وقرأ عليٌّ أمير المؤمنين والسلمي والحسن البصري: «شهادةً» بالتنوين والنصب، «الله» بمدِّ الألفِ التي للاستفهام دَخَلَتْ للتقرير وتوقيف نفوسِ الحالفين، وهي عوضٌ من حرفِ القسمِ المقدَّرِ، وهل الجرُّ بها أم بالحرف المحذوف خلافٌ؟ وقرأ الشعبي في رواية وغيره: «شهادة» بالهاء ويقف عليها، ثم يَبْتدئ «آللهِ» بقطع همزة الوصل وبمدِّ الهمزة على أنها للاستفهام بالمعنى المتقدم، وجَرِّ الجلالة، وهمزةً القطعِ تكون عوضاً من حرف القسم في هذا الاسم الشريف خاصة، تقول: «يا زيدُ آللهِ لأفعلن» ، والذي يُعَوَّض من حرف القسم في هذا الاسم الشريف خاصة ثلاثةٌ: ألفُ الاستفهامِ وقطعُ همزةِ الوصلِ وها التي لتنبيه، نحو: «ها اللَّهِ» ويجوزُ مع «ها» قطعُ همزةِ الجلالة ووصلُها. وهل الجرُّ بالحرف المقدر أو بالعوض؟ تقدَّم أنَّ فيه خلافاً، ولو قال قائل: إن قولَهم «أللهِ لأفعلنَّ» بالجر وقطع الهمزة بأنها همزة استفهام لم يُرَدَّ قولُه. فإن قيل: همزةُ الاستفهام إذا دخلت على همزة الوصل التي مع لام التعريف أو ايمن في القسم وجب ثبوت همزة الوصل، وحينئذ إمَّا: أَنْ تُسَهَّلَ وإمَّا أَنْ تُبْدَلَ الفاً، وهذه لم تَثْبُتْ بعدَها همزةُ وصل فتعيَّن أن تكونَ همزةَ وصل قُطِعَتْ عوضاً عن حرف القسم. فالجواب: أنهم إنما أَبْدلوا ألفَ
Müminlerin emîri Ali, es-Sülemî ve Hasan-ı Basrî: «شهادةً» kelimesini tenvin ve nasb ile, «الله» lafzını ise takrir (onaylatma) ve yemin edenlerin nefislerini bağlama amacıyla dâhil olan istifham elifinin meddi ile okumuşlardır. Bu elif, takdir edilen kasem harfinin bedelidir. Cer amelinin bu elifle mi yoksa mahzuf harfle mi olduğu hususunda ihtilaf vardır. Şa'bî bir rivayette ve başkaları ise: «شهادة» kelimesini 'hâ' (ه) ile okuyup üzerinde vakfetmiş, sonra da vasıl hemzesini kat' (açık) yaparak ve önceki manada istifham için olduğunu gösteren hemzeyi med ile uzatarak, lafza-i celâli de mecrur okuyup «آللهِ» diye başlamışlardır. Kat' hemzesi, sadece bu şerefli isimde kasem harfinin bedeli olur. Nitekim: «Ey Zeyd, Allah'a yemin olsun ki kesinlikle yapacağım» (يا زيدُ آللهِ لأفعلن) dersin. Özellikle bu şerefli isimde kasem harfinin yerine geçenler üçtür: İstifham elifi, vasıl hemzesinin kat' edilmesi ve tenbih için olan 'hâ' (ها); nitekim «ها اللَّهِ» gibi. «Hâ» ile birlikte lafza-i celâlin hemzesinin kat' edilmesi de vasledilmesi de caizdir. Cer amelinin takdir edilen harfle mi yoksa bedelle mi olduğu hususunda ihtilaf bulunduğu daha önce geçmişti. Bir kimse: «Onların hemzenin kat'ı ve cer ile söyledikleri 'أللهِ لأفعلنَّ' sözü, hemzenin istifham hemzesi olması yönüyledir» dese, sözü reddedilmez. Şayet: «İstifham hemzesi, l弥-ı tarif ile veya kasemdeki 'eymün' (ايمن) ile birlikte olan vasıl hemzesinin üzerine dahil olduğunda vasıl hemzesinin sabit kalması vacip olur; bu durumda ya teshil edilir ya da elife tebdil edilir. Burada ise ondan sonra bir vasıl hemzesi sabit kalmamıştır; dolayısıyla bunun kasem harfinin yerine kat' edilmiş bir vasıl hemzesi olması zorunludur» denilirse, cevabı şudur: Onlar vasıl elifini...
الوصلِ أو سَهَّلوها بعد همزةِ الاستفهام فرقاً بين الاستفهام والخبر، وهنا اللَّبْسُ مأمونٌ فإنَّ الجر في الجلالة يؤذن بذلك فلا حاجةَ إلى بقاءِ همزةِ الوصلِ مُبْدَلةً أو مُسَهَّلَةً، فعلى هذا قراءة: الله وآلله بالقصر والمد تحتمل الاستفهامَ، وهو تخريجٌ حسن.
...istifham ile haber arasını ayırmak için istifham hemzesinden sonra tebdil etmişler veya teshil etmişlerdir. Burada ise iltibas (karışıklık) tehlikesi yoktur; zira lafza-i celâldeki cer buna delalet etmektedir, dolayısıyla vasıl hemzesinin tebdil edilmiş veya teshil edilmiş olarak kalmasına ihtiyaç yoktur. Buna göre «الله» ve «آلله» kıraati kasr ve med ile istifham ihtimali taşır ki bu güzel bir tahrîctir.
قال ابن جني في هذه القراءة: «الوقفُ على» شهادة «بسكون الهاء واستئنافُ القسم، حسن، لأنَّ استئنافَه في أولِ الكلام أَوْجَهُ له وأشدُّ هيبةً مِنْ يدخُلَ في عَرَضِ القول» ورُوِيَتْ هذه القراءةُ - أعني ألله بقطع الألفِ من غير مَدِّ وجرِ الجلالة - عن أبي بكر عن عاصم وقرئ: شهادةً اللهِ «بنصب الشهادة منونة وجر الجلالة موصولة الهمزةِ، على أن الجر بحرفِ القسمِ المقدِّرِ من غير عوضٍ منه بقطعٍ ولا همزةِ استفهام، وهو مختصٌّ بذلك.
İbn Cinnî bu kıraat hakkında şöyle demiştir: «'Şehâdeh' (شهادة) üzerinde 'hâ' harfinin sükûnu ile vakfedip yemine yeniden başlamak güzeldir; çünkü yemine sözün başında başlamak, sözün arasına girmesinden daha uygun ve daha heybetlidir.» Bu kıraat -yani lafza-i celâlin cerri ve elifin meddsiz olarak kat'ı ile «أللهِ» şeklindeki kıraat- Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir'den de nakledilmiştir. «شهادةً اللهِ» şeklinde de okunmuştur ki bu; şehâdet kelimesinin tenvinli nasbı, lafza-i celâlin ise vasıl hemzesiyle cerri iledir. Bu, cer amelinin kat' veya istifham hemzesi şeklinde bir bedel olmaksızın, takdir edilen kasem harfiyle yapılmasına dayanır ve bu duruma mahsustur.
وقوله تعالى: {إِنَّآ إِذَاً لَّمِنَ الآثمين} هذه الجملةُ لا محلَّ لها لأنها استئنافيةٌ، أخبروا عن أنفسِهم بأنهم من الآثمين إنْ كتموا الشهادة، ولذلك أتوا ب» إذَنْ «المؤذنة بالجزاء والجواب. وقرأ الجمهور: {لمن الآثمين} من غير نقل ولا إدغام. وقرأ ابن محيصن والأعمش: {لَمِلاَّثِمين} بإدغام نون» من «في لام التعريف بعد أن نقل إليها حركة الهمزة في» آثمين «فاعتدَّ بحركة النقل فأدغم، وهي نظيرُ قراءةِ مَنْ قرأ: {عَاداً الأولى} بالإِدغام، وهناك إن شاء الله يأتي تحقيق ذلك وبه القوة.
Yüce Allah'ın: {إِنَّآ إِذَاً لَّمِنَ الآثمين} “Şüphesiz biz o takdirde mutlaka günahkârlardan oluruz” sözü; istînâfiyye (başlangıç cümlesi) olduğu için iraptan mahalli olmayan bir cümledir. Şahitliği gizledikleri takdirde günahkârlardan olacaklarını kendi haklarında haber vermişlerdir; bu sebeple ceza ve cevaba delalet eden «izen» (إِذَنْ) edatını getirmişlerdir. Cumhur {لمن الآثمين} kısmını nakil ve idgam olmaksızın okumuştur. İbn Muhaysın ve el-A'meş ise: «آثمين» kelimesindeki hemzenin harekesini tarif lâmına naklettikten sonra «min»deki nûn harfini tarif lâmına idgam ederek {لَمِلاَّثِمين} şeklinde okumuşlardır; böylece nakil harekesini muteber sayarak idgam yapmışlardır. Bu durum, {عَاداً الأولى} ifadesini idgam ile okuyan kimsenin kıraati gibidir; inşallah Yüce Allah'ın kudretiyle bunun tahkiki orada gelecektir.
قوله تعالى: {فَإِنْ عُثِرَ} : مبني للمفعول، والقائمُ مقامَ فاعِله الجارُّ بعدَه، أي: فإنِ اطُّلِعَ على استحقاقِهما الإِثمَ يقال: [عَثَر الرجلُ
Yüce Allah'ın: {فَإِنْ عُثِرَ} “Eğer anlaşılırsa / muttali olunursa” buyruğu: Meçhul fiildir, nâib-i fâili ise kendisinden sonra gelen câr-mecrûrdur. Yani: 'Şayet onların günahı hak ettiklerine muttali olunursa' demektir. [عَثَر الرجلُ
يعثُر] عُثوراً: إذا هَجَم على شيء لم يَطَّلِعْ عليه غيرُه، وأعثرتُه على كذا: أطلعتُه عليه، ومنه قولُه تعالى: {أَعْثَرْنَا عَلَيْهِمْ} [الكهف: ٢١] . قال أهلُ اللغة: «وأصلُه من» عَثْرة الرجل «وهي الوقوع، وذلك أن العاثِرَ إنما يَعْثُر بشي كان لا يَراه، فإن عَثَر به اطِّلع عليه ونَظَر ما هو، فقيل لكل أمر كان خَفِيّاً ثم اطُّلِع عليه:» عُثِر عليه «وقال الليث:» عَثَر يَعْثُر عُثوراً هجم على أمرٍ لم يهجم عليه غيرُه، وعَثَر يَعْثُر عَثْرَةً وقع على شيء، ففرَّق بين الفعلين بمصدريهما. وفَرَّق أبو البقاء بينهما بغير ذلك فقال: «عَثَر مصدرُه العُثور، ومعناه اطَّلع، فأمَّا» عَثَر «في مَشْيِة ومنطقه ورأيه فالعِثارُ» والراغب جَعَل المصدرين على حَدِّ سواء فإنه قال: «عَثَر الرجلُ بالشيء يَعْثُر عُثوراً وعِيثاراً: إذا سَقَط عليه، ويُتَجَوًَّزُ به فيمن يَطِّلِعُ على أمرٍ من غيرِ طلبه، يقال:» عَثَرْتُ على كذا «وقوله: {وكذلك أَعْثَرْنَا عَلَيْهِمْ} [الكهف: ٢١] أي: وَقَّفْناهم عليهم من غير أَنْ طَلَبوا» .
يعثُر] / 'asera ya'suru usûran': Bir kimse başkasının muttali olmadığı bir şeye ansızın rast geldiğinde söylenir. «Onu şuna muttali kıldım» anlamında «أعثرتُه على كذا» denir; nitekim Yüce Allah'ın: {أَعْثَرْنَا عَلَيْهِمْ} [el-Kehf: 21] “onları [insanlara] bildirdik” buyruğu da bundandır. Lügat ehli şöyle demiştir: «Bunun aslı insanın tökezlemesi (عَثْرة الرجل) anlamından gelir ki o da düşmektir; çünkü tökezleyen kişi görmediği bir şeye çarparak tökezler, ona çarpınca da ona muttali olur ve ne olduğuna bakar. Bu sebeple gizli olup da sonradan muttali olunan her iş için 'عُثِر عليه' (ona muttali olundu) denilmiştir.» Leys ise: «عَثَر يَعْثُر عُثوراً: Başkasının rast gelmediği bir işe rast geldi demektir. عَثَر يَعْثُر عَثْرَةً ise: Bir şeye takılıp düştü demektir» diyerek iki fiili mastarlarıyla birbirinden ayırmıştır. Ebû'l-Bekâ ise ikisini başka şekilde ayırarak şöyle demiştir: «'Asera'nın mastarı 'el-usûr'dur ve manası 'muttali oldu' demektir. Yürüyüşündeki, sözündeki ve görüşündeki 'asere'ye gelince bunun mastarı 'el-isâr'dır.» Râgıb ise iki mastarı aynı seviyede tutarak şöyle demiştir: «'عَثَر الرجلُ بالشيء يَعْثُر عُثوراً وعِيثاراً': Kişi bir şeyin üzerine düştüğünde kullanılır. Bir kimsenin aramadığı halde bir işe muttali olması hakkında mecazen kullanılır; nitekim 'şuna muttali oldum' anlamında 'عَثَرْتُ على كذا' denir. Yüce Allah'ın: {وكذلك أَعْثَرْنَا عَلَيْهِمْ} [el-Kehf: 21] “Böylece onları [başkalarına] bildirdik” buyruğu da: 'Onlar aramadıkları halde onları onların üzerine muttali kıldık' demektir.»
قوله تعالى: {فَآخَرَانِ} فيه أربعةُ أوجه، [الأول] : أن يرتفع على أنه خبر مبتدأ مضمر تقديره: فالشاهدان آخران، والفاء جواب الشرط، دَخَلَتْ على الجملة الاسمية، والجملةُ من قوله: {يقومان} محلِّ رفعٍ صفةً ل آخران. الثاني: أنه مرفوعٌ بفعلٍ مضمرٍ تقديرُه: فليشهد آخران، ذكره مكي وأبو البقاء وقد تَقَدَّم أن الفعلَ لا يُحْذَفُ وحدَه إلا في مواضعَ ذكرتُها عند قوله: {حِينَ الوصية اثنان} [المائدة: ١٠٦] . الثالث: أنه خبرٌ مقدم، و «الأَوْلَيان» مبتدأٌ
Yüce Allah'ın: {فَآخَرَانِ} “o takdirde başka iki kişi...” sözünde dört vecih vardır: [Birincisi]: Mahzuf bir mübtedanın haberi olarak merfû olmasıdır; takdiri: 'O takdirde şahitler başka iki kişidir' (فالشاهدان آخران) şeklindedir. Fâ (ف) harfi isim cümlesine dahil olan şartın cevabıdır. {يقومان} “o ikisi dururlar” sözünden oluşan cümle ise ref mahallinde «âharân» (آخران) kelimesinin sıfatıdır. İkincisi: Mahzuf bir fiille merfû olmasıdır; takdiri: 'Başka iki kişi şahitlik etsin' (فليشهد آخران) şeklindedir. Bunu Mekkî ve Ebû'l-Bekâ zikretmiştir. Daha önce fiilin tek başına ancak {حِينَ الوصية اثنان} [el-Mâide: 106] ayetinde zikrettiğim yerlerde hazfedilebileceği geçmişti. Üçüncüsü: Mukaddem haber olması, «الأَوْلَيان» kelimesinin ise...
مؤخرٌ، والتقدير: فالأَوْلَيان بأمر الميت آخران يَقُومان مقامَهان ذكر ذلك أبو عليّ. قال: «ويكونُ كقولك:» تميمي أنا «الرابع: أنه متبدأٌ، وفي الخبرِ حينئذٍ احتمالات، أحدُها: قولُه: {مِنَ الذين استحق} وجاز الابتداءُ به لتخصُّصِه بالوصف وهو الجملة من» يَقُومان «، والثاني: أنَّ الخبرَ» يَقُومان «و» من الذين استحَقَّ «صفةُ المتبدأ، ولا يَضُرُّ الفصلُ بالخبر بين الصفة وموصوفها، والمسوِّغُ أيضاً للابتداء به اعتمادُه على فاءِ الجزاء. وقال أبو البقاء لَمَّا حَكَى رفعَه بالابتداء:» وجازَ الابتداءَ هنا بالنكرةِ لحصولِ «الفائدةِ» فإنْ عَنَى أنَّ المسوِّغَ مجردُ الفائدةِ من غيرِ اعتبارِ مسوِّغٍ من المُسَوِّغات التي ذكرتُها فغيرُ مُسَلَّم الثالث: أنَّ الخبرَ قولُه: «الأَوْليَان» نقله أبو البقاء، وقوله «يَقُومان» و «مِن الذين استَحَقَّ» كلاهما في محلِّ رفعٍ صفةً ل «آخران» ويجوزُ ان يكونَ أحدُهما صفةً والآخرُ حالاً، وجاءَتِ الحالُ من النكرةِ لتخصُّصِها بالوصفِ.
...muahhar mübteda olmasıdır. Takdiri: 'Ölünün işine en yakın olanlar, onların yerine geçen başka iki kişidir' şeklindedir. Bunu Ebû Ali zikretmiştir. O şöyle demiştir: «Bu, senin 'Ben Temîmliyim' (تميمي أنا) sözün gibi olur.» Dördüncüsü: Mübteda olmasıdır. Bu durumda haber hakkında ihtimaller vardır: Birincisi: {مِنَ الذين استحق} “hak edenlerden...” sözüdür; nekre olan bu kelimeyle mübteda olarak başlanması «يَقُومان» cümlesi olan sıfatla tahsis edildiği için caiz olmuştur. İkincisi: Haberin «يَقُومان» olması, «من الذين استحَقَّ» kısmının ise mübtedanın sıfatı olmasıdır; haberin sıfat ile mevsufunun arasına girmesi zarar vermez. Onunla mübteda olarak başlanmasını caiz kılan bir diğer husus da ceza fâ'sına dayanmasıdır. Ebû'l-Bekâ onun mübteda olarak merfû olduğunu naklettiğinde: «Faydanın hâsıl olması sebebiyle burada nekre ile başlamak caiz olmuştur» demiştir. Şayet o, müsevviğin (başlamayı caiz kılan gerekçenin) zikrettiğim gerekçelerden birini dikkate almaksızın sadece fayda olduğunu kastettiyse bu kabul edilemez. Üçüncüsü: Haberin «الأَوْليَان» kelimesi olmasıdır; bunu Ebû'l-Bekâ nakletmiştir. «يَقُومان» ve «مِن الذين استَحَقَّ» ifadelerinin her ikisi de ref mahallinde «آخران» kelimesinin sıfatıdır. Birinin sıfat, diğerinin hâl olması da caizdir; hâl nekreden gelmiştir çünkü o sıfatla tahsis edilmiştir.
