اللّهُ لَكُمْ} “Allah'ın sizin için kıldığı [malları]” şeklindedir; zira akılsız varlıkların çokluk çoğulunda veya tek bir çoğulu olan kelimelerde en güzel kullanımın tekil müennes muamelesi yapılması olduğu defalarca geçmişti. Mallar (emvâl) kelimesi de bu kabildendir; çünkü akılsız varlığın çoğuludur ve lafzen azlık bildirse de çokluk kastedildiği için ancak 'ef'âl' vezninde çoğul yapılmıştır.
وقرأ الحسن والنخعي: «اللاتي» مطابقةً للفظِ الجمع، وكان القياسُ ألاَّ يوصفَ ب «اللاتي» إلا ما يُوصَفُ مفرده ب «التي» ، والأموال لا يُوصف مفردُها وهو «مال» ب «التي» . وقال الفراء: «العربُ تقولُ في النساء:» اللاتي «أكثرَ مِمَّا تقول» التي «، وفي الأموال:» التي «أكثر مما تقول» اللاتي «. وكلاهما في كليهما جائز. وقرىء:» اللواتي «وهي جمعُ اللاتي، فهي جمعُ الجمع، أو جمع» التي «نفسِها.
el-Hasan ve en-Nehaî, çoğul lafzına uyum sağlayarak «اللاتي» şeklinde okumuşlardır. Kıyasa göre «اللاتي» ile ancak tekili «التي» ile sıfatlanan şeyler sıfatlanmalıdır; mallar kelimesinin tekili olan «mâl» ise «التي» ile sıfatlanmaz. Ferrâ şöyle demiştir: «Araplar kadınlar hakkında 'el-Lâtî'yi 'el-Letî'den daha çok söyler; mallar hakkında ise 'el-Letî'yi 'el-Lâtî'den daha çok söyler.» Her ikisi de her iki durumda caizdir. «اللواتي» şeklinde de okunmuştur ki bu «el-Lâtî»nin çoğuludur, dolayısıyla cem'u'l-cem'dir (çoğulun çoğuludur) yahut bizzat «el-Letî»nin çoğuludur.
قوله:» قياماً «إنْ قلنا إنَّ» جَعَلَ «بمعنى صَيَّر ف» قياماً «مفعول ثانٍ، والأولُ محذوفٌ وهو عائد الموصول، والتقدير:» التي جعلها «أي: صَيَّرها لكم قياماً. وإنْ قلنا إنَّها بمعنى» خَلَقَ «ف» قِياماً «حال من ذلك العائدِ المحذوفِ، التقديرُ: جَعَلَها أي: خلقها وأوجدها في حالِ كونها قياماً.
Âyetteki: «قياماً» kelimesi, şayet «ce'ale» fiilinin 'sayyara' (kıldı/yaptı) manasında olduğunu söylersek ikinci mef'ûldür; birinci mef'ûl ise mahzûftur ve sıla zamiridir, takdiri: «Allah'ın sizin için bir geçim vesilesi kıldığı malları» şeklindedir. Şayet 'halaka' (yarattı) manasında olduğunu söylersek, «kıyâmen» kelimesi o mahzûf zamirden hâl olur; takdiri: «Onları sizin için bir geçim vesilesi hâlinde yarattığı [malları]» demektir.
وقرأ نافع وابن عامر:» قِيَماً «وباقي السبعة:» قِياماً «وابن عمر:» قِواماً «بكسر القاف، والحسن وعيسى بن عمر:» قَواماً «بفتحها، ويروى عن أبي عمرو. وقرىء» قِوَماً «بزنة عِنَب.
Nâfi' ve İbn Âmir «قِيَماً», yedi kıraat imamının geri kalanı ise «قِياماً» şeklinde okumuşlardır. İbn Ömer kāf harfinin kesrasıyla «قِواماً», Hasan ve Îsâ b. Ömer ise kāf harfinin fethasıyla «قَواماً» şeklinde okumuşlardır; bu Ebû Amr'dan da rivayet edilmiştir. «عِنَب» vezninde «قِوَماً» şeklinde de okunmuştur.
فأما قراءة نافع وابنِ عامر ففيها ثلاثة أوجه، أحدهما: أنَّ» قِيَماً «مصدرٌ كالقيام وليس مقصوراً منه، قال الكسائي والأخفش والفراء، فهو مصدر بمعنى القيام الذي يُراد به الثباتُ والدوامُ.
Nâfi' ve İbn Âmir'in kıraatinde üç vecih vardır: Birincisi: «قِيَماً» kelimesinin 'kıyâm' gibi bir masdar olması ve ondan maksûr (kısaltılmış) olmamasıdır; bunu Kisâî, Ahfeş ve Ferrâ söylemiştir. Dolayısıyla sebat ve devamlılık kastedilen 'el-kıyâm' manasında bir masdardır.
وقد رُدَّ هذا القول بأنه كان ينبغي أن تَصِحَّ الواو لتحصُّنِها بتوسُّطِها، كما صَحَّت واو «عِوَض» و «حِوَل» . وأُجيب عنه بأنه تبع فعلَه في الإِعلال. فكما أُعِلَّ فعلُه أُعِلَّ هو، ولأنه بمعنى القِيام فَحُمِل عليه في الإِعلال. وحَكَى الأخفَشُ: قِيَماً وقِوَماً قال: «والقياسُ تصحيحُ الواو، وإنما اعتلَّت على وجهِ الشذوذِ كقولهم:» ثِيَرة «، وقولِ بني ضبة:» طِيال «في جمع طويل، وقولِ الجميع» جِياد «جمع جَواد، وإذا أعلُّوا» دِيَماً «لاعتلالِ» دِيْمة «فاعتلالُ المصدر لاعتلال فعلِه أَوْلى، ألا ترى إلى صحة الجمع مع اعتلالِ مفردِه في معيشة ومعايش، ومقامة ومقاوِم، ولم يصححوا مصدراً أعلُّوا فِعْلَه.
Bu görüşe, «عِوَض» ve «حِوَل» kelimelerindeki vâv harfinin sahih kalması gibi, ortada yer alarak korunduğu için vâv harfinin sahih kalması gerektiği belirtilerek itiraz edilmiştir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Kelime, i'lâl konusunda kendi fiiline tâbi olmuştur; fiilinde i'lâl yapıldığı gibi kendisinde de i'lâl yapılmıştır ve 'kıyâm' manasında olduğu için i'lâl hususunda ona hamledilmiştir. Ahfeş hem «قِيَماً» hem de «قِوَماً» şeklini rivayet etmiş ve şöyle demiştir: «Kıyas vâv harfinin sahih olmasıdır; Arapların 'boğalar' anlamında 'siyera' demeleri, Benî Dabbe'nin uzun kelimesinin çoğulunda 'tıyâl' demesi ve herkesin cömert/at kelimesinin çoğulunda 'ciyâd' demesi gibi şâzz olarak illetli olmuştur. 'Dîmetün' kelimesinin illetli olması sebebiyle 'diyem' kelimesini illetli kıldıklarında, fiili illetli olduğu için masdarın illetli kılınması daha evladır. Görmez misin ki 'ma'îşet - me'âyiş' ve 'makāmet - mekāvim' kelimelerinde tekili illetli olmasına rağmen çoğul sahih gelmiştir, fakat fiilini illetli kıldıkları hiçbir masdarı sahih bırakmamışlardır.»
الثاني: أنه مقصورٌ من» قيام «، فحذفوا الألف تخفيفاً كما قالوا: خيَم في» خِيام «و» مِخْيَط «و» مِقْول «في:» مِخْياط «و» مِقْوال «.
İkincisi: «Kıyâm» kelimesinden kısaltılmış (maksûr) olmasıdır; nitekim «hıyâm» yerine «hıyem», «mıhyât» ve «mıkvâl» yerine «mıhyat» ve «mıkval» dedikleri gibi hafifletmek amacıyla elifi hazfetmişlerdir.
