قلت: وهذا يرجِّحُ ما قَدَّمْتُه من أنه أَطْلق المصدر على الشخص مبالغةً نحو: «رجل عدل» ثم قال: «ولا يجوزُ أَنْ يُراد بساحر السحر، وقد جاء فاعِل يراد به المصدرُ في حروفٍ ليست بالكثير نحو:» عائذاً بالله من شره «أي: عياذاً، ونحو» العافِية «ولم تَصِرْ هذه الحروفُ من الكثرة بحيث يسوغُ القياس عليها»
Derim ki: Bu da daha önce belirttiğim, tıpkı «رجل عدل» (âdil adam) ifadesinde olduğu gibi mübalağa yoluyla masdarın şahsa ıtlak edildiği görüşünü kuvvetlendirmektedir. Sonra şöyle dedi: «'ساحر' (büyücü) kelimesiyle sihrin (büyü) kastedilmesi câiz değildir. Gerçi 'عياذاً' (sığınma) manasında 'عائذاً بالله من شره' (onun şerrinden Allah'a sığınarak) ve 'العافِية' (afiyet) örneklerinde olduğu gibi çok olmayan bazı kelimelerde masdar kastedilen fâil kalıbı gelmiştir; ancak bu kelimeler kendilerine kıyas yapılmasını meşru kılacak kadar çokluğa ulaşmamıştır.»
قوله تعالى: {أَنْ آمِنُواْ} : في «أَنْ» وجهان، أظهرهما: أنها تفسيرية لأنها وردت بعدما هو بمعنى القول لا حروفِه. والثاني: انها
Cenâb-ı Hakk'ın {أَنْ آمِنُواْ} kavlindeki «أَنْ» lafzında iki vecih vardır. En zâhir olanı: Harfleri değil manası itibarıyla söz/kavl anlamında olan bir lafızdan sonra geldiği için tefsiriyye olmasıdır. İkincisi ise:
مصدرية بتأويلٍ متكلف أي: أَوْجَبْتُ إليهم الأمر بالإِيمان، وهنا قالوا «آمنَّا» ولم يُذْكر المُؤْمَنْ به، وهناك {آمَنَّا بالله} [آل عمران: ٥٢] فذكره، والفرق أنَّ هناك تقدَّم ذِكْرُ الله تعالى فقط فأُعيدَ المؤمَنْ به فقيل: «بالله» وهنا ذُكِر شيئان قبل ذلك وهما: {أَنْ آمِنُواْ بِي وَبِرَسُولِي} فلم يُذْكَر ليشمل المذكورين، وفيه نظرٌ. وهنا «بأنَّنا» وهناك «بأنَّا» بالحذف، وقد تقدَّم غيرَ مرة أنَّ هذا هو الأصل، وإنما جِيء هنا بالأصل لأنَّ المُؤْمَنَ به متعدِّدٌ فناسَبَه التأكيد.
tekellüflü bir teville masdariyye olmasıdır, yani: «Onlara iman etme emrini vacip kıldım». Burada «آمنَّا» (İman ettik) dediler ve kendisine iman edilen şeyi zikretmediler; orada ise {آمَنَّا بالله} “Allah'a iman ettik” [Âl-i İmrân: 52] buyrulup zikredilmiştir. Aralarındaki fark şudur: Orada sadece Allah Teâlâ'nın zikri öne geçmişti, bu yüzden iman edilen şey tekrar edilerek «بالله» (Allah'a) denildi; burada ise bundan önce {أَنْ آمِنُواْ بِي وَبِرَسُولِي} şeklinde iki şey zikredilmiştir, dolayısıyla zikredilen her ikisini de kapsasın diye [özel olarak] zikredilmemiştir; fakat bunda [eleştiriye açık] bir yön vardır. Burada «بأنَّنا», orada ise hazif ile «بأنَّا» şeklindedir. Bunun asıl olduğu defalarca geçmişti; burada aslî biçimiyle getirilmesinin sebebi, kendisine iman edilen şeyin birden fazla olmasıdır; bu da teyidi münasip kılmıştır.
قوله: {هَلْ يَسْتَطِيعُ} قرأ الجمهورُ «يَسْتَطيع» بياء الغيبة «ربك» مرفوعاً بالفاعلية، والكسائي: «تَسْتَطيع» بتاء الخطاب لعيسى، و «ربَّك» بالنصب على التعظيم، وقاعدتُه أنه يُدْغِم لام «هل» في أحرف منها هذا المكان، وبقراءة الكسائي قرأت عائشة، وكانت تقول: «الحواريُّونَ أعرفُ بالله من أن يقولوا: هل يستطيع ربك» كأنها ﵂ نَزَّهَتْهم عن هذه المقالةِ الشنيعة أَنْ تُنْسَبَ إليهم، وبها قرأ معاذ أيضاً وعلي وابن عباس وسعيد بن جبير في آخرين، وحينئذ فقد اختلفوا في هذه القراءة: هل تحتاجُ إلى حَذْفِ مضاف أم لا؟ فجمهورالمُعْربين / يقدِّرون: هل تستطيعُ سؤالَ ربك، وقال الفارسي: «وقد يمكن أَنْ يُسْتغنى عن تقدير» سؤالَ «على أن يكون المعنى: هل تستطيع أن يُنَزَّل ربُّك بدعائك، فيُرَدُّ المعنى - ولا بد - إلى مقدَّر يدل عليه ما ذُكِر من اللفظ» قال الشيخ: «وما قاله غيرُ ظاهرٍ لأنَّ فعلَه تعالى وإنْ كان مسبباً عن الدعاءِ فهو غيرُ مقدورٍ لعيسى» واختار أبو عبيد هذه القراءةَ قال: «لأنَّ القراءةَ الأخرى تُشْبه أن يكونَ الحواريُّون شاكِّين، وهذه لا تُوهِمُ ذلك» . قلت: وهذا بناء من الناسِ على أنهم كانوا مؤمنين، وهذا هو الحقُّ.
{هَلْ يَسْتَطِيعُ} kavlini cumhûr gayb ye'siyle «يَسْتَطيع» ve faillik sebebiyle merfû olarak «ربك» şeklinde okumuştur. el-Kisâî ise İsa'ya hitap te'si ile «تَسْتَطيع» ve tazim üzere mensub olarak «ربَّك» şeklinde okumuştur; onun kuralı «هل» edatının lâmını burası da dahil birtakım harflere idgam etmektir. Hz. Âişe de el-Kisâî'nin kıraatiyle okumuş ve: «Havariler, 'Rabbin güç yetirebilir mi?' demekten Allah'ı daha iyi bilirlerdi» demiştir; sanki o radıyallâhu anhâ, bu çirkin sözün onlara nispet edilmesinden onları tenzih etmiştir. Muâz, Ali, İbn Abbâs, Saîd b. Cübeyr ve başkaları da bu kıraatle okumuştur. Bu durumda onlar bu kıraat hakkında: Bir muzâfın hazfine ihtiyaç duyar mı yoksa duymaz mı diye ihtilaf etmişlerdir. İ'rab yapanların cumhûru: «Rabbin'den istemeye güç yetirebilir misin?» takdirini yaparlar. Fârisî ise şöyle demiştir: «'İstemek' takdirinden müstağni kalınması mümkündür; bu takdirde mana: 'Rabbinin senin duanla [sofrayı] indirmesini sağlayabilir misin?' şeklinde olur. Böylece mana -zorunlu olarak- zikredilen lafzın delalet ettiği takdirî bir anlama döndürülür.» Şeyh şöyle demiştir: «Onun söylediği zâhir değildir; çünkü Allah Teâlâ'nın fiili duaya bağlı (müsebbeb) kılınmış olsa bile, İsa'nın gücü dahilinde değildir.» Ebû Ubeyd bu kıraati tercih edip şöyle demiştir: «Çünkü diğer kıraat, Havarilerin şüphe içinde oldukları vehmini vermektedir; bu kıraat ise bunu düşündürmez.» Derim ki: Bu, insanların onların mümin oldukları kabulüne dayanır ve hak olan da budur.
قال ابن الأنباري: «لا يجوزُ لأحد أن يتَوَهَّم على الحواريين أنهم شَكُّوا في قدرة الله تعالى» وبهذا يَظْهَرُ أنَّ قول الزمخشري أنهم ليسا مؤمنين ليس بجيدٍ وكأنه خارقٌ للإِجماع. قال ابن عطية: «ولا خلاف أحفظُه أنهم كانوا مؤمنين» . وأمَّا القراءةُ الأولى فلا تَدُلُّ له لأن الناس أجابوا عن ذلك باجوبةٍ منها: أنَّ معناه: هل يَسْهُل عليك أن تسأل ربَّك، كقولِك لآخر: هل تستطيع أن تقومَ؟ وأنت تعلم استطاعته لذلك. ومنها: أنهم سألوه سؤالَ مستخبرٍ: هل يُنَزَّل أم لا، فإن كان يُنَزِّلُ فاسأله لنا.
İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: «Hiç kimsenin, Havarilerin Allah Teâlâ'nın kudretinden şüphe ettikleri vehmine kapılması câiz değildir.» Bununla, ez-Zemahşerî'nin onların mümin olmadıklarına dair sözünün iyi olmadığı ve adeta icmayı bozduğu ortaya çıkar. İbn Atiyye şöyle demiştir: «Onların mümin olduklarına dair bildiğim hiçbir ihtilaf yoktur.» Birinci kıraate gelince; bu onun [ez-Zemahşerî'nin] lehine delil teşkil etmez; çünkü insanlar buna birtakım cevaplar vermişlerdir: Bunlardan biri, manasının tıpkı senin bir başkasına onun kalkmaya gücünün yettiğini bildiğin halde "Kalkabilir misin?" demen gibi: "Rabbinden istemek sana kolay gelir mi / ister misin?" şeklinde olmasıdır. Bir diğeri: Onların bunu bilgi edinmek isteyen birinin sorusu gibi sormalarıdır: "İndirir mi indirmez mi, eğer indirecekse bizim için O'ndan iste." [demişlerdir].
ومنها: أن المعنى هل يفعلُ ذلك وهل يقع منه إجابةٌ لذلك؟ ومنه ما قيل لعبد الله بن زيد: هل تستطيعُ أن تُرَيَني كيف كان رسولُ الله ﷺ يتوضأ؟ أي هل تُحِبُّ ذلك؟ وقيل: المعنى: هل يطلب ربُّك الطاعة من نزول المائدة؟ قال أبو شامة: «مثلُ ذلك في الإِشكال ما رواه الهيثم - وإن كان ضعيفاً - عن ثابت عن أنس» أنّ رسول الله ﷺ عادَ أبا طالب في مرض فقال: يا بنَ أخي ادعُ ربَّك الذي تعبده فيعافيَني. قال: اللهم اشفِ عمي، فقام أبو طالب كأنما نَشِط من عِقال. فقال: يابنَ أخي إنّ ربك الذي تعبدُ لَيطيعُك. قال: وأنت يا عَمَّاه لو أَطَعْتَه، أو: لئن أطعتَ اللهَ ليطيعَنَّك اي: لَيجيبَنَّك إلى مقصودك «. قلت: والذي حَسَّن ذلك المقابلةُ منه ﷺ للفظِ عَمِّه كقوله: {وَمَكَرُواْ وَمَكَرَ الله} [آل عمران: ٥٤] وقيل: التقدير: هل يُطيع؟ فالسينُ زائدة كقولهم: استجاب وأجاب، قال:
Cevaplardan biri de şudur: Mana, "Bunu yapar mı ve O'ndan buna bir icabet vaki olur mu?" şeklindedir. Nitekim Abdullah b. Zeyd'e: "Resûlullah ﷺ'in nasıl abdest aldığını bana gösterebilir misin?" yani "Bunu yapmak ister misin?" denilmiştir. Bir görüşe göre mana: "Rabbin sofranın indirilmesinden bir itaat talep eder mi?" şeklindedir. Ebû Şâme şöyle demiştir: «Bu müşkile benzer bir durum da -zayıf olmakla birlikte- Heysem'in Sâbit kanalıyla Enes'ten rivayet ettiği şu hadistir: Resûlullah ﷺ bir hastalığında Ebû Tâlib'i ziyarete gitti. Ebû Tâlib: 'Ey kardeşimin oğlu! Kulluk ettiğin Rabbine dua et de bana şifa versin' dedi. Resûlullah: 'Allah'ım, amcama şifa ver' buyurdu. Bunun üzerine Ebû Tâlib bağından çözülmüş gibi ayağa kalktı ve: 'Ey kardeşimin oğlu! Kulluk ettiğin Rabbin sana itaat ediyor' dedi. Resûlullah: 'Ey amcacığım! Sen de O'na itaat etseydin -veya: Allah'a itaat edersen- O da sana mutlaka itaat eder, yani senin muradına icabet eder' buyurdu.» Derim ki: Bunu güzel kılan şey, Cenâb-ı Hakk'ın {وَمَكَرُواْ وَمَكَرَ الله} “Onlar tuzak kurdular, Allah da tuzak kurdu” [Âl-i İmrân: 54] kavlinde olduğu gibi Hz. Peygamber ﷺ'in amcasının lafzına mukabelede bulunmasıdır. Bir görüşe göre de takdir: «هل يُطيع» (İcabet eder mi?) şeklindedir; nitekim «استجاب» ve «أجاب» demelerinde olduğu gibi buradaki sin harfi zâiddir. Şair şöyle demiştir:
١٨٤ - ٤- وداعٍ دعا يا مَنْ يُجيب إلى النَّدى ... فلم يَسْتِجَبْه عند ذاك مُجيبُ
184 - 4- Bir çağırıcı: 'Ey cömertliğe icabet eden kimse!' diye çağırdı da... O vakit ona hiçbir icabet eden icabet etmedi.
وبهذه الأجوبةِ يُستغنى عن قولِ مَنْ قال:» إنَّ يستطيع زائدةٌ «والمعنى: هل يُنَزَّل ربُّك، لأنه لا يُزال من الأفعال إلا» كان «بشرطينِ وشَذَّ زيادةُ غيرِها في مواضعَ عَدَدْتُها في غيرِ هذا الكتاب، على أنَّ الكوفيين يُجيزون زيادةَ بعض الأفعال مطلقاً، حَكَوْا: قَعَدَ فلانٌ يتهكَّم بي» ، وأنشدوا:
Bu cevaplar sayesinde, «يستطيع fiili zâiddir ve mana: 'Rabbin indirir mi?' şeklindedir» diyen kimsenin sözüne ihtiyaç kalmaz; çünkü iki şartla «كان» dışında hiçbir fiil zâid kılınamaz; bunun dışındakilerin zâid olması ise bu kitabın dışında saydığım bazı yerlerde şâzz olarak gelmiştir. Bununla birlikte Kûfeliler bazı fiillerin mutlak olarak zâid olmasını câiz görürler. Onlar «قَعَدَ فلانٌ يتهكَّم بي» (Filanca benimle alay etmeye oturdu/başladı) sözünü nakletmişler ve şu beyti okumuşlardır:
١٨٤ - ٥- على ما قام يَشْتِمُني لئيمٌ ... كخنزيرٍ تَمَرَّغَ في رَمادِ
184 - 5- Küllere belenmiş bir domuz gibi... Alçak bir adam neye dayanarak bana sövmeye kalkıştı?