وفي هذا الوجهِ ضعفٌ من حيث إنه إذا اجتمع معرفةٌ ونكرةٌ جَعَلْتَ المعرفةَ محدِّثاً عنها والنكرةَ حديثاً، وعكسُ ذلك قليلٌ جداً أو ضرروةٌ كقوله:
Bu vecihte bir zayıflık vardır; zira bir marife ile bir nekre bir araya geldiğinde marifeyi hakkında konuşulan (mübteda), nekreyi ise konuşulan haber yaparsın. Bunun tersi ise son derece azdır yahut şairin şu sözünde olduğu gibi bir zarurettir:
١٨٢ - ٩-. . . . . . . . . . . . . . . . . . ... يكونُ مزاجَها عسلٌ وماءُ
182 - 9- ...onun karışımı bal ve su olur.
[وكقوله] :
[Ve şairin şu sözü gibi]:
١٨٣ - ٠- وإنَّ حراماً أَنْ أسُبَّ مجاشِعاً ... بآبائي الشمِّ الكرامِ الخَضارمِ
183 - 0- Yüce, kerim ve cömert atalarım dururken Mücâşi' kabilesine sövmem kesinlikle haramdır.
وقد فَهِمْتَ مِمَّا تقدَّم أنَّ الجملةَ من قوله «يقومان» والجارَّ من قوله: {مِنَ الَّذينَ} : إمَّا مرفوعٌ المحلِّ صفةً ل «آخَران» أو خبرٌ عنه، وإمَّا منصوبة على الحالِ: إمَّا من نفس «آخران» ، أو مِنَ الضمير المستكنِّ في «آخران» ويجوزُ في قولِه {مِنَ الذين} أَنْ يكونَ حالاً من فاعلِ «يَقُومان» .
Önceki açıklamalardan anlamış oldun ki: «يقومان» cümlesi ve {مِنَ الَّذينَ} câr-mecrûru: Ya «آخَران» kelimesinin sıfatı veya haberi olarak mahallen merfûdur, ya da hâl olarak mansubdur: Bu da ya bizzat «آخران» kelimesinden ya da «آخران» içindeki müstetir zamirden hâldir. Yüce Allah'ın {مِنَ الذين} sözünün «يَقُومان» fiilinin fâilinden hâl olması da caizdir.
قوله: {استحق} قرأ الجمهورُ: «استُحِقَّ» مبنياً للمفعول، «الأَوْليان» رفعاً، وحفص عن عاصم: «اسْتَحَقَّ» مبنياً للفاعل، «الأوليان» كالجماعة، وهي قراءة عبد الله بن عباس وأمير المؤمنين علي ﵃، ورُوِيَتْ عن ابن كثير أيضاً، وحمزة وأبو بكر عن عاصم: «استُحِقَّ» مبنياً للمفعول كالجماعة، «الأَوَّلِين» جمعَ «أَوَّل» جمعَ المذكرِ السالم، والحسن البصري: «اسْتَحَقَّ» مبنياً للفاعل، «الأوَّلان» مرفوعاً تثنية «أَوَّل» وابن سيرين كالجماعة، إلا أنه نصب الأوْلَيَيْن تثنيةَ «أَوْلى» وقرئ: «الأَوْلَيْنَ» بسكون الواو وفتح اللام وهو جمع «أَوْلى» كالأعلَيْنَ في جمعِ «أَعْلى» ولما وصل أبو إسحاق الزجاج إلى هذا الموضوع: قال: «هذا موضع من أصعب ما في القرآن إعراباً» قلت: ولَعَمْري إنّ القول ما قالت حَذامِ، فإن الناس قد دارَتْ رؤوسُهم في فَكِّ هذا التركيب، وقد اجتهدْتُ - بحمد الله تعالى - فلخَّصْتُ الكلام فيها أحسنَ تلخيصٍ، ولا بد من ذِكْرِ شيءٍ من معاني الآية لنستضيء به على الإِعراب فإنه خادِمٌ لها.
Yüce Allah'ın: {استحق} buyruğunda: Cumhur meçhul fiil olarak «استُحِقَّ», ref ile de «الأَوْليان» şeklinde okumuştur. Âsım'dan rivayetle Hafs ise ma'lum fiil olarak «اسْتَحَقَّ», cemaat gibi «الأوليان» şeklinde okumuştur; bu Abdullah b. Abbâs ve Müminlerin emîri Ali ﵄'ın da kıraatidir, İbn Kesîr'den de rivayet edilmiştir. Hamza ve Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir: Cemaat gibi meçhul fiil olarak «استُحِقَّ», «evvel»in cem-i müzekker sâlimi olarak «الأَوَّلِين» şeklinde okumuşlardır. Hasan-ı Basrî: Ma'lum fiil olarak «اسْتَحَقَّ», «evvel»in tesniyesi olarak merfû «الأوَّلان» şeklinde okumuştur. İbn Sîrîn ise «evlâ»nın tesniyesi olan «الأوْلَيَيْن» kelimesini mansub okuması dışında cemaat gibi okumuştur. Vâv'ın sükûnu ve lâm'ın fethasıyla «الأَوْلَيْنَ» şeklinde de okunmuştur ki bu, «a'lâ»nın çoğulu olan «el-a'leyne» gibi «evlâ»nın çoğuludur. Ebû İshâk ez-Zeccâc bu yere ulaştığında şöyle demiştir: «Burası, Kur'an'da irabı en zor olan yerlerden biridir.» Ben derim ki: Ömrüme yemin olsun, söz Hazâmî'nin dediği sözdür; çünkü insanlar bu terkibi çözmekte başları dönmüştür. Allah Teâlâ'ya hamdolsun ki ben gayret gösterip buradaki kelamı en güzel şekilde özetledim. İraba ışık tutması için ayetin manalarından bir kısmını zikretmek şarttır, zira irap mananın hizmetçisidir.
فأمَّا قراءةُ الجمهورِ فرفُع «الأَوْلَيان» فيها من اوجه، أحدها: أنه مبتدأ، وخبره «آخران» تقديره: فالأَوْلَيان بأمر الميت آخران، وقد تقدَّم شرحُ هذا. الثاني: أنه خبر مبتدأ مضمر أي: هما الأَوْلَيان، كأنَّ سائلاً سأل فقال: «مَنِ الآخران» ؟ فقيل: هما الأَوْلَيان. الثالث: أنه بدلٌ من «آخران» وهو بدلٌ في
Cumhurun kıraatine gelince; bu kıraatte «الأَوْلَيان» kelimesinin ref'i birkaç vecihtendir: Birincisi: Mübteda olması, haberinin de «آخران» olmasıdır; takdiri: 'Ölünün işine en yakın olanlar başka iki kişidir' şeklindedir; bunun açıklaması daha önce geçmişti. İkincisi: Mahzuf bir mübtedanın haberi olmasıdır, yani: 'O ikisi en yakın olanlardır' (هما الأَوْلَيان) demektir; sanki birisi: «O diğer iki kişi kimdir?» diye sormuş, «O ikisi en yakın olanlardır» denilmiştir. Üçüncüsü: «آخران» kelimesinden bedel olmasıdır ki bu...
معنى البيان للمبدلِ منه، نحو: «جاء زيدٌ أخوك» وهذا عندهمْ ضعيفٌ لأنَّ الإِبدالَ بالمشتقاتِ يَقِلُّ. الرابع: أنه عطفُ بيان ل «آخران» بَيَّن الآخَرَيْن بالأَوْلَيَيْنِ. فإن قلت: شرطُ عطفِ البيان أن يكونَ التابعُ والمتبوعُ متفقين في التعرفِ والتنكيرِ، على أنَّ الجمهورَ على عدمِ جريانِه في النكرةِ خلافاً أبي علي، و «آخران» نكرةٌ، و «الأَوْلَيَان» معرفةٌ. قلت: هذا سؤال صحيح، ولكنْ يَلْزَمُ الأخفشَ ويلزم الزمخشريَّ جوازُه: أمَّا الأخفش فإنه يُجيز اَنْ يكونَ «الأَوْلَيان» صفةً ل «آخران» بما سأقرره عنه عند تعرُّضي لهذا الوجهِ، والنعت المنعوت يُشترط فيهما التوافقُ، فإذا جاز في النعت فَلْيَجُزْ فيما هو شبيه به، إذ لا فرق بينهما إلا اشتراطُ الاشتقاقِ في النعت.
...mübdelün minhi açıklama anlamında bir bedeldir; nitekim «Kardeşin Zeyd geldi» (جاء زيدٌ أخوك) sözünde olduğu gibidir. Bu da onlara göre zayıftır, çünkü müştak (türemiş) kelimelerle bedel yapılması azdır. Dördüncüsü: «آخران» kelimesinin atf-ı beyânı olmasıdır; sonraki iki kişiyi 'daha yakın iki kişi' ile açıklamıştır. Şayet: «Atf-ı beyânın şartı, tâbi ile metbûun marifelik ve nekrelikte uyuşmasıdır; üstelik cumhura göre -Ebû Ali'nin hilafına- nekrede atf-ı beyân cereyan etmez. Oysa 'âharân' nekre, 'el-Evleyân' ise marifedir» dersen; derim ki: Bu doğru bir sorudur; ancak bunun caiz olması el-Ahfeş'e ve ez-Zemahşerî'ye lâzım gelir: Ahfeş'e gelince, o bu veche değindiğimde kendisinden aktaracağım üzere «الأَوْلَيان» kelimesinin «آخران» kelimesine sıfat olmasını caiz görmektedir. Sıfat ile mevsuf arasında ise uyum şarttır; nitekim sıfatta caiz olunca ona benzeyen şeyde de caiz olsun, zira sıfatta iştikak şartı aranması dışında ikisi arasında fark yoktur.
وأمَّا الزمخشري فإنه لا يشترط ذلك - أعني التوافق - وقد نَصَّ هو في سورة آل عمران على أن قوله تعالى: {مَّقَامُ إِبْرَاهِيمَ} [الآية: ٩٧] عطفُ بيان لقوله {فِيهِ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ} و {آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ} نكرةٌ لكنها لَمَّا تخصَّصَتْ بالوصفِ قَرُبَتْ من المعرفة، كما قَدَّمْتُه عنه في موضعِه، وكذا «آخَران» قد وُصِف بصفتين فَقَرُب من المعرفة أشدَّ من «آياتٌ بيناتٌ» من حيث وُصِفَتْ بصفةٍ واحدة. الخامس: أنه بدلٌ من فاعلِ «يَقُومان» .
Zemahşerî'ye gelince; o bunu -yani uyumu- şart koşmaz. Nitekim o, Âl-i İmrân Suresi'nde Yüce Allah'ın: {مَّقَامُ إِبْرَاهِيمَ} [Âl-i İmrân: 97] “İbrahim'in makamı” sözünün {فِيهِ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ} “Orada apaçık deliller vardır” ifadesinin atf-ı beyânı olduğunu açıkça belirtmiştir. {آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ} ise nekredir; fakat sıfatla tahsis edilince marifeye yaklaşmıştır, nitekim kendi yerinde ondan nakletmiştim. Aynı şekilde «آخَران» kelimesi de iki sıfatla nitelenmiş ve tek bir sıfatla nitelenmiş olan «âyâtün beyyinâtün» ifadesinden daha fazla marifeye yaklaşmıştır. Beşincisi: «يَقُومان» fiilinin fâilinden bedel olmasıdır.
السادس: أنه صفةٌ ل «آخران» ، أجازَ ذلك الأخفشُ قال أبو عليّ: «وأجازَ أبو الحسن فيها شيئاً آخرَ، وهو أن يكونَ» الأَوْلَيان «صفةً ل» آخران «لأنه لَمَّا وُصِفَ تخصَّص، فَمِنْ أجلِ وصفِه وتخصيصِه وُصِفَ بوصف المعارف» قال الشيخ: «وهذا ضعيفٌ لاستلزامِه هَدْمَ ما كادوا أن
Altıncısı: «آخران» kelimesinin sıfatı olmasıdır; bunu el-Ahfeş tecviz etmiştir. Ebû Ali şöyle demiştir: «Ebû'l-Hasen bu hususta başka bir şeyi daha caiz gördü; o da 'الأَوْلَيان' kelimesinin 'آخران' için sıfat olmasıdır; çünkü o nitelenince tahsis edildi, nitelenmesi ve tahsis edilmesi sebebiyle de marifelerin vasfıyla vasıflandı.» Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Bu zayıftır; çünkü neredeyse üzerinde...
يُجْمعوا عليه من أنَّ النكرةَ لا تُوصف بالمعرفةِ، ولا العكسِ» قلت: لا شكَّ أنَّ تخالفَهما في التعريفِ والتنكيرِ ضعيفٌ، وقد ارتكبوا ذلك في مواضعَ، فمنها محكاه الخليل: «مَرَرْتُ بالرجلِ خيرٍ منك» في أحدِ الأوجه في هذه المسألةِ ومنها {غَيْرِ المغضوب عَلَيْهِم} [الفاتحة: ٧] على القولِ بأنَّ «غير» صفةُ «الذين أنعمت عليهم» وقوله:
...icma edecekleri 'nekrenin marife ile, marifenin de nekre ile vasıflanamayacağı' kuralının yıkılmasını gerektirir.» Ben derim ki: Marifelik ve nekrelik bakımından birbirine uymamalarının zayıf olduğunda şüphe yoktur; ancak onlar bunu bazı yerlerde yapmışlardır. Bunlardan biri, el-Halîl'in bu meseledeki vecihlerden biri olarak naklettiği: «Senden hayırlı olan adama uğradım» (مَرَرْتُ بالرجلِ خيرٍ منك) sözüdür. Biri de «gayr» kelimesinin «ellezîne en'amte aleyhim»in sıfatı olduğu görüşüne göre: {غَيْرِ المغضوب عَلَيْهِم} [el-Fâtiha: 7] “gazaba uğramamış olanların” ayetidir. Bir diğeri de şairin şu sözüdür:
١٨٣ - ١- ولقد أَمُرُّ على اللئيمِ يَسُبُّني ... فَمَضَيْتُ ثُمًّتَ قُلْتُ لا يَعْنيني
183 - 1- Bana söven alçak adama uğrarım da geçip giderim, sonra da 'Beni kastetmiyor' derim.
وقولُه تعالى: {وَآيَةٌ لَّهُمُ الليل نَسْلَخُ مِنْهُ النهار} [يس: ٣٧] ، على أنَّ «يَسُبُّني» و «نَسْلَخُ» صفتان لِما قبلَها فإنَّ الجملَ نكراتٌ، وهذه المُثُلُ التي أوردتها عكسُ ما نحن فيه، فإنها تُؤَوَّلُ فيها المعرفةُ بالنكرة، وما نحن فيه جعلنا النكرةَ فيه كالمعرفةِ، إلاَّ أنَّ الجامعَ بينهما التخالفُ، ويجوز أن يكون ما نحن فيه من هذه المُثُلِ باعتبار أنَّ «الأَوْلَيَيْنِ» لَمَّا لم يُقْصَدْ بهما شخصان معينان قَرُبا من النكرةِ فوقعا صفةً لها مع تخصُّصِها هي، فصار في ذلك مسوِّغان: قربُ النكرةِ من المعرفة بالتخصيصِ، وقربُ المعرفةِ من النكرة بالإِبهام، ويدلُّ لِما قلتُه ما قال أبو البقاء: «والخامسُ أن يكون صفة ل» آخران «لأنه وإنْ كان نكرةً قد وُصِفَ والأَوْلَيان لم يَقْصِدْ بهما قصدَ اثنين بأعيانِهما» .
Ve Yüce Allah'ın: {وَآيَةٌ لَّهُمُ الليل نَسْلَخُ مِنْهُ النهار} [Yâsîn: 37] “Gece de onlar için bir delildir; biz ondan gündüzü sıyırıp çekeriz” buyruğudur; buradaki «يَسُبُّني» ve «نَسْلَخُ» cümlelerinin kendilerinden öncekilere sıfat olması yönüyledir, zira cümleler nekredir. Getirdiğim bu örnekler bizim üzerinde durduğumuz meselenin aksinedir; çünkü onlarda marife nekre olarak tevil edilmektedir. Bizim üzerinde durduğumuz meselede ise nekreyi marife gibi kıldık. Ancak ikisini birleştiren ortak nokta aralarındaki zıtlıktır. Bizim meselemizin bu örneklerden olması şu açıdan da caizdir: «الأَوْلَيَيْنِ» ile belirli iki şahıs kastedilmediği için nekreye yaklaşmış ve tahsis edilmiş olmasıyla birlikte ona sıfat olarak vaki olmuştur; böylece burada iki gerekçe bir araya gelmiştir: Nekrenin tahsis ile marifeye yaklaşması ve marifenin de müphemlik sebebiyle nekreye yaklaşması. Benim söylediğime Ebû'l-Bekâ'nın şu sözü delalet eder: «Beşincisi: 'آخران' için sıfat olmasıdır; çünkü her ne kadar nekre olsa da nitelenmiştir, 'el-Evleyân' ile de bizzat iki şahıs kastedilmemiştir.»
السابع: أنه مرفوعٌ على ما لم يُسَمَّ فاعلُه ب «استُحِقَّ» إلاَّ أنَّ كلَّ مَنْ أعربه كذا قَدَّره قبلَه مضافاً محذوفاً. واختلفت تقديراتُ المُعْرِبين، فقال:
Yedincisi: «استُحِقَّ» fiilinin fâili zikredilmeyeni (nâib-i fâili) olarak merfû olmasıdır; şu kadar var ki bunu bu şekilde irap eden herkes, ondan önce mahzuf bir muzaf takdir etmiştir. İrap yapanların takdirleri ise farklılık göstermiştir; nitekim:
مكي: «تقديرُه: استُحِقَ عليهم إثمُ الأَوْلَيَيْن» وكذا أبو البقاء وقد سبَقَهما إلى هذا التقديرِ ابنُ جرير الطبري وقَدَّره الزمخشري فقال: «مِن الذين استُحِقَّ عليهم انتداب الأَوْلَيَيْن منهم للشهادةِ لاطِّلاعِهم على حقيقةِ الحال» ، ومِمَّن ذهبَ إلى ارتفاع «الأَوْلَيَيْنِ» ب «استُحِقَّ» أبو علي الفارسي ثم منَعه، قال: «لأنَّ المُسْتَحَقَّ إنما يكون الوصية أو شيئاً منها، وأمَّا الأَوْلَيان بالميتِ فلا يجوزُ أَنْ يُسْتَحَقَّا فيُسْنَدَ استُحِقَّ إليهما» قلت: إنما منع أبو عليّ ذلك على ظاهرِ اللفظِ فإنَّ الأَوْلَيَيْنِ لم يستحقَهما أحدٌ كما ذكر، ولكنْ يجوزُ أَنْ يُسْنَدَ «استُحِقَّ» إليهما بتأويلِ حذفِ المضافِ المتقدم.
