Binûn

[Mâide: — 10. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Masûn (İ'rab Tefsiri) · Semîn el-Halebî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

كتصريف مذهب الأخفش من حيث إنه تُبدل الهمزة ياءً ثم تُحْذف إحدى الياءين. قال: ﵀:» وحَسَّن الحذفَ في الجمع حَذْفُها في الواحد، وإنما حُذفت من الواحد تخفيفاً لكثرة الاستعمال إذ «شيء» يقع على كل مسمَّى من عَرَضٍ أو جوهرٍ أو جسمٍ فلم ينصرف همزةِ التأينث في الجمع. قال: «وهذا قولٌ حسنٌ جارٍ في الجمع وتُرِكَ الصرفُ على القياس، لولا أنَّ التصغير يعترضه كما اعترض الأخفش» قلت: قوله «هذا قول حسن» فيه نظر لكثرة ما يَرِد عليه وهو ظاهر ممَّا تقدم، ولمَّا ذكر الشيخ هذا المذهب قال في تصريفه: «ثم حذفت الهمزة الأولى/ وفتحت ياء المد لكون ما بعدها ألفاً» قال: «وزنُها في هذا القول ألى أفياء، وفي القول قبله إلا أَفْلاء» كذا رأيته «أفياء» بالياء، وهذا غلط فاحش، ثم إني جَوَّزتُ أن يكون هذا غلطاً عليه من الكاتب، وإنما كانت أَفْعاء بالعين فصحَّفها الكاتب إلى أَفْياء. وقد ردَّ الناس هذا القول: بأنَّ أصل شيء: شَيِيْء بزنة صديق دعوى من غير دليل، وبأنه كان ينبغي ألاَّ يُصَغَّر على لفظه، بل يُرَدُّ إلى مفرده كما تقدم تحريره.

hemzenin yâya dönüştürülmesi ve ardından iki yâdan birinin hazfedilmesi bakımından Ahfeş'in mezhebinin sarf tahlili gibi yapmıştır. O rahimehullâh şöyle demiştir: «Çoğuldaki hazfi, tekilindeki hazfi güzelleştirmiştir. Tekilinden hazfedilmesi ise kullanım çokluğundan ötürü hafifletme maksadıyladır; zira «şey'» araz, cevher yahut cisim olsun adlandırılan her varlığa delalet eder. Bu sebeple çoğulundaki müenneslik hemzesinden dolayı gayr-i munsarif olmuştur.» Devamında şöyle demiştir: «Ahfeş'e yöneltildiği gibi tasgîr itirazı buna da yöneltilmeseydi, çoğulda cari olan ve gayr-i munsarifliği kıyasa göre bırakılmış güzel bir görüştür.» Derim ki: Onun «bu güzel bir görüştür» sözü, kendisine yöneltilen itirazların çokluğundan ötürü tartışmaya açıktır ve bu durum daha önce geçenlerden aşikârdır. Şeyh bu mezhebi zikrettiğinde sarf tahlilinde şöyle demiştir: «Ardından birinci hemze hazfedildi ve kendisinden sonra elif bulunduğu için med yâsı fethalandı.» Devamında: «Bu görüşe göre vezni 'efyâ''ya, bundan önceki görüşe göre ise 'eflâ''ya dönüşür» demiştir. Ben bunu yâ ile «efyâ'» şeklinde gördüm; bu fahiş bir hatadır. Sonra bunun müstensih kaynaklı bir hata olabileceğini, aslında 'ayn' ile 'ef'â'' olup müstensihin onu 'efyâ'' şeklinde tahrif ettiğini muhtemel gördüm. İnsanlar bu görüşü: Şey' kelimesinin aslının 'sadîk' vezninde 'şeyî'' olmasının delilsiz bir iddia olması ve daha önce açıklandığı üzere kendi lafzı üzerinden tasgîr edilmeyip tekiline döndürülmesinin gerekmesi sebebiyle reddetmişlerdir.

وقد تلخص القول في أشياء: أنها هل هي اسم جمع وأصلها شَيْئاء كطَرْفاء، ثم قُلِبت لامُها قبل فائِها فصارَ وزنُها لَفْعاء أو جمعٌ صريح؟ وإذا قيل بأنها جمع صريح فهل أصلها أَفْعِلاء، ثم تحذف، فتصير إلى أَفْعاء أو أَفلاء، أو أنَّ وزنَها أفعال كأبيات.

«Eşyâ'» kelimesine dair söz şöyle özetlenmiştir: Acaba o, aslı 'tarfâ'' gibi 'şey'â'' olup ardından lâmı fâsının önüne geçirilerek vezni 'lef'â'' olmuş bir ism-i cem' midir, yoksa sarih bir çoğul mudur? Şayet sarih bir çoğul olduğu söylenirse: Acaba aslı 'ef'ilâ'' olup sonra hazif yapılarak 'ef'â'' yahut 'eflâ'' veznine mi dönüşmüştür, yoksa 'ebyât' gibi vezni 'ef'âl' midir?

ولولا خلف الخروج عن المقصود لذكرت المسألة بأطرافِها متسوفاةً، ولكنَّ في هذا كفايةً لائقةً بهذا الموضوع.

Maksadın dışına çıkma endişesi olmasaydı, meseleyi bütün yönleriyle eksiksiz olarak zikrederdim; ancak bu kadarı bu konu için layıkıyla yeterlidir.

قوله تعالى: {إِن تُبْدَ} شرط، وجوابه «تَسُؤكم» ، وهذه الجملة الشرطية في محل جر صفة ل «أشياء» ، وكذا الشرطية المعطوفة ايضاً. وقرأ ابن عباس: «إن تَبءدُ لكم تَسُؤْكم» ببناء الفعلين للفاعل مع كون حرف

Yüce Allah'ın {إِن تُبْدَ} sözü şarttır, cevabı ise «تَسُؤكم» fiilidir. Bu şart cümlesi, «أشياء» kelimesinin cer mahallinde sıfatıdır; aynı şekilde matuf şart cümlesi de öyledir. İbn Abbâs her iki fiili de muzâraat harfi

المضارعة تاءً مثناة من فوق، والفاعل ضمير «أشياء» . وقرأ الشعبي - فيما نقله عنه أبو محمد ابن عطية: {إنْ يَبْدُ} بفتح الياء مت تحت وضم الدال، «يَسُؤْكم» بفتح الياء من تحت، والفاعل ضمير عائد على ما يليق تقديره بالمعنى، أي: إن يَبْدُ لكم سؤالكم أو سؤلكم يسؤكم، ولا جائز أن تعود على «أشياء» لأنه جارٍ مجرى المؤنث المجازي، ومتى أسند فعلٌ إلى ضمير مؤنث مطلقاً وَجَبَ لَحاقُ العلامة على الصحيح، ولا يُلتفت لضرورة الشعر، ونقل غيره من الشعبي أنه قرأ: {يُبْدَ لكم يَسُؤْكم} بالياء من تحت فيهما إلا أنه ضمَّ الياء الأولى وفتح الثانية، والمعنى إنْ يُبْدَ - أي يظْهَر - السؤال عنها يَسُؤكم ذلك السؤالُ أي جوابه، أو هو، لأنه سببٌ في لك والمُبْدِية هو اللَّهُ تعالى. والضميرُ في «عنها» يحتمل أن يعودَ على نوعِ الأشياءِ المَنْهِيَّ عنها لا عليها أنفسِها، قاله ابن عطية، ونقله الواحدي عن صاحبِ «النظم» ونظَّره بقوله تعالى: {وَلَقَدْ خَلَقْنَا الإنسان مِن سُلاَلَةٍ مِّن طِينٍ} [المؤمنون: ١٢] يعني آدم، «ثم جَعَلْناه» قال «يعني ابن آدم» فعاد الضميرُ على ما دل عليه الأول، ويحتمل أن يعود عليها أنفسها، قال الزمخشري بمعناه.

üstten iki noktalı tâ olmak üzere etken (mâlum) olarak «إن تَبْدُ لكم تَسُؤْكم» şeklinde okumuştur; fâil ise «eşyâ'»ya dönen zamirdir. Şa'bî ise -Ebû Muhammed İbn Atiyye'nin kendisinden naklettiğine göre- alttan yânın fethası ve dâlın zammesiyle {إنْ يَبْدُ}, alttan yânın fethasıyla «يَسُؤْكم» şeklinde okumuştur. Fâil ise mana gereğince takdir edilmeye uygun olan şeye dönen bir zamirdir; yani: «Sualiniz yahut isteğiniz size açığa çıkarsa sizi üzer.» [Zamirin] «eşyâ'»ya dönmesi caiz değildir; zira o mecâzî müennes hükmündedir ve doğru görüşe göre bir fiil mutlak olarak müennes bir zamire isnad edildiğinde [müenneslik] alametinin bitişmesi vaciptir, şiir zaruretine ise itibar edilmez. Başkası ise Şa'bî'den her ikisinde de alttan yâ ile ancak birinci yâyı zammeli, ikinciyi fethalı olarak {يُبْدَ لكم يَسُؤْكم} şeklinde okuduğunu nakletmiştir. Manası: Onlara dair soru açığa çıkarılırsa -yani belirirse- o soru, yani cevabı yahut bizzat kendisi sizi üzer; çünkü buna sebep odur, açığa çıkaran da Yüce Allah'tır. «عنها» ifadesindeki zamirin bizzat kendilerine değil de yasaklanan şeylerin türüne dönmesi muhtemeldir; bunu İbn Atiyye söylemiş, Vâhidî de 'en-Nazm' sahibinden naklederek Yüce Allah'ın: {وَلَقَدْ خَلَقْنَا الإنسان مِن سُلاَلَةٍ مِّن طِينٍ} [el-Mü'minûn: 12] “Andolsun biz insanı çamurdan bir süzmeden yarattık” -yani Âdem'i- ve «ثم جَعَلْناه» “sonra onu kıldık” -yani Âdemoğlunu- sözüyle örneklendirmiştir; böylece zamir birincinin delalet ettiği şeye dönmüştür. Zamirin bizzat kendilerine dönmesi de muhtemeldir; Zemahşerî de bu manayı ifade etmiştir.