والثالث: أنه جمع» قِيمة «ك» دِيَم «في جمع دِيْمَة، والمعنى: أنَّ الأموالَ كالقيم للنفوس لأنَّ بقاءها بها. وقد رَدَّ الفارسي هذا الوجهَ، وإنْ كان
Üçüncüsü: Tıpkı 'dîme'nin çoğulunun 'diyem' olması gibi «kıymet» kelimesinin çoğulu olmasıdır. Mana şudur: Mallar canlar için kıymetler gibidir, çünkü canların bekası onlarladır. Ahfeş dışındaki Basralıların görüşü bu olsa da el-Fârisî bu vechi reddetmiştir;
هو قولَ البصريين غيرَ الأخفش بأنه قد قُرِىء قوله تعالى: {دِيناً قِيَماً مِّلَّةَ إِبْرَاهِيمَ} [الأنعام: ١٦١] وقوله: {البيت الحرام قِيَماً لِّلنَّاسِ} [المائدة: ٩٧] ولا يَصِحُّ معنى القِيَمة فيهما. وقد ردَّ عليه الناس بأنه لا يلزَمُ من عدم صحةِ معناه في الآيتين المذكورتين ألاَّ يصِحَّ هنا، إذ معناه هنا لائقٌ، وهناك معنىً آخرُ يليق بالآيتين المذكورتين كما سيأتي.
çünkü Yüce Allah'ın: {دِيناً قِيَماً مِّلَّةَ إِبْرَاهِيمَ} “İbrahim'in dini olarak dosdoğru bir din...” [En'âm: 161] ve {الْبَيْتَ الْحَرَامَ قِيَاماً لِّلنَّاسِ} “Beyt-i Harâm'ı insanlar için bir nizam vesilesi kıldı” [Mâide: 97] âyetleri de [kıyemen şeklinde] okunmuştur ve bu iki âyette kıymet manası doğru olmamaktadır. İlim ehli ona şöyle cevap vererek itiraz etmiştir: Zikredilen iki âyette bu mananın sahih olmamasından burada da sahih olmaması gerekmez; zira burada bu mana uygundur, ileride geleceği üzere zikredilen iki âyete uygun düşen başka bir mana bulunmaktadır.
وأمَّا قراءةُ باقي السبعة فهو مصدرُ» قام «والأصلُ قِوام، فَأُبْدلت الواوُ ياءً للقاعدةِ المعروفة، والمعنى: التي جَعَلَها الله سبب قيامِ أبدانكم أي: بقائِها. وقال الزمخشري:» أي تقومون بها وتنتعشون «.
Yedi kıraat imamının geri kalanının kıraati ise «kāme» fiilinin masdarıdır ve aslı «kıvâm»dır; bilinen kural gereğince vâv harfi yâ'ya dönüştürülmüştür. Manası: «Allah'ın bedenlerinizin ayakta kalmasına yani bekasına sebep kıldığı [mallar]» demektir. Zemahşerî şöyle demiştir: «Yani kendisiyle ayakta durduğunuz ve dirildiğiniz [mallardır].»
وأما قراءة عبد الله بن عمر ففيها وجهان، أحدهما: أنه مصدر قاوَمَ ك لاوَذَ لِواذاً، صحَّت الواو في المصدر/ كما صحت في الفعل. والثاني: أنه اسم لما يقوم به الشيء، وليس بمصدرٍ كقولهم: هذا مِلاك الأمر» أي ما يُمْلك به.
Abdullah b. Ömer'in kıraatinde ise iki vecih vardır: Birincisi: Tıpkı «lâveze - livâzen» gibi «kāveme» fiilinin masdarı olmasıdır; fiilde vâv sahih kaldığı gibi masdarda da sahih kalmıştır. İkincisi: Bir şeyin kendisiyle ayakta durduğu şeyin ismi olmasıdır ve masdar değildir; nitekim «Bu işin milâkıdır», yani kendisiyle sahip olunan/idare edilen şeydir demeleri böyledir.
وأما قراءة الحسن ففيها وجهان، أحدهما: أنه اسم مصدر كالكَلام والدوام والسلام. والثاني: أنه لغة في القِوام المراد به القامة، والمعنى: التي جعلها الله سببَ بقاءِ قاماتكم، يقال: جارية حسنةُ القِوام والقَوام والقَامة، كلُّه بمعنىً واحد. وقال أبو حاتم: «قَوام بالفتح خطأٌ» قال: «لأنَّ القوام امتداد القامة» ، وقد تقدَّم تأويل ذلك على أن الكسائي قال: «هو بمعنى القِوام» أي بالكسرِ، يعني أنه مصدر.
Hasan'ın kıraatinde ise iki vecih vardır: Birincisi: Kelâm, devâm ve selâm gibi ism-i masdar olmasıdır. İkincisi: Boy-pos (kāmet) kastedilen kıvâm kelimesinde bir lehçe olmasıdır; manası: «Allah'ın bedenlerinizin ve boylarınızın bekasına sebep kıldığı [mallar]» demektir. 'Câriyetün hasenetü'l-kıvâm, ve'l-kavâm ve'l-kāmeh' (endamı güzel cariye) denir, hepsi aynı manadadır. Ebû Hâtim: «Fetha ile kavâm yanlıştır; çünkü kavâm endamın uzamasıdır» demiştir. Bunun tevili daha önce geçmişti; kaldı ki Kisâî: «O, kāf'ın kesrasıyla kıvâm manasındadır» demiş, yani onun masdar olduğunu kastetmiştir.
وأمَّا «قِوَماً» فهو مصدرٌ جاء على الأصلِ، أعني تصحيحَ العين كالحِوَل والعِوَض.
«Kıyemen» (قِوَماً) kelimesine gelince; o, el-hıvel (الحِوَل) ve el-ıvaz (العِوَض) kelimelerinde olduğu gibi aynü'l-fiilin tashih edilmesiyle (illetli harfe dönüşmeyip sahih kalmasıyla) aslı üzere gelmiş bir masdardır.
قوله: «فيها» فيه وجهان، أحدُهما أنَّ «في» على بابها مِن الظرفية أي: اجْعَلوا رزقَهم فيها. والثاني: أنه بمعنى «مِنْ» أي: بعضها، والمراد: من أرباحِها بالتجارة.
{فِيهَا} “onların içinde” ifadesinde iki vecih vardır: Birincisi, «fî» (في) edatının zarfiyet bildiren kendi asıl manasında olmasıdır; yani «onların rızkını o malların içinde kılın/sağlayın». İkincisi ise «min» (مِنْ) manasında olmasıdır; yani «o [malların] bir kısmından» [yedirip içirin] demektir. Kastedilen de ticaret yoluyla elde edilen kârlarından [harcama yapmaktır].
قوله تعالى: {حتى إِذَا بَلَغُواْ} : في «حتى» هذه وما أشبهها أعني الداخلةَ على «إذا» قولان، أشهرُهما: أنها حرف غاية دَخَلَتْ على الجملةِ الشرطية وجوابِها، والمعنى: وابْتَلوا اليتامى إلى وقت بلوغِهم واستحقاقِهم دَفْعَ أموالِهم بشرطِ إيناس الرُّشْد، فهي حرف ابتداء كالداخلة على سائر الجمل كقوله:
Yüce Allah'ın: {حتى إِذَا بَلَغُواْ} “Nihayet ... çağına geldiklerinde” ayetindeki bu «hattâ» (حتى) ve benzeri -yani «izâ» (إذا) üzerine dahil olan- harfler hakkında iki görüş vardır. Bunların en meşhuru: Şart cümlesi ile onun cevabına dahil olmuş bir gaye (son sınır) harfi olmasıdır. Manası: «Yetimleri, bülûğ vakitlerine ve rüşdlerini sezme şartıyla mallarının kendilerine verilmesini hak ediş zamanlarına kadar deneyin» demektir. Dolayısıyla bu, şairin şu sözündeki gibi diğer cümlelerin başına gelen ibtidâ harfidir (başlangıç harfidir):
١٥٤٥ - وما زالَتِ القَتْلى تَمُجُّ دماءها ... بِدَجْلَةَ حتى ماءُ دَجْلَةَ أَشْكَلُ
1545 - Öldürülenler Dicle'ye kanlarını püskürtüp durdu / Nihayet Dicle'nin suyu alacalı (kırmızı-bulanık) bir renge büründü.