Mekkî şöyle demiştir: «Bunun takdiri: 'Onların aleyhine en yakın iki kişinin günahı hak kılındı' şeklindedir.» Ebû'l-Bekâ da böyledir; İbn Cerîr et-Taberî bu takdirde o ikisinden önce davranmıştır. ez-Zemahşerî ise şöyle takdir edip demiştir: «Durumun hakikatine muttali olmaları sebebiyle, içlerinden şahitlik için en yakın iki kişinin seçilip görevlendirilmesi aleyhlerine hak olan kimselerden...» «الأَوْلَيَيْنِ» kelimesinin «استُحِقَّ» ile merfû olduğu görüşüne varıp sonra bunu menedenlerden biri de Ebû Ali el-Fârisî'dir; o şöyle demiştir: «Çünkü hak edilen şey ancak vasiyet veya ondan bir şey olur. Ölüye en yakın olan iki kişiye gelince, onların hak edilmesi ve 'üstühikka' fiilinin o ikisine isnat edilmesi caiz değildir.» Ben derim ki: Ebû Ali bunu ancak lafzın zahirine göre menetmiştir; zira zikrettiği gibi iki yakın kişiyi kimse hak etmiş değildir. Fakat daha önce geçen muzafın hazfi teviliyle «استُحِقَّ» fiilinin o ikisine isnat edilmesi caizdir.
وهذا الذي منعه الفارسي ظاهراً هو الذي حَمَل الناسَ على إضمار ذلك المضافِ، وتقديرُه الزمخشري ب «انتداب الأوليين» أحسنُ من تقدير غيرِه، فإنَ المعنى يُساعِدُه، وأمَّا إضمارُ «الإِثم» فلا يَظْهر أصلاً إلا بتأويل بعيدٍ.
Fârisî'nin zahirine bakarak menettiği bu durum, insanları o muzafı takdir etmeye sevk eden şeyin ta kendisidir. ez-Zemahşerî'nin «en yakın iki kişinin görevlendirilmesi» (انتداب الأوليين) şeklindeki takdiri başkalarının takdirinden daha güzeldir; zira mana da buna yardımcı olmaktadır. «el-İsm» (günah) kelimesinin takdir edilmesine gelince, uzak bir tevil olmaksızın bu hiç uygun düşmemektedir.
وأجازَ ابن عطية أن يرتفعَ «الأَوْلَيان» ب «استُحِقَّ» أيضاً، ولكنْ ظاهرُ عبارتِه أنه لم يُقَدِّر مضافاً فإنه استشعر باستشكالِ الفارسي المتقدم فاحتالَ في الجوابِ عنه وهذا نَصُّه، قال ما ملخصُه: إنه «حُمِل» استُحِقَّ «هنا على الاستعارة فإنه ليس استحقاقاً حقيقةً لقوله: {استحقآ إِثْماً} وإنما معناه أنَهم غَلَبوا على المالِ بحكمِ انفرادِ هذا الميت وعدمِه لقرابته أو أهلِ دينهِ فَجَعَل تسوُّرَهم عليه استحقاقاً مجازاً، والمعنى: من الجماعة التي غابت وكان مِنْ حَقِّها أَنْ تُحْضِرَ وليِّها، فلمَّا غابَتْ وانفرد هذا الموصي استحقَت هذه
İbn Atiyye de «الأَوْلَيان» kelimesinin «استُحِقَّ» ile merfû olmasını tecviz etmiştir; ancak onun ifadesinin zahiri muzaf takdir etmediğini göstermektedir, zira o Fârisî'nin geçen itirazını hissetmiş ve buna cevap bulmak için bir yol tutmuştur. Onun özeti şu olan metni şöyledir: «Buradaki 'استُحِقَّ' istiareye hamledilmiştir; zira Yüce Allah'ın: {استحقآ إِثْماً} sözü sebebiyle bu gerçek bir hak ediş değildir. Bunun manası ancak şudur: Bu ölünün tek başına kalması, akrabasının veya dindaşlarının bulunmayışı hükmüyle onlar mala el koyup galip geldiler; onların mala haksızca el uzatmasını mecazen istihkak kıldı. Mana şudur: Hazır bulunmayan ve velisini hazır bulundurması kendi hakkı olan topluluktan... Bu topluluk bulunmayıp vasiyet eden de tek kalınca bu durum hak oldu...
الحال، وهذان الشاهدان من غير أهل الدين والولاية وأَمْرِ الأَوْلَيَيْنِ على هذه الجماعة، فبُنِي الفعلُ للمفعولِ على هذا المعنى إيجازاً، ويُقَوِّي هذا الفرضَ تعدِّي الفعلِ ب» على «لَمَّا كان باقتدارٍ وحَمْلٍ هَيَّأَتْه الحالُ، ولا يُقال: استحَقَّ منه أو فيه إلا في الاستحقاقِ الحقيقي على وجههِ، وأمَّا» استحَقَّ عليه «فبالحملِ والغلَبِة والاستحقاقِ المستعارِ» انتهى، فقد أسند «استحق» إلى الأوْليان «من غيرِ تقديرِ مضافٍ متأوِّلاً له بما ذَكَر، واحتملتُ طولَ عبارتِه لتتَّضحَ.
...ve bu iki şahit, din ve velayet ehlinden başkası olup bu topluluk aleyhine en yakın iki kişinin hakkıdır. Böylece îcâz (kısa ve öz anlatım) yoluyla fiil bu mana üzere meçhul kılındı. Durumun hazırladığı bir güç yetirme ve baskı söz konusu olduğunda fiilin 'alâ' (على) ile geçişli olması bu varsayımı güçlendirir. Gerçek ve yerli yerinde bir istihkak olmadıkça 'استحق منه' (ondan hak etti) veya 'استحق فيه' (onda hak etti) denilmez. 'استحَقَّ عليه' (onun aleyhine hak etti/galip geldi) ifadesine gelince bu, baskı, galebe ve müsteâr (mecazî) hak ediş ile olur.» Sözü bitti. Böylece o, zikrettiği şekilde tevil ederek muzaf takdir etmeksizin «استحق» fiilini «الأوْليان»a isnat etmiştir; anlaşılsın diye sözünün uzunluğuna katlandım.
واعلم أنَّ مرفوعَ» استُحِقَّ «في الأوجهِ المتقدِّمة - أعني غير هذا الوجهِ وهو إسنادُه إلى» الأَوْلَيان «- ضميرٌ يعودُ على ما تقدَّم لفظاً أوسياقاً، واختلفت عباراتُهم، فيه، فقال الفارسي والحوفي وأبو البقاء والزمخشري: أنه ضميرُ الإِثم، والإِثمُ قد تقدَّم في قوله: {استحقآ إِثْماً} وقال الفارسي والحوفي ايضاً:» استحق هو الإِيصاءُ أو الوصيةُ «قالت: إضمارُ الوصية مُشْكِلٌ؛ لأنه إذا أُسْنِد الفعلُ إلى ضميرِ المؤنثِ مطلقاً وَجَبَتِ التاءُ إلا في ضرورة، ويونس لا يَخُصُّه بها، ولا جائز أَنْ يقال أَضْمرا لفظَ الوصية لأنَّ ذلك حُذِفَ، والفاعلُ عندهما لا يُحْذَفُ. وقال النحاس مستحسناً لإِضمارِ الإِيصاء:» وهذا أحسنُ ما قيل فيه؛ لأنه لم يُجْعل حرفٌ بدلاً من حرفٍ «يعني أنه لا يقولُ إنَّ» على «بمعنى» في «، ولا بمعنى» مِنْ «كما قيل بهما، وسيأتي ذلك إن شاء الله تعالى.
Bil ki «استُحِقَّ» fiilinin geçen vecihlerdeki merfûu -yani bu vecih olan «الأَوْلَيان»a isnadı dışındaki vecihlerde- lafzen veya bağlam olarak önce geçene dönen bir zamirdir. Bu hususta onların ifadeleri farklılık göstermiştir: Fârisî, el-Havfî, Ebû'l-Bekâ ve ez-Zemahşerî onun 'ism' (günah) zamiri olduğunu söylemişlerdir; günah ise {استحقآ إِثْماً} “ikisi bir günahı hak ettiler” sözünde daha önce geçmiştir. Fârisî ve el-Havfî ayrıca şöyle de demişlerdir: «'Üstühikka'daki merfû, îsâ (vasiyet etme) veya vasiyettir.» Ben derim ki: Vasiyetin takdir edilmesi müşküldür; çünkü fiil müennes zamire mutlak olarak isnat edildiğinde zaruret dışında 'tâ' (ت) harfi vacip olur; Yûnus ise bunu zarurete tahsis etmez. Vasiyet lafzını takdir ettikleri de söylenemez, çünkü bu hazfedilmiştir; fâil ise onlara göre hazfedilmez. en-Nehhâs îsâ (vasiyet etme) kelimesinin takdir edilmesini güzel bularak şöyle demiştir: «Bu, onun hakkında söylenenlerin en güzelidir; çünkü bir harf diğer bir harfin yerine bedel kılınmamıştır.» Yani o, bazılarının iddia ettiği gibi «على» harfinin «في» manasında olduğunu da «مِنْ» manasında olduğunu da söylememektedir; inşallah Yüce Allah'ın izniyle bu gelecektir.
وقد جَمَع الزمخشري غالبَ ما قُلْتُه وحَكَيْتُه من الإِعرابِ والمعنى بأوجزِ عبارةٍ فقال: «ف» آخران «أي: فشاهدان آخَران يَقُومان مقامَهما من الذين
ez-Zemahşerî irap ve manaya dair söylediğim ve naklettiğim hususların çoğunu en veciz ifadeyle bir araya getirerek şöyle demiştir: «'فآخران' yani: Kendilerine karşı hak çiğnenen kimselerden...
استُحِقَّ عليهم أي: [من الذين] استُحِقَّ عليهم الإِثمُ، ومعناه: من الذين جُنِي عليهم وهم أهلُ الميتِ وعشيرتُه والأَوْلَيان الأَحقَّان بالشهادة لقرابتِهما ومعرفتِهما، وارتفاعُهما على:» هما الأَوْلَيان «كأنه قيل: ومَنْ هما؟ فقيل: والأَوْلَيان، وقيل: هما بدلٌ من الضميرِ في» يَقُومان «أو من» آخران «ويجوزُ أَنْ يرتفِعَا ب» استُحِقَّ «أي: من الذين استُحِقَّ عليهم انتدابُ الأَوْلَيَيْنِ منهم للشهادة لاطّلاعهم على حقيقة الحال» .
...onların yerine geçen başka iki şahit [demektir]. Yani: [Kendilerine karşı] günah işlenmiş olan kimselerden; bunun manası: Aleyhlerine cinayet işlenen kimselerden ki onlar ölünün ailesi ve akrabalarıdır. 'الأَوْلَيان' ise akrabalıkları ve durumun aslını bilmeleri sebebiyle şahitliğe en layık iki kişidir. Onların ref'i: 'O ikisi en yakın iki kişidir' (هما الأَوْلَيان) takdirine göredir; sanki: 'O ikisi kimdir?' denilmiş de 'En yakın iki kişidir' denilmiştir. 'يَقُومان'daki zamirden yahut 'آخران' kelimesinden bedel olduğu da söylenmiştir. 'استُحِقَّ' ile merfû olmaları da caizdir; yani: Durumun hakikatine muttali olmaları sebebiyle içlerinden en yakın iki kişinin şahitliğe tayin edilmesi aleyhlerine hak olan kimselerden [demektir].»
وقوله {عَلَيْهِمُ} : في «على» ثلاثةُ أوجهٍ، أحدها: أنها على بابها، قال ابو البقاء: «كقولك:» وَجَبَ عليه الاثمُ «وقد تقدَّم عن النحاس أنه لَمَّا أَضْمر الإِيصاء بَقَّاها على بابها، واستحسن ذلك. والثاني: أنها بمعنى» في «أي: استُحِقَّ فيهم الإِثمُ فوقَعَتْ» على «موقعَ» في «كما تقعُ» في «موقعَها كقوله تعالى: {وَلأُصَلِّبَنَّكُمْ فِي جُذُوعِ النخل} [طه: ٧١] أي: على جذوعِ، وكقولِه:
Yüce Allah'ın: {عَلَيْهِمُ} “onların aleyhine” sözündeki «alâ» (على) harfinde üç vecih vardır: Birincisi: Kendi asıl manasında olmasıdır. Ebû'l-Bekâ: «Senin 'Günah onun aleyhine vacip oldu' (وَجَبَ عليه الاثمُ) sözün gibidir» demiştir. en-Nehhâs'tan, îsâ (vasiyet etme) lafzını takdir ettiğinde onu kendi asıl manasında bıraktığı ve bunu güzel gördüğü daha önce geçmişti. İkincisi: «في» (içinde/hakkında) manasında olmasıdır; yani 'günah onların içinde/hakkında sabit oldu' demektir. Nitekim Yüce Allah'ın: {وَلأُصَلِّبَنَّكُمْ فِي جُذُوعِ النخل} [Tâhâ: 71] “ve sizi mutlaka hurma dallarına asacağım” yani 'dalları üzerine' (على جذوعِ) ayetinde ve şairin şu sözünde «في» edatının «على» yerine geçtiği gibi, burada da «على» edatı «في» yerine geçmiştir:
١٨٣ - ٢- بَطَلٌ كأنَّ ثيابَه في سَرْحَةٍ ... يُحْذَى نِعالَ السِّبْتِ ليس بتوءمِ
183 - 2- O öyle bir yiğittir ki elbiseleri sanki ulu bir ağacın üzerindedir; tabaklanmış sığır derisinden pabuçlar giydirilir, ikiz de doğmamıştır.
أي: على سَرْحةٍ. وقَدَّره أبو البقاء فقال:» أي استُحِقَّ فيهم الوصية «والثالث: أنها بمعنى» من «أي: استُحِقَّ منهم الإِثمُ، ومثلُه قولُه تعالى: {إِذَا اكتالوا عَلَى الناس} [المطففين: ٢] أي: من الناسِ. وقَدَّره أبو البقاء فقال:» اي استُحِقَّ منهما الأوْلَيان، فحين جَعَلها بمعنى «في» قَدَّر «استُحِقَّ» مسنداً للوصية، وحين جعلها بمعنى «من» قَدَّره مُسْنداً ل «الأَوْلَيان» وكان لَمَّا ذَكَر القائمَ مقامَ الفاعلِ لم يذكر إلا ضميرَ الإِثم والأوليان. وأجاز بعضُهم أَنْ يُسْندَ «استُحِقَّ» إلى ضمير المال أي: استُحِقَّ عليهم المالُ الموروث، وهو قريبٌ.
Yani: bir ağacın üzerinde. Ebu’l-Bekâ bunu takdir ederek şöyle demiştir: «Yani onlarda vasiyet hak oldu.» Üçüncüsü: [Harf-i cerrin] 'min' (مِنْ) anlamında olmasıdır; yani 'onlardan günah sabit oldu/çıktı'. Yüce Allah’ın şu buyruğu da böyledir: {إِذَا اكْتَالُوا عَلَى النَّاسِ} “İnsanlardan ölçüp aldıkları zaman” [el-Mutaffifîn: 2], yani 'insanlardan' demektir. Ebu’l-Bekâ bunu takdir ederek şöyle demiştir: «Yani o ikisinden en yakın olan iki kişi hak kazandı.» O, [harf-i cerri] 'fî' (فِي) anlamında kabul ettiğinde «استُحِقَّ» fiilini vasiyete isnat edilmiş olarak takdir etmiş; 'min' anlamında kabul ettiğinde ise onu «الأَوْلَيَانِ» kelimesine isnat edilmiş olarak takdir etmiştir. Nâib-i fâili (fâil makamına geçeni) zikrettiğinde ise yalnızca günah zamirini ve 'el-evleyân' kelimesini zikretmişti. Bazıları da «استُحِقَّ» fiilinin mal zamirine isnat edilmesini câiz görmüşlerdir; yani 'miras bırakılan mal onların aleyhine sabit oldu' [demektir] ki bu da [anlama] yakındır.
فقد تقرَّر أنَّ في مرفوع «استُحِقَّ خمسةَ أوجه، أحدُها:» الأَوْلَيان «، الثاني: ضميرُ الإِيصاء، الثالث: ضيرُ الوصية، وهو في المعنى كالذي قبلَه وتقدَّم إشكالُه، الرابع: أنه ضميرُ الإِثمِ، الخامس: انه ضميرُ المال، ولم أَرَهم أجازوا أن يكونَ» عليهم «هو القائمَ مقامَ الفاعلِ نحو: {غَيْرِ المغضوب عَلَيْهِم} [الفاتحة: ٧] كأنهم لم يَرَوْا فيه فائدةً.
Böylece sabit olmuştur ki «استُحِقَّ» fiilinin merfûunda beş vecih vardır: Birincisi: «الأَوْلَيان» lafzı, ikincisi: Îsâ (vasiyet etme) zamiri, üçüncüsü: Vasiyet zamiri -ki mana bakımından öncekinin aynısıdır ve müşkillliği daha önce geçmişti-, dördüncüsü: Günah zamiri, beşincisi: Mal zamiridir. Onların, {غَيْرِ المغضوب عَلَيْهِم} [el-Fâtiha: 7] örneğinde olduğu gibi «عليهم» car-mecrûrunun nâib-i fâil olmasını tecviz ettiklerini görmedim; sanki bunda bir fayda görmemiş gibidirler.
وأمَّا قراءةُ حفص ف {الأَوْلَيان} مرفوعٌ ب» استُحَقَّ «ومفعولُه محذوفٌ، قَدَّره بعضهم» وصيتَهما «وقَدَّره الزمخشري ب» أن يجرِّدوهما للقيام بالشهادة «فإنه قال:» معناه من الورثة الذين استَحَقَّ عليهم الأَوْلَيان من بينهم بالشهادة أن يُجَرِّدوهما للقيام بالشهادة، ويُظْهِروا بها كذبَ الكاذبين «وقال ابنُ عطية:» الأَوْلَيان «رفعٌ ب» اسَتَحَقَّ «وذلك أن يكون المعنى: من الذين استَحَقَّ عليهم مالَهم وتَرِكَتهم شاهدا الزور فسُمِّيا أَوْلَيَيْنِ أي: صَيَّرهما عدمُ الناس أَوْلَيَيْنِ بالميتِ وتَرِكَتِه فخانا وجارا فيها، أو يكونُ المعنى: مِن الذين حَقَّ
Hafs'ın kıraatine gelince: {الأَوْلَيان} kelimesi «اسْتَحَقَّ» fiiliyle merfûdur, mefulü ise mahzuftur. Bazıları bunu «o ikisinin vasiyeti» olarak takdir etmiş, ez-Zemahşerî ise «şahitliği yerine getirmek için o ikisini tahsis etmeleri» şeklinde takdir etmiştir; nitekim o şöyle demiştir: «Bunun manası: Şahitliği yerine getirmek için o ikisini tahsis etmeleri ve bununla yalancıların yalanını ortaya çıkarmaları, aralarından en yakın iki kişinin kendi aleyhlerine hak ettiği mirasçılardan...» İbn Atiyye ise şöyle demiştir: «'الأَوْلَيان' kelimesi 'اسَتَحَقَّ' ile merfûdur; bu da mananın şöyle olmasıyla mümkündür: Yalancı iki şahidin mallarını ve terekelerini aleyhlerine hak ettiği kimselerden... Böylece bu iki kişi 'en yakın iki kişi' olarak isimlendirilmiştir; yani insanların yokluğu o ikisini ölüye ve terekesine en yakın iki kişi kılmış, onlar da buna hıyanet edip haksızlık etmişlerdir. Yahut mana şöyle olur: En yakın iki kişinin kendilerinden olması hak olan...