قوله: {حِينَ يُنَزَّلُ القرآن} في هذا الظرف احتمالان، احدهما: - وهو الذي يَظْهَرُ، ولم يَقُل الزمخشري - غيرَه-: أنه منصوبٌ ب «تسألوا» ، قال الزمخشري: «وإنْ تَسْألوا عنها: عن هذه التكاليفِ الصعبةِ، حين يُنَزَّلُ القرآن: في زمانِ الوَحْي، وهو ما دام الرسولُ بين أَظْهُرِكم يُوحى إليه تَبْدُ لكم تلك التكاليفُ التي تَسُؤكم وتُؤْمروا بتحمُّلها. فَتُعَرِّضوا أنفسَكم لغضبِ اللَّهِ

{حِينَ يُنَزَّلُ القرآن} sözündeki bu zarfta iki ihtimal vardır: Birincisi -ki zahir olan budur ve Zemahşerî de başkasını söylememiştir-: «تسألوا» fiiliyle mansub olmasıdır. Zemahşerî şöyle demiştir: «Ve şayet onlardan: Yani bu meşakkatli mükellefiyetlerden sorarsanız; Kur'an indirildiği sırada: Yani vahiy zamanında, Resul aranızda bulunup kendisine vahiy geldiği müddetçe, sizi üzecek ve yüklenmekle emrolunacağınız o mükellefiyetler size açıklanır. Böylece kendinizi Allah'ın gazabına maruz bırakırsınız

لتفريطِكم فيها» ومن هنا قلت لك: إنَّ الضمير في «عنها» عائدٌ على الأشياءِ الأوَلِ لا على نوعِها. والثاني: أنَّ الظرفَ منصوبٌ ب «تُبْدَ لكم» أي: تَظْهَرْ لكم لتك الأشياءُ حين نزولِ القرآن. قال بعضهم: «في الكلام تقديمُ وتأخيرٌ، لأنَّ التقديرَ: عن أشياْاء إنْ تُسْأَلوا عنها تُبْدَ لكم حين نزولِ القرآن، وإن تُبْدَ لكم تَسُؤْكم» ولا شك أن المعنى على هذا الترتيب، إلا أنه لا يُقال في ذلك تقديمُ وتأخيرٌ، فإنَّ الواو لا تقتضي ترتيباً فلا فرقَ، ولكن إنما قُدِّم هذا أولاً على قوله: {وَإِن تَسْأَلُواْ} لفائدةٍ وهي الزجرُ عن السؤالِ فإنه قدَّم لهم أنّ سؤالهم عن أشياءَ متى ظهرت أساءَتْهم قبل أن يُخْبرَهم بأنهم إنْ سألوا عنها بَدَتْ لهم لينزجروا، وهو معنىً لائقٌ.

onları yerine getirmekteki kusurunuz sebebiyle.» İşte bu yüzden sana: «عنها» ifadesindeki zamir, şeylerin türüne değil ilk zikredilen şeylere döner dedim. İkincisi ise: Zarfın «تُبْدَ لكم» fiiliyle mansub olmasıdır; yani: Kur'an'ın indirilişi esnasında o şeyler size açıklanır. Bazıları şöyle demiştir: «Sözde takdim ve tehir vardır; zira takdiri şöyledir: Kur'an'ın indirilişi esnasında kendilerinden sorarsanız size açıklanacak olan ve şayet size açıklanırsa sizi üzecek olan şeylerden sormayın.» Hiç şüphe yok ki mana bu sıralamaya göredir; ancak bunda takdim ve tehir olduğu söylenemez, zira vâv harfi bir sıra gerektirmez, dolayısıyla fark yoktur. Ne var ki bunun {وَإِن تَسْأَلُواْ} sözünden önceye alınması bir fayda içindir ki o da soru sormaktan caydırmaktır. Zira vazgeçsinler diye, kendilerinden sordukları takdirde o şeylerin kendilerine açıklanacağını haber vermeden önce, ortaya çıktığında kendilerini üzecek şeylerden sormalarını önceden zikretmiştir; bu da gayet uygun bir manadır.

قوله: {عَفَا الله عَنْهَا} فيه وجهان، أحدُهما: أنه في محلِّ جر لأنه صفةٌ أخرى ل «أشياء» والضميرُ على هذا في «عنها» يعود على «أشياء» ولا حاجةَ إلى ادِّعاء التقديمِ والتأخير في هذا كما قال بعضهم، قال: «تقديرُه: لا تَسْأَلوا عن اشياءَ عفا الله عنها إنْ تُبْدَ لكم إلى آخر الآية/، لأنَّ كلاً من الجملتين الشرطيتين وهذه الجملة صفةٌ ل» أشياء «فمن أين أنَّ هذه الجملة مستحقةٌ للتقديم على ما قبلَها؟ وكأنَّ هذا القائل إنَّما قَدَّرها متقدمةً ليتضحَ أنها صفةٌ لا مستأنفةٌ. والثاني: أنها لا محل لها لاسئنافِها، والضميرُ في» عنها «على هذا يعودُ على المسألةِ المدلولِ عليها ب» لا تَسْألوا «ويجوزُ أَنْ تعودَ على» أشياء «وإنْ كان في الوجه الأولِ يتعيَّن هذا لضرورة الربطِ بين الصفةِ والموصوفِ.

{عَفَا الله عَنْهَا} sözünde iki vecih vardır: Birincisi: «أشياء» kelimesinin diğer bir sıfatı olduğu için cer mahallinde olmasıdır; buna göre «عنها» ifadesindeki zamir «أشياء» kelimesine döner. Bazılarının dediği gibi bunda takdim ve tehir olduğunu iddia etmeye gerek yoktur; o: «Takdiri şöyledir: Ayetin sonuna kadar size açıklandığında Allah'ın kendilerini affettiği şeylerden sormayın» demiştir. Çünkü iki şart cümlesinin her biri ve bu cümle «أشياء» kelimesinin sıfatıdır; o halde bu cümlenin kendisinden öncekine takdim edilmeyi hak ettiği nereden çıksın? Sanki bu sözü söyleyen kişi, istînâf (başlangıç) cümlesi değil de sıfat olduğu anlaşılsın diye onu takdim edilmiş olarak takdir etmiştir. İkincisi: İstînâf cümlesi olduğu için iraptan mahallinin bulunmamasıdır. Buna göre «عنها» ifadesindeki zamir, «لا تَسْألوا» sözünün delalet ettiği sorma fiiline döner. Zamirin «أشياء» kelimesine dönmesi de caizdir; gerçi birinci vecihte sıfat ile mevsûf arasındaki bağın zorunluluğundan ötürü bu durum tayin etmektedir.

قوله تعالى: {قَدْ سَأَلَهَا} : الضميرُ في «سألها» ظاهرُه يعود على «أشياء» لكن قال الزمخشري: «فإنْ قلت: كيف قال: لا تَسْالوا عن أشياء، ثم قال:» قد سَألَها «ولم يقل سَألَ عنها؟ قلت: [الضميرُ في

Yüce Allah'ın: {قَدْ سَأَلَهَا} sözü: «سألها» fiilindeki zamirin zahiri «أشياء» kelimesine döner; ancak Zemahşerî şöyle demiştir: «Şayet: Nasıl 'bir kısım şeylerden sormayın' deyip sonra 'onları sordu' dedi de 'onlardan sordu' demedi? dersen, derim ki: [سألها fiilindeki

سألها] ليس يعودُ على أشياءَ حتى يَتَعدَّى إليها ب» عن «، وإنما يعودُ على المسألةِ المدلولِ عليها بقوله:» لا تَسْألوا «أي: قد سأل المسألةَ قومٌ، ثم أصبحوا بها - أي بمرجوعِها - كافرين» ونحا ابن عطية مَنْحاه. قال الشيخ: «ولا يتجه قولُهما إلى حذف مضاف، وقد صَرَّح به بعضُ المفسرين، أي: قال سأل أمثالَها أي: أمثالَ هذه المسألة أو أمثالَ هذه السؤالات» . وقال الحوفي في «سألها» : «الظاهرُ عَوْدُ الضميرِ على» أشياء «ولا يتجه حَمْلُه على ظاهرِه لا مِنْ جهة اللفظ العربي ولا من جهةِ المعنى، أمَّا من جهة اللفظ فلأنه كان ينبغي أن يُعْدَّى ب» عن «كما عُدِّي في الأول، وأمَّا من جهةِ المعنى فلأن المسؤولَ عنه مختلِفٌ قطعاً، فإنَّ سؤالهم غيرُ سؤالِ مَنْ قبلهم، فإنَّ سؤالَ هؤلاء مثلُ مَنْ سأل: أين ناقتي وما بطن ناقتي، وأين أبي وأين مَدْخَلي؟ وسؤالُ أولئك غيرُ هذا نحو: {أَنزِلْ عَلَيْنَا مَآئِدَةً} [المائدة: ١١٤] {أَرِنَا الله جَهْرَةً} [النساء: ١٥٣] {اجعل لَّنَآ إلها} [الأعراف: ١٣٨] ونحوه. وقال الواحدي: - ناقلاً عن الجرجاني -» وهذا السؤالُ في الايات يخالِفُ معنى السؤال في قوله: {لاَ تَسْأَلُواْ عَنْ أَشْيَآءَ} {وَإِن تَسْأَلُواْ عَنْهَا} ألا ترى أنَّ السؤال في الآية الأولى قد عُدِّي بالجار، وها هنا لم يُعَدَّ بالجار، لأن السؤالَ ها هنا طَلَبٌ لعينِ الشيء نحو: «سَأَلْتُك درهماً» أي طلبته منك، والسؤالُ في الآية الأولى سؤالٌ عن حالِ الشيء وكيفيتِه، وإنما عَطَفَ بقوله {قَدْ سَأَلَهَا قَوْمٌ} على ما قبلَها وليست بمثلِها في التأويل، لأنه إنما نَهاهم عن تكليف ما لم يُكَلَّفوا، وهو مرفوعٌ

zamir] 'عن' harf-i cerriyle geçişli kılınsın diye 'eşyâ''ya dönmemektedir; bilakis 'لا تَسْألوا' sözünün delalet ettiği sorma işine dönmektedir; yani: Bir kavim o soruyu sormuş, sonra da onunla -yani cevabıyla- kâfir olmuştur.» İbn Atiyye de onun gittiği yolu tutmuştur. Şeyh şöyle demiştir: «İkisinin sözü ancak bir muzâfın hazfedilmesiyle izah edilebilir; nitekim bazı müfessirler bunu açıkça belirtmişlerdir; yani: Onların benzerlerini, yani bu meselenin benzerlerini yahut bu soruların benzerlerini sordu demektir.» Havfî «سألها» hakkında şöyle demiştir: «Zahir olan, zamirin 'eşyâ'' kelimesine dönmesidir; ancak ne Arap lafzı cihetinden ne de mana cihetinden zahirine hamledilmesi isabetli değildir. Lafız cihetine gelince; çünkü birincisinde geçişli yapıldığı gibi 'عن' ile geçişli yapılması gerekirdi. Mana cihetine gelince; çünkü sorulan şey kesinlikle farklıdır; zira bunların sorusu kendilerinden öncekilerin sorusundan başkadır. Nitekim bunların sorusu: 'Devem nerede, devem karnında ne taşıyor, babam kimdir ve benim yerim neresidir?' diye soran kimsenin sorusu gibidir. Onların sorusu ise bundan başkadır; örneğin: {أَنزِلْ عَلَيْنَا مَآئِدَةً} [el-Mâide: 114] “Bize bir sofra indir”, {أَرِنَا الله جَهْرَةً} [en-Nisâ: 153] “Bize Allah'ı açıkça göster”, {اجعل لَّنَآ إلها} [el-A'râf: 138] “Bize bir ilah yap” ve benzerleri gibi.» Vâhidî ise Cürcânî'den naklederek şöyle demiştir: «Ayetlerdeki bu sorma, {لاَ تَسْأَلُواْ عَنْ أَشْيَآءَ} {وَإِن تَسْأَلُواْ عَنْهَا} sözündeki sorma manasından farklıdır. Görmez misin ki birinci ayetteki soru harf-i cer ile geçişli yapılmış, burada ise harf-i cer ile geçişli yapılmamıştır; çünkü buradaki sorma, 'senden bir dirhem istedim' yani onu talep ettim örneğinde olduğu gibi bir şeyin bizzat kendisini talep etmektir. Birinci ayetteki soru ise şeyin durumunu ve keyfiyetini sormaktır. {قَدْ سَأَلَهَا قَوْمٌ} sözünü kendisinden öncekine atfetmiş olsa da tevil bakımından onun dengi değildir; zira O, kendilerine yüklenmeyen şeylerle mükellef kılınmayı istemekten onları nehyetmiştir ki bu da

عنهم «قلت: ويجوز أن يعودَ على» أشياء «لفظاً لا معنىً كما قال النحويون في مسألة:» عندي درهمٌ ونصفُه «أي: ونصفُ درهمٍ آخرَ، ومنه:

onlardan kaldırılmıştır.» Derim ki: Nahivcilerin: «Yanımda bir dirhem ve onun yarısı var» yani başka bir dirhemin yarısı meselesinde söyledikleri gibi, zamirin mana bakımından değil lafız bakımından «أشياء» kelimesine dönmesi de caizdir; nitekim şu beyit de bu kabildendir:

١٨١ - ٤- وكلُّ أُناسٍ قاربوا قَيْدَ فَحْلِهِمْ ... ونحنُ خَلَعْنا قيدَه فَهْوَ سارِبُ

181.4 - Bütün insanlar aygırlarının bağını kısalttılar; biz ise onun bağını çıkardık, o serbestçe otlamaktadır.