وقول امرىء القيس:
İmrü'l-Kays'ın şu sözü de böyledir:
١٥٤٦ - سَرَيْتُ بهم حتى تَكِلَّ مَطِيُّهم ... وحتى الجيادُ ما يُقَدْنَ بِأَرْسانِ
1546 - Onlarla geceleyin yol aldım, öyle ki binekleri yoruldu / Hatta o soylu atlar bile yularlarla çekilemez oldu.
والثاني: وهو قول جماعة منهم الزجاج وابن دُرُسْتويه أنَّها حرف جر، وما بعَدها مجرور بها، وعلى هذا ف «إذا» تتمحَّض للظرفيةِ، ولا يكون فيها معنى الشرط، وعلى القولِ الأولِ يكونُ العاملُ في «إذا» ما تخلَّص من معنى جوابِها تقديرُه: إذا بلغوا النكاح راشِدين فادْفَعوا.
İkincisi -ki Zeccâc ve İbn Dürüsteveyh'in de aralarında bulunduğu bir grubun görüşüdür-: Harf-i cer olması ve sonrasının onunla mecrûr olmasıdır. Buna göre «izâ» (إذا) sırf zarfiyet ifade eder ve onda şart anlamı bulunmaz. Birinci görüşe göre ise «izâ»da amel eden lafız, onun cevabının anlamından sıyrılıp ortaya çıkan lafızdır; takdiri şöyledir: 'Rüşd sahibi olarak nikâh çağına ulaştıklarında [mallarını] verin'.
وظاهرُ عبارةِ بعضهم أنَّ «إذا» ليست بشرطية، قال: «وإذا ليست بشرطيةٍ لحصول ما بعدَها، وأجاز سيبويه أن يُجازى بها في الشعرِ، وقال:» فَعلوا ذلك مضطرين «، وإنما جُوزي بها لأنها تحتاج إلى جواب، وبأنه يَليها الفعلُ ظاهراً أو مضمراً، واحتجَّ الخليل على عدمِ شرطيَّتِها بحصولِ ما بعدها، ألا ترى أنك تقول:» أجيئك إذا احمرَّ البُسْر «، ولا تقولُ:» إنْ احمرَّ «. قال الشيخ:» وكلامُه يدل على أنها تكونُ ظرفاً مجرداً ليس فيها معنى الشرط، وهو مخالفٌ للنحويين، فإنهم كالمجمِعين على أنها ظرفٌ فيها معنى الشرط غالباً، وإن وجد في عبارةِ بعضِهم ما يَنْفي كونَها أداةَ شرطٍ فإنما يعني أنها لا يُجْزم بها لا أنها لا تكون شرطاً «. وقَدَّر بعضهُم مضافاً قال:» تقديره: بلغوا حَدَّ النكاح أو وقتَه، والظاهرُ أنه لا يُحتاج إليه، إذ المعنى: صَلَحوا للنكاح. والفاءُ في قوله: {فَإِنْ آنَسْتُمْ} جوابُ «إذا» ، وفي قولِه «فادْفَعُوا» جوابُ «إنْ» .
Bazılarının ifadesinin zahirinden «izâ»nın şart edatı olmadığı anlaşılmaktadır. O şöyle demiştir: «İzâ, sonrasındaki fiilin gerçekleşmiş olması sebebiyle şart edatı değildir. Sîbeveyh, şiirde onunla cezm edilerek şart koşulmasını caiz görmüş ve 'Bunu zaruretten ötürü yapmışlardır' demiştir. Onunla şart koşulabilmesi yalnızca bir cevaba ihtiyaç duymasından ve ardından açık veya gizli bir fiilin gelmesindendir. Halîl ise 'izâ'dan sonraki fiilin tahakkuk etmesini onun şart edatı olmadığına delil getirmiştir; görmez misin ki sen: 'Koruk kızardığı zaman sana gelirim' dersin de 'Koruk kızarırsa' demezsin.» Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Onun sözü, 'izâ'nın şart anlamı taşımayan yalın bir zarf olduğuna delalet eder; oysa bu nahivcilere aykırıdır. Zira onlar 'izâ'nın çoğunlukla şart anlamı içeren bir zarf olduğu hususunda neredeyse icmâ etmişlerdir. Bazılarının ifadelerinde onun şart edatı oluşunu nefyeden bir ifade bulunsa bile, bununla kastedilen onunla cezm yapılamayacağıdır; şart olamayacağı değil.» Bazıları da hazfedilmiş bir muzâf takdir ederek: «Takdiri: Nikâh sınırına veya vaktine ulaştıklarında, şeklindedir» demiştir. Zahir olan ise buna ihtiyaç duyulmadığıdır; zira mana: «Nikâha elverişli hale geldiklerinde» demektir. Yüce Allah'ın: {فَإِنْ آنَسْتُمْ} “eğer sezinlerseniz” kavlindeki fâ harfi «izâ»nın cevabıdır; {فَادْفَعُوا} “verin” kavlindeki ise «in» (إنْ) şart edatının cevabıdır.
وقرأ ابن مسعود: «فإن أحَسْتُم» والأصل: أحْسَسْتُم فَحَذَفَ إِحدى السينين، ويُحتمل أن تكونَ العينَ أو اللام، ومثلُه قول أبي زبيد:
İbn Mes'ûd: «فإن أحَسْتُم» (Fe-in ahastüm) şeklinde okumuştur. Aslı «أحْسَسْتُم» (ahsestüm) olup iki sîn harfinden biri hazfedilmiştir; hazfedilenin aynü'l-fiil veya lâmü'l-fiil olması muhtemeldir. Ebû Zübeyd'in şu sözü de bunun gibidir:
١٥٤٧ - سِوى أنَّ العِتاقَ من المَطايا ... حَسِيْنَ به فهنَّ إليه شوسُ
1547 - Ancak soylu binek develer / Onu hissettiler de ona karşı yan yan bakakaldılar.
وهذا حذفٌ لا ينقاس، ونَقَلَ بعضُهم أنها لغة سُلَيْم، وأنها مُطَّردة في عين كل فعلٍ مضاعفة اتصل به تاءُ الضمير أو نونُه.
Bu, kıyasa tabi olmayan (semâî) bir haziftir. Bazıları bunun Süleym kabilesinin lehçesi olduğunu ve zamir tâ'sı veya nûn'u bitişen her şeddeli fiilin aynü'l-fiilinde kurallı olarak uygulandığını nakletmiştir.
ونكَّر «رُشْداً» دلالةً على التنويعِ، والمعنى: أيُّ نوعٍ حَصَل من الرشدِ
Çeşitlilik bildirmesi için {رُشْداً} “bir olgunluk” kelimesi nekra getirilmiştir; mana: «Rüşdden herhangi bir tür meydana gelirse
كان كافياً. وقرأ الجمهور: «رُشْداً» بضمة وسكون، وابن مسعود والسلمي بفتحتين، وبعضُهم بضمتين. وسيأتي الكلامُ على ذلك في الأعراف مشبعاً إن شاء الله تعالى.
yeterli olur» demektir. Cumhur, râ'nın zammesi ve şîn'in sükûnu ile «rüşden» (رُشْداً) şeklinde okumuştur. İbn Mes'ûd ve es-Sülemî iki fetha ile («raşeden»), bazıları ise iki zamme ile («rüşüden») okumuştur. İnşâallâhu Teâlâ bu konudaki açıklama A'râf sûresinde etraflıca gelecektir.