وحكى البصريون على وجه الشذوذ: «ما اصبحَ أبردَها وما أمسى أدفأَها» يعنون الدنيا.
Basralılar da şâzz olarak -dünyayı kastederek-: «ما اصبحَ أبردَها وما أمسى أدفأَها» (Sabahı ne kadar soğuk, akşamı ne kadar sıcak oldu!) sözünü nakletmişlerdir.
قوله {أَن يُنَزِّلَ} في قراءةِ الجماعة في محل نصب مفعولاً به أي: الإِنزالَ. وقال أبو البقاء: «والتقدير: على أن ينزَّل، أو في أن ينزَّل، ويجوز ألاَّ يُحتاجَ إلى حرف جر على أن يكون» يَسْتطيع «بمعنى» يُطيق «. قلت: إنما احتاج إلى تقديرِ حَرْفَي الجرِّ في الأول لأنه حَمَل الاستطاعةَ على الإِجابة، وأمَّا قولُه أخيراً» إنَّ يستطيع بمعنى يُطِيق «فإنما يَظْهَرُ كلَّ الظهورِ على رأي الزمخشري من كونهم ليسوا بمؤمنين. وأمَّا في قراءةِ الكسائي فقالوا: هي في محلِّ نصبٍ على المفعولية بالسؤالِ المقدَّر أي: هل يستطيع أنت أن تسألَ ربَّك الإِنزالَ، فيكون المصدرُ المقدرُ مضافاً لمفعوله الأول وهو» ربّك «فلمَّا حُذِفَ المصدرُ انتصب. وفيه نظرٌ من أنهم أعملوا المصدرَ مضمراً، وهو لا يجوزُ عند البصريين، يُؤَوِّلون ما ورد ظاهرُه ذلك. ويجوز أن يكونَ» أن
{أَن يُنَزِّلَ} kavli, cemaatin kıraatinde mef'ûlün bih olarak nasb mahallindedir, yani «الإِنزالَ» (indirmeyi) demektir. Ebu'l-Bekâ şöyle demiştir: «Takdiri: 'على أن ينزَّل' veya 'في أن ينزَّل' şeklindedir. 'يَسْتطيع' fiilinin 'يُطيق' (güç yetirir) manasında olması durumunda harf-i cerre ihtiyaç duyulmaması da câizdir.» Derim ki: Birincisinde iki cer harfinin takdirine ancak istitaat fiilini icabet manasına hamletmesi sebebiyle ihtiyaç duymuştur. Son olarak söylediği «يستطيع fiili يُطِيق manasındadır» sözü ise ancak ez-Zemahşerî'nin onların mümin olmadıklarına dair görüşüne göre bütünüyle zâhir olur. el-Kisâî'nin kıraatinde ise şöyle demişlerdir: Bu ifade, takdir edilen sual (isteme) fiili ile mef'ûliyyet üzere nasb mahallindedir; yani «Rabbinden indirmesini istemeye güç yetirebilir misin?» demektir. Böylece takdir edilen masdar birinci mef'ûlüne muzaf olmuş olur ki o da «ربّك» kelimesidir; masdar hazfedilince mansub olmuştur. Ancak bunda, masdarı gizli (muzmer) olarak amel ettirmiş olmaları bakımından eleştiriye açık bir yön vardır; zira bu, Basralılara göre câiz değildir; zâhiri bu şekilde gelenleri ise tevil ederler. {أَن}
ينزَّل «بدلاً من» ربك «بدلَ اشتمالٍ، والتقدير: هل تستطيع أي: هل تُطيق إنزالَ الله تعالى مائدةً بسبب دعائك؟ وهو وجهٌ حسن.
«ينزَّل» ifadesinin «ربك» lafzından iştimal bedeli olması da câizdir; takdiri: "Sen güç yetirebilir misin, yani duan sebebiyle Allah Teâlâ'nın bir sofra indirmesini sağlayabilir misin?" şeklindedir ki bu güzel bir vecihtir.
و» مائدة «مفعول» يُنَزِّلُ «والمائدة: الخِوُان عليه طعامٌ، فإن لم يكن عليه طعامٌ فليست بمائدةٍ، هذا هو المشهور، إلا أن الراغب قال:» والمائدةُ: الطبقُ الذي عليه طعام، ويقال لكل واحدٍ منها مائدةٌ «وهو مخالِفٌ لما عليه المُعْظَمُ، وهذه المسألة لها نظائرٌ في اللغة، لا يقال للخِوان مائدةٌ إلا وعليه طعامٌ وإلا فهو خِوان، ولا يقال كأسٌ إلا وفيها خَمْرٌ وإلا فهي قَدَحٌ، ولا يقال ذَنوب وسَجْل إلا وفيه ماء، وإلا فهو دَلْو، ولا يقال جِراب إلا وهو مدبوعٌ وإلا فهو إهاب، ولا قَلَمٌ إلا وهو مَبْرِيٌّ وإلا فهو أنبوب.
«مائدة» kelimesi «يُنَزِّلُ» fiilinin mef'ûlüdür. Mâide: Üzerinde yemek bulunan sofradır (hıvân); şayet üzerinde yemek yoksa mâide sayılmaz; meşhur olan budur. Ancak er-Râgıb şöyle demiştir: «Mâide: Üzerinde yemek olan tepsidir; bunlardan her birine de mâide denir.» Bu ise cumhûrun benimsediği görüşe aykırıdır. Bu meselenin dilde benzerleri vardır: Sofraya üzerinde yemek olmadıkça mâide denmez, aksi takdirde o sadece bir hıvândır (sofra/sehpa); kadehe içinde şarap bulunmadıkça kadeh (ke's) denmez, aksi takdirde o sadece bir kadehtir (kadeh); kovaya içinde su bulunmadıkça zenûb ve secl denmez, aksi takdirde o delv'dir (kova); dağarcığa tabaklanmış olmadıkça cirâb denmez, aksi takdirde o ihâbdır (ham deri); kaleme yontulmuş olmadıkça kalem denmez, aksi takdirde o unbûbdur (kamış).
واختلف اللغويون في اشتقاقها فقال الزجاج: «هي من مادَ يَميدُ إذ تحرك، ومنه قوله: {رَوَاسِيَ أَن تَمِيدَ بِهِمْ} [الأنبياء: ٣١] ومنه: مَيْدُ البحر» وهو ما يُصيب راكبَه، فكأنها تَميد بما عليها من الطعام، قال: «وهي فاعِله على الأصل» وقال أبو عبيد: «هي فاعلة بمعنى مَفْعولة مشتقةٌ من مادَهُ بمعنى أعطاه، وامتادَهُ بمعنى استعطاهُ فهي بمعنى مَفْعولة» قال: «كعِيشة راضِية» وأصلُها أنها مِيدَ بها صاحبُها أي: أُعْطِيها، والعربُ تقول: ما دَني فلان يَميدني إذا أحسنَ إليَّ وأعطاني «وقال أبو بكر بن الأنباري:» سُمِّيت مائدةً لأنها غياثٌ وعطاءٌ، من قولِ العرب: مادَ فلانٌ فلاناً إذا أَحْسَنَ إليه، وأنشدَ:
Dilciler bu kelimenin iştikakı (türeyişi) hususunda ihtilaf etmişlerdir: ez-Zeccâc şöyle demiştir: «O, hareket etti manasındaki مادَ يَميدُ fiilindendir; Cenâb-ı Hakk'ın {رَوَاسِيَ أَن تَمِيدَ بِهِمْ} [el-Enbiyâ: 31] kavli de bundandır. Yolcusuna isabet eden deniz tutması manasındaki 'مَيْدُ البحر' tabiri de bundandır. Sanki sofra, üzerindeki yiyeceklerle hareket edip sallanmaktadır.» Yine şöyle dedi: «O, aslı üzere fâile kalıbındadır.» Ebû Ubeyd ise şöyle demiştir: «O, fâile kalıbında olup mef'ûle manasındadır; 'ona verdi' manasındaki مادَهُ fiilinden türemiştir, 'ondan ihsan istedi' manasındaki امتادَهُ fiili de bundandır; dolayısıyla o mef'ûle manasındadır.» Şöyle devam etti: «Tıpkı 'عِيشة راضِية' (hoşnut olunan hayat) gibi; aslı ise sahibinin onunla nimetlendirilmesidir, yani ona verilmesidir. Araplar: 'Filanca bana ihsanda bulunup verdiğinde ما دَني فلان يَميدني' derler.» Ebû Bekr b. el-Enbârî de şöyle demiştir: «Ona mâide denilmiştir; çünkü o bir yardım ve ihsandır; bu da Arapların 'Filanca falancaya ihsanda bulundu' anlamındaki 'مادَ فلانٌ فلاناً' sözünden gelir.» Ve şu beyti okumuştur:
١٨٤ - ٦-
184 - 6-
إلى أميرِ المؤمنين المُمْتادْ ... أي: المُحْسِنُ لرعيَّته، وهي فاعِلَة من المَيْد بمعنى مُعْطِية فهو قريب من قولِ أبي عبيد في الاشتقاق، إلا أنَّها عنده بمعنى فاعِله على بابها. وابنُ قتيبة وافق أبا عبيد في كونها بمعنى مفعولة، قال: «لأنها يُمادُ بها الآكلون أي يُعْطَوْنها» . وقيل: هي من المَيْد وهو الميل، وهذا هو معنى قول الزجاج. قوله: «من السماء» يجوز أَنْ يتعلَّقَ بالفعلِ قبلَه، وأَنْ يتعلَّق بمحذوف على أنه صفةٌ ل «مائدة» أي: مائدةً كائنةً من السماء أي: نازلةً منها.
İhsan sahibi müminlerin emîrine... Yani: Tebasına ihsanda bulunan. Bu kelime, meyed kökünden türemiş fâile kalıbında olup 'ihsan eden' manasındadır; dolayısıyla iştikak bakımından Ebû Ubeyd'in sözüne yakındır; ancak ona göre kendi asıl babı üzere fâile manasındadır. İbn Kuteybe ise mef'ûle manasında oluşu hususunda Ebû Ubeyd'e muvafakat etmiş ve şöyle demiştir: «Çünkü yiyenler onunla nimetlendirilir, yani o kendilerine verilir.» Bir görüşe göre de o meyl manasındaki el-meydden gelir ki bu da ez-Zeccâc'ın sözünün manasıdır. «من السماء» kavlinin kendisinden önceki fiile taalluk etmesi câiz olduğu gibi, «مائدة» için sıfat olarak mahzuf bir kelimeye taalluk etmesi de câizdir; yani semadan var olan, oradan inen bir sofra demektir.
قوله تعالى: {تَكُونُ لَنَا عِيداً} : في «تكون» ضمير يعود على «مائدة» هو اسمُها، وفي الخبرِ احتمالان، أظهرُهما: أنه عيد، و «لنا» فيه وجهان أحدهما: أنه حال من «عيدا» لأنها صفة له في الأصل، والثاني: أنها حال من ضمير «تكون» عند مَنْ يُجَوِّزُ إعمالَها في الحال. والوجه الثاني: أنَّ «لنا» هو الخبر، و «عيداً» حال: إمَّا من ضمير «تكونُ» عند مَنْ يرى ذلك، وإمَّا من الضمير في «لنا» لأنه وقعَ خبراً فتحمَّل ضميراً، والجملةُ في محلِّ نصبٍ صفةً لمائدة.
Cenâb-ı Hakk'ın {تَكُونُ لَنَا عِيداً} kavlindeki «تَكُونُ» fiilinde, ismi olan ve «مائدة» kelimesine dönen bir zamir vardır. Haberi hususunda ise iki ihtimal vardır: En zâhir olanı onun «عيد» olmasıdır. «لنا» ifadesinde ise iki vecih vardır: Birincisi, aslında onun sıfatı olduğu için «عيدا» kelimesinden hâl olmasıdır; ikincisi, nâkıs fiilin hâlde amel etmesini câiz görenlere göre «تكون» fiilinin zamirinden hâl olmasıdır. İkinci vecih ise: «لنا» ifadesinin haber, «عيداً» kelimesinin ise ya bunu kabul edenlere göre «تكونُ» fiilinin zamirinden hâl ya da haber olarak vaki olup zamir yüklendiği için «لنا» içindeki zamirden hâl olmasıdır. Cümle ise nasb mahallinde «مائدة» için sıfattır.
وقرأ عبد الله: {تَكُنْ} بالجزم على جواب الأمر في قوله: «أَنْزل» قال الزمخشري: «وهما نظير {يَرِثُنِي وَيَرِثُ} [مريم: ٦] يريد قوله تعالى: {فَهَبْ لِي مِن لَّدُنْكَ وَلِيّاً يَرِثُنِي} بالرفع صفةً، وبالجزم جواباً، ولكنْ القراءتان هناك متواترتان، والجزمُ هنا في الشاذ.
Abdullah [b. Mes'ûd], «أَنْزل» (indir) kavlindeki emrin cevabı olarak meczum şekilde {تَكُنْ} okumuştur. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Bu ikisi {يَرِثُنِي وَيَرِثُ} [Meryem: 6] gibidir.» Cenâb-ı Hakk'ın {فَهَبْ لِي مِن لَّدُنْكَ وَلِيّاً يَرِثُنِي} kavlini kastetmektedir; merfû olarak sıfat, meczum olarak cevaptır. Ancak oradaki iki kıraat mütevâtirdir, buradaki cezm ise şâzz kıraattedir.
والعِيد مشتق من العَوْد لأنه يعود كل سنة، قاله ثعلب عن ابن الأعرابي. وقال ابن الأنباري:» النحويون يقولون: يوم العيد، لأنه يعود بالفرح والسرور، وعند العرب لأنه يعد بالفرح والحزن، وكل ما عاد إليه في وقت فهو عِيد، حتى قالوا للطَّيْفِ عيد «قال الأعشى:
العِيد (bayram) kelimesi, her sene geri döndüğü (avd ettiği) için el-avd kökünden türemiştir; bunu Sa'leb, İbnü'l-A'râbî'den nakletmiştir. İbnü'l-Enbârî ise şöyle demiştir: «Nahivciler, sevinç ve neşeyle geri döndüğü için 'يوم العيد' (bayram günü) derler. Araplara göre ise o sevinç ve kederle döner; bir vakitte kişiye dönüp gelen her şey bir bayramdır (îddir), hatta onlar hayale/tayfa bile îd demişlerdir.» el-A'şâ şöyle demiştir:
١٨٤ - ٧- فواكبدي من لاعجِ الحُبِّ والهَوى ... إذا اعتاد قَلْبي من أُمَيْمَة عيدُها
184 - 7- Yazık şu ciğerime o yakıcı aşk ve sevdadan ötürü... Ümeyme'nin hayali dönüp kalbimi sardığı zaman!