قوله: {مِّن قَبْلِكُم} متعلق بقوله: {سَأَلَهَا} فإنْ قيل: هل يجوزُ أن يكونَ صفةً لقوم؟ قلت: منعَ من ذلك جماعةٌ معتلِّين بأنَّ ظرف الزمان لا يقعُ خبراً ولا صفةً ولا حالاً عن الجثة، وقد تقدَّم لك نحوٌ من هذا في أولِ البقرة عند قوله: {والذين مِن قَبْلِكُمْ} [الآية: ٢١] ، فإنَّ الصلةَ كالصفة، و» بها «متعلق ب» كافرين «وإنما قُدِّم لأجلِ الفواصلِ. والنخعي قرأ:» سالها «بالامالة من غير همزٍ وهما لغتان، ومنه يَتَساولان فإمالتُه ل» سأل «كإمالة حمزة» خاف «وقد تقدَّم تحقيقُ ذلك في البقرةِ عند {فَإِنَّ لَكُمْ مَّا سَأَلْتُمْ} [الآية: ٦١] و {سَلْ بني إِسْرَائِيلَ} [الآية: ٢١١] .

{مِّن قَبْلِكُم} sözü {سَأَلَهَا} fiiline müteallıktır. Şayet: «'Kavm' kelimesine sıfat olması caiz midir?» denilirse, derim ki: Bir grup âlim zaman zarfının bir cismin haberi, sıfatı ve hali olamayacağını gerekçe göstererek buna engel olmuşlardır. Nitekim bunun benzeri daha önce Bakara'nın başında {والذين مِن قَبْلِكُمْ} [el-Bakara: 21] “sizden öncekiler” ayetinde geçmişti; zira sıla da sıfat gibidir. «بها» ifadesi «كافرين» kelimesine müteallıktır ve sadece fâsılalar (ayet sonu uyumu) sebebiyle öne alınmıştır. Nehaî hemzesiz imâle ile «سالها» şeklinde okumuştur; bunlar iki ayrı lehçedir. 'Yetesâvelân' kelimesi de bundandır; onun 'se'ele'yi imâle yapması, Hamza'nın 'hâfe'yi imâle yapması gibidir. Bunun tahkiki daha önce Bakara sûresinde {فَإِنَّ لَكُمْ مَّا سَأَلْتُمْ} [el-Bakara: 61] “şüphesiz istediğiniz sizin olacaktır” ve {سَلْ بني إِسْرَائِيلَ} [el-Bakara: 211] “İsrailoğullarına sor” ayetlerinde geçmişti.

قوله تعالى: {مِن بَحِيرَةٍ} : «مِنْ» زائدةٌ لوجودِ الشرطين المعروفين «وجَعَلَ» يجوز أن يكونَ بمعنى «سَمَّى» ويتعدى لمفعولين، أحدهما محذوف، والتقدير: ما جعَلَ - أي ما سَمِّى - اللهُ حيواناً بَحِيرةً.

Yüce Allah'ın: {مِن بَحِيرَةٍ} sözü: «مِنْ» edatı bilinen iki şartın bulunmasından ötürü zâiddir. «جَعَلَ» fiilinin «سَمَّى» (isimlendirdi/adlandırdı) manasında olup biri mahzuf iki mef'ûle geçişli olması caizdir. Takdiri: «Allah hiçbir hayvanı bahîre olarak adlandırmamıştır» şeklindedir.

قاله أبو البقاء وقال ابن عطية والزمخشري وأبو البقاء: «إنها تكونُ معنى شَرَعَ ووضع. أي: ما شَرَع اللهُ ولا أمره» وقال الواحدي - بعد كلامٍ طويل - «فمعنى ما جعل اللهُ مِنْ بَحيرةٍ: ما أوجبَها ولا أمر بها» وقال ابن عطية: «وجَعَلَ في هذه الآيةِ لا تكون بمعنى» خلق «لأنَّ الله خَلَق هذه الأشياء كلها، ولا بمعنى» صَيَّر «لأن التصيير لا بد له من مفعول ثان، فمعناه: ما سَنَّ الله ولا شَرَع. ومنع الشيخ هذه النقولاتِ كلِّها بأنَّ» جَعَل «لم يَعُدَّ اللغويون من معانيها شرع، وخَرَّج الآية على التصيير، ويكونُ المفعولُ الثاني محذوفاً أي: ما صَيَّر الله بحيرةً مشروعةً.

Bunu Ebu'l-Bekâ söylemiştir. İbn Atiyye, Zemahşerî ve Ebu'l-Bekâ: «'Şera'a' (hüküm koydu) ve 'vada'a' (ihdas etti) manasında olur; yani: Allah [böyle bir şey] teşrî kılmamış ve emretmemiştir» demişlerdir. Vâhidî ise uzun bir sözden sonra: «'Allah bahîreden bir şey kılmamıştır' ifadesinin manası: Onu farz kılmamış ve emretmemiştir demektir» demiştir. İbn Atiyye şöyle demiştir: «Bu ayetteki 'ce'ale', 'yarattı' manasında olmaz; çünkü Allah bu şeylerin hepsini yaratmıştır; 'dönüştürdü/kıldı' manasında da olmaz, zira dönüştürmenin mutlaka ikinci bir mef'ûlü olması gerekir; o halde manası: Allah [bunu] sünnet kılmamış ve teşrî etmemiştir demektir.» Şeyh ise lügat âlimlerinin 'ce'ale'nin manaları arasında 'şera'a'yı saymadıklarını belirterek bu nakillerin tamamını reddetmiş ve ayeti ikinci mef'ûlü mahzuf bir 'tasyîr' (dönüştürme/kılma) üzerine hamletmiştir; yani: Allah bahîreyi meşru kılmamıştır.

والبَحيرة: فَعِلية بمعنى مَفْعولة، فدخولُ تاءِ التأنيث عليها/ لا ينقاس، ولكن لَمَّا جَرَتْ مَجْرى الأسماءِ الجوامدِ أُنِّثت، وهذا قد أوضَحْتُه في قولِه {والنطيحة} [المائدة: ٣] . واشتقاقُها من البَحْر، والبَحْر: السَّعَةُ، ومنه» بَحْرُ الماءِ «لسَعَتِه. واختلف أهلُ اللغة في البَحِيرة عند العرب ما هي؟ اختلافاً كثيراً. فقال أبو عبيد:» هي الناقةُ التي تُنْتِج خمسةَ أبطنٍ في آخرها ذَكَرٌ فتُشَقُّ أذنُها وتُتْرَكُ فلا تُرْكَبُ ولا تُحْلَبُ ولا تُطْرَدُ عن مَرْعَى ولا ماءٍ، وإذا لَقِيها المُعْيي لم يركبها. وروي ذلك عن ابن عباس، إلا أنه لم يذكر في آخرها ذكَرا وقال بعضهم: «إذا أنتجت الناقة خمسة أبطن نُظر في الخامس: فإن كان ذكرا ذبحوه وأكلوه، وإن كان أنثى شَقُّوا أذنها وتركوها تَرْعى وتَرِدُ ولا تُرِكَبُ

Bahîre: 'Mef'ûle' manasında 'fa'île'dir; dolayısıyla kendisine müenneslik tâsının dahil olması kıyasa uygun değildir, ancak câmid isimler hükmünde cereyan ettiği için müennes kılınmıştır. Bunu {والنطيحة} [el-Mâide: 3] “toslanarak öldürülmüş” sözünde açıklamıştım. Kelimenin türetilişi 'bahr' kökündendir; bahr ise genişlik demektir, nitekim genişliğinden ötürü su kütlesine de 'bahr' denilmiştir. Lügat ehli, Araplar nezdindeki bahîrenin ne olduğu hususunda çokça ihtilaf etmişlerdir. Ebû Ubeyd şöyle demiştir: «O, sonuncusu erkek olmak üzere beş batın doğuran dowedir; kulağı yarılır ve serbest bırakılır; artık ona binilmez, sütü sağılmaz, otlaktan ve sudan kovulmaz; yorgun düşmüş bir yolcu ona rastlasa bile ona binmez.» Bu durum İbn Abbâs'tan da rivayet edilmiştir; şu kadar var ki o, sonuncusunun erkek olduğunu zikretmemiştir. Bazıları şöyle demiştir: «Deve beş batın doğurduğunda beşincisine bakılır: Şayet erkekse onu kesip yerler; şayet dişi ise kulağını yarar ve otlayıp su içsin diye serbest bırakırlar; ona binilmez

ولا تُحلب فهذه هي البحيرة» ورُوِي هذا عن قتادة. وقال بعضهم: «البحيرة: الأنثى التي تكون خامسَ بطنٍ كما تقدَّم بيانُه، إلا أنها لا يَحِلُّ للنساء لحمها ولا لبنها، فإنْ ماتت حَلَّت لهن» وقال بعضهم: «البحيرة: بنت السائبة» وسأتي تفسير السائبة، فإذا وَلدت السائبة أنثى شقوا أذنها وتركوها مع امها ترعى وتَرِدُ ولا تكرب حتى للمُعْيّي، وهذا قولُ مجاهد بن جبر. وقال بعضُهم: «هي التي مُنِع دَرُّها - أي لَبَنُها - لأجل الطواغيت، فلا يَحْلِبُها أحدٌ. وقال بهذا سعيد بن المسيب. وقيل: هي التي تُتْرَكُ في المَرْعى بلا راعٍ، قاله أبنُ سيده وقيل: إذا وَلَدَتْ خمسَ إناث شَقُّوا أذنَها وتركوها. وقال بعضُهم - ويُعْزَى لمسروق -:» إنها إذا وُلِدت خمساً أو سبعاً شَقُّوا أذنَها «وقيل: هي الناقةُ تَلِدُ عشرةَ أبطن فَتُشَقُّ أذنُها طولاً بنصفين، وتُتْرَكُ فلا تُرْكَبُ ولا تُحْلَبُ ولا تُطْرَدُ عن مرعى ولا ماء، وإذا ماتَتْ حَلَّ لحمُها للرجال دون النساء» ، نقله ابن عطية، وكذا قاله أبو القاسم الراغب.

ve sütü sağılmaz; işte bahîre budur.» Bu görüş Katâde'den rivayet edilmiştir. Bazıları: «Bahîre: Daha önce açıklandığı üzere beşinci batın olan dişidir; ancak onun ne eti ne de sütü kadınlara helal olmaz, şayet ölürse kadınlara helal olur» demişlerdir. Bazıları: «Bahîre: Sâibenin yavrusudur» demişlerdir. Sâibenin tefsiri gelecektir; sâibe bir dişi doğurduğunda kulağını yarar ve yorgun kimse için dahi binilmemek, otlayıp su içmek üzere annesiyle birlikte serbest bırakırlardı; bu Mücâhid b. Cebr'in görüşüdür. Bazıları: «O, tağutlar uğruna sütü engellenen ve hiç kimsenin sağmadığı hayvandır» demiştir; Saîd b. el-Müseyyeb bu görüşü benimsemiştir. «Otlakta çobansız bırakılan hayvandır» da denilmiştir; bunu İbn Sîde söylemiştir. «Beş dişi doğurduğunda kulağını yarıp serbest bırakırlardı» denilmiştir. Bazıları da -ki Mesrûk'a nispet edilir-: «Beş yahut yedi [yavru] doğurursa kulağını yararlardı» demiştir. «On batın doğuran ve kulağı uzunlamasına ikiye yarılarak serbest bırakılan; binilmeyen, sütü sağılmayan, otlaktan ve sudan kovulmayan ve öldüğünde eti kadınlara değil sadece erkeklere helal olan devedir» de denilmiştir; bunu İbn Atiyye nakletmiştir, Ebü'l-Kâsım er-Râgıb da böyle söylemiştir.