وآنَسَ كذا: أحسَّ به وشَعَر، قال:
'Ânese kezâ' (آنَسَ كذا): Bir şeyi hissetti ve fark etti demektir. [Şair] şöyle demiştir:
١٥٤٨ - آنَسَتْ نَبْأَةً وأَفزعها القُن ... اصُ عَصْراً وقد دَنا الإِمساءُ
1548 - İkindi vakti bir ses hissetti ve avcı onu ürküttü / Oysa akşam vakti de yaklaşmıştı.
وقيل: «وجد» عن الفراء، وقيل: «أبصر» .
Ferrâ'dan nakledildiğine göre «buldu», başkalarına göre ise «gördü» manasında olduğu da söylenmiştir.
قوله: {إِسْرَافاً وَبِدَاراً} فيه وجهان، أحدُهما: أنهما منصوبان على المفعول من أجله أي: لأجلِ الإِسرافِ والبِدار. ونقل عن ابن عباس أنه قال: «كان الأولياء يستغنمون أكل مالِ اليتيمِ، لئلا يكبرَ، فينتزعَ المالَ منهم» . والثاني: أنَّهما مصدران في موضعِ الحال أي: مسرفين ومُبادرين. و «بِداراً» مصدرُ بادرَ، والمفاعَلة هنا يجوز أن تكون من اثنين على بابِها، بمعنى «أنَّ الوليَّ يبادر اليتيم إلى أخذِ مالِه، واليتيم يبادِرُ إلى الكبر، ويجوزُ أن يكونَ من واحد بمعنى: أن فاعَلَ بمعنى فعل نحو: سافر وطارَقَ.
Yüce Allah'ın: {إِسْرَافاً وَبِدَاراً} “israf ederek ve tez elden” kavlinde iki vecih vardır: Birincisi: Mef'ûlün lieclih olarak mansub olmalarıdır; yani «israf etmek ve acele etmek sebebiyle/maksadıyla». İbn Abbâs'tan şöyle dediği nakledilmiştir: «Vasîler, yetim büyüyüp de malı ellerinden çekip almasın diye yetimin malını yemeyi ganimet bilirlerdi.» İkincisi: Hâl konumunda masdar olmalarıdır; yani «israf ediciler ve acele ediciler olarak». «Bidâr» (بِداراً) kelimesi «bâdere» fiilinin masdarıdır. Buradaki müfâale (müşareket) kalıbı, kendi asıl manası üzere iki taraf arasında olabilir; yani «Vasî yetimin malını almaya koşuşur, yetim de büyümeye koşuşur». 'Sâfere' ve 'târaka' fiillerinde olduğu gibi 'fâale' vezninin 'feale' manasında olması sebebiyle tek bir taraftan olması da caizdir.
قوله: {أَن يَكْبَرُواْ} فيه وجهان، أحدهما: أنه مفعول بالمصدر أي: وبِداراً كِبَرُهم، كقولِه: {أَوْ إِطْعَامٌ فِي يَوْمٍ ذِي مَسْغَبَةٍ يَتِيماً} [البلد: ١٤-١٥] ، وفي إعمال
Yüce Allah'ın: {أَن يَكْبَرُواْ} “büyüyecekler diye” kavlinde iki vecih vardır: Birincisi: Masdarın mef'ûlü olmasıdır; yani «onların büyümesine acele ederek». Tıpkı: {أَوْ إِطْعَامٌ فِي يَوْمٍ ذِي مَسْغَبَةٍ يَتِيماً} “Yahut açlık gününde bir yetimi doyurmaktır” [Beled: 14-15] ayetinde olduğu gibi. Tenvinli masdarın amel ettirilmesinde
المصدرِ المنونِ خلافٌ مشهور. والثاني: أنه مفعول من أجله على حَذْفٍ، أي: مخافةَ أن يَكْبَروا، وعلى هذا فمفعولُ» بِداراً «محذوفٌ. وهذه الجملةُ النَّهْيِيَّة فيها وجهان، أصحُّهما: أنها استئنافية، وليست معطوفةً على ما قبلها. والثاني: أنها عطفٌ على ما قبلها وهو جوابُ الشرط ب» إنْ «أي: فادْفَعوا ولا تأكلوها، وهذا فاسدٌ، لأنَّ الشرطَ وجوابَه مترتِّبان على بلوغِ النكاح، وهو معارضٌ لقوله {وَبِدَاراً أَن يَكْبَرُواْ} فيلزَمُ منه سَبْقُه على ما ترتَّبَ عليه وذلك ممتنع.
meşhur bir ihtilaf vardır. İkincisi: Hazif yoluyla mef'ûlün lieclih olmasıdır; yani «büyümelerinden korktukları için». Buna göre «bidâr» (بِداراً) kelimesinin mef'ûlü mahzuftur. Bu nehiy cümlesinde iki vecih vardır: Bunların en sahih olanı, istînâfiye (yeni bir başlangıç cümlesi) olup kendisinden öncesine matuf olmamasıdır. İkincisi ise, kendisinden öncesine yani «in» (إنْ) ile gelen şartın cevabına matuf olmasıdır; yani «[mallarını] verin ve onları yemeyin». Bu görüş tutarsızdır; çünkü şart ve cevabı nikâh çağına ulaşmaya bağlanmıştır; bu ise {وَبِدَاراً أَن يَكْبَرُواْ} “büyüyecekler diye tez elden” kavliyle çelişir, zira bundan [yeme fiilinin] kendisine bağlandığı şeyden önce gerçekleşmesi gerekir ki bu da imkânsızdır.
قوله: {وكفى بالله حَسِيباً} في» كفى «قولان، أحدهما: أنها اسم فعل. والثاني: وهو الصحيح أنها فِعْلٌ، وفي فاعِلها قولان: أحدُهما وهو الصحيح أنه المجرورُ بالباءِ، والباءُ زائدةٌ فيه وفي فاعلِ مضارعه نحو: {أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ} [فصلت: ٥٣] باطِّراد. قال أبو البقاء:» زيدت لتدلَّ على معنى الأمرِ إذ التقدير: اكتفِ بالله «. والثاني: أنه مضمر، والتقدير: كَفَى الاكتفاءُ، و» بالله «على هذا في موضعِ نصب لأنه مفعول به في المعنى، وهذا رأيُ ابنِ السراج. ورُدَّ هذا بأنَّ إعمال المصدر المحذوف لا يجوزُ عند البصريين إلا ضرورةًَ كقوله:
Yüce Allah'ın: {وكفى بالله حَسِيباً} “Hesap görücü olarak Allah yeter” kavlindeki «kefâ» (كفى) hakkında iki görüş vardır: Birincisi, isim-fiil olmasıdır. İkincisi -ve sahih olanı- fiil olmasıdır. Bunun fâili hakkında iki görüş vardır: Birincisi -ve sahih olanı- bâ (ب) harfiyle mecrûr olan lafızdır; bâ harfi onda ve {أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ} “Rabbinin ... olması yetmedi mi?” [Fussilet: 53] ayetinde olduğu gibi muzâriinin fâilinde kurallı olarak zâiddir. Ebü'l-Bekā şöyle demiştir: «Emir manasına delalet etmesi için zâid kılınmıştır, zira takdiri: 'Allah ile yetin' demektir.» İkincisi: Gizli zamir olmasıdır, takdiri: «Kefe'l-iktifâu» (yetinmek yetti) şeklindedir. Buna göre {بالله} lafzı mansub konumundadır; çünkü mana bakımından mef'ûlün bihtir. Bu, İbnü's-Serrâc'ın görüşüdür. Bu görüşe, mahzuf masdarın amel etmesinin Basralılara göre ancak şairin şu sözünde olduğu gibi zaruret halinde caiz olacağı belirtilerek karşı çıkılmıştır:
١٥٤٩ - هل تَذْكُرون إلى الدَّيْرَيْنِ هِجْرَتَكم ... ومَسْحَكم صُلْبَكُمْ رُحْمانَ قُرْبانا
1549 - İki manastıra hicretinizi ve kurban olarak / 'Ey Rahmân' diyerek haçınızı sıvazlamanızı hatırlar mısınız?