أي: طيفُها، وقال تأبَّط شراً:
Yani onun hayali (tayfı). Teabbata Şerran da şöyle demiştir:
١٨٤ - ٨- يا عيدُ ما لكَ مِنْ شوقٍ وإيراقِ ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
184 - 8- Ey [dönüp gelen] dert! Nedir bu sendeki özlem ve uykusuzluk... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
وقال:
Ve şöyle demiştir:
١٨٤ - ٩- عادَ قلبي من الطويلةِ عيدُ ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
184 - 9- Uzun boylu sevgiliden dönüp gelen bir dert yine kalbimi sardı... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
وقال الراغب:» والعيديُ حالةٌ تعاوِدُ الإِنسانَ، والعائدة: كل نفع يرجع إلى الإِنسان بشيء، ومنه «العَوْدُ» للبعيرِ المسنِّ: إمَّا لمعاودته السيرَ والعملَ فهو بمعنى فاعِل، وإمَّا لمعاودةِ السنين وإياه ومَرِّها عليه فهو بمعنى مفعول، قال: امرؤ القيس:
er-Râgıb ise şöyle demiştir: «العيديُ: İnsana tekrar tekrar dönüp gelen haldir; العائدة ise insana bir şeyle dönen her türlü menfaattir. Yaşlı deveye 'العَوْدُ' denmesi de bundandır: Bu ya yürüyüşü ve işi tekrarlaması sebebiyle fâil manasındadır ya da yılların onu tekrarlaması ve üzerinden geçip gitmesi sebebiyle mef'ûl manasındadır.» İmruü'l-Kays şöyle demiştir:
١٨٥ - ٠-
185 - 0-
على لاحِبٍ لا يُهْتَدى بمنارِه ... إذا سافَه العَوْدُ النباطِيُّ جَرْجَرا
İşaretleriyle yol bulunamayan apaçık bir yolda... Yaşlı Nabatî deve kokladığı zaman homurdanır.
وصَغَّره على «عُيَيْد» وكَسَّروه على «أعياد» وكانَ القياسُ عُوَيْد وأَعْود، لزوالِ موجبِ قَلْبِ الواوِ ياءً، لأنها إنما قُلِبت لسكونِها بعد كسرةٍ ك «ميزان» ، وإنما فَعَلوا ذلك قالوا: فرقاً بينه وبين عودِ الخشب.
Onun ism-i tasgirini «عُيَيْد» şeklinde yapmışlar, çoğulunu da «أعياد» şeklinde kırmışlardır. Oysa vâv harfinin ye'ye dönüşme sebebi ortadan kalktığı için kıyasa uygun olanı «عُوَيْد» ve «أَعْود» olmasıydı; zira vâv harfi ancak «ميزان» kelimesinde olduğu gibi kesreden sonra sâkin olduğu için ye'ye dönüştürülmüştür. Bunu yapmalarının sebebinin tahta çubuktan (ûd) ayırt etmek için olduğunu söylemişlerdir.
قوله: {لأَوَّلِنَا وَآخِرِنَا} فيه وجهان أحدُهما: أنه متعلقٌ بمحذوف لأنه وقعَ صفةً ل «عيداً» الثاني: أنه بدلٌ من «ن» في «لنا» قال الزمخشري: «لأولنا وآخرنا» بدلٌ من «لنا» بتكرير العاملِ «ثم قال:» وقرأ زيد بن ثابت والجحدري لأَولانا وأُخْرانا والتأنيثُ على معنى الأمة. «وخَصَّص أبو البقاء كلَّ وجه بشيء وذلك أنه قال:» فأمَّا «لأولنا وآخرنا» فإذا جعلت «لنا» خبراً وحالاً من فاعل «تكون» فهو صفةٌ ل «عيداً» ، وإن جعلت «لنا» صفة ل «عيد» كان «لأولنا» بدلاً من الضمير المجرور بإعادة الجارِّ «.
{لأَوَّلِنَا وَآخِرِنَا} kavlinde iki vecih vardır: Birincisi, «عيداً» lafzına sıfat olarak vaki olduğu için mahzûfa müteallık olmasıdır; ikincisi, «لنا» ifadesindeki nâ zamirinden bedel olmasıdır. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «'لأولنا وآخرنا' ifadesi, âmilin tekrar edilmesi suretiyle 'لنا' ifadesinden bedeldir.» Sonra şöyle dedi: «Zeyd b. Sâbit ve el-Cahderî, ümmet manasına hamlederek müennes olarak 'لأَولانا وأُخْرانا' şeklinde okumuşlardır.» Ebu'l-Bekâ ise her vechi bir şeye tahsis ederek şöyle demiştir: «'لأولنا وآخرنا' ifadesine gelince; 'لنا' ifadesini haber ve 'تكون' fiilinin failinden (isminden) hâl kıldığın zaman, bu ifade 'عيداً' için sıfat olur; şayet 'لنا' ifadesini 'عيد' için sıfat kılarsan, 'لأولنا' ifadesi harf-i cerin tekrarıyla mecrur zamirden bedel olur.»
قلت: إنما فعل ذلك لأنه إذا جعل «لنا» خبراً كان «عيداً» حالاً، وإن جعله حالاً كان «عيداً» خبراً، فعلى التقديرين لا يمكنُه جَعْلُ «لأولنا» بدلاً من «لنا» لئلا يلزَم الفصلُ بين البدلِ والمبدلِ منه: إمَّا بالحال وإما بالخبر وهو «عيد» بخلافِ ما إذا جُعِل «لنا» صفةً ل «عيد» ، هذا الذي يظهر في تخصيصِه ذلك بذلك، ولكن يُقال: قولُه «فإنْ جعلت لنا صفة لعيداً كان لأولنا بدلاً» مُشْكل أيضاً، لأنَّ الفصلَ فيه موجود، لا سيما أنَّ قولَه لا يُحْمل على ظاهره لأنَّ «لنا» ليس صفةً بل هو حالٌ مقدمة، ولكنه نظر إلى الأصل، وأنَّ التقدير: عيداً لنا لأوَّلنا،
Derim ki: O bunu ancak şu sebeple yapmıştır: «لنا» ifadesini haber kıldığında «عيداً» hâl olur; onu hâl kıldığında ise «عيداً» haber olur. Her iki takdire göre de, bedel ile mübdelün minh arasını -ya hâl ile ya da haber olan «عيد» ile- ayırma zorunluluğu doğmaması için «لأولنا» ifadesini «لنا»dan bedel kılması mümkün olmaz; «لنا» ifadesinin «عيد» için sıfat kılınması hali ise bundan farklıdır. Onun bunu bu şekilde tahsis etmesinde zâhir olan durum budur. Ancak şöyle denilebilir: Onun «Şayet لنا ifadesini عيداً için sıfat kılarsan, لأولنا bedel olur» sözü de problemlidir (müşkildir); çünkü araya fasılanın girmesi burada da mevcuttur. Bilhassa onun bu sözü zâhirine hamledilemez; çünkü «لنا» [burada] sıfat değil, öne geçmiş hâldir; fakat o aslına ve takdirin «عيداً لنا لأوَّلنا» şeklinde olduğuna bakmıştır,
فكأنه لا فصلَ، والظاهرُ جوازُ البدل، والفصلُ بالخبر أو الحال لا يَضُرُّ لأنه من تمامِه فليس بأجنبي.
dolayısıyla sanki fasıla yok gibidir. Zâhir olan ise bedelin câiz olmasıdır; haber veya hâl ile araya fasıla girmesi ise zarar vermez; çünkü o onun tamamlayıcısıdır, dolayısıyla yabancı (ecnebî) bir unsur değildir.
واعلم أن البدلَ من ضميرِ الحاضر سواءً كان متكلماً أم مخاطباً لا يجوز عند جمهورِ البصريين من بدلِ الكل من الكلّ لو قلت: «قمتُ زيدٌ» يعني نفسَك، و «ضربتُك عَمْراً» لم يَجُزْ، قالوا: لأنَّ البدلَ إنما يؤتي به للبيانِ غالباً، والحاضرُ متميِّزٌ بنفسِه فلا فائدةَ في البدلِ منه، وهذا يَقْرُبُ من تعليلِهم في منعِ وصفِه. وأجازَ الأخفشُ ذلك مطلقاً مستدِلاً بظاهر هذه الآية وبقوله:
Bil ki, ister mütekellim ister muhatap olsun hâzır (zamir-i hâzır) zamirinden bedel-i kül minel-kül yapılması Basralıların cumhûruna göre câiz değildir; kendini kastederek «قمتُ زيدٌ» (Ben Zeyd kalktım) veya «ضربتُك عَمْراً» (Sana Amr'a vurdum) desen câiz olmaz. Şöyle demişlerdir: Çünkü bedel çoğunlukla açıklama (beyan) için getirilir; hâzır olan ise bizzat kendisiyle belirlenmiştir, dolayısıyla ondan bedel getirmekte bir fayda yoktur. Bu da onların hâzır zamirini nitelemeyi yasaklama gerekçelerine yaklaşmaktadır. Ahfeş ise bu ayetin zâhirine ve şairin şu sözüne dayanarak bunu mutlak olarak câiz görmüştür:
١٨٥ - ١- أنا سيفُ العشيرةِ فاعرِفوني ... حُمَيْداً قد تَذَرَّيْتُ السِّناما
185 - 1- Ben kabilenin kılıcıyım, beni iyi tanıyın... [Şerefin] hörgücüne yükselmiş olan Humeyd olarak!
ف «حُمَيْداً» بدل من ياء اعرفوني، وقولِ الآخر:
Buradaki «حُمَيْداً» kelimesi «اعرفوني» fiilindeki ye zamirinden bedeldir. Diğer şairin şu sözü de [buna delildir]:
١٨٥ - ٢- وشوهاءَ تَغْدو بي إلى صارخ الوغى ... بمُسْتَلْئِمٍ مثلِ الفنيق المُدَجَّلِ
185 - 2- Ve çirkin [fakat çevik bir kısrak] beni savaş çığlığına doğru götürür... Katranla yağlanmış heybetli erkek deve gibi zırh kuşanmış olan benimle birlikte.
وقوله:
Ve [şairin] şu sözü:
١٨٥ - ٣- بكم قريشٍ كُفينا كُلَّ مُعْضِلَةٍ ... وأَمَّ نهج الهُدى مَنْ كان ضِلِّيلا
185 - 3- Ey Kureyş, sizin sayenizde her zorluktan kurtulduk... Ve sapıklıkta olan kimse hidâyet yoluna yöneldi.
وفي الحديث: «أتينا النبيَّ ﷺ نفرٌ من الأشعريين»
Hadiste de şöyle buyrulmuştur: «Biz Eş'arîlerden bir grup Hz. Peygamber ﷺ'e geldik.»
والبصريون يُؤَوِّلون جميع ذلك، أمَّا الآية الكريمة فعلى ما تقدم في الوجه الأول، وأما «حُمَيْداً» فمنصوب على الاختصاص، وأمَّا «بمُسْتلئم» فمن باب التجريد وهو شيءٌ يعرفه أهلُ البيان، يعني أنه جَرَّد من نفسه ذاتاً متصفةً بكذا، وأمَّا «قريش» فالروايةُ بالرفعِ على أنه منادى نُوِّن ضرورةً كقولِه:
Basralılar bütün bunları tevil ederler: Kerim ayete gelince; birinci vecihte geçtiği üzeredir. «حُمَيْداً» kelimesine gelince; o ihtisas üzere mensubdur. «بمُسْتلئم» ifadesi ise tecrit babındandır ki bu beyan ehlinin bildiği bir şeydir; yani şair kendi nefsinden şu vasıflara sahip bir zat tecrit edip çıkarmıştır. «قريش» kelimesine gelince; rivayet, şairin şu sözünde olduğu gibi zaruretten tenvinlenmiş bir münâdâ olarak ref iledir:
١٨٥ - ٤- سلامُ اللَّهِ يا مطرٌ عليها ... وليسَ عليك يا مطرُ السَّلامُ
185 - 4- Allah'ın selâmı onun üzerine olsun ey Matar!... Sana ise selâm yoktur ey Matar!
وأمَّا «نفرٌ» فخبر مبتدأ مضمر أي: نحن، ومنع ذلك بعضُهم إلا أَنْ يُفيدَ البدلُ توكيداً وإحاطةَ شمولٍ فيجوزُ، واستدلَّ بهذه الآية وبقول الآخر:
«نفرٌ» kelimesine gelince; gizli bir mübtedânın haberidir, yani: «نحن» (biz) demektir. Bazıları ise, bedel tekit ve kuşatıcı bir şümul ifade etmediği sürece bunu yasaklamış; [bu şart varsa] câiz görmüş ve bu ayetle ve diğer şairin şu sözüyle delil getirmiştir:
١٨٥ - ٥- فما بَرِحَتْ أقدامُنا في مقامِنا ... ثلاثتِنا حتى أُزيروا المَنائِيَا
185 - 5- Biz üçümüz durduğumuz yerde ayaklarımız hiç ayrılmadı... Tâ ki onlara ölümler tattırılıncaya kadar!
بجر «ثلاثتنا» بدلاً من «ن» ، ولا حُجَّة فيه لأنَّ «ثلاثتنا» توكيدٌ جارٍ مَجْرى «كل» .
Burada «ثلاثتنا» kelimesi [«مقامِنا»daki] «نا» zamirinden bedel olarak mecrurdur; fakat bunda bir delil yoktur, çünkü «ثلاثتنا» kelimesi «كل» (hepsi) mesabesinde olan bir tekittir.
وقرأ الجمهور: {ونَعْلَمَ} : و «نكون» بنون المتكلم مبنياً للفاعل، وقرأ ابن جبير - فيما نقله عنه ابن عطية - «وتُعْلَم» بضم التاء على أنه مبني للمفعول، والضميرُ عائدٌ على القلوب أي: وتُعْلَمَ قلوبُنا، ونُقل عنه «ونُعْلَم» بالنون مبنياً للمفعول، وقرئ: «يُعْلم» بالياء مبنياً
Cumhûr {وَنَعْلَمَ} ve «نكون» kelimelerini mütekellim nûnu ile mâlûm (etken) olarak okumuştur. İbn Cübeyr ise -İbn Atiyye'nin ondan naklettiğine göre- mechûl (edilgen) olarak te harfinin dammesiyle «وتُعْلَم» şeklinde okumuştur; buradaki zamir kalplere dönmektedir, yani: «وتُعْلَمَ قلوبُنا» (kalplerimiz bilinsin) demektir. Ondan mechûl olarak nun ile «ونُعْلَم» şeklinde de nakledilmiştir. Mechûl olarak ye ile «يُعْلم» şeklinde de okunmuştur,
للمفعول، والقائمُ مقام الفاعل: «أَنْ قد صدقتنا» أي: ويُعْلَمَ صِدْقُك لنا، ولا يجوز أن يكونَ الفعلُ في هذه القراءةِ مسنداً لضميرِ القلوب لأنه جارٍ مَجْرى المؤنثِ المجازي، ولا يجوزُ تذكيرُ فعلِ ضميرِه. وقرأ الأعمش: و «تَعْلَم» بتاء والفعل مبني للفاعل، وهو ضمير القلوب، ولا يجوزُ أن تكونَ التاءُ للخطاب لفسادِ المعنى، ورُوي: «وتِعْلَم» بكسر حرف المضارعة، والمعنى على ما تقدَّم وقُرئ: و «تَكون» بالتاء والضمير للقلوب.