وقيل: البحيرة السِّقْبُ إذا وُلِد نحروا أذنه، وقالوا: اللهم إن عاش فَقَنِيّ وإن مات فَذَكيّ، فإذا مات أكلوه. ووجه الجمع بين هذه الأقوالِ الكثيرةَ أنَّ العربَ كانت تختلف أفعالُها في البحيرة.

Şöyle de denilmiştir: Bahîre, doğduğunda kulağını kestikleri erkek deve yavrusudur; 'Allahım! Şayet yaşarsa kurbanlık/malı koruyucu olsun, ölürse kesilmiş olsun' derlerdi; öldüğünde de onu yerlerdi. Bu pek çok görüşü telif etmenin yolu şudur: Arapların bahîre konusundaki uygulamaları birbirinden farklılık arz etmekteydi.

والسائبة قيل: كان الرجلُ إذا قَدِم من سفر أو شكر نعمة سَيِّبَ بعيراً فلم يُرْكَبْ ويفعل به ما تقدم في البحيرة، وهذا قول أبي عبيد. وقيل: هي

Sâibe hakkında şöyle denilmiştir: Kişi bir yolculuktan döndüğünde yahut bir nimete şükretmek istediğinde bir deveyi serbest bırakır, artık ona binilmez ve bahîre hakkında daha önce geçen muameleler ona da yapılırdı; bu Ebû Ubeyd'in görüşüdür. Şöyle de denilmiştir: O,

الناقة تُنْتِجُ عشر إناث فلا تُرْكب ولا يَشْرب لبنها إلا ضيفٌ أو ولدٌ، قاله الفراء وقيل: ما تُرِك لآلهتهم، فكان الرجل يجيء بماشيته إلى السدنة فيتركه عندهم ويسيل لبنه. وقيل: هي النقة تُتْرك ليُحَجَّ عليها حَجَّة، ونُقِل ذلك عن الشافعي. وقيل: هوالعبدُ يُعْتَقُ ألاَّ يكونَ عليه ولاءٌ ولا عقلٌ ولا ميراثٌ.

on dişi doğuran, artık binilmeyen ve sütünü misafir yahut çocuktan başkasının içmediği devedir; bunu Ferrâ söylemiştir. İlahlarına adanan [hayvan] olduğu da söylenmiştir; kişi hayvanını tapınak görevlilerine getirip onların yanında bırakır ve sütü akıp giderdi. Üzerinde sadece bir hac yapılsın diye bırakılan deve olduğu da söylenmiştir; bu Şâfiî'den nakledilmiştir. Üzerinde velâ hakkı, diyet ve miras bulunmamak üzere azat edilen köle olduğu da söylenmiştir.

والسائِبَةُ هنا: فيها قولان، أحدُهما: أنها اسم فاعل على بابه من ساب يَسِيب أي يَسْرَح، كسَيِّب الماء، وهو مطاوعُ سِبْتُه، يقال: سَيَّبْتُه فساب وانساب. والثاني: أنه بمعنى مَفْعول نحو: «عيشةٌ راضية» ومجيءُ فاعِل بمعنى مَفْعول قليلٌ جداً نحو: «ماء دافق» والذي ينبغي أَنْ يُقال: إنه فاعل بمعنى ذي كذا أي: بمعنى النسب، نحو قولهم: لابن أي: صاحبُ لبن، ومنه في أحدِ القولين: «عيشةٌ راضية وماء دافق» أي: ذات رضى وذا دفق، وكذا هذا، أي: ذات سَيْبٍ.

Buradaki «es-Sâibe» hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Tıpkı suyun akması gibi serbestçe dolaşmak manasındaki 'sâbe yesîbu' fiilinden kendi kalıbında ism-i fâil olmasıdır; 'seyyebtuhû' fiilinin mutâvaatıdır (dönüşlüsüdür); 'onu serbest bıraktım, o da serbest kaldı ve aktı/yürüdü' denilir. İkincisi ise: «عيشةٌ راضية» (hoşnut bir hayat) örneğinde olduğu gibi 'mef'ûl' manasında olmasıdır. İsmi fâilin «ماء دافق» (atılan su) örneğinde olduğu gibi 'mef'ûl' manasında gelmesi pek azdır. Denilmesi gereken şudur: O, 'şunun sahibi' manasında bir ism-i fâildir; yani nispet manasındadır; nitekim 'lâbin' (süt sahibi) demeleri gibidir. İki görüşten birine göre «عيشةٌ راضية وماء دافق» yani 'rıza sahibi' ve 'atılma sahibi' ifadeleri de bundandır; bu da böyledir, yani 'serbestlik sahibi' demektir.

والوصيلةُ هنا فَعِيلة بمعنى فاعِله على ما سيأتي تفسيره، فدخول التاءِ قياسٌ. واختلف أهلُ اللغةِ فيها هل هي من جنسِ الغنم أو من جنس الإِبل؟ ثم اختلفوا بعد ذلك أيضاً، فقال الفراء: «هي الشاةُ تُنْتِجُ سبعةَ أبطن عَنَاقَيْن عَناقَيْن، فإذا وَلَدَت في آخرها عَناقاً وجَدْياً قيل: وصلت أخاها فَجَرّتْ مَجْرى السائبة» وقال الزجاج: «هي الشاة إذا وَلَدتْ ذكراً كان لآلهتهم، وإذا ولدت أنثى كانت لهم» وقال ابن عباس: ﵁ هي الشاةُ تُنْتِجُ سبعة أبطن، فإذا كان السابع أنثى لم تنتفع النساءُ منها بشيء، إلا أَنْ تموتَ فيأكلَها الرجال والنساء، وإنْ كانت ذكراً ذبحوه وأكلوه جميعاً، وإنْ كان

Buradaki «el-Vasîle» kelimesi, tefsirinde geleceği üzere 'fâile' manasında 'fa'île'dir; dolayısıyla tâ harfinin dahil olması kıyasa uygundur. Lügat ehli onun koyun cinsinden mi yoksa deve cinsinden mi olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir; ardından bundan sonra da ihtilaf etmişlerdir. Ferrâ şöyle demiştir: «O, ikişer ikişer dişi olmak üzere yedi batın doğuran koyundur; sonuncusunda bir dişi ve bir erkek doğurduğunda 'kardeşine ulaştı' denilir ve sâibe hükmünü alırdı.» Zeccâc ise: «O, erkek doğurduğunda ilahlarına ait olan, dişi doğurduğunda ise kendilerine ait olan koyundur» demiştir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: O, yedi batın doğuran koyundur; yedincisi dişi olduğunda kadınlar ondan hiçbir şekilde faydalanamazdı; meğerki ölsün, o zaman onu hem erkekler hem de kadınlar yerdi; şayet erkek olursa onu kesip hep birlikte yerlerdi; şayet

ذكراً وأنثى قالوا: وَصَلت أخاها فيتركونها معه لا تُذْبَحُ ولا ينتفع بها إلا الرجالُ دونَ النساء، فإنْ ماتَتْ اشتركنْ مع الرجال فيها «. وقال ابن قتيبة:» إن كان السابع ذكراً ذُبح وأكله الرجال دونَ النساء، وقالوا: «خالصةٌ لذكورِنا ومُحَرَّمٌ على أزواجِنا» وإنْ كان أنثى تُرِكَتْ في الغنم، وإن كان ذكراً وأنثى فكقول ابن عباس: وقيل: «هي الشاة تنتج عشر إناثٍ متواليِاتٍ في خمسة أبطن ثم ما وَلَدت بعد ذلك فاللذكور دون الإِناث، وبهذا قال أبو اسحاق وأبو عبيدة، إلا ان أبا عبيدة قال:» وإذا ولدت ذكراً وأنثى معاً قالوا: وَصَلت أخاها فلم يذبحوه لمكانها «.

bir erkek ve bir dişi olursa 'kardeşine ulaştı' derler, onu onunla birlikte serbest bırakırlardı; artık o kesilmez ve kadınlar hariç sadece erkekler faydalanırdı; şayet ölürse kadınlar da onda erkeklere ortak olurlardı.» İbn Kuteybe şöyle demiştir: «Yedincisi erkek olursa kesilir ve kadınlar hariç sadece erkekler yerdi; 'erkeklerimize helal, eşlerimize haram kılınmıştır' derlerdi. Şayet dişi olursa koyunların içinde bırakılırdı; şayet erkek ve dişi olursa İbn Abbâs'ın sözündeki gibi olurdu.» Şöyle de denilmiştir: «O, beş batında peş peşe on dişi doğuran koyundur; bundan sonra doğurdukları ise dişilerin değil erkeklerindir.» Ebû İshak ve Ebû Ubeyde bu görüşü benimsemişlerdir; şu kadar var ki Ebû Ubeyde: «Birlikte bir erkek ve bir dişi doğurduğunda 'kardeşine ulaştı' derler ve onun hatırına erkeği kesmezlerdi» demiştir.

وقيل: هي الشاة تنتج خمسةَ أبطن أو ثلاثةً، فإن كان جَدْياً ذبحوه، وإن كان أنثى أَبْقَوْها، وإن كان ذكراً وأنثى قالوا: وصلت أخاها هذا كلُّه عند مَنْ يَخُصُّها بجنس الغنم. وأما من قال إنها من الإِبل فقال: «هي الناقة تبتكر فتلد أنهى ثم تُثَنَّي بولادة أنثى أخرى ليس بينهما ذكر فيتركونها لآلهتهم، ويقولون: قد وَصَلَت أنثى بأنثى ليس بينهما ذكر» .

Şöyle de denilmiştir: O, beş yahut üç batın doğuran koyundur; şayet erkek keçi olursa keserler, dişi olursa bırakırlar, bir erkek ve bir dişi olursa 'kardeşine ulaştı' derlerdi. Bunların tamamı onu koyun cinsine tahsis edenlerin görüşüdür. Onu deve cinsinden kabul edenlere gelince, onlar şöyle demiştir: «O, ilk doğumunu yapıp bir dişi doğuran, ardından aralarında erkek olmaksızın ikinci olarak yine bir dişi doğuran devedir; onu ilahlarına adayıp bırakırlar ve 'aralarında erkek bulunmaksızın bir dişiyi bir dişiye ulaştırdı' derlerdi.»