عليهم أَنْ يكونَ الأَوْلَيان منهم، فاستَحَقَّ بمعنى حَقَّ كاستعجب وعجب، أو يكون استحقَّ بمعنى سعى واستوجب فالمعنى: من القوم الذين حَضَر أَوْلَيان منهم فاستَحَقَّا عليهم أي: استحقا لهم وسَعَيا فيه واستوجباه بأيمانهما وقُرْبانهما» قال الشيخ - بعد أَنْ حكى عن الزمخشري وأبي محمد ما قَدَّمْتُه عنهما -: «وقال بعضُهم: المفعولُ محذوفٌ تقديرُه: الذين استَحَقَّ عليهم الأَوْلَيان وصيتَهما» قلت: وكذا هو محذوفٌ أيضاً في قولَي أبي القاسم وأبي محمد وقد بَيَّنْتُهما ما هما فهو عند الزمخشري قولُه: «أَنْ يُجَرِّدُوهما للقيامِ بالشهادة» وعند ابن عطية هو قولُه: {ما لَهم وتَرِكَتَهم} ، فقولُه: «وقال بعضهم: المفعولُ محذوفٌ» يُوهِمُ أنه لم يَدْرِ أنَّه محذوفٌ فيما تقدَّم أيضاً.
...kimselerden... Bu durumda 'istehakka' (استَحَقَّ), 'iste'cebe' (استعجب) ile 'acibe' (عجب) fiillerinde olduğu gibi 'hakka' (حَقَّ / hak oldu) manasındadır. Yahut 'istehakka', çabaladı ve hak etti manasındadır; bu durumda mana şöyle olur: İçlerinden en yakın iki kişinin hazır bulunup aleyhlerine hak ettikleri topluluktan; yani onlar lehine hak ettikleri, bunun için çabaladıkları, yeminleri ve yakınlıklarıyla bunu hak ettikleri kimseden...» Şeyh [Ebû Hayyân] -Zemahşerî ve Ebû Muhammed'den kendilerine dair aktardığım hususları naklettikten sonra- şöyle demiştir: «Bazıları da şöyle demiştir: Meful mahzuftur, takdiri: 'En yakın iki kişinin kendilerine vasiyetlerini hak kıldığı kimseler' şeklindedir.» Ben derim ki: Ebû'l-Kâsım ve Ebû Muhammed'in iki sözünde de meful aynı şekilde mahzuftur ve ben bunların ne olduğunu açıkladım: ez-Zemahşerî'ye göre bu, onun: «Şahitliği yerine getirmek için o ikisini tahsis etmeleri» sözüdür; İbn Atiyye'ye göre ise onun: «Mallarını ve terekelerini» sözüdür. Dolayısıyla onun: «Bazıları: Meful mahzuftur dedi» şeklindeki sözü, mefulün daha önce geçen görüşlerde de mahzuf olduğunu bilmediği vehmini vermektedir.
وممن ذهبَ إلى أن «استَحَقَّ» بمعنى «حَقَّ» المجردِ الواحدي فإنه قال: واستحقَّ هنا بمعنى حَقَّ، أي وَجَبَ، والمعنى: فآخران من الذين وَجَبَ عليهم الإِيصاءُ بتوصيته بينهم وهم وَرَثَتُه «وهذا التفسير الذي ذكره الواحدي أوضحُ من المعنى الذي ذكره ابو محمد على هذا الوجهِ وهو ظاهرٌ.
«استَحَقَّ» fiilinin mücerret olan «حَقَّ» manasında olduğu görüşüne varanlardan biri de el-Vâhidî'dir; nitekim o şöyle demiştir: «Burada 'istehakka', 'hakka' yani vacip oldu manasındadır. Mana şöyledir: Aralarında vasiyet etmesiyle kendilerine vasiyet vacip olan kimselerden başka iki kişi... ki onlar ölünün mirasçılarıdır.» Vâhidî'nin zikrettiği bu tefsir, Ebû Muhammed'in bu vecih üzere zikrettiği manadan daha açıktır ve gayet nettir.
وأمَّا قراءةُ حمزة وأبي بكر فمرفوعُ» استُحِقَّ «ضميرُ الإِيصاء أو الوصية أو المال أو الإِثم حَسْبما تقدَّم، وأمَّا» الأَوَّلين «فجمعُ» أوّل «المقابِل ل» آخِر «وفيه أربعةُ أوجهٍ، أحدُها: أنه مجرورٌ صفةً ل» الذين «. الثاني: أنه بدلٌ منه وهو قليلٌ لكونِه مشتقاً. الثالث: أنه بدلٌ من الضميرِ في» عليهم «، وحَسَّنَه هنا وإنْ كان مشتقاً عدمُ صلاحية ما قبلَه للوصف، نَقَل هذين الوجهين الأخيرين مكي الرابع: أنه منصوبٌ على المدح، ذكره الزمخشري، قال:» ومعنى الأوَّلِيَّة التقدُّمُ على الأجانب في الشهادة لكونِهم أحقَّ بها «، وإنما
Hamza ve Ebû Bekir'in kıraatine gelince: «استُحِقَّ» fiilinin merfûu daha önce geçtiği üzere îsâ, vasiyet, mal veya günah zamiridir. «الأَوَّلين» kelimesine gelince, bu «âhir»in (sonuncu) zıddı olan «evvel»in çoğuludur ve bunda dört vecih vardır: Birincisi: «الذين» kelimesinin sıfatı olarak mecrur olmasıdır. İkincisi: Ondan bedel olmasıdır; müştak olması sebebiyle bu az görülen bir durumdur. Üçüncüsü: «عليهم»deki zamirden bedel olmasıdır; müştak olmasına rağmen kendisinden öncekinin sıfat olmaya elverişsizliği burada bunu güzelleştirmiştir; bu son iki vechi Mekkî nakletmiştir. Dördüncüsü: Medih üzere mansub olmasıdır; bunu ez-Zemahşerî zikretmiş ve şöyle demiştir: «İlk olmanın (evveliyyet) manası: Şahitliğe daha layık olmaları sebebiyle yabancılara takaddüm etmeleridir (önce gelmeleridir).» Oysa o...
فَسَّر الأوَّلِيَّة بالتقدُّمِ على الأجابِ جَرْياً على ما مَرَّ في تفسيره: أو آخرَان مِنْ غيرِكم أنَّهما من الأجانبِ لا من الكفارِ. وقال الواحدي:» وتقديرُه مِنَ الأَوَّلين الذين استُحِقَّ عليهم الإِيصاءُ أو الإِثم، وإنما قيل لهم «الأَوَّلين» من حيث كانوا أَوَّلِين في الذِّكْرِ، ألا ترى أنه قد تقدَّم: {يِا أَيُّهَا الذين آمَنُواْ شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ} وكذلك {اثنان ذَوَا عَدْلٍ مِّنْكُمْ} ذُكِرا في اللفظ قبل قوله: {أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ} وكان ابنُ عباس يختارُ هذه القراءةَ ويقول: «أرأيت إن كان الأَوْلَيان صغيرين كيف يَقُومان مقامَهما» ؟ أراد أنهما إذا كانا صغيرين لم يقوما في اليمين مقامَ الحانثين.
...ilk olmayı, 'sizden olmayan başka iki kişi' ifadesinin tefsirinde kâfirlerden değil yabancılardan olduklarına dair geçen açıklamasına uygun olarak yabancılara takaddüm etmekle tefsir etmiştir. el-Vâhidî ise şöyle demiştir: «Bunun takdiri: Kendilerine vasiyet veya günah hak olan ilk kimselerden... Onlara 'ilkler' denilmesi zikirde ilk olmaları yönüyledir; görmez misin ki daha önce: {يِا أَيُّهَا الذين آمَنُواْ شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ} “Ey iman edenler! Aranızdaki şahitlik...” ve aynı şekilde {اثنان ذَوَا عَدْلٍ مِّنْكُمْ} “içinizden adalet sahibi iki kişi” ifadeleri lafızda: {أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ} “yahut sizden olmayan başka iki kişi” sözünden önce zikredilmiştir.» İbn Abbâs bu kıraati tercih eder ve şöyle derdi: «Baksana, eğer en yakın iki kişi küçük [çocuklar] olsaydı nasıl onların yerine geçerlerdi?» Bununla, o ikisi küçük olduklarında yeminde yeminini bozanların yerine geçemeyeceklerini kastetmiştir.
ونحا ابن عطية هذا المنحى قال: «معناه من القوم الذين استُحِقَّ عليهم أمرُهم أي: غُلِبوا عليه، ثم وصفَهم بأنهم أَوَّلون أي: في الذكر في هذه الآية» .
İbn Atiyye de bu yaklaşıma meyletmiş ve şöyle demiştir: «Bunun manası: İşleri aleyhlerine hak kılınan, yani aleyhlerine galebe çalınan topluluktan... Sonra onları 'ilkler' olarak nitelemiştir; yani bu ayetteki zikirde ilk olanlar demektir.»
وأمَّا قراءة الحسن فالأولان مرفوعان ب «استَحَقَّ» فإنه يقرؤه مبنياً للفاعل. قال الزمخشري: و «يَحْتَجُّ به مَنْ يرى ردَّ اليمين على المُدِّعي» ، ولم يبيِّن مَنْ هما الأوَّلان، والمرادُ بهما الاثنان المتقدِّمان في الذكر. وهذه القراءةُ كقراءةِ حفص، فيُقَدَّر فيها ما ذُكِر، ثم مما يليقُ من تقديرِ المفعولِ.
Hasan'ın kıraatine gelince: «الأولان» kelimesi, meçhul değil malum (etken) okuduğu «استَحَقَّ» fiilinin merfûudur (failidir). ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Yeminin davacıya reddedilmesi gerektiği görüşünde olan kimse bununla delil getirir.» Ancak ilk iki kişinin kimler olduğunu açıklamamıştır. Onlardan kastedilen, zikirde öne geçen iki kişidir. Bu kıraat Hafs'ın kıraati gibidir; dolayısıyla zikredilen hususlar ve mef'ûlün takdiri hususunda uygun olanlar bunda da takdir edilir.
وأما قراءة ابن سيرين فانتصابُها على المَدْحِ ولا يجوزُ فيها الجر، لأنه: إمَّا على البدل وإمَّا على الوصف بجمع، والأَوْلَيَن في قراءته مثنى فتعذر فيها ذلك. وأمَّا قراءة «الأَوْلَيْن» كالأعلَيْن فحكاها أبو البقاء قراءةً شاذة لم يَعْزُها، قال: «ويُقْرأ» الأَوْلَين «جمعَ الأَوْلَى، وإعرابه كإعراب الأَوْلَين» يعني في قراءة حمزة، وقد تقدَّم أنّ فيها أربعةَ أوجه وهي جارية هنا.
İbn Sîrîn'in kıraatine gelince: Bu kıraatteki nasb durumu medih üzeredir ve cer câiz değildir. Çünkü cer; ya bedel ya da çoğul bir sıfat üzere olur; oysa onun kıraatinde «الأَوْلَيَن» tesniyedir (ikildir) ve bu sebeple bu durum imkânsızdır. «الأَعْلَيْن» vezninde olan «الأَوْلَيْن» kıraatine gelince; Ebü'l-Bekâ bunu kime ait olduğunu belirtmeksizin şaz bir kıraat olarak nakletmiş ve şöyle demiştir: «'الأَوْلَى' kelimesinin çoğulu olarak 'الأَوْلَين' şeklinde de okunur ve bunun irabı 'الأَوْلَين' kelimesinin irabı gibidir.» Yani Hamza'nın kıraatindeki irap gibidir. Onda dört vechin bulunduğu daha önce geçmişti ve bu vecihler burada da geçerlidir.
قوله: «فيُقْسِمان» نسقٌ على «يَقُومان» والسبيَّةُ فيها ظاهرةٌ. و «لَشهادتُنا أحقُّ» : هذه الجملة جوابُ القسمِ في قوله: «فيُقْسِمان» و «ذلك أَدْنَى» لامحلَّ لهذه الجملةِ لاستئنافِها، والمشارُ إليه الحكمُ السابقُ بتفصيلِه، أي: ما تقدَّم ذكرُه من الأحكام أقربُ إلى حصول إقامة الشهادة على ما ينبغي. وقيل المشارُ إليه الحَبْس بعد الصلاة، وقيل: تحليفُ الشاهدين. و «أَنْ يأتوا» أصلُه إلى أن يأتوا. وقَدَّره أبو البقاء ب «من» أيضاً، أي: أَدْنَى مَنْ أَنْ يأتُوا. وقَدَّره مكي بالباء أي: بأَنْ يأتُوا، وليسا بواضحين، ثم حَذَفَ حرفَ الجر فَنَشَأ الخلافُ المشهور. و «على وجهها» متعلقٌ ب «يأتُوا» . وقيل: في محلِّ نصبٍ على الحال منها، وقَدَّره أبو البقاء ب «محقّقة وصحيحة» وهو تفسيرُ معنى؛ لِما عرفت غير مرة من أنّ الأكوانَ المقيدة لا تُقَدَّر في مثله.
«فيُقْسِمان» sözü «يَقُومان» üzerine matuftur ve buradaki sebep bildirme durumu açıktır. «لَشهادتُنا أحقُّ» cümlesi ise «فيُقْسِمان» ifadesindeki yeminin cevabıdır. «ذلك أَدْنَى» cümlesi istînâf (başlangıç) cümlesi olduğu için iraptan mahalli yoktur. İşaret edilen şey, tafsilatıyla geçen hükümdür; yani: Hükümlerden daha önce zikredilenler, şahitliğin gerektiği gibi ikame edilmesinin gerçekleşmesine en yakın olanıdır. İşaret edilenin namazdan sonra alıkoyma olduğu da söylenmiştir; iki şahide yemin ettirilmesi olduğu da söylenmiştir. «أَنْ يأتوا» ifadesinin aslı «إلى أن يأتوا» (gelmelerine) şeklindedir. Ebü'l-Bekâ bunu «من» ile de takdir etmiş, yani «أَدْنَى مَنْ أَنْ يأتُوا» (gelmelerinden daha yakın) demiştir. Mekkî ise bunu bâ harf-i cerri ile takdir ederek «بِأَنْ يأتُوا» demiştir; ancak bu iki takdir de açık değildir. Daha sonra harf-i cer hazfedilmiş ve meşhur ihtilaf ortaya çıkmıştır. «على وجهها» ifadesi «يأتُوا» fiiline müteallıktır. Ondan hâl olarak nasb mahallinde olduğu da söylenmiştir. Ebü'l-Bekâ bunu «müstakîm ve sahih olarak» şeklinde takdir etmiştir ki bu bir mana tefsiridir; çünkü mukayyet kevnlerin böylesi durumlarda takdir edilmeyeceğini defalarca öğrenmiş bulunmaktasın.
قوله: {أَوْ يخافوا} في نصبه وجهان، أحدهما: أنه منصوب عطفاً على «يَأْتوا» وفي «أو» على هذا تأويلان، أحدُهما: أنها على بابِها من كونِها لأحدِ الشيئين، والمعنى: ذلك الحكمُ أقربُ إلى حصول الشهادة على ما ينبغي أو خوفِ رَدِّ الأيمان إلى غيرِهم فتسقطُ أَيْمانهم. والتأويلُ الآخر: أن تكونَ بمعنى الواو، أي: ذلك الحكم كله أقربُ إلى أَنْ يأتُوا، وأقربُ إلى أن يَخافوا، وهذا مفهومٌ من قول ابن عباس. الثاني من وجهي النصب: أنه منصوبٌ بإضمار «أَنْ» بعد «أو» ومعناها «إلا» كقولهم: «لألزمنَّك أو تقضيَني حَقِّي» تقديره: إلاَّ أَنْ تقضِيني، ف «أو» حرفُ عطفٍ على بابها، والفعلُ بعدَها
{أَوْ يخافوا} sözünün mansub olmasında iki vecih vardır: Birincisi: «يَأْتوا» üzerine atıfla mansub olmasıdır. Buna göre «أو» edatında iki tevîl vardır. Birincisi: İki şeyden biri için olma aslı üzere bulunmasıdır; mana şöyledir: Bu hüküm, şahitliğin gerektiği gibi yerine gelmesine veya yeminlerin başkalarına döndürülüp de kendi yeminlerinin düşmesinden korkmalarına en yakın olanıdır. Diğer tevîl ise: Vâv manasında olmasıdır; yani: Bu hükmün tamamı, onların [şahitliği gerektiği gibi] getirmelerine daha yakın ve [yeminlerin reddedilmesinden] korkmalarına daha yakındır; bu mana İbn Abbâs'ın sözünden anlaşılmaktadır. Nasb vecihlerinden ikincisi: «أو» edatından sonra gizli bir «أَنْ» ile mansub olmasıdır ve bunun manası «إلا» (ancak / meğerki) demektir. Tıpkı: «Bana hakkımı ödeyene kadar senden ayrılmayacağım» sözleri gibidir ki takdiri: «Bana hakkımı ödemen müstesna» şeklindedir. Dolayısıyla «أو» kendi asıl manasında bir atıf harfidir, kendisinden sonraki fiil ise...
منصوبٌ بإضمار «أَنْ» وجوباً، و «أَنْ» وما في حَيِّزها مؤولةٌ بمصدرٍ، ذلك المصدرُ معطوفٌ على مصدر متوهَّم من الفعل قبله، فمعنى: لألزمنَّك أو تقضيَني حقي: ليكوننَّ مني لزومٌ لك أو قضاؤك لحقي، وكذا المعنى هنا أي: ذلك أدنى بأن يأتوا بالشهادة على وجهها؛ وإلاَّ خافوا ردَّ الأَيْمان، كذا قَدَّره ابن عطية بواوٍ قبل «إلا» وهو خلافٌ تقدير النحاة، فإنهم لا يقدِّرون «أو» إلا بلفظ «إلا» وحدها دون واو.
...vâcip olarak gizlenmiş bir «أَنْ» ile mansubdur. «أَنْ» ve sılası masdar tevilindedir; bu masdar da kendisinden önceki fiilden anlaşılan vehmî bir masdara matuftur. Dolayısıyla «Bana hakkımı ödeyene kadar senden ayrılmayacağım» sözünün manası: «Benden sana bir ayrılmama veya senin bana hakkımı ödemen gerçekleşecektir» demektir. Buradaki mana da böyledir; yani: Bu, şahitliği gerektiği gibi yerine getirmelerine en yakındır; aksi takdirde yeminlerin reddedilmesinden korkarlar. İbn Atiyye bunu «إلا»dan önce bir vâv ile böyle takdir etmiştir. Bu ise nahivcilerin takdirine aykırıdır; zira onlar «أو» edatını vâv olmaksızın sadece tek başına «إلا» lafzıyla takdir ederler.