Bu durumda nâib-i fâil (sözde özne) «أَنْ قد صدقتنا» ifadesidir; yani: «ويُعْلَمَ صِدْقُك لنا» (bize doğru söylediğin bilinsin) demektir. Bu kıraatte fiilin kalplerin zamirine isnad edilmesi câiz değildir; çünkü o mecâzî müennes mesabesindedir ve zamirinin fiilini müzekker kılmak câiz olmaz. A'meş ise mâlûm fiil olarak te ile «تَعْلَم» şeklinde okumuştur ve [fâil] kalplerin zamiridir; mânanın bozulmasından ötürü te harfinin hitap için olması câiz değildir. Muzâraat harfinin kesresiyle «وتِعْلَم» şeklinde de rivayet edilmiştir ve mâna daha önce geçtiği üzeredir. Zamir kalplere ait olmak üzere te ile «تَكون» şeklinde de okunmuştur.
وأَنْ «في» أَنْ قد صَدَقْتَنا «مخففةٌ واسمُها محذوفٌ، و» قد «فاصلةٌ لأنَّ الجملة الواقعةَ خبراً لها فعليةٌ متصرفةٌ غيرُ دعاءٍ، وقد عَرَفْتَ ذلك مما تقدم في قوله: {أَلاَّ تَكُونَ فِتْنَةٌ} [المائدة: ٧١] ، و» أن «وما بعده سادَّةٌ مسدَّ المفعولين أو مسدَّ الأول فقد والثاني محذوف. و» عليها «متعلقٌ بمحذوف يَدُلُّ عليه» الشاهدين «ولا يتعلَّقُ بما بعده لأن» أل «لا يَعْمل ما بعدَها فيما قبلَها عند الجمهورِ، ومَنْ يُجيز ذلك يقول:» هو متعلقٌ بالشاهدين، قُدِّم للفواصل «. وأجاز الزمخشري أن تكونَ» عليها «حالاً فإنه قال:» أو نكونُ من الشاهدين لله بالواحدنية ولك بالنبوةِ عاكفين عليها، على أن «عليها» في موضع الحال «قلت: قوله» عاكفين «تفسيرُ معنىً؛ لأنه لا يُضْمر في هذه الأماكن إلا الأكوانُ المطلقة، وبهذا الذي قلته لا يَرد عليه ما قاله الشيخ فإنه غاب عليه ذلك، وجعله متناقضاً من حيث إنه لَمَّا علَّقه ب» عاكفين «كان غير حال؛ لأنه إذا كان حالاً تعلَّق بكون مطلق، ولا أدري ما معنى التناقض وكيف يَتَحَمَّلُ عليه إلى هذا الحَدِّ؟
«أَنْ قد صَدَقْتَنا» ifadesindeki «أَنْ» muhaffefedir (hafifletilmiş) ve ismi hazfedilmiştir. Haber olan cümle dua dışı mutasarrıf bir fiil cümlesi olduğu için «قد» ayırıcı (fâsıla) olarak gelmiştir; bunu daha önce geçen {أَلَّا تَكُونَ فِتْنَةٌ} “bir fitne olmasın” [el-Mâide 71] ayetinden bilmektesin. «أَنْ» ve sonrası iki mefulün veya sadece birinci mefulün yerine geçmiştir, ikinci meful ise hazfedilmiştir. «عليها» ifadesi, «الشاهدين» kelimesinin delalet ettiği mahzuf bir unsura müteallıktır; kendisinden sonrakine müteallık olamaz, zira cumhûra göre «ال» takısından sonra gelen kelime kendisinden öncekinde amel edemez. Bunu câiz görenler ise: «Ayet sonlarındaki uyum (favâsıl) için öne geçirilmiş olup الشاهدين kelimesine müteallıktır» derler. Zemahşerî ise «عليها» ibaresinin hâl olmasını câiz görerek şöyle demiştir: «Veya onun üzerinde sebat ederek (âkifîn) Allah'ın birliğine ve senin peygamberliğine şahitlik edenlerden olalım; şu şartla ki عليها hâl konumundadır.» Derim ki: Onun «عاكفين» sözü anlamsal bir açıklamadır (tefsîr-i mânâ); çünkü bu gibi yerlerde mutlak kevn (varlık) fiillerinden başkası takdir edilmez. Benim bu söylediğimle, Şeyh'in [Ebû Hayyân] ona yönelttiği itiraz da vârit olmaz; zira bu durum onun gözünden kaçmış ve Zemahşerî bunu «عاكفين»e bağladığında hâl olmaktan çıkacağı -çünkü hâl olduğunda mutlak kevne bağlanır- gerekçesiyle onu çelişkili saymıştır. Oysa çelişkinin ne anlamı olduğunu ve ona karşı bu derece nasıl yüklenildiğini bilemiyorum.
قوله تعالى: {وَآيَةً} : عطف على «عيداً» ، و «منك» صفتها. وقرأ اليماني: «وإنَّه» ب «إنَّ» المشددة، والضمير: إما للعيد وإما للإِنزال.
Yüce Allah'ın {وَآيَةً} “ve bir âyet” sözü: «عيداً» kelimesine matuftur; «منك» ise onun sıfatıdır. Yemânî şeddeli «إنَّ» ile «وإنَّه» şeklinde okumuştur; buradaki zamir ya bayrama ya da indirilişe aittir.
وقرأ نافع وابن عامر وعاصم: {مُنَزِّلُهَا} : بالتشديد، فقيل: إنَّ أَنْزَل ونَزَّل بمعنى، وقد تقدم تحقيق ذلك. وقيل: التشديد للتكثير، ففي التفسير أنها نَزَلت مراتٍ متعددة، وأما نُنَزِّلُ فقُدِّم تحقيق الخلاف فيه.
Nâfi‘, İbn Âmir ve Âsım şedde ile {مُنَزِّلُهَا} “onu indirecek olan Benim” şeklinde okumuşlardır. Denildi ki: أَنْزَلَ ve نَزَّلَ aynı anlamdadır; bunun tahkiki daha önce geçmişti. Şeddenin çokluk (teksîr) için olduğu da söylenmiştir; nitekim tefsirde onun defalarca indiği belirtilmektedir. «نُنَزِّلُ» kıraatindeki ihtilafın tahkiki ise daha önce geçmişti.
قوله تعالى: {بَعْدُ} : متعلق ب «يكفر» ، وبُني لقَطْعِه عن الإِضافة، إذ الأصل: بعد الإِنزالِ. و «منكم» متعلقٌ بمحذوفٍ؛ لأنه حال من فاعل «يَكْفُرْ» وقوله: {عَذَاباً} فيه وجهان، أظهرهما: أنه اسمُ مصدرٍ بمعنى التعذيب، أو مصدرٌ على حَذْفَِ الزوائد نحو: «عطاء ونبات» ل «أعطى» وأنبت «، وانتصابُه على المصدرية بالتقديرين المذكورين. والثاني - أجازه أبو البقاء - أن يكون مفعولاً به على السِّعَة، يعني جَعَلَ الحَدَثَ مفعولاً به مبالغةً، وحينئذ يكون نصبه على التشبيه بالمفعول به، والمنصوبُ على التشبيه بالمفعولِ به عند النحاة ثلاثةُ أنواع: معمولُ الصفةِ المشبهة، والمصدرُ، والظرفُ المتسع فيهما، أمَّا المصدرُ فكما تقدَّم، وأمَّا الظرفُ فنحو:» يوم الجمعة صُمتُه «، ومنه قوله:
Yüce Allah'ın {بَعْدُ} “bundan sonra” sözü: «يكفر» fiiline müteallıktır; izâfetten kesildiği için mebnî kılınmıştır, zira aslı «بعد الإِنزالِ» (indirilişten sonra) şeklindedir. «منكم» ise mahzuf bir unsura müteallıktır; çünkü «يَكْفُرْ» fiilinin fâilinden hâldir. {عَذَاباً} “bir azap” sözünde ise iki vecih vardır: En zâhir olanı; ta'zîb (azap etme) anlamında ism-i masdar veya «أعطى» ve «أنبت» fiillerinin «عطاء» ve «نبات» masdarları gibi zevâidin hazfiyle gelmiş bir masdar olmasıdır; zikredilen iki takdire göre de nasbı masdarlık (meful-i mutlak) üzeredir. İkincisi -Ebû'l-Bekâ bunu câiz görmüştür- genişletme yoluyla (ale's-sea) mefulün bih olmasıdır; yani mübalağa amacıyla hades (fiil/masdar) mefulün bih kılınmıştır. Bu durumda onun nasbı mefulün bihe benzeme (et-teşbîh bi'l-mef'ûli bih) yoluyla olur. Nahivcilere göre mefulün bihe benzeme yoluyla mensub olanlar üç çeşittir: Sıfat-ı müşebbehenin mamulü, masdar ve genişletmeye (ittisâ) uğrayan zarf. Masdara gelince daha önce geçtiği gibidir. Zarfa gelince «يوم الجمعة صُمتُه» (Cuma gününü oruç tuttum) ifadesi ve şairin şu sözü bu kabildendir:
١٨٥ - ٦- ويومٍ شَهِدْناه سُلَيْماً وعامراً ... قليلٌ سوى الطعنِ النِّهالِ نوافِلُهْ
185 - 6- Ve Süleym ile Âmir [kabilelerine karşı savaşa] şahit olduğumuz nice gün vardır ki... Kana kana vuran mızrak darbelerinden başka ganimeti pek azdır!
قال الزمخشري:» ولو أُريد بالعذاب ما يُعَذَّب به لكان لا بد من الباء «قلت: إنما قال ذلك لأنَّ إطلاقَ العذاب على ما يُعَذَّب به كثير، فخاف أن يُتَوهَّم ذلك، وليس لقائلٍ أن يقولَ: كان الأصلُ: بعذاب، ثم حَذَفَ الحرف فانتصب المجرورُ به، لأنَّ ذلكَ لم يَطَّرِدْ إلاَّ مع» أَنْ «بشرطِ أَمْنِ الَّبْسِ.
Zemahşerî şöyle demiştir: «Şayet azap ile kendisine azap edilen şey (azap aleti/vasıtası) kastedilseydi mutlaka bâ harf-i cerri gerekirdi.» Derim ki: O bunu ancak 'azap' kelimesinin azap edilen şeye ıtlak edilmesinin çok olmasından ve bunun vehmedilmesinden çekindiği için söylemiştir. Hiç kimse: «Aslı 'بعذاب' idi, sonra harf-i cer hazfedildi ve onunla mecrur olan kelime mensub oldu» diyemez; çünkü bu durum, iltibas olmaması şartıyla yalnızca «أَنْ» ile birlikte kıyâsî (muttarid) kılınmıştır.
قوله: {لاَّ أُعَذِّبُهُ} الهاءُ فيها ثلاثة أوجه، أظهرها: أنها عائدة على» عذاب «الذي تقدم أنه بمعنى التعذيب، التقدير: فإني أعذَّبه تعذيباً لا أعذِّبُ مثلَ ذلك التعذيب أحداً، والجملة في محلِّ نصب صفة ل» عذاباً «وهذا وجه سالم من تَكَلُّفٍ ستراه في غيره. ولَمَّا ذكره أبو البقاء هذا الوجه - أعني عودَها على» عذاباً «المتقدم - قال:» وفيه على هذا وجهان، أحدُهما: على حَذْفِ حرف الجر، أي: لا أعذب به أحداً، والثاني: أنه مفعولٌ به على السَّعة. قلت: أمَّا قوله «حُذِف الحرف» فقد عرفت أنه لا يجوز إلا فيما استثني. الثاني من أوجه الهاء: أنها تعود على «مَن» المتقدمة في قوله: {فَمَن يَكْفُرْ} والمعنى: لا أعذَّبُ مثلَ عذاب الكافر أحداً، ولا بد من تقدير هذين المضافين ليصِحَّ المعنى. قال أبو البقاء في هذا الوجه: «وفي الكلام حذفٌ أي: لا أعذب الكافر أي: مثل الكافر، أي: مثل عذاب الكافر» الثالث: أنها ضمير المصدر المؤكد نحو: «ظَنَنْتُهُ زيداً قائماً» ولَمَّا ذكر أبو البقاء هذا الوجهَ اعترض على نفسِه فقال: «فإنْ قلت:» لا أعذِّبه «صفةٌ ل» عذاب «وعلى هذا التقدير لا يعودُ من الصفة على الموصوف شيءٌ.
{لَا أُعَذِّبُهُ} “onu azaplandırmayacağım” sözündeki zamir (hâ) hakkında üç vecih vardır: En zâhir olanı; daha önce ta'zîb anlamında olduğu geçen «عذاب» kelimesine dönmesidir. Takdiri şöyledir: «فإني أعذِّبه تعذيباً لا أعذِّبُ مثلَ ذلك التعذيب أحداً» (Şüphesiz Ben onu öyle bir azapla azaplandırırım ki, o azabın benzeriyle hiç kimseyi azaplandırmam). Cümle ise «عذاباً» kelimesinin sıfatı olarak nasb mahallindedir; bu, başkalarında göreceğin tekellüften uzak, selim bir vecihtir. Ebû'l-Bekâ bu vechi -yani önceki «عذاباً» kelimesine dönmesini- zikrettiğinde şöyle demiştir: «Buna göre bunda iki vecih vardır: Birincisi harf-i cerrin hazfedilmesidir; yani 'لا أعذب به أحداً' (onunla hiç kimseye azap etmem) demektir. İkincisi ise genişletme yoluyla (ale's-sea) mefulün bih olmasıdır.» Derim ki: Onun «harf hazfedilmiştir» sözüne gelince; bunun istisna edilen yerler dışında câiz olmadığını öğrenmiştin. Zamirin vecihlerinden ikincisi: {فَمَن يَكْفُرْ} “artık kim inkâr ederse” sözünde daha önce geçen «مَن» kelimesine dönmesidir. Mânası şöyledir: «O kâfirin azabı gibi hiç kimseyi azaplandırmam»; mânanın sıhhati için bu iki muzâfın takdir edilmesi zorunludur. Ebû'l-Bekâ bu vecih hakkında şöyle demiştir: «Kelamda bir hazif vardır, yani: Kâfiri azaplandırmam; yani kâfir gibi, yani kâfirin azabı gibi [azaplandırmam].» Üçüncüsü: «ظَنَنْتُهُ زيداً قائماً» örneğinde olduğu gibi tekit edici masdarın zamiri olmasıdır. Ebû'l-Bekâ bu vechi zikrettiğinde kendi kendine itiraz ederek şöyle demiştir: «Eğer: 'لا أعذِّبه' cümlesi 'عذاب' kelimesinin sıfatıdır; bu takdire göre ise sıfattan mevsufa hiçbir şey dönmemektedir' dersen,
قيل: إنَّ الثاني لما كان واقعاً موقعَ المصدرِ والمصدرُ جنس و «عذاباً» نكرةٌ كان الأول داخلاً في
şöyle denilir: İkincisi masdar konumunda olduğu, masdar da cins ismi olup «عذاباً» kelimesi de nekra bulunduğu için, birincisi ikincisinin içine girmiş
الثاني، والثاني مشتملٌ على الأول وهو مثل: «زيد نعم الرجل» انتهى، فجعل الرابطَ العمومَ، وهذا الذي ذكره من أنَّ الربط بالعموم إنما ذكره النحويون في الجملةِ الواقعةِ خبراً لمبتدأ، ولذلك نَظَّره أبو البقاء ب «زيد نِعْم الرجل» وهذا لا ينبغي أن يُقاسَ عليه، لأن الربطَ يحصُل في الخبر بأشياءَ لا تجوز في الجملة الواقعةِ صفةً، وهذا منها، ثم هذا الاعتراضُ الذي ذَكَره واردٌ عليه في الوجه الثاني؛ فإنَّ الجملة صفة ل «عذاباً» وليس فيها ضميرٌ، فإنْ قيل: ليست هناك بصفةٌ، قيل: يفسد المعنى بتقدير الاستئناف، وعلى تقديرِ صحته فلتكنْ هنا أيضاً مستأنفةً. «وأحداً» منصوبٌ على المفعول الصريحِ. و «من العالمين» صفةٌ ل «أحداً فيتعلَّق بمحذوف.