والحامي: اسمُ فاعل من حَمَى يَحْمي أي: منع، واختلف فيه تفسير أهل اللغة، فعن الفراء: «هو الفحل يُولد لولدِ ولدِه» فيقولون: قد حَمَى ظهرَه، فلا يُرْكب ولا يُستعمل ولا يُطْرَدُ عن ماء ولا شجر «وقال بعضهم:» هوالفحل يُنْتِجُ من يبن أولاده ذكورها وإناثها عشرَ إناث «روى ذلك ابن عطية وقال بعضُهم:» هوالفحل يولَدُ من صلبِه عشرةُ أبطن، فيقولون قد حمى ظهره، فيتركونه كالسائبة فيما تقدم، وهذا قول ابن عباس وابن مسعود

«el-Hâmî» ise engelledi manasındaki 'hamâ yahmî' fiilinden ism-i fâildir. Lügat ehlinin bunun tefsirindeki açıklamaları farklılık göstermiştir: Ferrâ'dan nakledildiğine göre: «O, torununun çocuğu doğan aygır devedir.» 'Sırtını korudu' derler; artık ona binilmez, işte kullanılmaz, sudan ve ağaçtan kovulmaz. Bazıları: «O, erkek ve dişilerden oluşan kendi yavrularından on dişi yavru üreyen aygırdır» demiştir; bunu İbn Atiyye rivayet etmiştir. Bazıları ise: «O, kendi sulbünden on batın doğan aygırdır; 'sırtını korudu' derler ve daha önce geçen sâibe gibi onu serbest bırakırlardı» demiştir; bu İbn Abbâs ve İbn Mes'ûd'un görüşüdür;

وإليه مال أبو عبيدة والزجاج ورُوِي عن الشافعي أنه الفحل يَضْرِب في مال صاحبه عشرَ سنين. وقال ابن زيد: «هو الفحل يُنتج له سبع إناث متواليات فيحمي ظهرَه فيُفْعل به ما تقدم. وقد عرفت منشأ خلاف أهل اللغة في هذه الأشياء أنه باعتبار اختلاف مذاهب العرب وآرائهم الفاسدة فيها. وقد أنشدوا في البَحِيرة قوله:

Ebû Ubeyde ve Zeccâc da buna meyletmiştir. Şâfiî'den ise onun sahibinin malında on yıl aşı yapan aygır olduğu rivayet edilmiştir. İbn Zeyd: «O, kendisinden peş peşe yedi dişi üreyen aygırdır; böylece sırtını korumuş olur ve ona daha önce geçen muameleler yapılır» demiştir. Bu şeylerde lügat ehlinin ihtilafının kaynağının, Arapların bu konudaki farklı tutumları ve bâtıl kanaatleri olduğunu öğrenmiş oldun. Bahîre hakkında şu beyti inşâd etmişlerdir:

١٨٤ - ٥- مُحَرَّمَةٌ لا يَطْعَمُ الناسُ لحمَها ... ولا نحن في شيءٍ كذاك البحائرُ

184.5 - O haram kılınmıştır, insanlar onun etini tatmaz; biz de hiçbir şekilde tatmayız, bahîreler böyledir.

وأنشد في السائبة قوله:

Sâibe hakkında da şu beyti inşâd etmiştir:

١٨١ - ٦- وسائبةٍ لله مالي تشكُّرا ... إنِ اللهُ عافَى عامراً أو مجاشعا

181.6 - Şayet Allah Âmir'e yahut Mücâşi'e afiyet verirse, şükür olarak malımdan Allah için adanmış bir sâibe olsun.

وأنشدوا في الوصيلة لتأبط شراً:

Vasîle hakkında Teabbata Şerran'ın şu beytini inşâd etmişlerdir:

١٨١ - ٧- أجِدَّك أمَّا كنت في الناسِ ناعقاً ... تراعي بأَعْلى ذي المجازِ الوَصايلا

181.7 - Gayretin mi tuttu ki insanlar arasında bağıran ve Zü'l-Mecâz'ın tepesinde vasîleleri gözeten biri oldun?

وأنشدوا في الحامي قوله:

Hâmî hakkında da şu beyti inşâd etmişlerdir:

١٨١ - ٨- حَماها أبو قابوسَ في عِزِّ ملكِه ... كما قد حَمَى أولادَ أولادهِ الفحلُ

181.8 - Ebû Kâbûs, aygırın torunlarını koruduğu gibi, saltanatının izzetiyle onu korumuştur.

قوله تعالى: {حَسْبُنَا مَا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَآ} : «حسبنا» مبتدأ وقد تقدم أنه في الأصل مصدرٌ والمرادُ به اسم الفاعل أي: كافينا، وتفسيرُ ابن عطية له ب «كفانا» تفسيرُ معنىً لا إعراب. و «ما وَجَدْنا» هو الخبر، و «ما» ظاهرُها أنها موصولة اسمية، ويجوز أن تكون نكرة موصوفة أي: كافينا الذي وجدنا، و «وجد» يجوز أن يكون بمعنى المصادفة، ف «عليه» يجوز فيه وجهان، أحدهما: أنه متعلق ب «وجدنا» وأنه متعدٍ لواحد. والثاني: أنه حال من «آباءنا» أي وجدناهم مستقرين عليه، ويجوز أن يكونَ بمعنى العلم فيتعدى لاثنين ثانيهما «عليه» .

Yüce Allah'ın: {حَسْبُنَا مَا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَآ} sözü: «حَسْبُنَا» mübtedadır; daha önce geçtiği üzere aslen masdardır ve bununla ism-i fâil yani «bize yetendir» manası kastedilmiştir. İbn Atiyye'nin onu «bize yetti» şeklinde tefsir etmesi irap değil mana tefsiridir. «مَا وَجَدْنَا» ise haberdir; «مَا»nın zahiri ism-i mevsûl olmasıdır, mevsûf bir nekire olması da caizdir; yani: Bulduğumuz şey bize yeter demektir. «وَجَدَ» fiilinin rastlama/bulma manasında olması caizdir; bu durumda «عَلَيْهِ» ifadesinde iki vecih caiz olur: Birincisi, «وَجَدْنَا» fiiline müteallık olması ve fiilin tek mef'ûle geçişli olmasıdır. İkincisi ise «آبَاءَنَا» kelimesinden hâl olmasıdır; yani onları onun üzerinde yerleşik halde bulduk demektir. Bilme manasında olması da caizdir; bu durumda ikincisi «عَلَيْهِ» olmak üzere iki mef'ûle geçişli olur.

وقوله: {أَوَلَوْ كَانَ} قد تقدم إعراب هذا في البقرة وما قالوا فيه: وأنَّ «لو» هنا معناها الشرط وأنَّ الواوَ للحال، وتقدم تفسيرُ ذلك كله فأغنى عن إعادته، إلا أنَّ ابنَ عطية قال هنا. «ألف التوقيف دخلت على واو العطف» قلت: «تسميةُ هذه الهمزةِ للتوقيف فيه غرابةٌ في الاصطلاح. وجَعَل الزمخشري هذه الواوَ للحال، وابنُ عطية جعلها عاطفةً، وتقدَّم الجمعُ بين كلامهما في البقرة فعليك بالالتفات إليه، واختلاف الألفاظ في هاتين الآيتين - أعني أية البقرة وآية المائدة - من نحو قولِه هناك:» اتبعوا «وهنا» تعالَوْا «وهناك» أَلْفَيْنا «وهنا» وجدنا «من باب التفنّن في البلاغة، فلا تُطْلَبُ له مناسبةٌ، وإن كنتُ قد تكلَّفْتُ ذلك ونقلته عن الناس في كتاب» التفسير الكبير «.

{أَوَلَوْ كَانَ} sözüne gelince: Bunun irabı ve âlimlerin bu konudaki sözleri Bakara sûresinde geçmişti; buradaki «لو»nun şart manasında olduğu, vâv harfinin ise hâl için olduğu ve bütün bunların tefsiri daha önce geçmiş olup tekrar edilmesine gerek bırakmamıştır. Ne var ki İbn Atiyye burada: «Tevkîf (sorgulama) hemzesi atıf vâvının üzerine dahil olmuştur» demiştir. Derim ki: Bu hemzeyi tevkîf olarak adlandırmakta ıstılah açısından bir gariplik vardır. Zemahşerî bu vâvı hâl için kılmış, İbn Atiyye ise atıf kılmıştır; her ikisinin sözünün telifi Bakara sûresinde geçmişti, oraya müracaat etmelisin. Bu iki ayetteki -yani Bakara ayeti ile Mâide ayetindeki- lafızların farklılığı, örneğin orada «اتبعوا» (uyun), burada «تعالَوْا» (gelin); orada «أَلْفَيْنا» (bulduk), burada «وجدنا» (bulduk) buyrulması belagatteki üslup çeşitliliği (tefennün) kabilindendir, dolayısıyla bunun için özel bir münasebet aranmaz; gerçi ben 'et-Tefsîru'l-Kebîr' adlı kitapta kendimi zorlayarak bunu yapmış ve insanlardan nakletmiştim.

قوله تعالى: {عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ} : الجمهورُ على نصب «أنفسكم» وهو منصوب على الإِغراء ب «عليكم» ؛ لأنَّ «عليكم» هنا اسمُ فعل

Yüce Allah'ın: {عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ} sözü: Cumhûr «أنفسكم» kelimesini nasb ile okumuştur; bu kelime «عليكم» ile teşvik (iğrâ') üzere mansubdur; zira «عليكم» burada ism-i fiildir;

إذ التقدير: الزموا أنفسَكم أي: هدايتَها وحِفْظَها مِمَّا يؤذيها، ف «عليكم» هنا يرفع فاعلاً تقديره: عليكم أنتم، ولذلك يجوز أن يُعْطَفَ عليه مرفوع نحو: «عليكم أنتم وزيدٌ الخيرَ» كأنك قلت: الزموا أنتم زيدٌ الخيرَ. واختلف النحاة في الضميرِ المتصلِ بها وبأخواتِها نحو: إليك ولديك ومكانك، فالصحيح أنه في موضعِ جر كما كان قبلَ تُنْقَلَ الكلمة إلا الإِغراء، وهذا مذهب سيبويه واستدل له الأخفش بما حكى عن العرب «على عبدِ الله» بجرِّ «عبد الله» وهو نص في المسألة. وذهب الكسائي إلى أنه منصوب المحل وفيه بُعْدٌ لنصب ما بعدهما، أعني «على» وما بعدها كهذه الآية. وذهب الفراء إلى انه مرفوعُه، وقد حَقَّقْتُ هذه المذاهبَ بدلائلها مبسوطة في «شرح التسهيل» . وقال أبو البقاء: - بعد أن جعل «كم» في موضع جر ب «على» بخلافِ رُوَيدَكم فإن الكاف هناك للخطاب ولا موضعَ لها، فإن «رويد» قد استُعْمَلِتْ للأمر المواجَهِ من غير كاف الخطاب، وكذا قولُه تعالى: {مَكَانَكُمْ} [يونس: ٢٨] «كم» في محل جر «. قلت: في هذه المسألة كلامٌ طويل، صحيحُه أنَّ» رويد «تارةً يكون ما بعدها مجرورَ المحلِّ وتارةً منصوبَه، وليس هذا موضعه، وقد قَدَّمْتُ في سورةِ النساءِ الخلافَ في جواز تقديم معمول هذا الباب عليه.