أي: قولَكم يا رُحمان. وقال الشيخ:» وقيل: الفاعل مضمر،
Yani: «Ey Rahmân» demenizi. Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Fâilin gizli olduğu da söylenmiştir;
وهو ضمير الاكتفاء، أي: كفى هو، أي: الاكتفاء، والباءُ ليست زائدةً، فيكون في موضع نصب، ويتعلَّق إذ ذاك بالفاعل، وهذا الوجه لا يَسُوغ على مذهب البصريين؛ لأنه لا يجوزُ عندهم إعمالُ المصدرِ مضمراً وإنْ عَنَى بالإِضمارِ الحذفَ امتنع عندهم أيضاً لوجهين: حَذْفِ الفاعل، وإعمالِ المصدر محذوفاً وإبقاءِ معمولِه «. وفيه نظر، إذ لقائل أن يقول: إذا قلنا بأن فاعل» كفى «مضمرٌ لا نعلق» بالله «بالفاعلِ حتى يَلْزم ما ذَكَر، بل نعلِّقه بنفس الفعل كما تقدَّم، وهذا القول سبقه إليه مكي والزجاج فإنه قال:» دَخَلَتِ الباءُ في الفاعل، لأَنَّ معنى الكلام الأمرُ، أي: اكتفوا بالله «، وهذا الكلامُ يُشْعِرُ أنَّ الباءَ ليست بزائدة، وهو كلامٌ غيرُ صحيح، لأنه من حيث المعنى الذي قَدَّره يكون الفاعل هم المخاطبين، و» بالله «متعلقٌ به، ومِنْ حيث كونُ الباءِ دخلت في الفاعلِ يكونُ الفاعلُ هو اللهَ تعالى فتناقض.
o da iktifâ zamiridir; yani 'o (iktifâ) yetti' demektir. Bâ zâid değildir; dolayısıyla nasb konumunda olur ve o takdirde fâile bağlanır. Bu vecih Basralıların mezhebine göre caiz değildir; çünkü onlara göre masdarın gizli zamir olarak amel etmesi caiz değildir. Şayet zamirden kastı hazif ise, bu da onların nezdinde iki açıdan imkânsızdır: Fâilin hazfedilmesi ve masdarın mahzuf olarak amel ettirilip mamûlünün bırakılması.» Bu değerlendirmede eleştiriye açık bir yön vardır; zira birisi şöyle diyebilir: «Kefâ»nın fâilinin gizli zamir olduğunu söylediğimizde, {بالله} ifadesini onun zikrettiği sakınca gerekecek şekilde fâile bağlamayız; bilakis daha önce geçtiği üzere bizzat fiilin kendisine bağlarız. Bu görüşte Mekkî ve Zeccâc ondan önce davranmıştır; zira Zeccâc şöyle demiştir: «Sözün manası emir olduğu için bâ fâile dahil olmuştur; yani 'Allah ile yetinin' demektir.» Bu ifade bâ'nın zâid olmadığını ihsas ettirmektedir; ancak bu doğru bir açıklama değildir. Çünkü takdir ettiği mana açısından fâil muhataplar olmakta ve {بالله} ifadesi ona bağlanmaktadır; bâ'nın fâile dahil olması açısından ise fâil Yüce Allah olmaktadır; dolayısıyla bir çelişki doğmaktadır.
وفي كلامِ ابن عطية «نحوٌ من قولِه أيضاً، فإنه قال:» بالله «في موضعِ رفعٍ بتقديرِ زيادةِ الخافض، وفائدةُ زيادتِه تبيينُ معنى الأمر في صورةِ الخبر أي: اكتفوا بالله، فالباءُ تَدُلُّ على المرادِ من ذلك» ، وفي هذا ما رُدَّ به على الزجاج وزيادَةُ جعلِ الحرفِ زائداً وغيرَ زائدٍ. وقال ابن عيسى: «إنما دخلَتِ الباءُ في» كفى بالله «لأنه كان يتصل اتصالَ الفاعل، وبدخولِ الباءِ اتصل اتصالَ المضافِ واتصالَ الفاعل؛ لأن الكفايةَ منه تعالى ليست كالكفايةِ من غيرِه، فضوعف لفظُها لمضاعفةِ معناها» ويَحْتاج إلى فكر.
İbn Atiyye'nin sözünde de onun bu görüşüne benzer bir yaklaşım vardır; zira o şöyle demiştir: «Cer harfinin zâid olduğu takdiriyle {بالله} lafzı ref konumundadır. Zâid kılınmasının faydası ise haber suretinde emir manasını beyan etmektir; yani 'Allah ile yetinin' demektir; dolayısıyla bâ harfi bundan murat edilen şeye delalet eder.» Bu sözde, Zeccâc'a yöneltilen itirazın aynısı ve harfi hem zâid hem de zâid olmayan kılma fazlalığı vardır. İbn Îsâ ise şöyle demiştir: «{وكفى بالله} terkibinde bâ harfi ancak şunun için dahil olmuştur: Normalde fâil bitişmesi gibi bitişecekti; bâ'nın dahil olmasıyla hem muzâfın bitişmesi hem de fâilin bitişmesi gibi bitişti. Çünkü Yüce Allah'tan gelen kifayet başkasından gelen kifayet gibi değildir; manasının kat kat üstünlüğünden ötürü lafzı da pekiştirilmiştir.» Bu görüş üzerinde düşünmeye muhtaçtır.
قوله: {حسيباً} فيه وجهان، أصحُّهما: أنه تمييزٌ يَدُلُّ على ذلك صلاحيةُ دخولِ «مِنْ» عليه، وهي علامةُ التمييز. والثاني: أنه حال.
Yüce Allah'ın: {حَسِيباً} “hesap görücü olarak” kavlinde iki vecih vardır: Bunların en sahih olanı temyiz olmasıdır; nitekim temyizin alameti olan başına «min» (مِنْ) harfinin gelmeye elverişli olması da buna delalet eder. İkincisi ise hâl olmasıdır.
و «كفى» هنا متعديةٌ لواحدٍ، وهو محذوفٌ تقديرُه: وكفاكم اللهُ «. وقال أبو البقاء:» وكفى «تتعدَّى إلى مفعولين حُذِفا هنا تقديرُه: كفاك اللهُ شرَّهم بدليل قوله: {فَسَيَكْفِيكَهُمُ الله} [البقرة: ١٣٧] . والظاهر أنَّ معناها غيرُ معنى هذه. قال الشيخ بعد أَنْ ذكر أنها متعدية لواحدٍ:» وتأتي بغيرِ هذا المعنى متعدية إلى اثنين كقولِه: {فَسَيَكْفِيكَهُمُ الله} . وهو محلُّ نظر.
Buradaki «kefâ» (كفى) tek mef'ûle geçişlidir (müteaddîdir); o da mahzuf olup takdiri: «Allah size yetti» şeklindedir. Ebü'l-Bekā ise şöyle demiştir: «'Kefâ' iki mef'ûle geçişli olur; burada ikisi de hazfedilmiştir, takdiri: 'Allah seni onların şerrinden korumaya yetti' şeklindedir; delili ise Yüce Allah'ın: {فَسَيَكْفِيكَهُمُ الله} [Bakara: 137] kavlidir.» Zahir olan ise onun manasının buradakinin manasından farklı olduğudur. Şeyh [Ebû Hayyân], fiilin tek mef'ûle geçişli olduğunu zikrettikten sonra: «Bu mananın dışında, Yüce Allah'ın: {فَسَيَكْفِيكَهُمُ الله} “Allah onlara karşı sana yetecektir” kavlinde olduğu gibi iki mef'ûle geçişli olarak da gelir» demiştir. Bu ise tartışmaya açıktır.