وكأن «إلا» في عبارته على ما فهمه الشيخ ليسَتْ «إلا» الاستثنائيةَ، بل أصلُها «إنْ» شرطيةً دَخَلَتْ على «لا» النافيةِ فأُدغمت فيها، فإنه قال: «أو تكون» أو «بمعنى» إلاَّ إنْ «، وهي التي عَبَّر عنها ابن عطية بتلك العبارةِ من تقديرِها بشرطٍ - محذوفٍ فعلُه - وجزاء انتهى. وفيه نظرٌ من وجهين، أحدُهما: أنه لم يَقُلْ بذلك أحدٌ، أعني كونَ» أو «بمعنى الشرط. والثاني: انه بعد أَنْ حَكَم عليها بأنها بمعنى» إلاَّ إنْ «جَعَلها بمعنى شرطٍ حُذِفَ فعلُه.
Şeyh'in anladığına göre, onun ifadesindeki «إلا» istisna edatı olan «إلا» değildir; bilakis aslı nefiy (olumsuzluk) bildiren «لا» üzerine giren ve ona idgam edilen şart edatı «إنْ»dir. Nitekim o şöyle demiştir: «Veyahut 'أو' edatı 'إلاَّ إنْ' (meğerki) manasındadır ki bu da İbn Atiyye'nin -fiili hazfedilmiş- bir şart ve ceza ile takdir ederek o ibareyle ifade ettiği şeydir.» [Şeyh'in sözü] bitti. Bunda iki açıdan tutarsızlık vardır: Birincisi: Hiç kimse bunu söylememiştir; yani «أو» edatının şart manasında olduğunu. İkincisi: Onun «إلاَّ إنْ» manasında olduğuna hükmettikten sonra, fiili hazfedilmiş bir şart manasında kılmış olmasıdır.
و {أَن تُرَدَّ} في محلِّ نصبٍ على المفعولِ به اي: أو يَخافُوا رَدَّ أَيْمانهم. و» بعد أَيْمانهم «إمَّا ظرفٌ ل» تُرَدَّ «أو متعلِّقٌ بمحذوفٍ على أنها صفةٌ ل» أَيْمان «وجُمِع الضميرُ في قولِه» يَأْتُوا «وما بعده وإنْ كان عائداً في المعنى على مثَّنى وهو الشاهدان، فقيل: هو عائدٌ على صنفي الشاهدين. وقيل: بل عائدٌ على الشهودِ من الناسِ كلِّهم، معناه: ذلك أَوْلى وأجدرُ أَنْ يحذرَ الناسُ الخيانةَ فيَتَحَرَّوا في شهادتِهم خوفَ الشناعةِ عليهم والفضحيةِ في رَدِّ اليمين على المُدَّعي. وقوله: {واتقوا الله} لم يذكرْ معلِّق التقوى: إمَّا للعلمِ به أي: واتقوا اللَّهَ في شهادتِكم وفي الموصِين عليهم بأن لا تَخْتَلِسوا لهم شيئاً؛ لأن القصةَ كانت بهذا السببِ، وإمَّا قصداً لإِيقاعِ التقوى، فيتناولُ كلَّ ما يُتَّقى
{أَن تُرَدَّ} ifadesi mef'ûlün bih olarak nasb mahallindedir; yani: Yeminlerinin reddedilmesinden korkmaları [demektir]. «بعد أَيْمانهم» ise ya «تُرَدَّ» fiilinin zarfıdır ya da «أَيْمان» kelimesine sıfat olmak üzere mahzûf bir kelimeye müteallıktır. «يَأْتُوا» ve sonrasındaki sözlerde geçen zamir, mana bakımından iki şahide yani tesniyeye döndüğü halde çoğul getirilmiştir. Bunun iki şahit sınıfına döndüğü söylenmiştir. İnsanlardan olan bütün şahitlere döndüğü de söylenmiştir; manası şudur: Bu, insanların hıyanetten sakınmaları ve aleyhlerine oluşacak çirkinlikten ve yeminin davacıya reddedilmesiyle rezil olmaktan korkarak şahitliklerinde titiz davranmaları için en uygun ve en layık olanıdır. {واتقوا الله} “Allah'tan korkun” kavline gelince, takvanın neye taalluk ettiği zikredilmemiştir: Ya bilindiği içindir; yani: Şahitliğinizde ve kendilerine vasiyet edilenler hususunda onlardan hiçbir şeyi aşırmayarak Allah'tan korkun; zira hâdise bu sebeple vuku bulmuştu. Veyahut bizzat takvayı gerçekleştirmeyi kastetmek içindir; böylece sakınılması gereken her şeyi kapsar.
منه. وكذا مفعولُ» اسمعوا «إنْ شئتَ حذفتَه اقتصاراً أو اختصاراً أي: اسمعوا أوامَره ونواهَيه من الأحكام المتقدمة، وما أفصحَ ما جيء بهاتين الجملتين الأمريتين، فتباركَ اللَّهُ أصدقُ القائلين.
Aynı şekilde «اسمعوا» (dinleyin/işitin) fiilinin mef'ûlünü de ister iktisâr (yetinme) ister ihtisâr (kısaltma) yoluyla hazfedersin; yani: Geçen hükümlerden O'nun emirlerini ve yasaklarını dinleyin demektir. Bu iki emir cümlesinin gelişi ne kadar da fasîhtir! Söz söyleyenlerin en doğrusu olan Allah ne yücedir!
قوله تعالى: {يَوْمَ يَجْمَعُ} : في نصبِه أحدَ عشرَ وجهاً، أحدها: أنه منصوبٌ ب «اتقوا» أي: اتقوا اللَّهَ في يومِ جَمْعِه الرسلَ قاله الحوفي، وهذا ينبغي ألاَّ يجوزَ لأنَّ أمرَهم بالتقوى في يوم القيامة لا يكون، إذ ليس بيومِ تكليفٍ وابتلاء، ولذلك قال الواحدي: ولم «يُنْصَب اليوم الظرفِ للاتقاء، لأنهم لم يُؤْمَروا بالتقوى في ذلك اليوم، ولكن على المفعول به كقوله: {واتقوا يَوْماً} [البقرة: ٤٨] . الثاني: أنه منصوب ب» اتقوا «مضمراً يدل عليه» واتقوا الله «قال الزجاج:» هو محمول على قوله: «واتقوا الله» ثم قال: «يوم يجمع» أي: واتقوا ذلك اليوم «، فدلَّ ذِكْرُ الاتقاء في الأول على الاتقاء في هذه الآية، ولا يكون منصوباً على الظرف للاتقاء لأنهم لم يُؤْمروا بالاتقاء في ذلك اليوم، ولكن على المفعول به كقوله تعالى: {واتقوا يَوْماً لاَّ تَجْزِي نَفْسٌ عَن نَّفْسٍ شَيْئاً} [البقرة: ٤٨] . الثالث: أنه منصوب بإضمار» اذكروا «الرابع: بإضمار» احذروا «الخامس: أنه بدل اشتمال من الجلالة. قال الزمخشري:» يوم يجمع «بدلٌ من المنصوب في» واتقوا الله «وهو من بدلِ الاشتمال كأنه قيل: واتقوا الله يوم جَمْعِه» انتهى، ولا بد من حذفِ مضافٍ على هذا الوجهِ حتى تَصِحَّ له هذه العبارةُ التي ظاهرها ليس بجيدٍ، لأنَّ الاشتمالَ لا يُوصَفُ به الباري تعالى أيِّ مذهبٍ فَسَّرناه من مذاهبِ النحويين في الاشتمالَ، والتقديرُ: واتقوا عقابَ الله يومَ يجمعُ رسلَه، فإنَّ العقابَ مشتملٌ على زمانِه، أو زمانه مشتملٌ عليه، أو عاملُها مشتملٌ عليهما على حَسَبِ الخلافِ في
Yüce Allah'ın {يَوْمَ يَجْمَعُ} “[Allah'ın] toplayacağı gün” kavlinin mansub olmasında on bir vecih vardır: Birincisi: «اتقوا» ile mansub olmasıdır; yani: Resulleri toplayacağı günde Allah'tan korkun demektir; bunu el-Hûfî söylemiştir. Ancak bunun câiz olmaması gerekir; zira kıyamet gününde onların takva ile emrolunmaları söz konusu olamaz; çünkü o gün mükellefiyet ve imtihan günü değildir. Bu sebeple el-Vâhidî şöyle demiştir: «'يوم' kelimesi ittika (korkma) fiilinin zarfı olarak mansub kılınmamıştır, çünkü onlara o günde takvalı olmaları emredilmemiştir; fakat {واتقوا يَوْماً} “Bir günden sakının” [el-Bakara: 48] kavlinde olduğu gibi mef'ûlün bih olarak [mansubdur].» İkincisi: «واتقوا الله» ifadesinin delalet ettiği gizli bir «اتقوا» ile mansub olmasıdır. ez-Zeccâc şöyle demiştir: «Bu, 'Allah'tan korkun' sözüne hamledilmiştir, sonra 'toplayacağı gün' buyurmuştur; yani: O günden sakının demektir.» Böylece baştaki ittika zikri, bu ayetteki ittikaya delalet etmiştir. İttikanın zarfı olarak mansub olamaz; çünkü onlara o günde sakınmaları emredilmemiştir; fakat Yüce Allah'ın: {واتقوا يَوْماً لاَّ تَجْزِي نَفْسٌ عَن نَّفْسٍ شَيْئاً} “Kimsenin kimse adına bir şey ödeyemeyeceği bir günden sakının” [el-Bakara: 48] kavlindeki gibi mef'ûlün bih olarak mansub olur. Üçüncüsü: Gizli bir «اذكروا» (hatırlayın) takdiriyle mansub olmasıdır. Dördüncüsü: Gizli bir «احذروا» (sakının) takdiriyle olmasıdır. Beşincisi: Lafza-i Celâl'den bedel-i iştimal olmasıdır. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «'يوم يجمع', 'واتقوا الله' ifadesindeki mansubdan bedeldir ve bu bedel-i iştimal türündendir; sanki 'Allah'tan, O'nun [resulleri] toplayacağı günden sakının' denilmiş gibidir.» ez-Zemahşerî'nin sözü bitti. Bu vecihte zâhiri pek iyi olmayan bu ifadenin sahih olabilmesi için mutlaka bir muzâfın hazfedilmesi gerekir; zira nahivcilerin iştimal konusundaki hangi mezhebine göre tefsir edersek edelim, Bâri Teâlâ iştimal ile nitelenemez. Takdir şöyledir: «Allah'ın resullerini toplayacağı gün O'nun azabından sakının.» Çünkü azap kendi zamanını kapsamaktadır veya zamanı onu kapsamaktadır ya da âmilleri her ikisini birden kapsamaktadır; bu durum...
تفسيرِ البدلِ الاشتمالي، فقد تبيَّن لك امتناعُ هذه العباراتِ بالنسبةِ إلى الجلالةِ الشريفة. واستبعد الشيخ هذا الوجهَ بطولِ الفصلِ بجملتين، ولا بُعْدَ فإنَّ هاتين الجملتين من تمامِ معنى الجملةِ الأولى. السادسُ: أنَّه منصوبٌ ب «لا يَهْدي» قال الزمخشري وأبو البقاء. قال الزمخشري: «أي: لا يهديهم طريقَ الجنة يومئذ كما يُفْعَلُ بغيرهم» . وقال أبو البقاء: «أي: لا يهديهم في ذلك اليومِ إلى حُجَّة أو إلى طريق الجنة» .
...bedel-i iştimal tefsirindeki ihtilafa göredir. Böylece şerefli Lafza-i Celâl'e nispetle bu tür ifadelerin imkânsızlığı sana açıklığa kavuşmuştur. Şeyh, iki cümle ile araya uzun fasıla girmesi sebebiyle bu vechi uzak görmüştür; oysa uzak bir ihtimal değildir, çünkü bu iki cümle birinci cümlenin manasını tamamlamaktadır. Altıncısı: «لا يَهْدي» fiili ile mansub olmasıdır; bunu ez-Zemahşerî ve Ebü'l-Bekâ söylemiştir. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Yani: Başkalarına yapıldığı gibi o gün onları cennetin yoluna iletmez.» Ebü'l-Bekâ ise şöyle demiştir: «Yani: O gün onları bir hüccete veya cennetin yoluna iletmez.»
السابع: أنه مفعولٌ به وناصبُه «اسمعوا» ولا بد من حذف مضاف حينئذ لأنَّ الزمان لا يسمع، فقدَّره أبو البقاء: «واسمعوا خبر يوم يجمع» ولم يذكر أبو البقاء غيرَ هذين الوجهين وبدأ بأولهما. وفي نصبِه ب «لا يَهْدي» نظر من حيث إنه لا يهديهم مطلقاً لا في ذلك اليوم ولا في الدنيا، أعني المحكومَ عليهم بالفسق، وفي تقدير الزمخشري «لايهديهم إلى طريق الجنة» نُحُوٌّ إلى مذهبه من أنّ نَفْي الهداية المطلقة لا يجوز على الله تعالى، ولذلك خَصَّص المُهْدَى إليه ولم يذكر غيره، والذي سَهَّل ذلك عنده أيضاً كونُه في يومٍ لا تكليفَ فيه، وأما في دار التكليف فلا يُجيز المعتزلي أن يُنْسَبَ إلى الله تعالى نَفْيُ الهدايةِ مطلقاً البتة.
Yedincisi: Mef'ûlün bih olup nasb edicisi «اسمعوا» fiilidir; bu durumda zamanın işitilemeyeceğinden ötürü mutlaka bir muzâfın hazfedilmesi gerekir. Ebü'l-Bekâ bunu: «Toplayacağı günün haberini işitin» şeklinde takdir etmiştir. Ebü'l-Bekâ bu iki vecihten başkasını zikretmemiş ve ilkine öncelik vermiştir. «لا يَهْدي» fiili ile mansub kılınmasında ise tutarsızlık vardır; çünkü O, fasıklığına hükmedilenleri ne o gün ne de dünyada mutlak olarak hidayete erdirmez. ez-Zemahşerî'nin «onları cennetin yoluna iletmez» şeklindeki takdirinde ise, mutlak hidayetin nefyedilmesinin Allah Teâlâ hakkında câiz olamayacağı yönündeki kendi mezhebine bir meyil vardır. Bu yüzden hidayete erdirilecek şeyi tahsis etmiş ve başkasını zikretmemiştir. Bunu onun nezdinde kolaylaştıran husus da teklifin bulunmadığı bir günde olmasıdır. Teklif yurdunda ise Mu'tezilî olan kimse Allah Teâlâ'ya mutlak hidayet nefyinin nispet edilmesine asla cevaz vermez.
الثامن: أنه منصوبٌ ب «اسمعوا» قاله الحوفي، وفيه نظرٌ لأنهم ليسوا مكلِّفين بالسماعِ في ذلك اليومِ، إذ المرادُ بالسماع السماعُ التكليفي. التاسع: أنه منصوبٌ بإضمارِ فعلٍ متأخرٍ أي: يوم يَجْمَعُ اللَّهُ الرسلَ كان كيتَ وكاتَ، قاله الزمخشري. العاشر: قلت: يجوز أن تكونَ المسألة من باب الإِعمال، فإنَّ كُلاً من هذه العوامل الثلاثة المتقدمة
Sekizincisi: «اسمعوا» fiili ile mansub olmasıdır; bunu el-Hûfî söylemiştir. Ancak bunda tutarsızlık vardır; zira onlar o gün işitmekle mükellef değillerdir, çünkü semâdan murat teklifî semâdır (işitip itaat etmektir). Dokuzuncusu: Sonradan gelen gizli bir fiil ile mansub olmasıdır; yani: «Allah resulleri toplayacağı gün şöyle şöyle oldu» demektir; bunu ez-Zemahşerî söylemiştir. Onuncusu: Derim ki: Bu meselenin i'mâl (tenâzu') bâbından olması câizdir; zira daha önce geçen bu üç âmilin her birinin...
يَصِحُّ تسلُّطُه عليه بدليل أنَّ العلماء جَوَّزوا فيه ذلك، وتكون المسألةُ مِمَّا تنازع فيها ثلاثةُ عواملَ وهي «اتقوا» و «اسمعوا» و «لا يَهْدي» ، ويكون من إعمال الأخير لأنه قد حُذِفَ من الأَوَّلِين ولا مانع يمنع من الصناعة، وأمَّا المعنى فقد قَدَّمْتُ أنه لا يظهر نصب «يوم» بشيء من الثلاثة لأنَّ المعنى يأباه، وإنما أجَزْتُ ذلك جرياً على ما قالوه وجَوَّزوه، لاسيما أبو البقاء فإنه لم يذكر غيرَ كونِه منصوباً ب «اسمعوا» أو ب «لايهدي» ، وكذا الحوفي جَوَّز أن ينتصب ب «اتقوا» وب «اسمعوا» الحادي عشر: أنه منصوب ب «اقولوا: لا علمَ لنا» أي: قال الرسل يوم جمعهم وقول الله لهم ماذا أُجبتم. واختاره الشيخ على جميع ما تقدم، قال: «وهو نظيرُ ما قلناه في قوله تعالى: {وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلاَئِكَةِ إِنِّي جَاعِلٌ فِي الأرض خَلِيفَةً قَالُواْ أَتَجْعَلُ} [البقرة: ٣٠] وهو وجه حسن.
...onun üzerinde amel etmesi sahihtir; nitekim âlimler bunda buna cevaz vermişlerdir. Mesele, üç âmilin çekiştiği (tenâzu' ettiği) konulardan olur ki bunlar: «اتقوا», «اسمعوا» ve «لا يَهْدي» fiilleridir. Bu da sonuncusunun amel ettirilmesi kabilinden olur; çünkü ilk ikisinden hazfedilmiştir ve nahiv kuralları açısından bunu engelleyen hiçbir mani yoktur. Manaya gelince; mananın bunu reddetmesi sebebiyle «يوم» kelimesinin bu üçünden biriyle nasb edilmesinin uygun görünmediğini daha önce belirtmiştim. Ben buna ancak onların söyledikleri ve câiz gördükleri doğrultusunda cevaz verdim; bilhassa Ebü'l-Bekâ sadece «اسمعوا» veya «لايهدي» ile mansub olmasını zikretmiş, aynı şekilde el-Hûfî de «اتقوا» ve «اسمعوا» ile mansub olmasına cevaz vermiştir. On birincisi: «اقولوا: لا علمَ لنا» takdiriyle mansub olmasıdır; yani: Resuller, Allah'ın kendilerini topladığı ve onlara 'Size ne cevap verildi?' buyurduğu gün söylediler demektir. Şeyh, geçen bütün vecihlere karşı bunu tercih etmiş ve şöyle demiştir: «Bu, Yüce Allah'ın: {وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلاَئِكَةِ إِنِّي جَاعِلٌ فِي الأرض خَلِيفَةً قَالُواْ أَتَجْعَلُ} “Hani Rabbin meleklere: 'Ben yeryüzünde bir halife yaratacağım' demişti. Onlar da: 'Orada... mı yaratacaksın?' demişlerdi” [el-Bakara: 30] kavlinde söylediğimiz şeyin bir benzeridir.» Bu ise güzel bir vecihtir.