çünkü takdiri: «Nefislerinize sarılın; yani onları hidayete erdirmeye ve kendilerine eziyet verecek şeylerden korumaya bakın» şeklindedir. Buradaki «عليكم» takdiri 'siz' olan bir fâili ref eder; bu sebeple onun üzerine «عليكم أنتم وزيدٌ الخيرَ» (Siz ve Zeyd hayra sarılın) örneğinde olduğu gibi merfû bir kelimenin atfedilmesi caizdir; sanki: «Siz ve Zeyd hayra sarılın» demiş olursun. Nahivciler bu edata ve 'ileyke', 'ledeyke', 'mekâneke' gibi benzerlerine bitişen zamir hakkında ihtilaf etmişlerdir: Doğru olan görüş, kelime teşvike (iğrâ'ya) aktarılmadan önce olduğu gibi cer mahallinde olmasıdır. Bu Sibeveyh'in mezhebidir; Ahfeş de Araplardan nakledilen «على عبدِ الله» ('Abdullah'a sarıl' anlamında 'Abdillâh'ın cerriyle) sözünü buna delil getirmiştir ki bu meselede açık bir nastır. Kisâî ise onun nasb mahallinde olduğu görüşüne gitmiştir; fakat bu iki kelimeden -yani «على» ve bu ayette olduğu gibi ondan sonraki kelimeden- sonrakinin nasb edilmesinden ötürü bu görüş uzaktır. Ferrâ ise onun merfûsu olduğu görüşüne gitmiştir; ben bu mezhepleri delilleriyle birlikte 'Şerhu't-Teshîl'de ayrıntılı olarak tahkik ettim. Ebu'l-Bekâ ise -'ruveydeküm'ün aksine 'küm' zamirini «على» ile cer mahallinde kıldıktan sonra; zira oradaki kâf hitap içindir ve iraptan mahalli yoktur, nitekim 'ruveyde' hitap kâfı olmaksızın muhatap olunan emir için kullanılmıştır; aynı şekilde Yüce Allah'ın: {مَكَانَكُمْ} [Yûnus: 28] “olduğunuz yerde durun” sözündeki 'küm' de cer mahallindedir- demiştir. Derim ki: Bu meselede uzun sözler vardır; doğrusu şudur ki 'ruveyde'den sonraki kelime bazen cer mahallinde, bazen de nasb mahallinde olur, burası ise onun yeri değildir. Bu bâbın ma'mûlünün onun önüne geçirilmesinin caiz olup olmadığına dair ihtilafı Nisâ sûresinde daha önce sunmuştum.

وقرأ نافع بن أبي نعيم:» أنفسُكم «رفعاً فيما حكاه عنه صاحب» الكشاف «وهي مُشْكَلِةٌ وتخريجُها على أحد وجهين: إما الابتداء، و» عليكم «خبره مقدم عليه، والمعنى على الإِغراء أيضاً، فإن الإِغراء قد جاء بالجملة الابتدائية، ومنه قراءةُ بعضِهم {ناقةُ الله وسُقْياها} [الشمس: ١٣] وهذا تحذيرٌ

Nâfi' b. Ebî Nu'aym, el-Keşşâf sahibinin kendisinden naklettiğine göre ref ile «أنفسُكم» şeklinde okumuştur. Bu müşkil bir okuyuştur ve iki vecihten birine göre tahrîc edilir: Ya mübtedadır ve «عليكم» onun öne geçmiş haberidir; mana yine teşvik (iğrâ') üzeredir, zira teşvik isim cümlesiyle de gelmiştir; nitekim bazılarının {ناقةُ الله وسُقْياها} [eş-Şems: 13] “Allah'ın devesine ve onun su içme hakkına dokunmayın” okuyuşu da bundandır ve bu bir sakındırmadır (tahzîrdir),

وهو نظيرُ الإِغراء، والثاني من الوجهين: أن تكون توكيداً للضمير المستترِ في» عليكم «لأنه كما تقدم قائمةٌ مقامَ الفعل، إلا أنه شَذَّ توكيدُه بالنفس من غير تأكيد بضمير منفصل، والمفعول على هذا محذوفٌ، تقديرُه: عليكم أنتم أنفسُكم صلاح حالكم وهدايتكم.

sakındırma ise teşvikin benzeridir. İki vecihten ikincisi ise: «عليكم» içindeki müstetir zamirin te'kidi olmasıdır; çünkü daha önce geçtiği üzere fiil makamına kaimdir; ancak munfasıl bir zamirle pekiştirilmeksizin 'en-nefs' ile te'kid edilmesi şâzdır. Mef'ûl ise bu takdirde mahzuftur; takdiri: «Siz nefisleriniz olarak durumunuzun salahına ve hidayetinize sarılın» şeklindedir.

قوله: {لاَ يَضُرُّكُمْ} قرأ الجمهور بضم الراء مشددة. وقرأ الحسن البصري: {لا يَضُرْكم} بضم الضاد وسكون الراء، وقرأ إبراهيم النخعي: {لا يَضِرْكم} بكسر الضاد وسكون الراء، وقرأ أبو حيوة: {لا يَضْرُرُكم} بسكون الضاد وضم الراء الأولى والثانية. فأمَّا قراءة الجمهور فتحتمل وجهين، أحدهما: أن يكونَ الفعلُ فيها مجزوماً على جواب الأمر في» عليكم «وإنما ضُمَّت الراءُ إتباعاً لضمةِ الضاد، وضمةُ الضادِ هي حركةُ الراء الأولى نُقِلَتْ للضادِ لأجلِ إدغامها في الراء بعدها، والأصل: {لا يَضْرُرْكم} ، ويجوز أن يكونَ الجزمُ لا على وجه الجواب للأمرِ، بل على وجهِ أنه نهيٌ مستأنف، والعملُ فيه ما تقدَّم، وينصُر جوازَ الجزم هنا على المعنيين المذكورَيْن من الجواب والنهي قراءةُ الحسن والنخعي فإنهما نَصٌّ في الجزم ولكنهما محتملتان للجزمِ على الجوابِ أو النهي.

Yüce Allah'ın: {لاَ يَضُرُّكُمْ} sözü: Cumhûr râ harfinin şeddesi ve zammesiyle okumuştur. Hasan-ı Basrî dâdın zammesi ve rânın sükûnuyla {لا يَضُرْكم}; İbrâhîm en-Nehaî dâdın kesresi ve rânın sükûnuyla {لا يَضِرْكم}; Ebû Hayve ise dâdın sükûnu, birinci ve ikinci rânın zammesiyle {لا يَضْرُرُكم} şeklinde okumuştur. Cumhûrun okuyuşuna gelince, iki vechi muhtemeldir: Birincisi: Fiilin «عليكم»daki emrin cevabı olarak meczûm olmasıdır; râ harfi dâdın zammesine tebeiyyetten ötürü zammelenmiştir; dâdın zammesi ise kendisinden sonraki râya idğam edilmesinden ötürü dâda nakledilen birinci rânın harekesidir, aslı ise {لا يَضْرُرْكم} şeklindedir. Cezmin emrin cevabı cihetiyle değil de müstakil bir nehiy olması cihetiyle bulunması da caizdir ve bundaki sarf işlemi daha önce geçtiği gibidir. Buradaki cevabiyet ve nehiyden oluşan iki anlama göre cezmin caiz oluşunu Hasan ve Nehaî'nin kıraati desteklemektedir; zira bu iki kıraat cezm hususunda açıktır; ancak cevap yahut nehiy üzerine meczûm olmayı muhtemeldirler.

والوجه الثاني: أن يكونَ الفعلُ مرفوعاً وليس جواباً ولا نهياً، بل هو مستأنفٌ سِيقَ للإِخبار بذلك، وينصرُه قراءةُ أبي حيوة المتقدمة.

İkinci vecih ise: Fiilin merfû olması, cevap veya nehiy olmayıp bunu haber vermek üzere sevk edilmiş bir istînâf (başlangıç) cümlesi olmasıdır; bunu Ebû Hayve'nin az önce geçen kıraati desteklemektedir.

وأمَّا قراءةُ الحسنِ فَمِنْ {ضارَه يَضُوره} كصانَه يصونه. وأما قراءة النخعي فمِنْ {ضاره يضيره} كباعة يَبيعه، والجزم فيهما على ما تقدم في قراءة العامة من الوجهين. وحَكَى أبو البقاء: «لا يَضُرَّكم» بفتح الراء، ووجهها على الجزم، وأن الفتح للتخفيف وهو واضح، والجزم على ما تقدم أيضاً من

Hasan'ın kıraatine gelince, 'sânehû yesûnuhû' gibi {ضارَه يَضُوره} kökündendir. Nehaî'nin kıraati ise 'bâ'ahû yebî'uhû' gibi {ضاره يضيره} kökündendir. Her iki kıraatteki cezm de cumhûrun kıraatinde daha önce geçen iki vecih üzeredir. Ebu'l-Bekâ rânın fethasıyla «لا يَضُرَّكم» okuyuşunu nakletmiştir; bunun tahrîci cezm üzeredir ve fetha hafiflik içindir ki bu açıktır; cezm ise daha önce geçen vecihler üzeredir.

الوجهين. وهذه كلُّها لغاتٌ قد تقدَّم التنبيهُ عليها في آل عمران.

iki vecihtendir. Bunların tamamı, Âl-i İmrân [suresinde] kendilerine dikkat çekilmiş olan lehçelerdir.

و {مَّن ضَلَّ} فاعل، و «إذا» ظرفٌ ناصبُه «يَضُرُّكم» أي: لا يَضُرَّكم الذي ضلَّ وقتَ اهتدائِكم، ويجوز أَنْ تكونَ شرطيةً وجوابُها محذوفٌ لدلالةِ الكلام عليه. وقال أبو البقاء: «ويبعد أن تكون ظرفاً ل» ضَلَّ «لأنَّ المعنى لا يَصِحُّ معه» . قلت: لأنه يصير المعنى على نفي الضرر الحاصل مِمَّن يضل وقت اهتدائهم، فقد يُتَوَهَّم أنه لا ينفي عنهم ضرر مَنْ ضَلَّ في غيرِ وقتِ اهتدائهم، ولكنَّ هذا لا ينفي صِحَّة المعنى بالكليةِ كما ذَكَرَه.

{مَّن ضَلَّ} ise fâildir. «إذا» ise nasbedicisi «يَضُرُّكم» olan bir zarftır; yani: Hidayete erdiğiniz zaman sapıtan kimse size zarar vermez. Şart edatı olması ve kelamın delaletinden ötürü cevabının mahzuf bulunması da caizdir. Ebu'l-Bekâ şöyle demiştir: «Bunun «ضَلَّ» fiiline zarf olması uzaktır; çünkü mana bununla sahih olmaz.» Ben derim ki: Çünkü mana, onların hidayet bulduğu vakitte sapıtan kimseden hasıl olan zararın nefyedilmesi şekline dönüşür ve bu durumda onların hidayet bulmadığı vakitte sapıtanın zararının onlardan nefyedilmediği vehmedilebilir; fakat bu durum, onun zikrettiği gibi mananın sıhhatini bütünüyle nefyetmez.