قوله تعالى: {مِّمَّا تَرَكَ الوالدان} : هذا الجارُّ في محل رفع لأنه صفةٌ للمرفوعِ قبلَه أي: نصيبٌ كائن أو مستقر، ويجوز أن يكون في محل نصبٍ متعلقاً بلفظ «نصيب» لأنَّه من تمامه.
Yüce Allah'ın: {مِّمَّا تَرَكَ الوالدان} “Anne babanın bıraktıklarından...” kavlindeki bu car-mecrûr mahallen merfûdur; çünkü kendisinden önceki merfû lafzın sıfatıdır; yani «mevcut veya sabit olan bir pay» demektir. «Nasîb» lafzının tamamlayıcısı olması sebebiyle mahallen mansub olup ona bağlanması da caizdir.
وقوله: {مِمَّا قَلَّ} في هذا الجارِّ أيضاً وجهان أحدُهما: أنه بدلٌ من «ما» الأخيرةِ في «مِمَّا ترك» بإعادة حرفِ الجر في البدل، والضميرُ في «منه» عائدٌ على «ما» الأخيرةِ، وهذا البدلُ مرادٌ أيضاً في الجملةِ الأولى حُذِفَ للدلالةِ عليه، ولأنَّ المقصودَ به التأكيدُ لأنه تفصيلٌ/ للعمومِ المفهومِ من قولِه: {مِّمَّا تَرَكَ} فجاءَ هذا البدلُ مفصِّلاً لحالتَيْه من الكثرةِ والقلة. والثاني: أنه حالٌ من الضمير المحذوف من «ترك» أي: مِمَّا تركه قليلاً أو كثيراً أو مستقراً مِمَّا قل.
Yüce Allah'ın: {مِمَّا قَلَّ} “azından da...” kavlindeki bu car-mecrûrda da iki vecih vardır: Birincisi: Bedelde cer harfinin tekrarlanması suretiyle {مِّمَّا تَرَكَ} ifadesindeki son «mâ» (ما) isminden bedel olmasıdır. {مِنْهُ} kavlindeki zamir de bu son «mâ»ya dönmektedir. Bu bedel, birinci cümlede de kastedilmiş olup ona delalet ettiği için ve maksat tekit olduğu için hazfedilmiştir; zira bu, {مِّمَّا تَرَكَ} kavlinden anlaşılan umumiliğin bir tafsilatıdır; dolayısıyla bu bedel onun azlık ve çokluk hallerini ayrıntılı olarak açıklamıştır. İkincisi: «Tereke» fiilinden hazfedilen zamirden hâl olmasıdır; yani «bıraktığı şeyden az veya çok olarak» yahut «az olan şeyden sabit olarak».
و «نصيباً» فيه أوجهٌ أحدها: أن ينتصِبَ على أنه واقعٌ موقعَ المصدر، والعاملُ فيه معنى ما تقَّدم، إذ التقديرُ: عطاءً أو استحقاقاً، وهذا معنى قولِ مَنْ يقولُ منصوبٌ على المصدرِ المؤكد. قال الزمخشري: «كقوله: {فَرِيضَةً مِّنَ الله} [النساء: ١١] كأنه قيل: قسمةً مفروضةً» . وقد سَبَقه الفراء إلى هذا
{نَصِيباً} “bir pay vardır” kelimesinde muhtelif vecihler vardır: Birincisi: Masdar yerine geçtiği için mansub olmasıdır; onda amel eden ise daha önce geçen ifadenin manasıdır; zira takdiri: «Bir bağış veya bir hak ediş olarak» şeklindedir. «Müekkid masdar olarak mansubdur» diyen kimsenin sözünün manası da budur. Zemahşerî şöyle demiştir: «Tıpkı Yüce Allah'ın: {فَرِيضَةً مِّنَ الله} “Allah'tan bir farz olarak” [Nisâ: 11] kavlindeki gibi; sanki 'farz kılınmış bir taksimat olarak' denilmiştir.» Ferrâ da bu görüşte ondan önce davranmış,
قال: «نُصِبَ لأنه أُخْرِج مُخْرَج المصدرِ، ولذلكَ وَحَّده كقولك:» له عليَّ كذا حقاً لازماً «ونحوه: {فَرِيضَةً مِّنَ الله} ولو كان اسماً صحيحاً لم يُنْصَبْ، لا تقول:» لك عليَّ حق درهماً «.
şöyle demiştir: «Masdar yerine çıkarıldığı için mansub kılınmıştır; bu sebeple tıpkı senin: 'Onun bende bağlayıcı bir hak olarak şu kadar alacağı var' demen gibi tekil getirilmiştir; {فَرِيضَةً مِّنَ الله} “Allah'tan bir farz olarak” kavli de böyledir. Şayet sahih/açık bir isim olsaydı mansub olmazdı; nitekim 'Senin bende dirhem hak alacağın var' demezsin.»
الثاني: أنه منصوبٌ على الحال، ويُحتمل أن يكونَ صاحبُ الحال الفاعلَ في» قَلَّ أو كَثُر «، ويُحتمل أن يكونَ» نصيب «وإن كان نكرة لتخصُّصِه: إمَّا بالوصفِ وإمَّا بالعمل، والعاملُ في الحال الاستقرارُ الذي في قوله:» للرجالِ «. وإلى نصبِه حالاً ذهب الزجاج ومكي، قالا:» المعنى لهؤلاءِ أَنْصِباء على ما ذكرناها في حالِ الفرض «.
İkincisi: Hâl olarak mansub olmasıdır. Hâl sahibinin {قَلَّ أَوْ كَثُرَ} fiilindeki fâil olması muhtemel olduğu gibi, gerek sıfatla gerekse amelle özelleşmiş olması sebebiyle nekra da olsa «nasîb» lafzı olması da muhtemeldir. Hâlde amel eden ise «lir-ricâli» kavlindeki istikrâr (sabitlik) manasıdır. Zeccâc ve Mekkî de hâl olarak mansub olduğu görüşüne gitmiş ve şöyle demişlerdir: «Mana: 'Farz kılınma halinde zikrettiğimiz üzere bunlar için paylar vardır' şeklindedir.»
الثالث: أنه منصوبٌ على الاختصاص، بمعنى: أعني نصيباً، قاله الزمخشري. قال الشيخ: إنْ عنى الاختصاصَ المصطلحَ عليه فهو مردودٌ بكونِه نكرةً، وقد نَصُّوا على اشتراطِ تعريفِه» .
Üçüncüsü: İhtisâs üzere mansub olmasıdır; yani «bir payı kastediyorum» demektir; bunu Zemahşerî söylemiştir. Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Şayet ıstılahî anlamdaki ihtisâsı kastediyorsa, bu kelimenin nekra olması sebebiyle reddedilir; zira nahivciler ihtisâsa konu olan lafzın marife olmasını şart koşmuşlardır.»
الرابع: النصبُ بإضمار فعلٍ أي: أُوجبت أو جُعِلت لهم نصيباً. الخامس: أنه مصدرٌ صريحٌ أي: نَصَبْتُه نصيباً.
Dördüncüsü: Gizli bir fiille mansub olmasıdır; yani «onlar için bir pay olarak vacip kılındı veya tayin edildi» demektir. Beşincisi: Açık bir masdar olmasıdır; yani «onu bir pay olarak taksim ettim/nasip kıldım» demektir.