قوله: {مَاذَآ أُجِبْتُمْ} فيه أربعةُ أقوال، أحُدها: أنَّ» ماذا «بمنزلةِ اسمٍ واحدٍ، فَغَلَب فيه جانبُ الاستفهام ومحلُّه النصبُ على المصدرِ بما بعده، والتقديرُ: أيَّ إجابةٍ أُجِبْتُم. قال الزمشخري:» ماذا أُجِبْتُم «منتصبٌ انتصابَ مصدرهِ على معنى: أيَّ إجابة أُجِبْتُم، ولو أُريد الجوابُ لقيل: بماذا أُجبتم» أي: لو أُريد الكلامُ المجابُ لقيل: بماذا. ومِنْ مجيء «ماذا» كلِّه مصدراً قوله:
{مَاذَآ أُجِبْتُمْ} “Size ne cevap verildi?” kavlinde dört görüş vardır: Birincisi: «ماذا» ifadesinin tek bir isim konumunda olmasıdır; dolayısıyla onda istifham (soru) yönü baskın gelmiş olup mahalli, kendisinden sonraki fiil sebebiyle mef'ûlü mutlak (masdar) olarak nasbdır. Takdiri şöyledir: «Size nasıl bir cevap verildi?» ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «'ماذا أُجِبْتُم', 'Size nasıl bir cevap verildi?' manasında kendi masdarının nasbı gibi mansubdur. Eğer bizzat verilen cevap kastedilseydi 'بماذا أُجبتم' (Neyle cevaplandınız?) denilirdi.» Yani cevap olarak verilen söz kastedilseydi «بماذا» denilirdi. «ماذا» kelimesinin tamamının masdar olarak gelişine dair [şairin] şu sözü vardır:
١٨٣ - ٣- ماذا يَغِيرُ ابنَتَيْ ربعٍ عويلُهما ... لا تَرْقُدانِ ولا بُؤْسَ لِمَنْ رَقَدا
183 - 3- Rab'ın iki kızının feryadı neyi değiştirir / ne fayda verir? ... Ne uyursunuz ne de uyuyanlara bir fenalık dokunur.
الثاني: أن «ما» استفهاميةٌ في محل رفع بالابتداء و «ذا» خبره، وهي
İkincisi: «ما» edatının mübteda olarak ref mahallinde istifhâmiyye, «ذا» edatının ise onun haberi olmasıdır; o da...
موصولةٌ بمعنى الذي لاستكمال الشرطين المذكورين، و «أُجِبْتُم» صلتُها، والعائدُ محذوفٌ أي: ما الذي أُجِبْتم به، فَحَذَف العائدَ، قاله الحوفي. وهذا لايجوزُ، لأنه لا يجوزُ حَذْفُ العائدِ المجرورِ إلا إذا جُرَّ الموصولُ بحرف مثلِ ذلك الحرفِ الجارِّ للعائدِ، وأَنْ يَتَّحِدَ متعلَّقاهما: نحو: «مررتُ بالذي مررتَ» أي به، وهذا الموصولُ غير مجرورٍ، لو قلت: «رأيت الذي مررتَ» أي: مررتَ به لم يجز، اللهم إلا أَنْ يُدَّعى حَذْفُه على التدريج بأن يُحَذَفَ حرفُ الجر فيصلَ الفعل إلى الضمير فيحذفَ كقوله:
...zikredilen iki şartın tamamlanması sebebiyle «الذي» manasında bir ism-i mevsûldür; «أُجِبْتُم» onun sılasıdır, ait zamiri ise hazfedilmiştir, yani: «Size kendisiyle cevap verilen şey nedir?» demektir; böylece ait zamiri hazfetmiştir; bunu el-Hûfî söylemiştir. Ancak bu câiz değildir; zira mecrûr olan ait zamirinin hazfedilmesi ancak mevsûlün, o ait zamirini cer eden harfin benzeri bir harfle cer edilmesi ve her ikisinin müteallakının bir olması durumunda câiz olur; tıpkı: «Uğradığın kimseye uğradım» yani «ona» ifadesinde olduğu gibi. Buradaki mevsûl ise mecrûr değildir; şayet «مررتَ به» (ona uğradın) manasını kastederek «رأيت الذي مررتَ» (uğradığın kimseyi gördüm) desen câiz olmaz. Meğerki harf-i cer hazfedilip fiil zamire ulaşınca [zamirin] hazfedilmesi yoluyla kademeli bir hazif olduğu iddia edilsin; nitekim [şairin] şu sözünde olduğu gibi:
{وَخُضْتُمْ كالذي خاضوا} [التوبة: ٦٩] أي: في أحد أوجهه، وقوله: {فاصدع بِمَا تُؤْمَرُ} [الحجر: ٩٤] في أحد وجهيه، وعلى الجملةِ فهو ضعيف. الثالث: أنَّ «ما» مجرورةٌ بحرفِ جَرٍّ مقدَّرٍ، لَمَّا حُذِف بقيت في محل نصب، ذكره أبو البقاء وضَعَّف الوجه الذي قبله - أي كونَ ذا موصولةً - فإنه قال: «ماذا» في موضعِ نصبٍ ب «أُجِبْتُم» وحرفُ الجرِّ محذوفٌ، و «ما» و «ذا» هنا بمنزلةِ اسمٍ واحدٍ، ويَضْعُفُ أَنْ تُجْعَلَ «ما» بمعنى الذي لأنه لا عائدَ هنا، وحذفُ العائدِ مع حرفِ الجَرِّ ضعيفٌ «قلت: أمَّا جَعْلُه حذفَ العائدِ المجرورِ ضعيفاً فصحيحٌ تقدَّم شرحُه والتنبيهُ عليه، وأمَّا حذفُ حرفِ الجر وانتصابُ مجرورِه فهو ضعيفٌ أيضاً، لا يجوزُ إلا في ضرورة كقولِه:
Vecihlerinden birine göre: {وَخُضْتُمْ كالذي خاضوا} “Onların daldığı gibi daldınız” [et-Tevbe: 69] ayetinde ve iki vechinden birine göre: {فاصدع بِمَا تُؤْمَرُ} “Emrolunduğun şeyi açıkça söyle” [el-Hicr: 94] ayetinde olduğu gibi. Velhasıl bu zayıf bir görüştür. Üçüncüsü: «ما» edatının mukadder bir harf-i cer ile mecrûr olmasıdır; harf-i cer hazfedilince nasb mahallinde kalmıştır. Bunu Ebü'l-Bekâ zikretmiş ve kendisinden önceki vechi -yani 'ذا'nın mevsûl olması durumunu- zayıf bularak şöyle demiştir: «'ماذا', 'أُجِبْتُم' fiili ile nasb mahallindedir ve harf-i cer hazfedilmiştir; buradaki 'ما' ve 'ذا' tek bir isim konumundadır. 'ما'nın 'الذي' manasında kılınması ise zayıftır, çünkü burada ait zamir yoktur; ait zamirinin harf-i cer ile birlikte hazfedilmesi ise zayıftır.» Derim ki: Mecrûr ait zamirinin hazfedilmesini zayıf görmesi doğrudur; bunun açıklaması ve uyarısı daha önce geçmişti. Harf-i cerin hazfedilip mecrûrunun mansub kılınmasına gelince, bu da zayıftır; ancak [şairin] şu sözünde olduğu gibi zaruret halinde câiz olur:
١٨٣ - ٤- فَبِتُّ كأنَّ العائداتِ فَرَشْنَنِي ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
183 - 4- Geceledim sanki hasta ziyaretçileri beni yatırmışlar gibi... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
وقوله:
Ve [şairin] şu sözü:
١٨٣ - ٥-. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... وأُخْفي الذي لولا الأَسَى لقَضاني
183 - 5- . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... Ve gizliyorum o şeyi ki sabır olmasaydı beni helak ederdi.
وقوله:
Ve [şairin] şu sözü:
١٨٣ - ٦- تَمُرُّون الديارَ ولم تَعُوجُوا ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
183 - 6- Diyarlara uğrarsınız da sapmazsınız... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
وقد تقدَّم تحقيق ذلك واستنثاءُ المطَّرِد منه، فقد فَرَّ من ضعيفٍ ووقع في أضعفَ منه. الرابع: قال ابن عطية» «معناه: ماذا أجابت به الأمم» فَجَعَل «ماذا» كنايةً عن المجابِ به لا المصدرٍ، وبعد ذلك، فهذا الكلامُ منه محتملٌ أَنْ يكونَ مثلَ ما تقدَّم حكايتُه عن الحوفي في جَعْلِه «ما» مبتدأً استفهاميةً، و «ذا» خبره على أنها موصولةٌ، وقد تقدَّم التنبيه على ضعفه، ويُحْتمل أن يكون «ماذا» كلُّه بمنزلة اسمِ استفهام في محلِّ رفع بالابتداء، وأُجِبْتُم «خبرُه، والعائدُ محذوفٌ كما قَدَّره هو، وهو أيضاً ضعيفٌ، لأنه لا يُحْذَفُ عائدُ المبتدأِ وهو مجرورٌ إلا في مواضعَ ليس هذا منها، لو قلت:» زيدٌ مررتُ «لم يجز، وإذا تبيَّن ضعفُ هذه الأوجهِ رُجِّح الأول.
Bunun tahkiki ve kurallı olanlarının istisnası daha önce geçmişti; böylece [Ebü'l-Bekâ] zayıf bir görüşten kaçarken ondan daha zayıfına düşmüştür. Dördüncüsü: İbn Atiyye şöyle demiştir: «Bunun manası: Ümmetler ne ile cevap verdi demektir.» Böylece «ماذا» lafzını masdardan değil, kendisiyle cevap verilen şeyden kinaye kılmıştır. Bundan sonra onun bu sözünün, daha önce el-Hûfî'den nakledilen «ما»yı istifham mübtedası ve «ذا»yı da mevsûl olarak onun haberi kılması görüşü gibi olması muhtemeldir ki bunun zayıflığına daha önce dikkat çekilmişti. «ماذا» lafzının tamamının mübteda olarak ref mahallinde bir istifham ismi olması ve «أُجِبْتُم» fiilinin de onun haberi olup ait zamirin tıpkı onun takdir ettiği gibi hazfedilmiş olması da muhtemeldir. Bu da zayıftır; çünkü mübtedanın mecrûr olan ait zamiri ancak bunun dâhil olmadığı belirli yerlerde hazfedilir; şayet «زيدٌ مررتُ» (Zeyd [ona] uğradım) desen câiz olmaz. Bu vecihlerin zayıflığı ortaya çıkınca birinci görüş tercih edilir.
والجمهور على» أُجِبْتم «مبنياً للمفعول، وفي حذف الفاعل هنا ما لا يُبْلَغُ كُنهُه من الفصاحة والبلاغة حيث اقتصر على خطاب رسله غيرَ مذكورٍ معهم غيرُهم، رفعاً من شأنهم وتشريفاً واختصاصاً. وقرأ ابن عباس
Cumhur meçhul (edilgen) olarak «أُجِبْتم» şeklinde okumuştur. Şanlarını yüceltmek, şereflendirmek ve tahsis etmek gayesiyle beraberlerinde başkaları zikredilmeyip sadece resullerine hitap edilmekle yetinilmesinde ve burada failin hazfedilmesinde, künhüne erişilemeyecek bir fesâhat ve belâgat vardır. İbn Abbâs ise...
وأبو حيوة» أَجَبْتم «مبنياً للفاعل والمفعول محذوف أي: مذا أَجَبْتم أممكم حين كَذَّبوكم وآذَوْكم، وفيه توبيخٌ للأمم، وليست في البلاغةِ كالأولى.
...ve Ebû Hayve, faili malum (etken) ve mef'ûlü mahzûf olarak «أَجَبْتم» şeklinde okumuşlardır; yani: «Ümmetleriniz sizi yalanlayıp eziyet ettiklerinde onlara ne cevap verdiniz?» demektir. Bunda ümmetlere yönelik bir azarlama vardır; ancak belâgat açısından birinci kıraat gibi değildir.
وقوله: {إِنَّكَ أَنتَ عَلاَّمُ الغيوب} كقوله: {إِنَّكَ أَنْتَ العليم الحكيم} [الآية: ٣٢] في البقرة. والجمهورُ على رفع» عَلاَّمُ الغيوب «وقرئ بنصبِه وفيه أوجهٌ ذَكَرها أبو القاسم وهي: الاختصاصُ والنداءُ وصفةٌ لاسم» إنَّ «قال:» وقُرئ بالنصب على أنّ الكلامَ تَمَّ عند قوله «إنك أنت» أي: إنك الموصوف بأوصافِك المعروفة من العلم وغيرِه، ثم انتصَبَ «عَلاَّم الغيوب» على الاختصاصِ أو على النداء أو هو صفةٌ لاسم «إنَّ» قال الشيخ: «وهو على حَذْفِ الخبر لفهم المعنى، فَتَمَّ الكلامُ بالمقدَّرِ في قوله» إنك أنتَ «اي: إنَّك الموصوفُ بأوصافِك المعروفةِ من العلم وغيره» ثم قال: «قال الزمخشري: ثم انتصب فذكره إلى آخره» فزعم أنَّ الزمخشري قَدَّر ل «إنك» خبراً محذوفاً، والزمخشري لا يريد ذلك البتةَ ولا يَرْتضيه، وإنما يريد أنَّ هذا الضمير بكونه لله تعالى هو الدالُّ على تلك الصفات المذكورة لا انفكاكَ لها عنه، وهذا المعنى هو الذي تقضيه البلاغةُ والذي غاص [عليه أبو القاسم، لا ماقدَّره] الشيخُ مُوِهماً أنه أتى به من عنده.
{إِنَّكَ أَنتَ عَلاَّمُ الغيوب} “Şüphesiz ki Sen, gaybları hakkıyla bilensin” kavli, Bakara Suresi'ndeki {إِنَّكَ أَنْتَ العليم الحكيم} “Şüphesiz Sen, hakkıyla bilensin, hüküm ve hikmet sahibisin” [el-Bakara: 32] kavli gibidir. Cumhur «عَلاَّمُ الغيوب» kelimesini ref ile okumuştur; nasb ile de okunmuştur ve bunda Ebü'l-Kâsım'ın zikrettiği ihtisâs, nidâ ve «إنَّ»nin ismine sıfat olma vecihleri vardır. O şöyle demiştir: «Sözün 'إنك أنت' ifadesinde tamamlandığı kabulü üzere nasb ile okunmuştur; yani: Sen ilim ve diğer hususlarda bilinen vasıflarınla mevsûf olansın demektir. Sonra 'عَلاَّم الغيوب' kelimesi ihtisâs üzere veya nidâ üzere mansub olmuştur yahut 'إنَّ'nin isminin sıfatıdır.» Şeyh şöyle demiştir: «Bu, mananın anlaşılması sebebiyle haberin hazfedilmesi kabilindendir; böylece 'إنك أنتَ' sözündeki takdir edilenle söz tamamlanmış olur; yani: Sen ilim ve diğer hususlardaki bilinen vasıflarınla mevsûf olansın demektir.» Sonra devamla: «ez-Zemahşerî şöyle dedi: Sonra mansub oldu... diyerek sonuna kadar zikretti» demiş ve ez-Zemahşerî'nin «إنك» için mahzûf bir haber takdir ettiğini iddia etmiştir. Oysa ez-Zemahşerî bunu kesinlikle kastetmemekte ve buna razı olmamaktadır; o ancak bu zamirin Allah Teâlâ'ya ait olması hasebiyle, O'ndan asla ayrılmayan zikredilen o sıfatlara delalet ettiğini kastetmektedir. Belâgatın gerektirdiği ve Ebü'l-Kâsım'ın [derinlemesine kavradığı mana işte budur; Şeyh'in] sanki kendiliğinden getirmiş gibi vehmettirdiği takdir değildir.
ويعني بالاختصاص النصبَ على المدحِ لا الاختصاصَ الذي هو شبيه بالنداء، فإنَّ شرطه ان يكون حشواً، ولكنَّ الشيخَ قد رَدَّ على أبي القاسم قوله «إنه يجوز أن يكون صفةً لاسم» إنَّ «بأنَ اسمها هنا ضمير مخاطب، والضمير لا يوصف مطلقاً عند البصريين، ولا يوصَف منه عند الكسائي إلا ضميرُ الغائبِ لإِبهامه في قولهم» مررت به
İhtisâs ile nidâya benzeyen ihtisâsı değil, medih üzere nasbı kastetmektedir; zira onun şartı ara söz (haşiv) olmasıdır. Fakat Şeyh, Ebü'l-Kâsım'ın «'إنَّ'nin ismine sıfat olması câizdir» sözünü reddederek, buradaki ismin muhatap zamiri olduğunu, zamirin ise Basralılara göre mutlak olarak sıfat alamayacağını; Kisâî'ye göre ise «مررت به المسكينِ» (O zavallıya uğradım) sözlerindeki kapalılığından ötürü ancak gâib zamirinin sıfat alabileceğini belirtmiştir...
المسكينِ «مع إمكان تأويله بالبدل وهو ردٌّ واضح، على أنه يمكن أن يقال أرادَ بالصفةِ البدلَ وهي عبارة سيبويه، يُطْلِقُ الصفةَ ويريد البدل فله أُسْوَةٌ بإمامه واللازم مشترك، فما كان جواباً عن سيبويه كان جواباً له، ولكن يبْقَى فيه البدلُ بالمشتق وهو اسهلُ من الأول. ولم أَرَهُم خرَّجُوها على لغة مَنْ ينصِبُ الجزأين ب» إنَّ «وأخواتِها كقولِه:
...bununla birlikte bedel ile tevil edilmesi de mümkündür ki bu açık bir reddiyedir. Bununla beraber onun sıfat ile bedeli kastettiği de söylenebilir; bu Sîbeveyh'in ifadesidir; o sıfat lafzını mutlak olarak kullanır ve bedeli kasteder; dolayısıyla onun kendi imamına uyma hakkı vardır ve ilzam müşterektir. Sîbeveyh için geçerli olan cevap onun için de geçerli olur. Ancak geriye müştak ile bedel yapılması kalır ki bu birincisinden daha kolaydır. Onların bunu [şairin] şu sözünde olduğu gibi «إنَّ» ve benzerleriyle her iki ögeyi de mansub kılanların lügatine göre tahrîc ettiklerini görmedim:
١٨٣٧ - إنَّ العجوزَ خَبَّةً جَرُوزاً ... [وقوله] :
1837 - Şüphesiz yaşlı kadın kurnaz ve oburdur ... [Ve şairin şu sözü:]
١٨٣ - ٨-. . . . . . . . . . . . . . . . . . ... . . . . . . . إنَّ حُرَّا سَنا أُسْدا
183 - 8- . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... . . . . . . . Şüphesiz hür olanlar aslanların aydınlığıdır / aslan gibidir.