قوله تعالى: {شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ} : هذه الآية وما بعدها من أشكلِ القرآنِ حُكْماً وإعراباً وتفسيراً، ولم يَزَلِ العلماء يستشكلونها ويَكِعَّون عنها حتى قال مكي بن أبي طالب ﵀ في كتابه المسمى بالكشف: «هذه الآيةُ في قراءتها وإعرابها وتفسيرها ومعانيها وأحكامِها من أصعب آيٍ في القرآن وأشكلِها، قال:» ويحتمل أن يُبْسط ما فيها من العلوم في ثلاثين ورقة أو أكثر «قال: وقد ذكرناها مشروحة في كتاب مفرد» . وقال ابن عطية: «وهذا كلام من لم يقع له الثلج في تفسيرها، وذلك بَيِّنٌ من كتابه» وقال السخاوي: «لم أر أحداً من العلماء تَخَلَّص كلامُه فيها من أولها إلى آخرها» . وقال الواحدي: «وهذه الآية وما بعدها من أغوص

Yüce Allah'ın: {شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ} “aranızdaki şahitlik” sözü: Bu ayet ve sonrası; hüküm, irap ve tefsir bakımından Kur'an'ın en müşkil (anlaşılması zor) yerlerindendir. Âlimler bunu müşkil görmeye ve onda duraksamaya devam etmişlerdir; hatta Mekkî b. Ebî Tâlib rahimehullâh el-Keşf adlı kitabında şöyle demiştir: «Bu ayet; kıraati, irabı, tefsiri, manaları ve hükümleri bakımından Kur'an'daki ayetlerin en zorlarından ve en müşkillerindendir.» ve: «İçerdiği ilimlerin otuz veya daha fazla varakta şerhedilmesi muhtemeldir» demiştir ve: «Biz onu müstakil bir kitapta şerhedilmiş olarak zikrettik» diye eklemiştir. İbn Atıyye ise şöyle demiştir: «Bu, tefsiri hususunda kalbi mutmain olmamış (içine sinmemiş) kimsenin sözüdür ve bu durum onun kitabından bellidir.» Sehâvî de şöyle demiştir: «Âlimlerden, bu ayet hususundaki sözü başından sonuna kadar pürüzsüzce netliğe kavuşmuş hiçbir kimse görmedim.» Vâhidî ise şöyle demiştir: «Bu ayet ve sonrası, Kur'an'da mana ve irap bakımından en derin (anlaşılması en çetin)...

ما في القرآن معنى وإعراباً» قلت: وأنا أستعين الله تعالى في توجيه إعرابها واشتقاق مفرداتها وتصريف كلماتها وقراءاتها ومعرفة تأليفها مِمَّا يختصُّ بهذا الموضوع، وأمَّا بقية علومها فنسأل الله العون في تهذيبه في كتابي «تفسير القرآن العزيز» إنْ شاء الله، وبه الحول والقوة.

...olan kısımlardandır.» Ben de derim ki: Bu konuya mahsus olmak üzere irabının yönlendirilmesi, müfredatının iştikakı, kelimelerinin sarfı, kıraatleri ve terkibinin bilinmesi hususunda Yüce Allah'tan yardım dilerim. Bu ayetin diğer ilimlerine gelince, inşallah «Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîz» adlı kitabımda onu etraflıca ele alma konusunda Allah'tan yardım dileriz; güç ve kuvvet ancak O'nunladır.

قرأ الجمهور {شهادةُ بينكم} برفع «شهادة» مضافة ل «بينكم» . وقرأ الحسن والأعرج والشعبي برفعها منونة، «بينَكم» نصباً. والسلمي والحسن والأعرج - في رواية عنهما - «شهادةً» منونةً منصوبة، «بينَكم» نصباً. فأمَّا قراءة الجمهور ففي تخريجهما خمسة أوجه، أحدها: أنها مرفوعةٌ بالابتداء، وخبرُها «اثنان» ولا بد على هذا الوجهِ من حذف مضافٍ: إمَّا من الأول، وإمَّا من الثاني، فتقديرُه من الأول: ذوا شهادةِ بينكم اثنان، أي صاحبا شهادةِ بينكم اثنان، وتقديرُه من الثاني: شهادةُ بينِكم شهادُة اثنين، وإنما اضطررنا إلى حذفٍ من الأول أو الثاني ليتصادقَ المبتدأ والخبر على شيء واحد، لأنَّ الشهادةَ معنًى والاثنان جثتان، ولا يجيء التقديران المذكوران في نحو: «زيدٌ عدلٌ» وهما جعله نفسَ المصدر مبالغةً أو وقوعُه اسم الفاعل، لأنَّ المعنى يأباهما هنا، إلا أنَّ الواحدي نقل عن صاحب «النظم» أنه قال: «شهادة» مصدرٌ وُضِع مَوْضِع الأسماء «يريد بالشهادة الشهود، كما يقال: رجلٌ عَدْلٌ ورِضا، ورجالٌ عدلٌ ورِضا وزَوْر، وإذا قَدَّرْتها بمعنى الشهود كان على حذف المضاف، ويكون المعنى: عدةُ شهودٍ بينكم اثنان، واستشهد بقوله: {الحج أَشْهُرٌ} [البقرة: ١٩٧] أي: وقت الحج، ولولا ذلك لنصب أشهراً على تأويل: الحج في اشهر» . قلت فعلى ظاهر أنه جَعَلَ المصدر نفسَ الشهود مبالغةً، ولذلك مَثَّله ب «رجال عدل» وفيه نظر. الثاني: أن ترتفع على أنها مبتدأ أيضاً، وخبرها

Cumhûr {شهادةُ بينكم} ibaresini «شهادة» kelimesinin ref'i ve «بينكم» kelimesine izafetiyle okumuştur. Hasan, A'rec ve Şa'bî tenvinli olarak ref ile «شهادةٌ» ve nasb ile «بينَكم» okumuşlardır. Sülemî, Hasan ve el-A'rec -kendilerinden gelen bir rivayette- tenvinli ve mensûb olarak «شهادةً» ve nasb ile «بينَكم» şeklinde okumuşlardır. Cumhûrun kıraatine gelince, bunun tahrîcinde beş vecih vardır: Birincisi: Mübteda olarak merfû olmasıdır, haberi ise «اثنان»dır. Bu veche göre bir muzâfın hazfedilmesi kaçınılmazdır: Ya birincisinden ya da ikincisinden. Birincisinden takdiri: «ذوا شهادةِ بينكم اثنان» yani «aranızdaki şahitliğin iki sahibi ikidir» şeklindedir; ikincisinden takdiri ise: «شهادةُ بينِكم شهادةُ اثنين» [aranızdaki şahitlik, iki kişinin şahitliğidir] şeklindedir. Birinciden veya ikinciden bir hazfe mecbur kalmamızın sebebi, mübteda ile haberin tek bir şey üzerine mutabık olması içindir; zira şahitlik bir mana (soyut kavram), «اثنان» (iki kişi) ise iki cisimdir (şahıstır). «Zeyd adalettir (عدل)» örneğindeki iki takdir burada geçerli olmaz; bunlar da mübalağa kastıyla bizatihi masdar kılınması veya ism-i fâil yerine geçmesidir; çünkü mana burada her ikisine de engeldir. Ancak Vâhidî, Sâhibu'n-Nazm'dan onun şöyle dediğini nakletmiştir: «'Şehâdet', isimler makamına konulmuş bir masdardır; şehâdet ile şahitleri kastetmektedir. Nitekim 'raculun adlun ve rıdâ' [âdil ve razı olunan bir adam] ve 'ricâlun adlun ve rıdâ ve zevrun' [âdil, razı olunan ve ziyaretçi adamlar] denilir. Şayet onu 'şuhûd' (şahitler) manasında takdir edersen bu, muzâfın hazfi üzere olur ve manası: 'Aranızdaki şahitlerin sayısı ikidir' şeklinde olur. Yüce Allah'ın: {الحج أَشْهُرٌ} [el-Bakara: 197] “Hac, aylardır” yani hac vakti [aylardır] sözünü delil getirmiştir; şayet öyle olmasaydı, 'Hac aylardadır' teviliyle 'eşhuran'ı nasbederdi.» Ben derim ki: Zahire göre o, masdarı mübalağa yoluyla şahitlerin bizzat kendisi kılmıştır, bu yüzden de bunu «ricâlun adl» ile örneklendirmiştir; ancak bunda eleştiriye açık bir yön vardır. İkincisi: Yine mübteda olarak merfû olmasıdır, haberi ise...

محذوف يَدُلُّ عليه سياق الكلام، و «اثنان» على هذا مرتفعان بالمصدر الذي هو «شهادة» والتقدير: فيما فرض عليكم أن يشهد اثنان، كذا قَدَّره الزمخشري وهو أحد قولي الزجاج، وهو ظاهرُ جداً، و «إذا» على هذين الوجهين ظرف ل «شهادة» أي ليُشْهَد وقت حضور الموت - أي أسبابه - و «حين الوصية» على هذه الأوجه فيه ثلاثة أوجه، أوجهها: أنه بدلٌ من «إذا» ولم يذكر الزمخشري غيره، قال: «وفي إبدالِه منه دليلٌ على وجوبِ الوصية» .

...sözün bağlamının delalet ettiği mahzuf bir kelimedir. «اثنان» ise bu durumda «شهادة» masdarı ile merfûdur. Takdiri de: «Size farz kılınan şeyler arasında iki kişinin şahitlik etmesi vardır» şeklindedir; Zemahşerî bunu böyle takdir etmiştir ki bu, Zeccâc'ın iki görüşünden biridir ve son derece açıktır. Bu iki veche göre «إذا», «شهادة» için zarftır; yani ölümün -yani sebeplerinin- hazır bulunduğu vakitte şahitlik edilsin demektir. «حين الوصية» ise bu vecihler üzere üç veche sahiptir; bunların en uygunu: «إذا»dan bedel olmasıdır, Zemahşerî de bundan başkasını zikretmemiştir ve: «Ondan bedel yapılmasında vasiyetin vücubuna delil vardır» demiştir.

الثاني: أنه منصوبٌ بنفسِ الموت أي: يقع الموت وقت الوصية، ولا بُدَّ من تأويله بأسبابِ الموت؛ لأنَّ وقتَ الموت الحقيقي لا وصيةَ فيه. الثالث: انه منصوبٌ ب «حَضَر» أي: حَضَر أسبابَ الموت حين الوصية.

İkincisi: Bizzat ölüm (mevt) kelimesi ile mensûb olmasıdır; yani ölüm vasiyet vaktinde vuku bulur; fakat bunun ölüm sebepleri olarak tevil edilmesi kaçınılmazdır; çünkü hakiki ölüm vaktinde vasiyet yoktur. Üçüncüsü: «حَضَر» ile mensûb olmasıdır; yani: Vasiyet vaktinde ölüm sebepleri hazır bulundu [demektir].