قوله تعالى: {فارزقوهم مِّنْهُ} : في هذا الضميرِ ثلاثةُ أوجهٍ أحدها: [أن] يعودَ على المالِ لأنَّ القسمةَ تدل عليه بطريقِ الالتزام. الثاني: أنْ يعودَ على «ما» في قولِه: «مِمَّا ترك» . الثالث أَنْ يَعودَ على نفسِ القسمةِ وإن كان مذكراً مراعاةً للمعنى، إذ المرادُ بالقسمةِ الشيءُ المقسوم، وهذا على رأي مَنْ يرى ذلك، وأمَّا مَنْ يقولُ: القسمةُ من الاقتسام كالخِبْرة من الاختبار، أو بمعنى القَسَم فلا يتأتَّى ذلك.
Yüce Allah'ın: {فَارْزُقُوهُمْ مِّنْهُ} “ondan onları da rızıklandırın” kavlindeki bu zamirde üç vecih vardır: Birincisi: [Mala] dönmesidir; çünkü taksim [kelimesi] lüzûm yoluyla mala delalet eder. İkincisi: «Mimmâ terake» kavlindeki «mâ» (ما) lafzına dönmesidir. Üçüncüsü: Mana gözetilerek, müzekker olmasına rağmen bizzat taksim kelimesine dönmesidir; zira taksimden kasıt taksim edilen şeydir. Bu, bu görüşü benimseyenlere göredir. «Kısmet (القسمة), ihtibâr'dan gelen hıbre gibi iktisâm (bölüşme) kökündendir veya yemin (kāsem) manasındadır» diyenlere göre ise bu vecih geçerli olmaz.
قوله تعالى: {وَلْيَخْشَ الذين} : قرأ الجمهورُ بسكون اللام في الأفعال الثلاثةِ. وهي لامُ الأمر، والفعلُ بعدها مجزومٌ بها. وقرأَ الحسن وعيسى بن عمر بكسرِ اللامِ في الأفعالِ الثلاثةِ، وهو الأصلُ، والإِسكانُ تخفيفٌ إجراءً للمنفصل مُجْرى المتصل، فإنهم شَبِّهوا «وَلْيخش» ب «كَتِف» وهذا كما تقدَّم الكلامُ في نحو: «وهي» و «لَهْي» في أول البقرة.
Yüce Allah'ın: {وَلْيَخْشَ الذين} “Korkanlar çekinsin...” kavlinde cumhur, her üç fiilde de lâm'ın sükûnu ile okumuştur. Bu, emir lâm'ıdır ve sonrasındaki fiil onunla meczûmdur. Hasan ve Îsâ b. Ömer ise her üç fiilde de lâm'ın kesrasıyla okumuşlardır; asıl olan da budur. Sükûn ile okumak ise ayrık olanı bitişik gibi değerlendirerek yapılan bir hafifletmedir; nitekim onlar «vel-yahşe» (وَلْيخش) lafzını «ketif» (كَتِف) kelimesine benzetmişlerdir. Bu durum, Bakara'nın başında «ve hiye» (وهي) ve «le hiye» (لَهْي) gibi kelimeler bahsinde daha önce geçmişti.
و «لو» هذه فيها احتمالان، أحدُهما: أنَّها على بابِها مِنْ كونِها حرفاً لِما كان سيقع لوقوع غيره، أو حرفَ امتناع لامتناع على اختلاف العبارتين. والثاني: أنها بمعنى «إنْ» الشرطية. وإلى الاحتمال الأولِ ذهب ابن عطية والزمخشري. قال الزمخشري: «فإنْ قلت: ما معنى وقوعِ» لو تركوا «وجوابِه صلةً ل» الذين «؟ قلت: معناه: وَلْيخش الذين صفتُهم وحالُهم أَنهم لو شارَفوا أَنْ يَتْرُكُوا خلفَهم ذريةً ضِعافاً، وذلك عند احتضارهم خافوا عليهم الضياعَ بعدهم لذهابِ كافلهم وكاسبهم، كما قال القائل:
Buradaki «lev» (لو) edatında iki ihtimal vardır: Birincisi: Farklı ifadelerle belirtildiği üzere, başkasının vuku bulması sebebiyle vuku bulacak bir şeye delalet eden harf yahut imtina sebebiyle imtina bildiren harf olma şeklindeki kendi asıl manasında olmasıdır. İkincisi: «İn» (إنْ) şart edatı manasında olmasıdır. Birinci ihtimale İbn Atiyye ve Zemahşerî gitmiştir. Zemahşerî şöyle demiştir: «'Lev terakû' (لو تركوا) cümlesi ve cevabının 'ellezîne' (الذين) ism-i mevsûlünün sılası olmasının manası nedir? dersen, derim ki: Manası: Nitelikleri ve durumları şu olan kimseler korksunlar: Şayet arkalarında güçsüz ve zayıf çocuklar bırakmaya yaklaşsalardı -ki bu onların can çekişme anındadır- kendilerini koruyup gözeten ve kendilerine kazanç sağlayan kimse gideceğinden ötürü arkalarından onların zayi olmasından endişe ederlerdi; nitekim şairin şöyle dediği gibidir:
١٥٥٠ - لقد زادَ الحياةَ إليَّ حُبَّاً ... بناتِي أنَّهن من الضِعافِ
1550 - Hayatı bana daha da sevdiren şey / Kızlarımın güçsüz kimselerden olmalarıdır.
أُحاذِرُ أن يَرَيْنَ البؤس بعدي ... وأن يَشْرَبْنَ رنْقاً بعد صافي
Benden sonra sıkıntı görmelerinden / Ve duru sudan sonra bulanık su içmelerinden korkarım.
وقال ابن عطية:» تقديرُه: لو تَرَكُوا لخافُوا، ويجوزُ حذفُ اللامِ من جواب لو «، ووجهُ التمسُّكِ بهذه العبارةِ أنه جَعَلَ اللامَ مقدرةً في جوابِها، ولو كانت» لو «بمعنى» إنْ «الشرطية لَما جاز ذلك، وقد صَرَّح غَيرُهما بذلك، فقال:» لو تركوا «» لو «يمتنع بها الشيء لامتناع غيره، و» خافوا «جوابُ» لو «.
İbn Atiyye şöyle demiştir: «Takdiri: 'Lev terakû le-hâfû' (bıraksalardı korkarlardı) şeklindedir; 'lev'in cevabından lâm harfinin hazfedilmesi caizdir.» Bu ifadeden delil çıkarma yönü şudur: O, 'lev'in cevabında lâm'ı takdir etmiştir; şayet «lev», şart edatı olan «in» (إنْ) manasında olsaydı bu caiz olmazdı. Bu ikisi dışındakiler de bunu açıkça ifade ederek şöyle demişlerdir: «'Lev terakû'daki 'lev', bir şeyin başkasının imtinası sebebiyle imtina ettiğini bildiren harftir; 'hâfû' ise 'lev'in cevabıdır.»
وإلى الاحتمال الثاني ذهب أبو البقاء وابن مالك، قال ابن مالك:» لو «هنا شرطيةٌ بمعنى» إنْ «، فتقلِبُ الماضي إلى معنى الاستقبال، والتقدير: وَلْيخش الذين إنْ تركوا، ولو وقع بعد» لو «هذه مضارع كان مستقبلاً كما يكونُ بعد» إنْ «وأنشد:
İkinci ihtimale ise Ebü'l-Bekā ve İbn Mâlik gitmiştir. İbn Mâlik şöyle demiştir: «'Lev' burada 'in' manasında şart edatıdır; dolayısıyla geçmiş zamanı gelecek zaman manasına çevirir. Takdiri: 'Bırakacak olurlarsa korksunlar' şeklindedir. Şayet bu 'lev'den sonra muzâri fiil gelseydi, tıpkı 'in'den sonra olduğu gibi gelecek zaman ifade ederdi.» Ve şu beyti okumuştur:
١٥٥١ - لا يُلْفِكُ الرَّاجوك إلا مُظْهِراً ... خُلُقَ الكرامِ ولو تكونُ عَدِيما
1551 - Seni umanlar, yok yoksul olsan bile / Seni ancak cömertlerin ahlakını sergilerken bulsunlar.