[وقوله] :
[Ve şairin şu sözü:]
١٨٣ - ٩- ليتَ الشبابَ هو الرَّجِيعُ على الفتى ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
183 - 9- Keşke gençlik gence geri dönen bir şey olsaydı... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
[وقوله] :
[Ve şairin şu sözü:]
١٨٤ - ٠- كأنَّ أُذْنيه إذا تَشَوَّفا ... قادِمةً أو قَلَماً مُحْرَّفا
184 - 0- Kulaklarını diktiğinde sanki o ikisi ... Kanadın ön tüyü yahut eğri kesilmiş bir kalemdir.
ولو قيل به لكان صواباً
Eğer bu söylenseydi isabetli olurdu.
و» عَلاَّمُ «مثالُ مبالغة فهو ناصب لما بعده تقديراً، وبهذا ايضاً يُرَدُّ على الزمخشري على تقدير تسليم صحة وصف الضمير من حيث إنه نكرة؛ لأن إضافَته غيرُ محضة وموصوفَه معرفةٌ. والجمهور على ضمِّ العين من» الغيوب «وهو الأصل، وقرأ حمزة وأبو بكر بكسرها، والخلافُ جارٍ في ألفاظٍ أُخَرَ نحو:» البيوت والجيوب والعيون والشيوخ «وقد تقدَّم تحرير هذا كله في البقرة عند ذكر {البيوت} [الآية: ١٨٩] ، وستأتي كلٌّ لفظةٍ من هذه الألفاظِ مَعْزُوَّةً لقارئِها في سورها إن شاء الله تعالى. وجُمِع الغيبُ هنا وإنْ كان مصدراً لاختلافِ أنواعِه، وإن أريد به الشيء الغائب، أو قلنا إنه مخففٌ من فَيْعِل كما تقدم تحقيقه في البقرة فواضح.
«عَلاَّمُ» kelimesi mübalağa kalıbıdır, dolayısıyla takdiren kendisinden sonrakini nasb edendir. Zamirin sıfat almasının sahih olduğu kabul edilse bile, nekire olması yönüyle ez-Zemahşerî'ye bu gerekçeyle de reddiye yapılır; çünkü onun izâfeti gayr-i mahzadır (lafzîdir), mevsûfu ise marifedir. Cumhur «الغيوب» kelimesinin gayn harfini ötre ile okumuştur ki asıl olan budur. Hamza ve Ebû Bekir ise kesre ile okumuşlardır. Bu ihtilaf «البيوت, والجيوب, والعيون, والشيوخ» gibi diğer kelimelerde de geçerlidir. Bütün bunların tahkiki Bakara Suresi'nde {البيوت} [el-Bakara: 189] zikredilirken geçmişti ve bu lafızların her biri inşâallâhu Teâlâ kendi surelerinde kıraat imamına nispet edilerek gelecektir. Masdar olmasına rağmen burada «gayb» kelimesi türlerinin farklılığı sebebiyle çoğul yapılmıştır; şayet bununla gayb olan şey kastedilmişse veya Bakara'da tahkiki geçtiği üzere «فَيْعِل» vezninden muhaffef olduğunu söylersek bu durum gayet açıktır.
قوله تعالى: {إِذْ قَالَ الله} : فيها أوجه، أحدها: أنه بدل من «يوم يجمع» قال الزمخشري: «والمعنى: أنه يوبخ الكافرين بسؤال الرسل عن إجابتهم، وبتعديد ما أَظْهر على أيديهم من الآيات العِظام فكذَّبهم بعضُهم وسَمَّوهم سحرةً، وتجاوزَ بعضُهم الحَدَّ فجعله وأمه إليهن» . ولمَّا ذَكَر ابو البقاء هذا الوجهَ تأوَّلَ فيه «قال» ب «يقول» وأنَّ «إذ» وإنْ كانت للماضي فإنما وَقَعَتْ هنا على حكاية الحالِ. الثاني: أنه منصوبٌ ب «اذكر» مقدراً، قال أبو البقاء: «ويجوزُ أن يكونَ التقديرُ: إذ يقول» ، يعني أنه لا بد من تأويل الماضي بالمستقبلِ، وهذا كما تقدَّم له في الوجهِ قبله، وكذا
Yüce Allah'ın: {إِذْ قَالَ الله} “Allah buyurduğu zaman...” kavlinde vecihler vardır: Birincisi: «يوم يجمع» kavlinden bedel olmasıdır. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Manası: Kâfirlere, resullere kendilerine ne cevap verildiğini sorarak ve resullerin ellerinde gösterdiği büyük mucizeleri sayarak azarlamasıdır; oysa onların bir kısmı onları yalanlamış ve sihirbaz olarak nitelemiş, bir kısmı da haddi aşarak onu ve annesini iki ilah edinmiştir.» Ebü'l-Bekâ bu vechi zikrettiğinde buradaki «قال» fiilini «يقول» (buyurur/buyuracak) şeklinde tevil etmiş ve «إذ» edatının her ne kadar geçmiş zaman için olsa da burada hâl hikâyesi (olayı göz önünde canlandırma) üzere vaki olduğunu belirtmiştir. İkincisi: Mukadder bir «اذكر» (hatırla) fiili ile mansub olmasıdır. Ebü'l-Bekâ: «Takdirin 'إذ يقول' şeklinde olması câizdir» demiştir; yani geçmiş zamanın gelecek zaman ile tevil edilmesi kaçınılmazdır; bu da kendisinden önceki vecihte geçtiği gibidir. Aynı şekilde...
ابن عطية تأوَّله ب «يقول» فإنه قال: «تقديرُه: اذكر يا محمد إذ» و «قال» هنا بمعنى «يقول» لأنَّ ظاهرَ هذا القولِ إنما هو في يوم القيامة تقدمه لقوله: {أَأَنتَ قُلتَ لِلنَّاسِ} الثالث: أنه في محل رفعٍ خبراً لمتبدأ مضمر، أي: ذلك إذ قال، ذكره الواحدي وهذا ضعيفٌ، لأن «إذ» لا يُتَصَرَّف فيها، وكذلك القولُ بأنها مفعول بها بإضمار «اذكر» وقد تقدَّم تحقيقُ ذلك، اللهم إلا أَنْ يريدَ الواحدي بكونِه خبراً أنه ظرفٌ قائمٌ مقامَ خبرٍ نحو: «زيدٌ عندك» فيجوز.
...İbn Atiyye de onu «يقول» ile tevil etmiştir; nitekim o şöyle demiştir: «Bunun takdiri: Ey Muhammed, hatırla o vakti ki... şeklindedir. Buradaki 'قال' fiili 'يقول' manasındadır; çünkü bu sözün zâhiri ancak kıyamet günündedir ve {أَأَنتَ قُلتَ لِلنَّاسِ} sözünden önce gelmiştir.» Üçüncüsü: Gizli bir mübtedanın haberi olarak ref mahallinde olmasıdır; yani: «Bu durum O'nun buyurduğu vakittir» demektir; bunu el-Vâhidî zikretmiştir. Ancak bu zayıftır; çünkü «إذ» mutasarrıf değildir (zarf dışı konumlarda kullanılmaz). Aynı şekilde «اذكر» takdiriyle mef'ûlün bih olduğu sözü de böyledir; bunun tahkiki daha önce geçmişti. Meğerki el-Vâhidî haber olmasından maksadın «زيدٌ عندك» (Zeyd senin yanındadır) terkibinde olduğu gibi haber makamına kaim bir zarf olduğunu kastetmiş olsun; o takdirde câizdir.
قوله: {ياعيسى ابن مَرْيَمَ} تقدَّم الكلام في اشتقاق هذه المفردات ومعانيها و «ابن» صفة ل «عيسى» نُصِب لأنه مضاف، وهذه قاعدةٌ كلية مفيدة، وذلك أنَّ المنادى المفردَ المعرفة الظاهرَ الضمةِ إذا وُصف ب «ابن» أو ابنة ووقع الابن أو الابنة بين علمين أو اسمين متفقين في اللفظ ولم يُفْصَل بين الابن وبين موصوفه بشيء تثبت له أجكامٌ منها: أنه يجوزُ إتباعُ المنادى المضمومِ لحركةِ نون «ابن» فيُفتح نحو: «يا زيدَ بن عمرو، ويا هندَ ابنة بكر» بفتح الدال من «زيد» و «هند» وضمِّها، فلو كانت الضمةُ مقدرةً نحو ما نحن فيه، فإنَّ الضمة مقدرة على ألف «عيسى» فهل يُقَدَّر بناؤه على الفتح إتباعاً كما في الضمة الظاهرة؟ خلاف: الجمهورُ على عَدَمِ جوازِه، إذ لا فائدة في ذلك، فإنه إنما كان للإِتباع وهذا المعنى مفقود في الضمة المقدرة. وأجاز الفراء ذلك إجراءً للمقدر مُجْرى الظاهر، وتبعه أبو البقاء فإنه قال: «يجوز أن يكونَ على الألف من» عيسى «فتحةٌ، لأنه قد وُصِف ب» ابن «وهو بين عَلَمين، وأن يكونَ علهيا ضمةٌ، وهو مثلُ قولِك:» يا زيد بن عمرو «بفتح الدال وضمها» .
{ياعيسى ابن مَرْيَمَ} “Ey Meryem oğlu İsa!” kavline gelince: Bu müfred kelimelerin iştikakı ve manaları hakkında açıklamalar daha önce geçmişti. «ابن» kelimesi «عيسى» kelimesinin sıfatıdır; muzâf olduğu için mansub kılınmıştır. Bu, faydalı ve küllî bir kuraldır; şöyle ki: Açıkça ötreli olan müfred marife münâdâ «ابن» (oğlu) veya «ابنة» (kızı) ile nitelenip «ibn» veya «ibnet» iki alem (özel isim) ya da lafızda müttefik iki isim arasında yer alırsa ve «ibn» ile mevsûfu arasına hiçbir şey girmezse, onun için birtakım hükümler sabit olur: Bunlardan biri; ötreli münâdânın «ابن» kelimesinin nûn harfinin harekesine tâbi kılınmasının câiz olmasıdır, dolayısıyla fetha okunur; tıpkı «زيد» ve «هند» kelimelerinin dâl harflerinin fethası ve dammesiyle «یا زيدَ بن عمرو» ve «یا هندَ ابنة بكر» denmesi gibi. Şayet içinde bulunduğumuz ayetteki gibi damme mukadder olursa -çünkü damme «عيسى» kelimesinin elifi üzerinde mukadderdir- açık dammede olduğu gibi tebaiyet sebebiyle fetha üzere mebni olması takdir edilir mi? Bu konuda ihtilaf vardır: Cumhur bunun câiz olmadığı görüşündedir; zira bunda bir fayda yoktur, çünkü o ancak tebaiyet içindi; bu mana ise mukadder dammede mevcut değildir. el-Ferrâ ise mukadder olanı zâhir olanın yerine koyarak buna cevaz vermiştir. Ebü'l-Bekâ da ona uyarak şöyle demiştir: «'ابن' ile nitelendiği ve iki alem arasında bulunduğu için 'عيسى'nın elifi üzerinde bir fethanın bulunması da mümkündür, üzerinde bir dammenin bulunması da mümkündür; bu, dâl harfinin fethası ve dammesiyle 'یا زيد بن عمرو' demen gibidir.»
وهذا الذي قالاه غيرُ بعيدٍ، ويَشْهَدُ له مسألة عند الجميعِ:
Bu ikisinin söylediği görüş uzak değildir ve herkesin kabul ettiği bir mesele de buna şahitlik etmektedir:
وهو ما إذا كان المنادى مبنياً على الكسرِ مثلاً نحو: «يا هؤلاء» فإنهم أجازوا في صفتِه الوجهين: الرفعَ والنصبَ فيقولون: «يا هؤلاء العقلاءِ والعقلاءُ» بنصب العقلاء ورفعها، قالوا: والرفعُ مراعاةً لتلك الضمة المقدرة على «هؤلاء» فإنه مفرد معرفة، والنصب على محله، فقد اعتبروا الضمةَ المقدرةَ في الإِتباع، وإنْ كان ذلك فائتاً، في اللفظ. وقد يُفَرَّقُ بأنَّ «هؤلاء» نحن مضطرون فيه إلى تقدير تلك الحركةِ لأنه مفرد معرفةٌ، فكأنها ملفوظٌ بها بخلافِ تقديرِ الفتحة هنا.
Münâdâ «یا هؤلاء» (Ey sizler!) terkibinde olduğu gibi mesela kesre üzere mebni olduğunda, onun sıfatında iki veche de cevaz vermişlerdir: Ref ve nasb; nitekim «العقلاء» kelimesinin nasbı ve ref'i ile «يا هؤلاء العقلاءِ والعقلاءُ» derler. Şöyle demişlerdir: Ref, «هؤلاء» üzerindeki o mukadder dammeyi gözetmek içindir; çünkü o müfred bir marifedir; nasb ise lafzın mahalli üzeredir. Dolayısıyla lafızda kaybolmuş olsa bile tebaiyet hususunda mukadder dammeyi muteber saymışlardır. Şöyle de bir fark ileri sürülebilir: «هؤلاء» kelimesinde biz o harekeyi takdir etmeye mecburuz, çünkü o müfred marifedir; dolayısıyla buradaki fethanın takdir edilmesinin aksine sanki telaffuz edilmiş gibidir.
وقال الواحدي في «يا عيسى» : ويجوزُ أن يكونَ في محل النصب [لأنه في نية الإِضافة، ثم جَعَلَ الابنَ توكيداً له، وكل ما كان] مثلَ هذا جاز فيه الوجهان نحو: «يا زيد بن عمرو» وأنشد:
el-Vâhidî «یا عيسى» hakkında şöyle demiştir: [İzâfet niyetinde olduğu için] nasb mahallinde olması da câizdir; [sonra 'ibn' kelimesini onun tekidi kılmıştır; ve bu gibi olan] her terkipte «یا زيد بن عمرو» örneğinde olduğu gibi iki vecih de câizdir. Ve şu beyti okumuştur:
١٨٤ - ١- يا حَكَمُ بنُ المنذرِ بن الجارودُ ... أنتَ الجوادُ بنُ الجوادِ بنُ الجودْ
184 - 1- Ey Hüküm b. Münzir b. el-Cârûd! ... Sen cömert oğlu, cömert oğlu cömertsin.
سُرادِقُ المجدِ عليك ممدودْ ... بنصب الأول ورفعه على ما بَيَّنَّا. وقال التبريزي: «الأظهر عندي أنَّ موضع» عيسى «نصب؛ لأنك [تجعلُ الاسم مع نعتِه إذا أضفته إلى العلم] كالشيء الواحد المضافِ، وهذا الذي قالاه لا يُشْبِهُ كلامَ النحاةِ أصلاً، بل يقولون: الفتحةُ للإِتباع ولم يُعْتَدَّ بالساكن لأنه حاجزٌ غيرُ حصينٍ، كذا قال الشيخ. قلت: قد قال الزمخشري - وكونه ليس من النحاة مكابرةٌ في
Yücelik çadırı senin üzerine kurulmuştur... Açıkladığımız üzere birincisinin nasbı ve ref'i iledir. et-Tebrîzî ise şöyle demiştir: «Bana göre en zâhir olanı 'عيسى' kelimesinin konumunun nasb olmasıdır; çünkü sen [bir ismi aleme izâfe ettiğinde sıfatıyla birlikte o ismi] izâfe edilmiş tek bir şey gibi kılarsın.» Bu ikisinin söylediği söz ise asla nahivcilerin sözüne benzememektedir; bilakis onlar şöyle derler: Fetha tebaiyet içindir; sakin ise sağlam bir engel olmadığı için dikkate alınmamıştır; Şeyh böyle demiştir. Derim ki: ez-Zemahşerî de -ki onun nahivcilerden olmadığını söylemek zaruri gerçekleri inkâr etmektir-...
الضروريات - عند قوله: {إِذْ قَالَ الحواريون ياعيسى ابن مَرْيَمَ} [المائدة: ١١٢] :» عيسى في محل النصب على إتباع حركته حركةَ الابن كقولك: «يا زيدَ بنَ عمرو» وهي اللغة الفاشية، ويجوزُ أن يكونَ مضموماً كقولِك «يا زيدُ بنَ عمرو» والدليل عليه قوله:
...{إِذْ قَالَ الحواريون ياعيسى ابن مَرْيَمَ} “Hani havariler: 'Ey Meryem oğlu İsa!' demişlerdi” [el-Mâide: 112] kavlinde şöyle demiştir: «'عيسى', tıpkı senin 'یا زيدَ بنَ عمرو' demendeki gibi harekesinin 'ibn' kelimesinin harekesine tebaiyeti sebebiyle nasb mahallindedir ve bu yaygın olan lügattir. Tıpkı 'یا زيدُ بنَ عمرو' demendeki gibi dammeli olması da câizdir; buna delil de [şairin] şu sözüdür:
١٨٤ - ٢- أحارِ بن عمروٍ كأني خَمِرْ ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
184 - 2- Ey Amr'ın oğlu Hâris! Sanki ben sarhoş gibiyim... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
لأنَّ الترخيم لا يكونُ إلا في المضمومِ انتهى. فاحتاج إلى الاعتذار عن تقديرِ الضمة، واستشهد لها بالبيتِ لمخالفتِها اللغةَ الشيهرة.
Çünkü terhîm (son harfin atılması) ancak dammeli olanda yapılır.» [ez-Zemahşerî'nin sözü] bitti. Böylece dammenin takdir edilmesi hususunda bir mazeret beyan etmeye ihtiyaç duymuş ve meşhur lügate aykırı olması sebebiyle buna bu beyti şahit getirmiştir.
وقولي: «المفرد» تحرُّزٌ من المُطَوَّل. وقولي «المعرفة» تحرز من النكرة نحو: «يا رجلاً ابن رجل» إذا لم تَقْصِدْ به واحداً بعينه. وقولي: «الظاهرَ الضمةِ» تحرُّزٌ من نحو: «يا موسى بن فلان» وكالآية الكريمة. وقولي: ب «ابن» تحرُّزٌ من الوصف بغيرِه نحو: «يا زيدُ صاحبَنا» وقولي: «بين علمين أو متفقين لفظاً» تحرُّزٌ من نحو: «يا زيد بن أخينا» وقولي: «غيرَ مفصولٍ» تحرُّزٌ من نحو: «يا زيدُ العاقلُ ابنَ عمرو» فإنه لا يجوز في جميع ذلك إلا الضم. وقولي: «أحكام» قد تقدَّمتْ منها ما ذكرتُه من جوازِ فتحِه إتباعاً، ومنها: حَذْفُ ألفِه خطاً، ومنها: حَذْفُ تنويِنه في غيرِ النداء؛ لأنَّ المنادَى لا تنوينَ فيه.