ve ikincisi birinciyi kapsamıştır; bu da «زيد نعم الرجل» (Zeyd ne güzel adamdır) örneği gibidir.» (Ebû'l-Bekâ'nın sözü bitti). Böylece râbıtı (bağlantı unsurunu) umum kılmıştır. Onun umûm ile rabt hakkında zikrettiği bu hususu ise nahivciler sadece mübtedânın haberi olan cümlede zikretmişlerdir; nitekim Ebû'l-Bekâ da bunu «زيد نِعْم الرجل» ile kıyaslamıştır. Oysa buna kıyas edilmemelidir; çünkü haberde rabt, sıfat olan cümlede câiz olmayan şeylerle hâsıl olur ki bu da onlardandır. Ayrıca onun zikrettiği bu itiraz ikinci vecihte de kendi aleyhine vârittir; zira cümle «عذاباً» kelimesinin sıfatıdır ve içinde ona dönen bir zamir yoktur. Şayet: «Orada sıfat değildir» denilirse, istînâf takdiriyle mânanın bozulacağı söylenir; bunun sıhhati takdirinde ise burada da müste'nefe (yeni cümle) olsun. «أحداً» kelimesi sarih meful olarak mensubdur. «من العالمين» ise «أحداً» kelimesinin sıfatıdır, dolayısıyla mahzuf bir unsura müteallıktır.
قوله تعالى: {وَإِذْ قَالَ الله} هل هذا القولُ وقعَ وانقضَى أو سيقع يومَ القيامة؟ قولان للناس، فقال بعضُم: لَمَّا رفعه إليه قال له ذلك، وعلى هذا ف «إذ» و «قال» على موضوعهما من المُضِيِّ وهو الظاهر. وقال بعضُهم: سيقولُه له يوم القيامة وعلى هذا ف «إذا» بمعنى «إذا» ، «وقال» بمعنى «يقول» وكونُها بمعنى «إذا» أهونُ من قول أبي عُبيد إنها زائدة؛ لأنَّ زيادةَ الأسماء ليست بالسهلة.
Yüce Allah'ın {وَإِذْ قَالَ اللَّهُ} “Ve hani Allah demişti ki” sözü: Bu söz vuku bulup geçmiş midir, yoksa kıyamet gününde mi vuku bulacaktır? İnsanların bu hususta iki görüşü vardır: Bazıları demiştir ki: Onu Kendi katına yükselttiğinde ona bunu söylemiştir; buna göre «إذ» ve «قال» kelimeleri mazi (geçmiş zaman) vaz'ı üzerindedir ve zâhir olan da budur. Bazıları ise şöyle demiştir: Bunu ona kıyamet gününde söyleyecektir; buna göre «إذ» kelimesi «إذا» (zaman bildiren edat) anlamında, «قال» ise «يقول» (söyler/söyleyecek) anlamındadır. Onun «إذا» anlamında olması, Ebû Ubeyde'nin onun zâid olduğu yönündeki sözünden daha ehvendir; zira isimlerin zâid kılınması kolay bir mesele değildir.
قوله: {أَأَنتَ قُلتَ} دَخَلَتِ الهمزةُ على المبتدأ فائدةٍ ذكرها أهل البيان وهو: أن الفعلَ إذا عُلِم وجودُه وشُكَّ / في نسبته إلى شخص أُولِي الاسمُ المشكوكُ في نسبة الفعل إليه للهمزة فيقال: «أأنت ضرب زيداً» فَضَرْبُ زيدٍ قد صدر في الوجود وإنما شُكَّ في نسبته إلى المخاطب، وإنْ شُكَّ في اصل وقوع الفعل أُولِي الفعلُ للهمزة فيقال: «أضربْتَ زيداً» لم تَقْطَعْ بوقوعِ الضرب بل شَكَكْتَ فيه، والحاصل: أنَّ الهمزةَ يليها المشكوك فيه، جئنا إلى الآية الكريمة فالاستفهامُ فيها يُراد به التقريعُ والتوبيخُ بغيرِ عيسى عليه السلام
{أَأَنْتَ قُلْتَ} “sen mi söyledin?” sözü: Hemze, beyan ehlinin zikrettiği bir nükteden ötürü mübtedânın başına girmiştir; o da şudur: Fiilin varlığı bilinip de bir şahsa nispetinde şüphe duyulduğunda, fiilin kendisine nispetinde şüphe edilen isim hemzenin hemen ardına getirilir ve «أأنت ضربت زيداً» (Zeyd'e vuran sen misin?) denilir; burada Zeyd'in dövülmesi fiilen gerçekleşmiştir, ancak muhataba nispetinde şüphe edilmiştir. Eğer fiilin asıl vuku bulmasında şüphe edilirse fiil hemzenin ardına getirilir ve «أضربْتَ زيداً» (Zeyd'e vurdun mu?) denilir; burada dövme fiilinin kesin olarak gerçekleştiğini bilmeyip onda şüphe etmektesin. Hâsılı: Hemzenin hemen ardından şüphe edilen unsur gelir. Kerim ayete geldiğimizde; buradaki istifham ile Îsâ aleyhisselâm'ın dışındakileri azarlama ve kınama (takrî‘ ve tevbîh) murad edilmektedir,
وهم المتَّخذون له ولأمة الهين، دَخَل على المبتدأ لهذا المعنى الذي قد ذكرته، لأن الاتخاذَ قد وقع لا بد. واللام في «للناس» للتبليغ فقط، و «اتخذوني» يجوز أن تكون بمعنى «صَيَّر» فتتعدَّى لاثنين ثانيهما «إلهين» وأن تكونَ المتعدية لواحد ف «إلهين» حالٌ. و «من دون الله» فيه وجهان، أظهرهما: أنه متعلقٌ بالاتخاذ وأجاز أبو البقاء - وبه بدأ - أن يكون متعلقاً بمحذوفٍ على أنه صفةٌ ل «آلهين» .
ki onlar da onu ve annesini iki ilâh edinenlerdir. [Hemze] zikrettiğim bu mânadan ötürü mübtedânın başına girmiştir, çünkü ilâh edinme fiili muhakkak vuku bulmuştur. «للناس» ifadesindeki lâm sadece tebliğ içindir. «اتخذوني» fiilinin «صَيَّر» (dönüştürdü/kıldı) anlamında olup iki mefule geçişli olması câizdir ki ikincisi «إلهين» kelimesidir; tek mefule geçişli olması da câizdir ki bu durumda «إلهين» hâl olur. «من دون الله» ifadesinde ise iki vecih vardır: En zâhir olanı ittihâz (edinme) fiiline müteallık olmasıdır; Ebû'l-Bekâ ise -ki söze bununla başlamıştır- «إلهين» kelimesinin sıfatı olarak mahzuf bir unsura müteallık olmasını câiz görmüştür.
قوله: {سُبْحَانَكَ} أي: تنزيهاً، وتقدَّم الكلامُ عليه في البقرة مشبعاً، ومتعلَّقُه هنا محذوفٌ فقدَّره الزمخشري: سبحانك من أن يكونَ لك شريكٌ «وقَدَّره ابن عطية:» عن أَنْ يُقال هذا وينطق به «ورجَّحه الشيخ لقوله بعد: {مَا يَكُونُ لي أَنْ أَقُولَ} قوله: {أَنْ أَقُول} في محلِّ رفع لأنه اسمُ» يكون «، والخبرُ في الجار قبله، أي: ما ينبغي لي قولُ كذا. و» ما «يجوزُ أن تكونَ موصولةً أن نكرةً موصوفة. والجملةُ بعدها صلةٌ فلا محلَّ لها، أو صفةٌ فمحلُّها النصبُ، فإنّ» ما «منصوبةٌ ب» اقول «نصبَ المفعول به لأنها متضمنةٌ لجملة فهو نظيرُ» قلت كلاماً «، وعلى هذا فلا يُحتاج أن يُؤَوَّل» أقول «بمعنى أَدَّعِي أو أذكر، كما فعله أبو البقاء. وفي» ليس «ضميرٌ يعودُ على ما هو اسمُها، وفي خبرِها وجهان، أحدهما: أنه» لي «أي: ما ليس مستقراً لي وثابتاً، وأمَّا» بحق «على هذا ففيه ثلاثةُ أوجه، ذكر أبو البقاء منها وجهين، احدُهما أنه حالٌ من الضمير في» لي «قال: والثاني: أن يكونَ مفعولاً به
{سُبْحَانَكَ} “Seni tenzih ederim” sözü: Yani tenzîh demektir ve el-Bakara Suresi'nde buna dair açıklama etraflıca geçmişti. Buradaki müteallakı mahzuftur; Zemahşerî bunu: «Bir ortağının olmasından Seni tenzih ederim» şeklinde takdir etmiş; İbn Atiyye ise: «Bunun söylenmesinden ve dillendirilmesinden Seni tenzih ederim» şeklinde takdir etmiştir. Şeyh [Ebû Hayyân] ise sonrasındaki {مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ} “söylemem bana yakışmaz” sözünden dolayı bunu tercih etmiştir. {أَنْ أَقُولَ} ifadesi «يكون» fiilinin ismi olduğu için ref mahallindedir; haber ise öncesindeki harf-i cerli ifadedir (câr-mecrûr); yani: «Böyle bir şeyi söylemek bana yaraşmaz» demektir. «ما» kelimesinin mevsûle veya mevsûf bir nekra olması câizdir. Sonrasındaki cümle ya sıla olup iraptan mahalli yoktur ya da sıfat olup mahalli nasbdır; çünkü «ما» kelimesi «أقول» fiiliyle mefulün bih olarak mensubdur, zira bir cümleyi içermektedir, dolayısıyla «قلت كلاماً» (bir söz söyledim) ifadesinin benzeridir. Buna göre Ebû'l-Bekâ'nın yaptığı gibi «أقول» fiilini «iddia ederim» veya «zikrederim» anlamında tevil etmeye gerek kalmaz. «ليس» fiilinde onun ismi olan ve «ما»ya dönen bir zamir vardır; haberinde ise iki vecih bulunur: Birincisi haberin «لي» olmasıdır; yani: «Benim için sabit ve yerleşik olmayan bir şey» demektir. Bu takdire göre «بحق» ifadesinde üç vecih vardır; Ebû'l-Bekâ bunlardan ikisini zikretmiştir: Biri «لي»deki zamirden hâl olmasıdır; şöyle demiştir: İkincisi mefulün bih olmasıdır,
تقديره: ما ليسَ يَثْبُتُ ليس بسببِ حق، فالباءُ متعلقةٌ بالفعلِ المحذوف لا بنفسِ الجارِّ، لأنَّ المعاني لا تعمل في المفعول به» .
takdiri: «ما ليس يثبت ليس بسبب حق» (sabit olmayan şey, bir hak sebebiyle de değildir) şeklindedir; dolayısıyla bâ harf-i cerri harf-i cerin bizzat kendisine değil mahzuf fiile müteallıktır, çünkü [zarf ve mecrurlardaki] mânalar mefulün bihte amel edemez.»
قلت: وهذا ليس بجيدٍ لأنه قَدَّر متعلَّق الخبرِ كوناً مقيداً ثم حَذَفه وأبقى معموله. الوجه الثالث: أنَّ قوله «بحق» متعلقٌ بقوله: «عَلِمْتَه» ويكون الوقف على هذا على قوله «لي» والمعنى: فقد عَلِمْتَه بحق. وقد رُدَّ هذا بأن الأصل عدم التقديم والتأخير، وهذا لاينبغي أن يُكتفى به في ردِّ هذا، بل الذي منع من ذلك أنَّ معمولَ الشرطِ أو جوابِه لا يتقدَّم على أداة الشرط لا سيما المرويُّ عن الأئمة القُرَّاء الوقفُ على «بحق» ، ويَبْتدئون ب «إنْ كنت قلتُه» وهذا مَرِويٌّ عن رسول الله ﷺ [فوجَبَ اتِّباعه] والوجهُ الثاني في خبرِ «ليس» أنه «بحق» ، وعلى هذا ففي «لي» ثلاثةُ أوجه، أحدُها: أنه «يتبين» كما في قولهم: «سُقْياً له» أي: فيتعلَّقُ بمحذوف، والثاني: أنه حال من «بحق» لأنه لو تأخَّر لكانَ صفةً له، قال أبو البقاء: «وهذا يُخَرَّج على قولِ مَنْ يجوِّزُ تقديمَ حالِ المجرور عليه» قلت: قد تقدم لك خلافُ الناسِ فيه وما أوردوه من الشواهِد، وفيه أيضاً تقديمُ الحال على عامِلها المعنوي: فإنَّ «بحق» هو العاملُ إذ «ليس» لا يجوز أن تعملَ في شيء، وإنْ قلنا: إنَّ «كان» أختها قد تعمل لأن «ليس» لا حدَثَ لها بالإِجماع. والثالث: أنه متعلِّقٌ بنفسِ «حق» لأنَّ الباءَ زائدةٌ، وحَقّ بمعنى مُسْتحق أي: ما ليس مستحِقَّاً لي.