أي: وإنْ تكن عديماً. ومثلُ هذا البيتِ الذي أنشده قولُ الآخر:
Yani: «Ve in tekün adîmen» (yoksul olsan bile) demektir. Şairin okuduğu bu beytin bir benzeri de diğerinin şu sözüdür:
١٥٥٢ - قومٌ إذا حارَبُوا شدَّوا مآزِرَهُمْ ... دونَ النساءِ ولو باتَتْ بأطْهارِ
1552 - Onlar öyle bir topluluktur ki savaştıklarında kadınlardan uzak durup eteklerini bağlarlar / Kadınlar temiz günlerinde geceleşeler bile.
والذي ينبغي: أن تكونَ على بابِها من كونِها تعليقاً في الماضي.
Uygun olan ise; geçmişe bağlama bildiren kendi asıl manasında kalmasıdır.
وإنما حَمَل ابنَ مالك وأبا البقاء على جَعْلِها بمعنى» إنْ «توهُّمُ أنه لَمَّا أمر بالخشية والأمرُ مستقبل ومتعلَّقُ الأمر موصولٌ لم يَصِحَّ أن تكون الصلةُ ماضيةً على تقدير دلالتِه على العَدَمِ الذي يُنَافي امتثالَ الأمر، وحَسَّنَ مكانَ»
İbn Mâlik ve Ebü'l-Bekā'yı bu harfi «in» manasında kabul etmeye sevk eden şey şu vehimdir: Korku emredildiğinde ve emir gelecek zamana ait olup emrin taalluk ettiği şey de bir ism-i mevsûl olduğunda, sılanın -emrin yerine getirilmesine aykırı olan yokluk bildirdiği takdirde- mazi olması sahih olmazdı. Dolayısıyla
لو «لفظُ» إنْ «، ولأجلِ هذا التوَهُّمِ لم يُدْخِل الزمخشري» لو «على فعل مستقبل، بل أتى بفعلٍ ماضٍ مسندٍ للموصولِ حالةَ الأمر فقال:» وَلْيخش الذين صفتُهم وحالُهم أنهم لو شارَفُوا أن يتركوا «.
«lev» yerine «in» lafzını uygun gördüler. İşte bu vehimden ötürü Zemahşerî «lev» harfini gelecek zamanlı fiilin başına getirmemiş, bilakis emir anında ism-i mevsûle isnad edilen mazi bir fiil getirerek şöyle demiştir: «Nitelikleri ve durumları; şayet [arkalarında] bırakmaya yaklaşsalardı şeklinde olanlar korksunlar.»
قال الشيخ: «وهذا الذي توهَّموه لا يلزم، إلا إنْ كانت الصلةُ ماضيةً في المعنى واقعةً بالفعل، إذ معنى» لو تركوا من خلفهم «أي: ماتوا فتركوا مِنْ خلفهم، فلو كان كذلك لَلزم التأويلُ في» لو «أَنْ تكونَ بمعنى» إنْ «إذ لا يجامِعُ الأمرُ بإيقاعِ فعلٍ مَنْ مات بالفعل، أمَّا إذا كان ماضياً على تقديرٍ فيصِحُّ أن يقع صلةً. وأن يكونَ العاملُ في الموصولِ الفعلَ المستقبل، نحو قولِك: ليزُرْنا الذي لو مات أمسِ لبكيناه» انتهى.
Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Onların vehmettiği bu husus, ancak sılanın mana bakımından geçmiş zaman olup fiilen gerçekleşmiş olması halinde zorunlu olurdu; zira 'arkalarında bıraksalardı' ifadesinin manası 'ölüp de arkalarında bıraksalardı' demektir. Şayet böyle olsaydı, 'lev' harfinin 'in' manasında olduğuna dair tevil zorunlu olurdu; çünkü bir fiili işleme emri, fiilen ölmüş olan bir kimseye yönelik olamaz. Fakat takdîrî olarak mazi olduğunda ise sıla olması sahihtir. Tıpkı senin: 'Dün ölseydi arkasından ağlayacağımız kimse bizi ziyaret etsin' sözün gibi mevsûlde amel eden lafzın gelecek zamanlı bir fiil olması da caizdir.» [Ebû Hayyân'ın sözü] bitti.
وأمَّا البيتان المتقدِّمان فلا يلزمُ مِنْ صحةِ جَعْلِها فيهما بمعنى «إنْ» أن تكونَ في الآيةِ كذلك. لأنَّا في البيتين نضطرُ إلى ذلك: أمَّا البيتُ الأولُ فلأنَّ جوابَ «لو» محذوفٌ مدلولٌ عليه بقولِه: «لا يُلْفِك» وهو نَهْيٌ، والنهيُ مستقبلٌ فلذلك كانت «لو» تعليقاً في المستقبل. أما البيتُ الثاني فلدخولِ ما بعدَها في حَيِّزِ «إذا» ، و «إذا» للمستقبل.
Daha önce geçen iki beyte gelince; o iki beyitte «lev» harfinin «in» manasında kabul edilmesinin sahih olmasından ayette de böyle olması gerekmez. Çünkü o iki beyitte buna mecbur kalmaktayız: Birinci beyte gelince; «lev»in cevabı mahzuf olup şairin «seni bulmasınlar» (lâ yülfike) nehiy sözüyle delalet edilmiştir. Nehiy ise gelecek zamana aittir; bu sebeple «lev» geleceğe bağlama bildirmiştir. İkinci beyitte ise; sonrasındaki ifadenin «izâ»nın alanına girmesinden ötürüdür; «izâ» ise gelecek zamana aittir.
ومفعول «وَلْيَخْشَ» محذوفٌ أي: وَلْيخش الله. ويجوزُ أَنْ تكون المسألةُ من بابِ التنازع، فإنَّ «وَلْيخش» يطلبُ الجلالةَ، وكذلك «فليتقوا» ، ويكونُ من إعمالِ الثاني للحذفِ من الأول.
{وَلْيَخْشَ} kavlinin mef'ûlü mahzuftur; yani «Allah'tan korksunlar» demektir. Meselenin tenâzu' (fiillerin aynı mamûlü talep etmesi) babından olması da caizdir; zira {وَلْيَخْشَ} lafza-i celâli talep ettiği gibi «fel-yettekū» lafzı da talep etmektedir. Bu durumda birincisinden hazfedilip ikincisinin amel ettirilmesi kabilinden olur.
قوله: {مِنْ خَلْفِهِمْ} فيه وجهان، أظهرُهما: أنه متعلِّقٌ ب «تركوا» ظرفاً له. والثاني: أنه متعلِّقٌ بمحذوفٍ لأنه حالٌ من «ذرية» ، لأنَّه في الأصلِ صفةُ نكرةٍ قُدِّمَتْ عليها فَجُعِلَتْ حالاً.
Yüce Allah'ın: {مِنْ خَلْفِهِمْ} “arkalarında” kavlinde iki vecih vardır: Bunların en açık olanı, «terakû» fiiline zarf olarak bağlanmasıdır. İkincisi: Mahzûfa bağlanmasıdır, çünkü {ذُرِّيَّةً} “çocuklar” lafzından hâldir; zira aslen nekranın sıfatı iken onun önüne geçirilmiş ve hâl yapılmıştır.
وأمال حمزةُ ألفَ «ضِعافاً» ولم يُبالِ بحرفِ الاستعلاءِ لانكسارِه، ففيه انحدارٌ فلم ينافِرِ الإِمالةَ.
Hamza «dı‘âfen» (ضِعافاً) kelimesinin elifini imâle ile okumuş ve esreli oluşundan dolayı isti‘lâ harfini dikkate almamıştır; zira esrede bir iniş (kesre meyili) bulunduğundan imâleye aykırı düşmemiştir.