Benim «müfred» demem, mutavvel (uzatılmış/izâfetli) olandan sakınmak içindir. «Marife» demem, muayyen birini kastetmediğin zaman «يا رجلاً ابن رجل» (Ey adam oğlu adam!) örneğinde olduğu gibi nekireden sakınmak içindir. «Dammesi açık olan» demem, «یا موسى بن فلان» (Ey filan oğlu Musa) gibi olanlardan ve bu kerim ayetten sakınmak içindir. «'İbn' ile» demem, «يا زيدُ صاحبَنا» (Ey arkadaşımız Zeyd!) örneğinde olduğu gibi başkasıyla nitelenmekten sakınmak içindir. «İki alem arasında veya lafzen müttefik iki isim arasında» demem, «يا زيد بن أخينا» (Ey kardeşimizin oğlu Zeyd!) gibi olanlardan sakınmak içindir. «Araya fasıla girmeksizin» demem ise, «يا زيدُ العاقلُ ابنَ عمرو» (Ey Amr oğlu akıllı Zeyd!) gibi olanlardan sakınmak içindir; zira bütün bunlarda dammeden başkası câiz değildir. «Birtakım hükümler» demem; tebaiyet sebebiyle fethasının câiz oluşuna dair zikrettiğim hususlar, yazıda elifinin hazfedilmesi ve nida dışındaki yerlerde tenvininin hazfedilmesi gibi daha önce geçen hükümlerdir; çünkü münâdâda tenvin bulunmaz.
وقولي: «وصفٌ» تحرُّزٌ من أن يكون الابن خبراً لا صفة نحو: «زيدٌ ابنُ عمرو» وهل يجوزُ إتباعُ «ابن» فيُضمَّ نحو: «يا زيد بن ُ عمرو» بضم «ابن» ؟ فيه خلافٌ.
Benim «sıfattır» demem, «ابن» kelimesinin «زيدٌ ابنُ عمرو» (Zeyd, Amr'ın oğludur) örneğinde olduğu gibi sıfat değil de haber olmasından sakınmak içindir. «ابن» kelimesinin dammeli kılınarak tâbi kılınması ve «ابن» kelimesinin dammesiyle «یا زيد بن ُ عمرو» denilmesi câiz midir? Bu hususta ihtilaf vardır.
وفي قوله: {ابن مَرْيَمَ} ثلاثةُ أوجه، أحدُها: أنه صفةٌ كما تقدم، والثاني: أنه بدلٌ والثالث: أنه بيانٌ، وعلى الوجهين الأخيرين لا يجوزُ تقديرُ التفحةِ إتباعاً إجماعاً، لأنّ الابنَ لم يَقَعْ صفةً، وقد تقدم أنَّ ذلك شرطٌ.
{ابن مَرْيَمَ} kavlinde üç vecih vardır: Birincisi daha önce geçtiği üzere sıfat olmasıdır; ikincisi bedel olması, üçüncüsü ise beyan (atf-ı beyan) olmasıdır. Son iki veche göre tebaiyet sebebiyle fethanın takdir edilmesi icma ile câiz değildir; çünkü 'ibn' kelimesi sıfat olarak vaki olmamıştır, bunun şart olduğu ise daha önce geçmişti.
قوله: {إِذْ أَيَّدتُّكَ} في «إذ» أوجهٌ، أحدُها: أنه منصوبٌ ب «نعمتي» كأنه قيل: اذكرُ إذ أنعمتُ عليك وعلى أمِّك في وقت تأييدي لك. والثاني: أنه بدلٌ من «نعمتي» بدلُ اشتمال، وكأنه في المعنى تفسيرٌ للنعمة. والثالث: أنه حالٌ من «نعمتي» قاله أبوالبقاء والرابع: أن يكون مفعولاً به على السِّعَة قاله أبو البقاء أيضاً. قلت: هذا هو الوجهُ الثاني - أعني البدليةَ - وقرأ الجمهور «أيَّدتك» بتشديد الياء، وغيرهم «آيَدْتُك» وقد تقدَّم الكلام على ذلك وعلى مَنْ قرأ بها وما قاله الزمخشري وابن عطية والشيخ في سورة البقرة فليُنْظر ثَمَّ.
{إِذْ أَيَّدتُّكَ} kavlindeki {إِذْ} lafzında vecihler vardır: Birincisi, sanki "Seni teyit ettiğim vakitte sana ve annene olan nimetimi hatırla" denilmiş gibi «نعمتي» ile mensub olmasıdır. İkincisi, «نعمتي» lafzından iştimal bedeli olmasıdır ki bu mana bakımından nimetin tefsiri gibidir. Üçüncüsü, «نعمتي» lafzından hal olmasıdır; bunu Ebu'l-Bekâ söylemiştir. Dördüncüsü ise genişletme (ittisâ') yoluyla mef'ûlün bih olmasıdır; bunu da Ebu'l-Bekâ söylemiştir. Derim ki: Bu [sonuncusu], ikinci vech -yani bedel olma- ile aynıdır. Cumhûr ye'nin şeddesiyle «أيَّدتك» şeklinde, diğerleri ise «آيَدْتُك» şeklinde okumuştur. Buna, bunu okuyanlara ve ez-Zemahşerî, İbn Atiyye ile Şeyh'in Bakara Suresi'nde söylediklerine dair açıklamalar daha önce geçmişti; oraya bakılmalıdır.
قوله: {تُكَلِّمُ الناس فِي المهد} إلى آخرها: تقدَّم ايضاً في آل عمران، وما فائدةُ قوله: {فِي المهد وَكَهْلاً} إلا أنَّ هنا بعضَ زياداتٍ لابدَّ من التعرض لها. قرأ ابن عباس: «فتنفخُها» بحذف حرف الجر اتساعاً. والجمهور: «فتكونُ» بالتاء منقوطةً فوق، وأبو جعفر منقوطةً تحتُ، أي: فيكونُ المنفوخ فيه. والضمير في «فيها» قال ابن عطية: «اضطربت فيه أقوال المفسرين» قال مكي: «هو في آل عمران عائدةٌ على الطائر، وفي المائدة عائدٌ على الهيئة» قال: «وَيصِحُّ عكس هذا» . وقال غير مكي: «الضمير المذكور عائد على الطين» . قال ابن عطية: «ولا يَصِحُّ عودُ هذا الضمير على الطير ولا على الطين ولا على الهيئة، لأنَّ الطير أو الطائر الذي يَجِيء الطين على هيئته لا يُنْفَخُ فيه البتةَ، وكذلك لا نفخَ في هيئته الخاصة به، وكذلك الطينُ إنما هو الطينُ العام ولا نفخَ في ذلك» . وقال الزمخشري: «ولا يَرْجِعُ الضميرُ إلى الهيئةِ المضافِ إليها لأنها ليست مِنْ خَلْقِه ولا مِنْ نفخِه في شيء، وكذلك الضميرُ في» فتكون «. ثم قال ابن عطية:»
Sonuna kadar {تُكَلِّمُ الناس فِي المهد} kavli de Âl-i İmrân'da geçmişti. {فِي المهد وَكَهْلاً} kavlinin [burada tekrarlanmasının] faydası nedir? Ancak burada değinilmesi gereken bazı fazlalıklar/ilaveler vardır. İbn Abbâs, ittisâ' (genişletme) yoluyla cer harfini hazfederek «فتنفخُها» şeklinde okumuştur. Cumhûr, üstten noktalı te ile «فتكونُ» şeklinde; Ebû Ca'fer ise alttan noktalı [ye] ile «فيكونُ» şeklinde okumuştur, yani içine üflenen şey [kuş] olur. «فيها» lafzındaki zamir hakkında İbn Atiyye şöyle demiştir: «Müfessirlerin bu konudaki görüşleri muhteliftir.» Mekkî şöyle demiştir: «O [zamir], Âl-i İmrân'da kuşa râcidir; Mâide'de ise heyete (şekle) râcidir.» Yine şöyle demiştir: «Bunun tersi de sahihtir.» Mekkî dışındakiler ise: «Zikredilen zamir çamura râcidir» demiştir. İbn Atiyye şöyle demiştir: «Bu zamirin ne kuşa ne çamura ne de heyete dönmesi sahih olur; çünkü çamurun kendisine benzetildiği kuşun içine asla üflenmez; aynı şekilde onun kendine has heyetine de üflenmez; çamur ise mutlak çamurdur ve ona da üflenmez.» ez-Zemahşerî ise şöyle demiştir: «Zamir, kendisine muzaf kılınan heyete dönmez; çünkü heyet onun ne yaratmasından ne de üflemesinden hiçbir şey taşımaz; aynı şekilde «فتكون» lafzındaki zamir de böyledir.» Sonra İbn Atiyye şöyle demiştir:
والوجهُ عودُ ضمير المؤنث على ما تقتضيه الآيةُ ضرورةً أي: صوراً أو أشكالاً أو اجساماً، وعودُ الضميرِ المذكِّر على المخلوقِ المدلولِ عليه ب «تخلقُ» ثم قال: «ولك أن تعيدَه على ما تَدُلُّ عليه الكاف من معنى المثل لأنَّ المعنى: وإذ تَخْلُق من الطينِ مثلَ هيئِته، ولك أن تعيدَه على الكاف نفسِها فتكونَ اسماً في غيرِ الشعر» انتهى.
«Uygun olan vecih; müennes zamirin ayetin zorunlu kıldığı şeye, yani suretlere, şekillere veya cisimlere dönmesi; müzekker zamirin ise «تخلقُ» fiilinin delalet ettiği yaratılan şeye dönmesidir.» Sonra şöyle dedi: «Onu, kâf harfinin delalet ettiği 'misil' manasına döndürmen de câizdir; çünkü mana: 'Hani çamurdan onun heyetinin mislini yaratıyordun' şeklindedir. Onu kâf harfinin bizzat kendisine döndürmen de câizdir; bu takdirde [kâf] şiir dışı dilde de isim olur.» [İbn Atiyye'nin sözü] bitti.
وهذا القولُ هو عينُ ما قبله، فإنَّ الكافَ أيضاً بمعنى مِثْل، وكونُها اسماً في غير الشعرِ لم يَقُلْ به غيرُ الأخفش.
Bu görüş de bir öncekinin aynısıdır; zira kâf harfi de «مِثْل» (benzer) manasındadır ve onun şiir dışında isim olduğunu Ahfeş'ten başkası söylememiştir.
استشكل الناسُ قولَ مكي المتقدم كما قَدَّمْتُ حكايتَه عن ابن عطية، ويمكنُ أَنْ يُجابَ عنه بأنَّ قولَه «عائدٌ على الطائر» لا يريدُ به الطائر الذي أُضيفت إليه الهيئةُ بل الطائرُ المُصَوَّرُ، والتقدير: وإذ تخلق من الطين طائراً
İbn Atiyye'den aktardığım üzere, insanlar Mekkî'nin geçen sözünü problemli (müşkil) görmüşlerdir. Buna şöyle cevap verilebilir: Onun «kuşa râcidir» sözünden kastı, heyetin kendisine muzaf kılındığı [asıl] kuş değil, şekil verilen kuştur; takdiri şöyledir: Hani çamurdan bir kuş,
صورةَ الطائرِ الحقيقي فتنفخُ فيه فيكونُ طائراً حقيقياً، وأنَّ قوله «عائدٌ على الهيئة» لا يريدُ الهيئةَ المجرورةَ بالكاف، بل الموصوفةَ بالكاف، والتقدير: وإذ تخلُق من الطينِ هيئةً مثلَ هيئة الطائر فتنفخُ فيها أي: في الموصوفة بالكافِ التي نُسِب خَلْقُها إلى عيسى. وأمَّا كونُه كيف يعودُ ضميرٌ مذكر على هيئةٍ وضميرٌ مؤنثٌ عل الطائرِ لأنَّ قوله: «ويجوز عكسُ هذا» يؤدي إلى ذلك «فجوابُه أنه جازَ بالتأويل، لأنه تُؤَوَّلُ الهيئةُ بالشكل ويُؤَوَّل الطائرُ بالهيئةِ فاستقام، وهو موضعُ تأولٍ وتأنٍ. وقال هنا» بإذني «أربعَ مراتٍ عَقِيب أربع جمل، وفي آل عمران» بإذن الله «مرتين؛ لأنَّ هناك موضعَ إخبارٍ فناسَبَ الإِيجازَ، وهنا مقامُ تذكيرٍ بالنعمةِ والامتنانِ فناسبَ الإِسهابَ؛ وقوله:» بإذني «حالٌ: إمَّا من الفاعلِ أو من المفعول.
yani hakiki kuş suretinde [bir kuş] yaratıyor ve ona üflüyordun da o hakiki bir kuş oluyordu. Onun «heyete râcidir» sözünden kastı da kâf ile mecrur olan heyet değil, kâf ile nitelenen heyettir; takdiri de şöyledir: Hani çamurdan kuş heyeti gibi bir heyet yaratıyor ve ona, yani kâf ile nitelenen ve yaratılışı İsa'ya nispet edilen heyete üflüyordun. Müzekker bir zamirin heyete, müennes bir zamirin de kuşa nasıl döneceği meselesine gelince -ki onun «Bunun tersi de câizdir» sözü buna yol açmaktadır-; bunun cevabı şudur: Bu, tevil ile câiz olmuştur; çünkü heyet 'şekil' (şekl/müzekker) olarak tevil edilir, kuş ise 'heyet' (müennes) olarak tevil edilir ve böylece uygunluk sağlanır. Bu, üzerinde tevil ve dikkatle durulması gereken bir yerdir. Burada dört cümlenin peşinden dört defa «بإذني» (Benim iznimle) buyrulmuş, Âl-i İmrân'da ise iki defa «بإذن الله» (Allah'ın izniyle) buyrulmuştur; zira orası haber verme makamıdır, dolayısıyla îcâz (kısalık) uygun düşmüştür; burası ise nimeti hatırlatma ve minnet makamıdır, dolayısıyla itnâb (uzatmak/geniş açıklamak) uygun düşmüştür. «بإذني» ifadesi ise ya failden ya da mef'ûlden hâldir.
قوله: {إِلاَّ سِحْرٌ} قرأ الأخَوان هنا وفي هود وفي الصف» إلا ساحر «اسم فاعل، والباقون:» إلا سحرٌ «مصدراً في الجميع، والرسمُ يحتمل القراءتين، فأمَّا قراءةُ الجماعةِ فتحتمل أن تكون الإِشارة إلى ما جاءَ به من البينات أي: ما هذا الذي جاء به من الآيات الخوارقِ إلى سحرٌ، ويُحْتمل ان تكونَ الإِشارةُ إلى عيسى، جَعَلُوه نفسَ السحر مبالغةً نحو:» رجلٌ عدلٌ «، أو على حَذْفِ مضافٍ أي: إلا ذو سحر. وخَصَّ مكي هذا الوجهَ بكون المرادِ بالمشارِ إليه محمداً ﷺ فقال:» ويجوزُ أن تكونَ إشارةً إلى النبي محمد ﷺ على تقدير حَذْفِ مضافٍ أي: إنْ هذا إلا ذو سحر «. قلت: وهذا جائزٌ، والمرادُ بالمشار إليه عيسى ﵇، وكيف يكونُ المرادُ النبيَّ ﷺ وهو لم يكن في زمنِ عيسى
{إِلاَّ سِحْرٌ} kavlini iki kardeş (Hamza ve el-Kisâî) burada, Hûd'da ve Saff'ta ism-i fâil olarak «إلا ساحر» şeklinde okumuş; diğerleri ise hepsinde masdar olarak «إلا سحرٌ» şeklinde okumuştur. Hat (resmü'l-mushaf) her iki kıraate de uygundur. Cemaatin (cumhûrun) kıraatine gelince; bu, getirdiği apaçık delillere (beyyinâta) işaret olması ihtimalini taşır; yani onun getirdiği bu harikulade ayetler bir sihirden başka bir şey değildir. Mübalağa yoluyla, tıpkı «رجلٌ عدلٌ» (âdil adam) ifadesinde olduğu gibi bizzat sihrin kendisi kılınarak veya bir muzâfın hazfiyle yani «إلا ذو سحر» (büyü sahibi) takdirinde olarak işaretin İsa'ya olması ihtimalini de taşır. Mekkî bu vechi, işaret edilenin Muhammed ﷺ olması durumuna tahsis ederek şöyle demiştir: «Muzâfın hazfi takdiriyle, yani 'Bu ancak bir büyü sahibidir' şeklinde Hz. Peygamber Muhammed ﷺ'e işaret olması da câizdir.» Derim ki: Bu câizdir; fakat işaret edilen İsa aleyhisselâm'dır. İşaret edilen nasıl Hz. Peygamber ﷺ olabilir ki, o İsa
والحواريين حتى يشيروا إليه إلا بتأويلٍ بعيد» وأمَّا قراءةُ الأخوين فتحتمل أن يكون «ساحر» اسم فاعل والمشارُ إليه «عيسى» ، ويُحتمل أن يكون المرادُ به المصدرَ كقولهم: «عائذاً بك وعائذاً بالله مِنْ شَرِّها، والمشارُ إليه ما جاء به عيسى من البيِّنات والإِنجيل، ذَكَر ذلك مكي، وتَبِعه أبو البقاء، إلا أنَّ الواحدي مَنَع مِنْ ذلك فقال - بعد أَنْ حَكى القراءتين -» وكلاهما حَسَنٌ لاستواءِ كلِّ واحدٍ منهما في أنَّ ذِكْرَه قد تقدَّم، غير أَنَّ الاختيار «سحر» لجوازِ وقوعِه على الحَدِثِ والشخص، وأمَّا وقوُعه على الحدث فسهلٌ كثير، ووقُوعه على الشخصِ يريدُ ذو سحر كقوله:
ve Havariler zamanında bulunmamıştı ki uzak bir tevil olmaksızın ona işaret etsinler? İki kardeşin kıraatine gelince; «ساحر» kelimesinin ism-i fail olması ve işaret edilenin «İsa» olması muhtemel olduğu gibi, Arapların «عائذاً بك وعائذاً بالله مِنْ شَرِّها» (Sana sığınırım ve onun şerrinden Allah'a sığınırım) sözlerindeki gibi onunla masdarın kastedilmiş olması ve işaret edilenin de İsa'nın getirdiği apaçık deliller ve İncil olması da muhtemeldir. Bunu Mekkî zikretmiş, Ebu'l-Bekâ da ona tâbi olmuştur. Ancak Vâhidî buna engel olup -her iki kıraati naklettikten sonra- şöyle demiştir: «Her birinin daha önce zikri geçmiş olması eşitliği sebebiyle her ikisi de güzeldir; ancak tercih edilen 'سحر'dir; çünkü onun hem hâdiseye (fiile) hem de şahsa ırlağı câizdir. Hâdiseye ıtlakı pek kolay ve çoktur; şahsa ıtlakı ise şairin şu sözünde olduğu gibi büyü sahibini kastetmektir:
{ولكن البر مَنْ آمَنَ} [البقرة: ١٧٧] وقالوا: «إنما أنت سيرٌ» و «ما أنت إلا سيرٌ» و:
{ولكن البر مَنْ آمَنَ} “Fakat asıl iyilik, iman eden kimsenin [iyiliğidir]” [el-Bakara: 177]. Nitekim onlar «إنما أنت سيرٌ» (Sen ancak yürümekten ibaretsin) ve «ما أنت إلا سيرٌ» (Sen sadece yürüyüşsün) demişler ve şöyle [demişlerdir]:
١٨٤ - ٣-. . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... فإنما هي إقبالٌ وإدبارُ
184 - 3- . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... O ancak yönelmek ve yüz çevirmektir.