Derim ki: Bu pek isabetli değildir; çünkü o haberin müteallakını mukayyet bir kevn (özel oluş fiili) olarak takdir etmiş, sonra onu hazfedip mamulünü bırakmıştır. Üçüncü vecih: «بحق» sözünün «عَلِمْتَهُ» sözüne müteallık olmasıdır; buna göre vakıf «لي» sözü üzerinde olur ve mâna: «Sen onu hakkıyla bilmişsindir» şeklinde olur. Bu görüş, aslolanın takdim ve tehirin bulunmaması olduğu gerekçesiyle reddedilmiştir; ancak bunu reddetmede yalnızca bununla yetinilmemelidir; bilakis buna engel olan asıl husus, şartın veya cevabının mamulünün şart edatının önüne geçemeyeceğidir; bilhassa kurrâ imamlarından rivayet edilen, «بحق» üzerinde vakıf yapıp «إنْ كنتُ قلتُه» ile başlamalarıdır ki bu da Resûlullah ﷺ'den rivayet edilmiştir [ve uyulması vaciptir]. «ليس» fiilinin haberindeki ikinci vecih ise onun «بحق» olmasıdır; buna göre «لي» ifadesinde üç vecih vardır: Birincisi «سُقْياً له» (ona su olsun) sözlerinde olduğu gibi beyan için olmasıdır, yani mahzuf bir unsura müteallık olur. İkincisi «بحق» kelimesinden hâl olmasıdır, çünkü sonraya kalsaydı onun sıfatı olurdu. Ebû'l-Bekâ şöyle demiştir: «Bu, mecrurun hâlinin onun önüne geçmesini câiz görenlerin görüşüne göre temellendirilir.» Derim ki: Bu husustaki ihtilaf ve getirdikleri şahitler daha önce geçmişti; ayrıca bunda hâlin manevî âmilinin önüne geçirilmesi de vardır; zira «ليس» fiilinin hiçbir şeyde amel etmesi câiz olmadığından âmil «بحق» kelimesidir -kardeşi «كان» fiilinin amel edebileceğini söylesek bile; çünkü icmâ ile «ليس» fiilinde hades (masdar anlamı) yoktur-. Üçüncüsü ise doğrudan «حق» kelimesine müteallık olmasıdır; çünkü bâ harfi zâiddir ve «حق» müstehak (hak edilmiş) anlamındadır, yani: «Benim için hak edilmemiş olan şey» demektir.
قوله: {إِن كُنتُ} : «كنت» وإن كانت ماضية اللفظ فهي مستقبلة في المعنى، والتقدير: إن تَصِحَّ دعواي لِما ذُكر، وقَدَّره الفارسي بقوله: «إن أكن الآن قلتُه فيما مضى» لأنَّ الشرطَ والجزاء لايقعان إلا في المستقبل «وقولُه: {فَقَدْ عَلِمْتَهُ} أي: فقد تبيَّن وظهرَ عِلمُك به كقوله: {فَصَدَقَتْ} [يوسف: ٢٦]
{إِن كُنتُ} “eğer ben [onu] demişsem” sözü: «كنت» lafız itibariyle mazi olsa da mâna itibariyle müstakbeldir (gelecek zamandır); takdiri: «Zikredilen şeye dair iddiam doğru olursa» şeklindedir. Fârisî ise: «Eğer geçmişte onu söylemiş isem şimdi [bunu bilirsin]» şeklinde takdir etmiştir; çünkü şart ve ceza ancak gelecekte vuku bulur. {فَقَدْ عَلِمْتَهُ} “muhakkak Sen onu bilmişsindir” sözü ise; yani senin onu bilmen açığa çıkıp belirginleşmiştir; nitekim {فَصَدَقَتْ} “o doğru söylemiştir” [Yûsuf 26],
و {فَكَذَبَتْ} [يوسف: ٢٧] و {فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِي النار} [النمل: ٩٠] .
ve {فَكَذَبَتْ} “o yalan söylemiştir” [Yûsuf 27] ile {فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ} “yüzleri ateşe sürtülür” [en-Neml 90] ayetlerinde olduğu gibidir.
قوله: {تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي} هذه لا يجوزُ أن تكونَ عرفانيةً، لأنَّ العرفان كما قَدَّمْتُه يستدعي سَبْقَ جهل، او يُقْتَصَرُ به على معرفةِ الذات دونَ أحوالها حَسْبَ ما قاله الناس، فالمفعولُ الثاني محذوفٌ، أي: تعلمُ ما في نفسي كائناً وموجَداً على حقيقتِه لا يَخْفَى عليك منه شيءٌ، وأمَّا:» ولا أعلم «فيه وإنْ كان يجوزُ أن تكونَ عرفانيةً، إلا أنها لَمَّا صارَتْ مقابلةً لما قبلها ينبغي أن يكونَ مثلَها، والمرادُ بالنفسِ هنا على ما قاله الزجاج» انها تُطْلَقُ ويُراد بها حيققةُ الشي، والمعنى في قوله {تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي} إلى آخره واضحٌ، وقال: «المعنى: تعلمُ ما أُخْفيه من سِرِّي وغيبي، أي: ما غابَ ولم أُظْهِرْه، ولا أعلمُ ما تُخفِيه أنت ولا تُطْلِعُنا عليه، فذكرالنفس مقابلةً وازداجاً، وهذا منتزع من قول ابن عباس، وعليه حام الزمخشري فإنه قال:» تعلمُ معلومي ولا أعلمُ معلومَك «، وأتى بقوله: {مَا فِي نَفْسِكَ} على جهةِ المقابلةِ والتشاكلِ لقوله: {مَا فِي نَفْسِي} فهو كقوله:
{تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي} “Sen benim nefsimde olanı bilirsin” sözü: Buradaki [fiilin] irfânî (marifet bildiren tek mefullü fiil) olması câiz değildir; zira daha önce belirttiğim gibi irfan (marifet) öncesinde bir cehaleti gerektirir veya insanların dediğine göre halleri hariç tutularak sadece zatın bilinmesiyle sınırlı kalır; bu sebeple ikinci meful mahzuftur; yani: «Nefsimde var olan ve bulunan şeyi hakikati üzere bilirsin, ondan Sana hiçbir şey gizli kalmaz» demektir. «ولا أعلم» (ben ise bilmem) ifadesine gelince; her ne kadar irfânî olması câiz ise de öncesindekine mukabil kılındığı için onun gibi olması gerekir. Burada nefis ile kastedilen, Zeccâc'ın söylediğine göre «kullanılıp da bir şeyin hakikatinin kastedilmesidir; {تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي} sözündeki mâna ise sonuna kadar açıktır.» Şöyle demiştir: «Mâna şudur: Gizlediğim sırrımı ve gaybımı, yani benden gizli kalıp açığa vurmadığım şeyi bilirsin; ben ise Senin gizlediğin ve bizi muttali kılmadığın şeyi bilmem. Nefsin zikredilmesi bir mukabele ve çiftleme (izdivaç) kabilindendir.» Bu izah İbn Abbâs'ın sözünden alınmıştır; Zemahşerî de bu mânanın etrafında dönerek: «Sen benim bildiğimi bilirsin, ben ise Senin bildiğini bilmem» demiştir. {مَا فِي نَفْسِكَ} “Senin nefsinde olanı” ifadesini {مَا فِي نَفْسِي} sözüne bir mukabele ve teşâkül (uyum) yoluyla getirmiştir; bu da şairin ve ayetin şu sözleri gibidir:
{وَمَكَرُواْ وَمَكَرَ الله} [آل عمران: ٥٤] ، وكقوله: {إِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِئُونَ الله يَسْتَهْزِىءُ بِهِمْ} [البقرة: ١٤١٥] .
{وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّهُ} “Onlar tuzak kurdular, Allah da tuzak kurdu” [Âl-i İmrân 54] ve {إِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِئُونَ * اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ} “«Biz sadece alay edicileriz» [derler]. Allah da onlarla alay eder” [el-Bakara 14-15] ayetlerinde olduğu gibidir.
قوله تعالى: {إِلاَّ مَآ أَمَرْتَنِي} : هذا استثناءٌ مفرغ فإنَّ «ما» منصوبةٌ بالقول؛ لأنها وما في حَيِّزها في تأويلِ مقول. وقَدَّر ابو البقاء القولَ بمعنى الذكرِ والتأديةِ. و «ما» يجوزُ أن تكونَ موصولةً أو نكرةً موصوفةً.
Yüce Allah'ın {إِلَّا مَا أَمَرْتَنِي} “bana emrettiğinden başkasını değil” sözü: Bu bir istisnâ-i müferrağdır; zira «ما» kelimesi kavl (söyleme) fiiliyle mensubdur, çünkü kendisi ve sılası makûl (söylenen söz) tevilindedir. Ebû'l-Bekâ kavl fiilini zikir ve tebliğ/ifa anlamında takdir etmiştir. «ما» kelimesinin mevsûle veya mevsûf bir nekra olması câizdir.
قوله: {أَنِ اعبدوا} في «أَنْ» سبعةُ أوجهٍ، أحدُها: أنها مصدرية في محلِّ جر على البدل من الهاء في «به» والتقديرُ: ما قلتُ إلا ما أمرتَني بأن اعبدوا، وهذا الوجهُ سيأتي عليه اعتراض. والثاني: أنها في محلِّ نصبٍ بإضمار «أعني» ، أي: إنه فَسَّر ذلك المأمورَ به. والثالث: أنه في محلِّ نصب على البدل من محلِّ «به» في «ما أمرتني به» لأن محلِّ المجرور نصب. والرابع: أن موضعَها رفعٌ على إضمار مبتدأ وهو قريبٌ في المعنى من النصب على البدلِ الخامس: أنها في محل جر لأنها عطف بيان على الهاء في به، السادس: أنها بدلٌ من «ما» نفسِها أي: ما قلت لهم إلا أن اعبدوا. السابع: أنَّ «أَنْ» تفسيرية، أجازه ابن عطية والحوفي ومكي. وممن ذهب إلى جوز أَنَّ «أَنْ» بدلٌ مِنْ «ما» فتكونُ منصوبةَ المحلِّ أو مِن الهاء فتكونُ مجرورتَه أبو إسحق الزجاج، وأجاز أيضاً أن تكونَ تفسيريةً لا محلَّ لها. وهذه الأوجهُ قد منع بعضَها الزمخشري، وأبو البقاء منع منها وجهاً واحداً وهو أن تكون تفسيرية، أما الزمخشري فإنه منع أن تكون تفسيرية إلا بتأويل ذكره وسيأتي، وبدلاً من «ما» أو من الهاء في «به» . قال ﵀: «أنْ» في قوله: {أَنِ اعبدوا الله} إنْ جَعَلْتَها مفسرةً لم يكن لها بُدٌّ من مفسِّر، والمفسِّر: إما أن يكون فعل القول أو فعل الأمر، وكلاهما لا وجهَ له: أما فعل القول فلأنه يُحْكى بعده الجمل ولا يَتَوسَّط بينه وبين محكيَّه حرفُ تفسير، وأما فعل الأمر فمستنِدٌ إلى ضمير الله ﷿، فلو فِسَّرْتَه ب «اعبدوا الله ربي وربكم» لم يستقم لأن الله لا يقول: «اعبدوا الله ربي وربكم، وإنْ جَعَلْتَها بدلاً لم يخلُ
{أَنِ اعْبُدُوا} “kulluk edin diye” sözündeki «أَنْ» hakkında yedi vecih vardır: Birincisi masdariyye olup «به»deki hâ zamirinden bedel olarak cer mahallinde olmasıdır; takdiri: «ما قلتُ إلا ما أمرتَني بأن اعبدوا» (Onlara ancak bana kulluk edin diye emrettiğin şeyi söyledim) şeklindedir; bu veche yönelik bir itiraz gelecektir. İkincisi: «أعني» (yani/kastediyorum) takdiriyle nasb mahallinde olmasıdır; yani o emredilen şeyi açıklamıştır. Üçüncüsü: «ما أمرتني به» ifadesindeki «به»nin mahallinden bedel olarak nasb mahallinde olmasıdır, çünkü mecrurun mahalli nasbdır. Dördüncüsü: Gizli bir mübtedâ takdiriyle ref mahallinde olmasıdır ki bu, anlamca bedel olarak mensub olmaya yakındır. Beşincisi: «به»deki hâ zamirine atf-ı beyan olduğu için cer mahallinde olmasıdır. Altıncısı: Bizzat «ما» kelimesinden bedel olmasıdır; yani: «Onlara ancak kulluk edin [sözünü] söyledim» demektir. Yedincisi: «أَنْ» edatının tefsîriyye olmasıdır; bunu İbn Atiyye, Havfî ve Mekkî câiz görmüştür. «أَنْ» edatının «ما»dan bedel olarak mahallen mensub veya hâ zamirinden bedel olarak mecrur olmasını câiz görenlerden biri de Ebû İshâk ez-Zeccâc'dır; o ayrıca iraptan mahalli olmaksızın tefsîriyye olmasını da câiz görmüştür. Bu vecihlerin bir kısmını Zemahşerî menetmiş, Ebû'l-Bekâ ise bunlardan yalnızca bir vechi, yani tefsîriyye olmasını menetmiştir. Zemahşerî'ye gelince; o, zikrettiği ve ileride gelecek olan bir tevil müstesna tefsîriyye olmasını, ayrıca «ما»dan yahut «به»deki hâ zamirinden bedel olmasını menetmiştir. [Zemahşerî] rahimehullâh şöyle demiştir: {أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ} sözündeki «أَنْ» edatını müfessire (açıklayıcı) kılarsan, mutlaka tefsir edilen bir unsura (müfessere) ihtiyaç duyar. Müfesser ise ya kavl (söyleme) fiili ya da emir fiili olacaktır; her ikisi de geçersizdir: Kavl fiiline gelince, çünkü onun ardından cümleler doğrudan nakledilir (hikâye edilir) ve onunla nakledilen söz arasına tefsir harfi girmez. Emir fiiline gelince, o Allah Azze ve Celle'nin zamirine isnad edilmiştir; şayet sen onu «اعبدوا الله ربي وربكم» (Rabbim ve Rabbiniz olan Allah'a kulluk edin) sözüyle tefsir edersen tutarlı olmaz; çünkü Allah «اعبدوا الله ربي وربكم» demez. Şayet onu bedel kılarsan şu iki durumdan hâlî kalmaz:
مِنْ أَنْ تجعلَها بدلاً من» ما «في» ما أمرتني به «أو من الهاء في» به «وكلاهُما غيرُ مستقيم؛ لأنَّ البدلَ هو الذي يقوم مقامَ المبدلِ منه، ولا يُقال: ما قلتُ لهم إلا أَنِ اعبدوا الله، أي: ما قلتُ لهم إلا عبادتَه لأنَّ العبادةَ لا تقال، وكذلك لو جَعَلْتَها بدلاً من الهاء، لأنك لو أَقَمْتَ» أن اعبدوا «مُقامَ الهاء فقلت: إلا ما أمرتني بأن اعبدوا الله لبقي الموصولُ بغير راجعٍ إليه من صلتِه، فإن قلت: كيف تصنع؟ قلت: يُحْمل فعلُ القول على معناه، لأنَّ معنى» ما قلت لهم إلا ما أمرتني به «: ما أمرتُهم إلا بما أمرتني به، حتى يستقيمَ تفسيره ب» أن اعبدوا الله ربي وربكم «، ويجوزُ أن تكونَ» أَنْ «موصولةً عطفاً على بيانِ الهاء لا بدلاً.
Ya «ما أمرتني به» ifadesindeki «ما»dan ya da «به»deki hâ zamirinden bedel kılacaksın; ikisi de tutarsızdır. Çünkü bedel, مبدل منه (kendisine bedel yapılan şey) yerine geçen unsurdur. Oysa «ما قلتُ لهم إلا أَنِ اعبدوا الله» yani: «Onlara ancak O'na ibadeti söyledim» denilemez; zira ibadet söylenen bir şey değildir. Aynı şekilde onu hâ zamirinden bedel kılsan da böyledir; çünkü «أن اعبدوا» ifadesini hâ zamirinin yerine koyup: «إلا ما أمرتني بأن اعبدوا الله» desen, bu takdirde mevsûl sılasından kendisine dönen bir râbıt zamir olmaksızın kalır. Eğer: «Peki nasıl yapacaksın?» dersen, derim ki: Kavl fiili kendi anlamına hamledilir; çünkü «ما قلت لهم إلا ما أمرتني به» sözünün mânası «ما أمرتُهم إلا بما أمرتني به» (Onlara ancak bana emrettiğin şeyi emrettim) demektir; tâ ki onun «أن اعبدوا الله ربي وربكم» sözüyle tefsir edilmesi tutarlı olsun. Ayrıca «أَنْ» edatının bedel değil de hâ zamirine atf-ı beyan olarak mevsûle olması da câizdir.»
وتعقَّب عليه الشيخ كلامَه فقال: «أمَّا قولَه» وأمَّا فعلُ الأمر إلى آخر المنع وقوله: «لأنَّ الله لا يقول اعبدوا الله ربي وربكم» فإنما لم يستقمْ لأنه جَعَلَ الجملةَ وما بعدها مضمومةً إلى فعلِ الأمر، ويستقيم أن يكونَ فعلُ الأمر مفسَّراً بقوله: «اعبدوا الله» ويكون «ربي وربكم» من كلام عيسى على إضمار «أعني» أي: «أعني ربي وربكم» ، لا على الصفة التي فَهمها الزمخشري فلم يستقم ذلك عندَه، وأمَّا قولُه: «لأنّ العبادة لا تُقال» فصحيحٌ، لكن يَصِحُّ ذلك على حَذْفِ مضاف أي: ما قلت لهم إلا القولَ الذي امرتني به قولَ عبادة الله أي: القولَ المتضمن عبادة الله، وأمَّا قوله «لبقي الموصول بغير راجع إليه من صلته» فلا يلزمُ في كل بدل أن يَحُلَّ المبدل منه، «ألا ترى إلى تجويز النحويين:» زيد مررت به أبي عبدِ الله «ولو قلت:» زيدٌ مررت بأبي عبد الله «لم يجز إلا على رأي الأخفش. وأما قولُه» عطفاً على بيان
Şeyh [Ebû Hayyân] onun bu sözlerini tenkit ederek şöyle demiştir: «Onun 'emir fiiline gelince...' diyerek menettiği ve 'çünkü Allah اعبدوا الله ربي وربكم demez' dediği sözü ancak cümleyi ve sonrasını emir fiiline bitiştirdiği için tutarsız olmuştur; oysa emir fiilinin 'اعبدوا الله' (Allah'a kulluk edin) sözüyle tefsir edilmesi, 'ربي وربكم' (Rabbim ve Rabbiniz) kısmının ise 'أعني' takdiriyle -yani 'Rabbimi ve Rabbinizi kastediyorum' şeklinde- Îsâ'nın sözünden olması mümkündür; yoksa Zemahşerî'nin anladığı sıfat üzere değildir ki bundan dolayı onun nezdinde tutarsız kalmıştır. Onun 'çünkü ibadet söylenen bir şey değildir' sözü doğrudur, ancak bu bir muzâfın hazfiyle sahih olur; yani: 'Onlara ancak bana emrettiğin sözü, Allah'a ibadet sözünü, yani Allah'a ibadeti içeren sözü söyledim' demektir. 'Mevsûl sılasından kendisine dönen râbıt olmaksızın kalır' sözüne gelince; her bedelin مبدل منه yerine geçmesi zorunlu değildir. Nahivcilerin 'زيد مررت به أبي عبدِ الله' (Zeyd, Ebû Abdillah'a yani ona uğradım) cümlesini câiz gördüklerini görmez misin? Şayet 'زيدٌ مررت بأبي عبد الله' desen Ahfeş'in görüşü müstesna câiz olmazdı. Onun 'atf-ı beyan
الهاء «ففيه بُعْد، لأن عطفَ البيان أكثرُه بالجوامدِ الأعلامِ. وما اختاره الزمخشري وجَوَّزه غيرُه لا يَصِحُّ، لأنها جاءت بعد» إلا «، وكلُّ ما كان بعد» إلا «المستثنى بها فلا بُدَّ أن يكونَ له موضعٌ من الإِعراب، و» أن «التفسيرية لا موضعَ لها من الإِعراب» . انتهى.
olarak hâ zamirine...' sözüne gelince; bunda bir uzaklık vardır, çünkü atf-ı beyan çoğunlukla câmid özel isimlerle olur. Zemahşerî'nin tercih ettiği ve başkalarının da câiz gördüğü şey ise sahih değildir; çünkü o 'إلا' edatından sonra gelmiştir, kendisiyle istisna yapılan 'إلا'dan sonra gelen her unsurun ise mutlaka bir irap mahalli olmalıdır; oysa tefsîriyye olan 'أن' edatının iraptan mahalli yoktur.» (Ebû Hayyân'ın sözü bitti).
قلت: أمَّا قوله: «إنّ ربي وربكم من كلام عيسى» ففي غايةِ ما يكون من البُعْد عن الأفهام، وكيف يَفْهم ذلك الزمخشري والسياق والمعنى يقودان إلى أنَّ «ربي» تابعٌ للجلالة؟ لا يتبادر للذهن - بل لا يُقْبل - إلا ذلك، وهذا أشدٌّ من قولهم «يؤدي إلى تهيئة العامل للعمل وقطع عنه» فآل قولُ الشيخ إلى أنَّ «اعبدوا الله» من كلام الله تعالى و «ربي وربكم» من كلام عيسى، وكلاهما مفسِّرٌ ل «أمرتَ» المسند للباري تعالى. وأمَّا قولُه «يَصِحُّ ذلك على حَذْف مضاف» ففيه بعض جودة، وأما قولُه: «إنَّ حلولَ البدل محلَّ المبدل منه غيرُ لازم» واستشهاده بما ذكر فغيرُ مُسَلِّم، لأنَّ هذا معارَضٌ بنصِّهم، على أنه لا يجوز «جاء الذي مررت به أبي عبد الله» بجرِّ «عبد الله» بدلاً من الهاء، وعَلَّلوه بأنه يلزمُ بقاءُ الموصول بلا عائدٍ، مع أنَّ لنا أيضاً في الربط بالظاهر في الصلة خلافاً قَدَّمْتُ التنبيه عليه، ويكفينا كثرةُ قولهم في مسائل: «لا يجوزُ هذا لأنّ البدل يَحُلُّ محل المبدل منه» فيجعلون ذلك علةً مانعةً، يَعْرف ذلك مَنْ عانى كلامَهم، ولولا خوفُ الإِطالة لأوردْتُ منه مسائل شتى.
Derim ki: Onun «ربي وربكم Îsâ'nın sözündendir» demesine gelince; bu anlayışlardan son derece uzaktır. Zemahşerî bunu nasıl öyle anlasın ki bağlam ve mâna «ربي» kelimesinin Lafza-i Celâl'e tâbi olduğuna götürmektedir? Zihne bundan başkası gelmez, bilakis başkası kabul de edilmez. Bu, onların «âmili amel etmeye hazırlayıp sonra ondan kesmeye yol açar» sözünden daha ağırdır. Böylece Şeyh'in sözü, «اعبدوا الله» ifadesinin Yüce Allah'ın sözü, «ربي وربكم» ifadesinin ise Îsâ'nın sözü olduğu ve her ikisinin de Bârî Teâlâ'ya isnad edilen «أمرتَ» fiilini tefsir ettiği neticesine varmıştır. Onun «bir muzâfın hazfiyle bu sahih olur» sözünde bir nebze isabet vardır. Onun «bedelin مبدل منه yerine geçmesi zorunlu değildir» sözü ve zikrettiği şeyle delil getirmesi ise kabul edilemez; zira bu, onların hâ zamirinden bedel olarak «عبد الله» kelimesinin cerriyle «جاء الذي مررت به أبي عبد الله» cümlesinin câiz olmadığı yönündeki açık beyanlarıyla çelişmektedir ve bunu mevsûlün râbıtsız (âidsiz) kalmasının gerekeceği gerekçesiyle açıklamışlardır; bununla birlikte sıladaki zâhir isimle rabt konusunda bizim de daha önce dikkat çektiğim bir ihtilafımız vardır. Nahivcilerin birçok meselede «bu câiz değildir, çünkü bedel مبدل منه yerine geçer» diyerek bunu engelleyici bir illet kılmaları bize yeterlidir; onların kelâmıyla meşgul olan kimse bunu iyi bilir. Uzatma endişesi olmasaydı buna dair pek çok mesele zikrederdim.
وأمَّا قوله: «وكلُّ ما كان بعد» إلا «المستثنى به إلى آخره» فكلامٌ صحيح لأنها إيجابٌ بعد نفي فيستدعى تسلُّط ما قبلها على ما بعدها.
Onun «kendisiyle istisna yapılan 'إلا'dan sonra gelen her unsurun... ilâ ahir» sözüne gelince; bu doğru bir sözdür, çünkü bu nefyden sonraki bir ispattır ve öncesindekinin sonrasındakinde müessir (mütesallıt) olmasını gerektirir.
ويجوز في «أَنْ» الكسرُ على أصل التقاء الساكنين والضمُّ على الإِتباع، وقد تقدَّم تحقيقُه ونسبتُه إلى مَنْ قرأ به في قوله: {فَمَنِ اضطر} [الآية: ١٧٣] في
«أَنْ» kelimesinde iki sakinin karşılaşmasının aslı gereği kesre [okumak] da, tebeiyyet (itbâ‘) sebebiyle damme [okumak] da câizdir; el-Bakara Suresi'ndeki {فَمَنِ اضْطُرَّ} “kim mecbur kalırsa” [el-Bakara 173] ayetinde
البقرة. و «ربي» نعت أو بدل أو بيان مقطوعٌ عن الإِتباع رفعاً أو نصباً، فهذه خمسةٌ أوجهٍ تقدَّم إيضاحُها.
bunun tahkiki ve onu okuyanlara nispeti daha önce geçmişti. «ربي» kelimesi ise na't (sıfat), bedel veya ref yahut nasb ile tâbi olmaktan koparılmış (kat' edilmiş) atf-ı beyandır; işte bunlar daha önce açıklaması geçen beş vecihtir.
قوله: {شَهِيداً} خبر «كان» و «عليهم» متعلق به، و «ما» مصدريةٌ ظرفيةٌ أي: تتقدَّر بمصدر مضاف إليه زمان، و «دام» صلتها، ويجوز فيها التمامُ والنقصان، فإنْ كانت تامةً كان معناها الإِقامةَ، ويكون «فيهم» متعلقاً بها، ويجوزُ أن يتعلَّقَ بمحذوف على أنه حال، والمعنى: وكنتُ عليهم شهيداً مدة إقامتي فيهم، فلم يُحْتج هنا إلى منصوب، وتكون حينئذٍ متصرفةً، وإنْ كانت الناقصةَ لزمت لفظ المضيِّ ولم تكتفِ بمرفوع، فيكون «فيهم» في محلِّ نصب خبراً لها، والتقديرُ: مدةَ دوامي مستقراً فيهم، وقد تقدم أنه يقال: «دِمْتَ تَدام» كخِفْتَ تَخاف. قوله: {كُنتَ أَنتَ الرَّقِيبَ} يجوز في «أنت» أن تكون فصلاً وأن تكونَ تأكيداً. وقرئ «الرقيب» بالرفع على أنه خبر ل «أنت» والجملةُ خبرٌ «ل كان» ، كقوله:
{شَهِيداً} “şahit idim” sözü: «كان» fiilinin haberidir, «عليهم» ise ona müteallıktır. «ما» masdariyye-i zarfiyyedir; yani kendisine zaman izâfe edilmiş bir masdar ile takdir edilir; «دام» ise onun sılasıdır. Bunda tam ve nâkıs olmak câizdir: Eğer tam fiil ise anlamı ikamet etmektir ve «فيهم» ona müteallık olur; hâl olarak mahzuf bir unsura müteallık olması da câizdir. Mânası şöyledir: «Aralarında ikamet ettiğim müddetçe onların üzerine şahit idim»; bu durumda burada mensub bir kelimeye ihtiyaç duyulmaz ve bu halde mutasarrıf olur. Şayet nâkıs fiil ise mazi lafzına bağlı kalır ve merfu ile yetinmez; bu takdirde «فيهم» mahallen mensub olarak onun haberi olur. Takdiri: «Aralarında yerleşik olarak kaldığım müddetçe» şeklindedir; daha önce «خِفْتَ تَخافُ» gibi «دِمْتَ تَدامُ» denildiği geçmişti. {كُنْتَ أَنْتَ الرَّقِيبَ} “onları gözetleyen yalnız Sen oldun” sözü: «أنت» zamirinin fasıl zamiri olması da tekit olması da câizdir. «الرقيبُ» kelimesi «أنت» zamirinin haberi ve cümle de «كان» fiilinin haberi olmak üzere ref ile de okunmuştur; şairin şu sözünde olduğu gibi:
١٨٥ - ٧-. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... وكنتَ عليها بالمَلا أنْتَ أَقْدَرُ
185 - 7- .................................... Ve açık alanda ona [yetmeye] sen daha kadirdin!
وقد تقدَّم اشتقاقُ {الرقيب} و «عليهم» متعلِّق به. و «على كلِّ شيء» متعلِّق ب «شهيد» قُدِّم للفاصلة.
{الرَّقِيبَ} kelimesinin iştikakı daha önce geçmişti; «عليهم» ona müteallıktır. «على كل شيء» ise ayet sonu uyumu (fâsıla) için öne geçirilmiş olup {شَهِيدٌ} kelimesine müteallıktır.
قوله تعالى: {فَإِنَّكَ أَنتَ العزيز الحكيم} : تقدَّم نظيره، وهي في قراءةِ الناس ومصاحفِهم «العزيزُ الحكيم» وفي مصحف ابن مسعود - وقرأ بها جماعة -: «الغفورُ الرحيم» ، وقد عبِث بعض مَنْ لا يفهم كلامَ العرب بهذه الآيةِ، وقال: «إنما كان المناسب ما في مصحف ابن مسعود» وخَفِي عليه أنَّ المعنى متعلق بالشرطين جميعاً، ويوضِّح هذا ما قاله أبو بكر بن الأنباري، فإن نَقَل هذه القراءة عن بعض الطاعنين ثم قال: «ومتى نُقِل ما قاله هذا الطاعن ضَعُفَ معناه، فإنه ينفرد» الغفور الرحيم «بالشرط الثاني ولا يكون له بالشرط الأول تعلُّقٌ، وهو على ما أنزل الله وعلى ما أجمع على قراءته المسلمون معروف بالشرطين كليهما: أولهما وآخرهما، إذ تلخيصه: إنْ تعذبهم فأنت العزيز الحكيم، وإن تغفرْ لهم فأنتَ العزيزُ الحكيم في الأمرين كليهما من التعذيب والغفران، فكأنَّ» العزيز الحكيم «أليقُ بهذا المكان لعمومه وأنه يجمع الشرطين، ولم يصلُحْ» الغفور الرحيم «أَنْ يحتمل من العموم ما احتمله» العزيز الحكيم «قلت:» وكلامُه فيه دقةٌ، وذلك أنه لا يريد بقوله «إنه معروف بالشرطين إلى آخره» أنه جوابٌ لهما صناعةً، لأنَّ ذلك فاسدٌ من حيث الصناعةُ العربية؛ فإنَّ الأول قد أخذ جوابَه وهو «فإنهم عبادُك» وهو جوابٌ مطابِقٌ فإنَّ العبدَ قابل ليصرّفه سيدُه كيف شاء، وإنما يريد بذلك أنه متعلق بهما من جهة المعنى. وقد أكثر الناسُ في الكلامِ على هذه الآية بما لا يحتمله هذا الموضوع، وإنما تعرَّضْتُ لبعضِها لتعلُّقِه بالقراءة الشاذة والرسم الشاذ.
Yüce Allah'ın {فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ} “şüphesiz Sen mutlak güç sahibisin, tam hüküm ve hikmet sahibisin” sözü: Benzeri daha önce geçmişti. İnsanların kıraatinde ve mushaflarında «العزيزُ الحكيم» şeklindedir; İbn Mes'ûd'un mushafında ise -ki bir topluluk da böyle okumuştur- «الغفورُ الرحيم» şeklindedir. Arap kelâmını anlamayan bazı kimseler bu ayetle oynamış ve: «Uygun olan ancak İbn Mes'ûd'un mushafındaki idi» demiştir; oysa mânanın her iki şarta da bağlı olduğu ona gizli kalmıştır. Bunu Ebû Bekr b. el-Enbârî'nin söylediği şu söz açıklamaktadır; nitekim o, bu kıraati bazı taan edenlerden nakletmiş ve sonra şöyle demiştir: «Bu taan edenin söylediği nakledildiğinde mânası zayıflar; zira 'الغفور الرحيم' sadece ikinci şartla baş başa kalır ve birinci şartla hiçbir bağı olmaz. Oysa Allah'ın indirdiği ve Müslümanların okunuşu üzerinde icmâ ettiği şekliyle hem ilki hem sonuncusu olmak üzere her iki şartla da bilinmektedir; zira özeti şudur: Şayet onlara azap edersen Sen Azîz ve Hakîmsin; şayet onları bağışlarsan azap ve mağfiret hususlarının her ikisinde de Sen Azîz ve Hakîmsin. Sanki 'العزيز الحكيم' genel oluşu ve iki şartı birleştirmesi sebebiyle bu makama daha uygundur; 'الغفور الرحيم' ise 'العزيز الحكيم'in taşıdığı umûmiyeti taşımaya elverişli değildir.» Derim ki: Onun bu sözünde bir incelik vardır; zira o, «her iki şartla da bilinmektedir... ilâ ahir» sözüyle nahiv kuralı (sanat) açısından her ikisinin cevabı olduğunu kastetmemektedir; çünkü bu durum Arap dil kuralları açısından tutarsızdır; nitekim birincisi «فإنهم عبادُك» (şüphesiz onlar Senin kullarındır) diyerek cevabını almıştır ki bu mutabık bir cevaptır; zira kul, efendisinin kendisini dilediği gibi sevk ve idare etmesine açıktır. O ancak bununla mâna yönünden her ikisine bağlı olduğunu kastetmektedir. İnsanlar bu ayet hakkında bu konunun kaldıramayacağı kadar çok söz söylemişlerdir; ben ise şâzz kıraat ve şâzz resm-i hatta taalluk ettiği için bir kısmına temas ettim.
قوله تعالى: {يَوْمُ يَنفَعُ} : الجمهور على رفعه من غير تنوين، ونافع على نصبه من غير تنوين، ونقل الزمخشري عن الأعمش «يوماً» بنصبه منوناً، وابن عطية عن الحسن بن عياش الشامي: «يوم» برفعه منوناً، فهذه أربع قراءات. فأما قراءة الجمهور فواضحةٌ على المبتدأ والخبر، والجملةُ في محل نصب بالقول. وأمَّا قراءة نافع ففيها أوجه، أحدها: أنَّ «هذا» مبتدأ، و «يوم» خبره كالقراءة الأولى، وإنما بُنِي الظرفُ لإِضافتِه إلى الجملة الفعلية وإن كانت معربةً، وهذا مذهب الكوفيين، واستدلُّوا عليه بهذه القراءةِ، وأمَّا البصريون فلا يجيزون البناء إلا إذا صُدِّرت الجملةُ المضافُ إليها بفعلٍ ماض، وعليه قولُ النابغة:
Yüce Allah'ın {يَوْمُ يَنْفَعُ} “[doğrulara doğruluklarının] fayda vereceği gündür” sözü: Cumhûr tenvinsiz olarak ref ile, Nâfi‘ ise tenvinsiz olarak nasb ile okumuştur. Zemahşerî, A'meş'ten tenvinli nasb ile «يوماً», İbn Atiyye de el-Hasen b. Ayyâş eş-Şâmî'den tenvinli ref ile «يومٌ» şeklinde nakletmiştir; böylece bunlar dört kıraat eder. Cumhûrun kıraatine gelince; mübtedâ ve haber üzere açıktır, cümle ise kavl fiili ile nasb mahallindedir. Nâfi‘in kıraatine gelince; bunda vecihler vardır: Birincisi: «هذا» mübtedâ, «يومَ» ise ilk kıraatteki gibi onun haberidir; zarf, fiili mu'reb olsa bile fiil cümlesine izâfe edildiği için mebnî kılınmıştır. Bu Kûfelilerin mezhebidir ve bu kıraatle delil getirmişlerdir. Basralılara gelince; onlar, kendisine izâfe edilen cümlenin başında mazi fiil bulunmadıkça binâyı câiz görmezler; Nâbiğa'nın şu sözü bu kabildendir:
١٨٥ - ٨- على حينَ عاتبتُ المشيبَ على الصِّبا ... فقلتُ: أَلمَّا أًصْحُ والشيبُ وازعُ
185 - 8- Gençlik hevesleri yüzünden ihtiyarlığı kınadığım bir vakitte... Dedim ki: Ak saçlar caydırıcı olduğu halde hâlâ kendime gelmeyecek miyim?
وخَرَّجوا هذه القراءةَ على أن «يوم» منصوبٌ على الظرف، وهو متعلق في الحقيقةِ بخبر المبتدأ أي: واقعٌ أو يقع في يوم ينفع، فيستوي هذا مع تخريج القراءة الأولى والثانية أيضاً في المعنى، ومنهم مَنْ خَرَّجه على أنَّ «هذا» منصوبٌ ب «قال» وأُشير به إلى المصدرِ فنصبُه على المصدر، وقيل: بل أُشير به إلى الخبر والقِصَص المتقدمةِ فيجري في نصبه خلافٌ:
[Basralılar] bu kıraati «يومَ» kelimesinin zarf olarak mensub olduğu şeklinde tevil etmişlerdir; o gerçekte mübtedânın haberine müteallıktır, yani: «Fayda vereceği günde vuku bulandır veya vuku bulur» demektir; dolayısıyla bu, mâna bakımından hem birinci hem de ikinci kıraatin tevcihiyle eşit olur. Onlardan bazıları ise «هذا» kelimesinin «قال» fiiliyle mensub olduğu ve kendisiyle masdara işaret edildiği için nasbının masdarlık üzere olduğu şeklinde tevil etmişlerdir. Denildi ki: Bilakis kendisiyle habere ve geçen kıssalara işaret edilmiştir; dolayısıyla bunun nasbında şu ihtilaf cereyan eder:
هل هو منصوبٌ نصبَ المفعول به أو نصبَ المصادر؟ لأنه متى وقع بعد القول ما يُفْهم كلاماً نحو: «قلت شهراً وخطبة» جَرَى فيه هذا الخلاف، وعلى كلِّ تقدير ف «يوم» منصوبٌ على الظرف ب «قال» أي: قال الله هذا القولَ أو هذه الأخبارَ في وقتِ نفع الصادقين، و «ينفع» في محلِّ خفضٍ بالإِضافة، وقد تقدَّم ما يجوزُ إضافتُه إلى الجمل، وأنه أحد ثلاثةِ أشياء، وأمَّا قراءةُ التنوين فرفعُه على الخبريةِ كقراءة الجماعة، ونصبُه على الظرفِ كقراءة نافع، إلا أنَّ الجملةَ بعده في القراءتين في محل الوصفِ لِما قبلها، والعائدُ محذوفٌ، وهي نظيرَةُ قولِه تعالى: {يَوْماً لاَّ تَجْزِي نَفْسٌ عَن نَّفْسٍ شَيْئاً} [البقرة: ٤٨] ، فيكونُ محلُّ هذه الجملةُ إما رفعاً أو نصباً.
Acaba mefulün bih nasbıyla mı yoksa masdarların nasbıyla mı mensubdur? Çünkü kavl (söyleme) fiilinden sonra «قلت شهراً وخطبة» (bir ay ve bir hutbe söyledim) gibi söz ifade eden bir unsur geldiğinde bu ihtilaf cereyan eder. Her takdire göre «يومَ» kelimesi «قال» fiiliyle zarf olarak mensubdur; yani: «Allah bu sözü veya bu haberleri doğruların fayda göreceği vakitte söyledi» demektir. «ينفع» cümlesi izâfet sebebiyle cer mahallindedir; cümlelere izâfe edilmesi câiz olan şeylerin neler olduğu ve bunun üç şeyden biri olduğu daha önce geçmişti. Tenvinli kıraate gelince; ref ile okunması cemaatin (cumhûrun) kıraati gibi haberlik üzeredir; nasb ile okunması ise Nâfi‘in kıraati gibi zarflık üzeredir; şu kadar var ki her iki kıraatte de sonrasındaki cümle öncesindekinin sıfatı konumundadır ve râbıt zamir hazfedilmiştir. Bu da Yüce Allah'ın {يَوْماً لاَّ تَجْزِي نَفْسٌ عَن نَّفْسٍ شَيْئاً} “kimsenin kimse yerine bir şey ödemeyeceği bir günden [sakının]” [el-Bakara 48] sözünün benzeridir; dolayısıyla bu cümlenin mahalli ya ref ya da nasb olur.
قوله: {صِدْقُهُمْ} مرفوع بالفاعلية، وهذه قراءة العامة، وقُرِئ شاذاً بنصبه وفيه أربعة أوجه، أحدها: أنه منصوب على المفعول من أجله، أي: ينفعهم لأجلِ صِدْقِهم، ذكر ذلك أبو البقاء وتبعه الشيخ وهذا لا يجوزُ لأنه فاتَ شرطٌ من شروط النصب، وهو اتحاد الفاعل، فإنَّ فاعلَ النفعِ غيرُ فاعلِ الصدقِ، وليس لقائلٍ أن يقولَ: «يُنْصب بالصادقين فكأنه قيل: الذين يَصْدُقون لأجل صدقهم فيلزمُ اتحادُ الفاعل» لأنه يؤدي إلى أنَّ الشيء علة لنفسِه، وللقولِ فيه مجال. الثاني: على إسقاطِ حرف الجر أي: بصدقِهم، وهذا قد عَرَفْتَ ما فيه أيضاً من أنّ حَذْف الحرفَ لا يطَّرد. الثالث: أنه منصوب على المفعول به، والناصب له اسم الفاعل في «الصادقين» أي: الذين صَدَقوا صدقهم، مبالغةً نحو: «صَدَقْت القتال» كأنك وَعَدْتَ القتالَ
{صِدْقُهُمْ} “doğrulukları” sözü fâil olarak merfudur ve bu genel kurrânın (âmmenin) kıraatidir. Şâzz olarak nasb ile de okunmuştur ve bunda dört vecih vardır: Birincisi mef'ûlün lieclih olarak mensub olmasıdır; yani: «Doğrulukları sebebiyle onlara fayda verir» demektir; bunu Ebû'l-Bekâ zikretmiş, Şeyh [Ebû Hayyân] de ona uymuştur. Ancak bu câiz değildir, çünkü nasb şartlarından biri olan fâilin birliği şartı ortadan kalkmıştır; zira fayda verme eyleminin fâili ile doğruluk eyleminin fâili farklıdır. Hiç kimse: «'الصادقين' kelimesiyle mensub kılınır; dolayısıyla sanki 'doğrulukları sebebiyle doğru söyleyenler' denilmiş gibi olur, böylece fâilin birliği sağlanır» diyemez; çünkü bu durum bir şeyin bizzat kendisinin illeti olmasına yol açar; gerçi bu konuda söz söylemeye mecal vardır. İkincisi harf-i cerrin düşürülmesi (hazfi) iledir; yani: «بصدقهم» (doğrulukları ile) demektir; bunun hakkında da harf-i cerrin hazfinin muttarid (kıyasî) olmadığını öğrenmiştin. Üçüncüsü mefulün bih olarak mensub olmasıdır ve onu nasbeden âmil «الصادقين» kelimesindeki ism-i fâildir; yani: Sanki savaşa söz verip
فلم تَكْذِبْه، وقد يُقَوِّي هذا نصبُه على المفعول له، والعامل فيه اسم الفاعل قبله. الرابع: أنه مصدرٌ مؤكد كأنه قيل: الذين يَصْدُقون الصدقَ كما تقول: «صَدَق الصدقَ» وعلى هذه الأوجه كلِّها ففاعلُ «ينفع» ضميرٌ يعود على الله تعالى وقوله تعالى: {﵃} معناه الدعاءُ وباقي السورة ظاهرُ الإِعراب مِمَّا تقدَّم مِنْ نظائرِه ولله الحمدُ.
onu boşa çıkarmamışsın gibi mübalağa yoluyla «صَدَقْتُ القتالَ» (savaşta sebat gösterdim/sözümü tuttum) denmesi gibi «doğruluklarını doğrulayan kimseler» demektir. Bunun mef'ûlün lieclih olarak mensub olması ve âmilin de öncesindeki ism-i fâil olması bunu kuvvetlendirebilir. Dördüncüsü tekit edici bir masdar olmasıdır; tıpkı «صَدَقَ الصِّدْقَ» (tam bir doğrulukla doğru söyledi) demen gibi sanki «doğruluğu tastamam doğru söyleyen kimseler» denilmiş gibidir. Bütün bu vecihlere göre «ينفع» fiilinin fâili Yüce Allah'a dönen bir zamirdir. Yüce Allah'ın {رَّضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ} “Allah onlardan razı olmuştur” sözünün anlamı duadır. Surenin geri kalanı, benzerlerinin daha önce geçmesinden ötürü irap bakımından açıktır. Hamd Allah'a mahsustur.