الثالث: أنَّ «شهادةُ» مبتدأ وخبره: «إذا حضر» أي وقوعُ الشهادة في وقتِ حضور الموت/، و «حين» على ما تقدم فيه من الأوجه الثلاثة آنفاً، ولا يجوزُ فيه والحالةُ هذه أن يكونَ ظرفاً للشهادة لئلا يلزَم الإِخبارُ عن الموصولِ قبل تمامِ صلتِه وهو لا يجوز، وقد عرفت شرح ذلك مِمَّا مَرًَّ. ولَمَّا ذكر الشيخ هذا الوجهَ لم يستدرك هذا، وهو عجيب منه. الرابع: أنَّ «شهادة» مبتدأُ، وخبرُها «حين الوصية» و «إذا» على هذا منصوبٌ بالشهادة، ولا يجوز أن ينتصِبَ بالوصية وإن كان المعنى عليه؛ لأنَّ المصدرَ المؤولَ لا يَسْبقه معمولُه عند البصريين ولو كان ظرفاً، وأيضاً فإنه يلزمُ منه تقديمُ المضافِ إليه على المضافِ؛ لأنَّ تقديم المعمول يُؤْذِنُ بتقديمِ العامل والعاملُ لا يتقدَّم فكذا معمولُه، ولم يجوِّزوا تقديمَ معمولِ المضاف إليه على

Üçüncüsü: «شهادةُ» kelimesinin mübteda, haberinin ise «إذا حضر» olmasıdır; yani şahitliğin vuku bulması ölümün hazır bulunduğu vakittedir. «حين» ise az önce kendisinde geçen üç vecih üzeredir; bu durumda onun 'şehâdet' için zarf olması caiz değildir; ta ki mevsûlün sılası tamamlanmadan önce haber verilmesi gerekmesin ki bu caiz değildir. Bunun açıklamasını daha önce geçenlerden öğrenmiştin. Şeyh [Ebû Hayyân] bu vechi zikrettiğinde bunu istidrak etmemiştir (düzeltmemiştir) ki bu ondan şaşılacak bir durumdur. Dördüncüsü: «شهادة» kelimesinin mübteda, haberinin ise «حين الوصية» olmasıdır. Bu takdirde «إذا», 'şehâdet' ile mensûbtur. Mana buna göre olsa bile 'el-vasiyye' ile mensûb olması caiz değildir; çünkü müevvel masdardan önce -zarf bile olsa- Basralılara göre ma'mûlü öne geçemez. Ayrıca bundan muzâfun ileyhin muzâf üzerine takdimi gerekir; zira ma'mûlün takdimi âmilin takdimine delalet eder, âmil öne geçemediğine göre ma'mûlü de geçemez. Muzâfun ileyhin ma'mûlünün takdimini...

المضاف إلا في مسألة واحدة وهي: إذا كان المضافُ لفظة «غير» ، وأنشدوا:

...muzâfın önüne sadece tek bir meselede caiz görmüşlerdir; o da muzâfın «غير» lafzı olduğu durumdur. Şu beyti inşad etmişlerdir:

١٨١ - ٩- إنَّ أمرأً خَصَّني عمداً مودَّتَه ... على التنائي لَعندي غيرُ مكفورِ

181 - 9- Şüphesiz uzaklığa rağmen sevgisini kasten bana tahsis eden kişi, benim katımda nankörlük edilmiş değildir.

ف «عندي» منصوبُ ب «مكفور» ، قالوا: لأنَّ «غير» بمنزلة «لا» ، و «لا» يجوزُ تقديمُ معمولِ ما بعدها عليها. وقد ذكر الزمشخري ذلك آخرَ الفاتحة، وذكر أنه يجوزُ «أنا زيداً غيرُ ضارب» دون «أنا زيداً مثلُ ضارب» . و «اثنان» على هذين الوجهين الآخيرين يرتفعان على أحدِ وجهين: إمَّا الفاعليةِ أي: «يشهد اثنان» يدل عليه لفظ «شهادة» وإمَّا على خبر مبتدأ محذوف مدلولٍ عليه ب «شهادة» أيضاً أي: الشاهدان اثنان.

Burada «عندي», «مكفور» ile mensûbtur. Şöyle demişlerdir: Çünkü «غير», «لا» mesabesindedir ve «لا»dan sonraki kelimenin ma'mûlünün onun önüne geçmesi caizdir. Zemahşerî bunu Fâtiha'nın sonunda zikretmiş ve «أنا زيداً غيرُ ضارب» [Ben Zeyd'i dövüyor değilim] ifadesinin caiz olduğunu, ancak «أنا زيداً مثلُ ضارب» [Ben Zeyd'i döven gibiyim] ifadesinin caiz olmadığını belirtmiştir. Bu son iki veche göre «اثنان» şu iki vecihten biriyle merfû olur: Ya fâillik üzere; yani 'şehâdet' lafzının delalet ettiği «يشهد اثنان» [iki kişi şahitlik etsin] manasındadır, ya da yine 'şehâdet' ile delalet edilen mahzuf bir mübtedanın haberi olması üzeredir; yani: 'Eş-şâhidâni isnân' (İki şahit, iki kişidir) demektir.

الخامس: أنَّ «شهادةُ» مبتدأ، و «اثنان» فاعلٌ سدَّ مسدَّ الخبر، ذكره أبو البقاء وغيره وهو مذهبُ الفراء، إلا أنَّ افراء قَدَّر الشهادةَ واقعةً موقعَ فعلِ الأمر كأنه قال: «ليشهد اثنان» فجعله من باب نيابةِ المصدرِ عن فعل الطلب، وهو مثل «الحمدُ لله»

Beşincisi: «شهادةُ» kelimesinin mübteda, «اثنان» kelimesinin ise haber makamına kaim fâil olmasıdır; bunu Ebu'l-Bekâ ve başkaları zikretmiştir ve bu Ferrâ'nın mezhebidir. Ancak Ferrâ, sanki «iki kişi şahitlik etsin» (ليشهد اثنان) demiş gibi 'şehâdet'i emir fiili yerine geçmiş kabul etmiştir; böylece onu masdarın talep fiili yerine geçmesi babından kılmıştır. Bu, mana bakımından «الحمدُ لله» [Hamd Allah'adır]

و {قَالَ سَلاَمٌ} [هود: ٦٩] من حيث المعنى، وهذا مذهبٌ لبعضهم في نحو: «ضَرْبي زيداً قائماً» يَدَّعي أن الياء فاعل سَدَّتْ مسد الخبر، وهذا مذهب ضعيفٌ ردَّه النحويون، ويخصون ذلك بالوصفِ المعتمدِ على نفي أو استفهام نحو: «قام أبواك» وعلى هذا المذهب ف «إذا» و «حين» ظرفان منصوبان على ما تقرَّر فيهما في غير هذا الوجه. وقد تحصَّلْنا

ve {قَالَ سَلاَمٌ} [Hûd: 69] “‘Selam’ dedi” sözü gibidir. Bu, bazılarının «ضَرْبي زيداً قائماً» [Zeyd'i ayaktayken dövüşüm] kabilinde 'yâ' harfinin haber makamına kaim fâil olduğunu iddia ettiği mezheptir. Bu, nahivcilerin reddettiği zayıf bir mezheptir; onlar bunu «قام أبواك» [İki baban kalktı mı?] gibi bir nefy veya istifhama dayanan vasfa tahsis ederler. Bu mezhebe göre «إذا» ve «حين», bu vechin dışındaki yerlerde kendileri hakkında sabit olduğu üzere mensûb iki zarftır. Daha önce geçenlerden...

فيما تقدَّم أن رفع «شهادة» من وجه واحد وهو الابتداء، وفي خبرها خمسة أوجه تقدَّم ذكرُها مفصلةً، وأنَّ رفع «اثنان» من خمسة أوجه، الأول: كونه خبراً لشهادة بالتأويل المذكور، الثاني: أنه فاعل ب «شهادة» ، الثالث: أنه فاعل ب «يشهد» مقدراً، الرابع: أنه خبر مبتدأ أي: الشاهدان اثنان. الخامس أنه فاعل سَدَّ مسدَّ الخبر. وأنَّ في «إذا» وجهين: إمَّا النصبَ على الظرفية، وإمَّا الرفعَ على الخبرية ل «شهادة» ، وكل هذا بَيِّنٌ مما لَخَّصْتُه قبل. وقراءةُ الحسن برفعها منونةً تتوجه بما تقدم في قراءة الجمهور من غير فرق.

...elde ettiğimiz neticeye göre: «شهادة» kelimesinin ref'i tek bir vecihtendir ki o da ibtidâdır (mübteda oluşudur); haberinde ise daha önce ayrıntılı olarak zikredilen beş vecih vardır. «اثنان» kelimesinin ref'i ise beş vecihtendir: Birincisi: Zikredilen tevil ile 'şehâdet' kelimesinin haberi olmasıdır. İkincisi: «شهادة» ile fâil olmasıdır. Üçüncüsü: Takdir edilen «يشهد» ile fâil olmasıdır. Dördüncüsü: Bir mübtedanın haberi olmasıdır; yani: 'Eş-şâhidâni isnân' (İki şahit, iki kişidir). Beşincisi: Haberin yerine geçen fâil olmasıdır. «إذا» kelimesinde ise iki vecih vardır: Ya zarfiyet üzere nasb ya da «شهادة» için haberiyet üzere ref'tir. Bütün bunlar daha önce özetlediğim şeylerden açıktır. Hasan'ın tenvinli olarak ref ile okuyuşu, cumhûrun kıraatinde geçenlerle farksız bir şekilde yönlendirilir.

وأمَّا قراءةُ النصبِ ففيها ثلاثةُ أوجهٍ، أحدُها - وإليه ذهب ابن جني -: أنها منصوبةٌ بفعل مضمر، و «اثنان» مرفوع بذلك الفعل، والتقدير: لِيُقِمْ شهادةَ بينكم اثنان، وتبعه الزمشخري على هذا فذكره. وقد ردَّ الشيخ هذا بأن حَذْفَ الفعل وإبقاء فاعله لم يُجِزْه النحويون إلا أن يُشْعِرَ به ما قبله كقوله تعالى: {يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بالغدو والآصال رِجَالٌ} [النور: ٣٦٣٧] في قراءة ابن عامر وأبي بكر أي: يسبحه رجال، ومثله،:

Nasb kıraatine gelince, bunda üç vecih vardır. Birincisi -ki İbn Cinnî bu görüşe gitmiştir-: Gizli bir fiille mensûb olması, «اثنان»ın da bu fiille merfû olmasıdır. Takdiri: «Aranızdaki şahitliği iki kişi ikame etsin (yerine getirsin)» şeklindedir. Zemahşerî de bu konuda ona tabi olmuş ve bunu zikretmiştir. Şeyh [Ebû Hayyân] ise, fiilin hazfedilip fâilinin bırakılmasını -kendinden önceki bir şey ona delalet etmedikçe- nahivcilerin caiz görmediğini belirterek bunu reddetmiştir; nitekim İbn Âmir ve Ebû Bekir'in kıraatindeki: {يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بالغدو والآصال رِجَالٌ} [en-Nûr: 36-37] “Sabah akşam O'nu orada adamlar tesbih eder” yani onu adamlar tesbih eder ayetinde olduğu gibi. Bunun benzeri de şudur:

١٨٢ - ٠- ليُبْكَ يزيدُ ضارعٌ لخصومةٍ ... ومُخْتَبِطٌ مِمَّا تُطِيح الطَّوائِحُ

182 - 0- Husumet için boyun eğen ve felaketlerin helak ettiği şeylerden ötürü perişan olan kimseler Yezîd için ağlasın!

وفيه خلافٌ: هل يُنْقاسُ أو لا؟ أو يُجاب به نفي كقوله:

Bunun kıyasa uygun olup olmadığı hususunda ihtilaf vardır; yahut şairin şu sözündeki gibi bir nefyin cevabı olur:

١٨٢ - ١- تَجَلَّدْتُ حتى قيل: لم يَعْرُ قلبَه ... من الوجدِ شيءٌ قلتُ: بل أعظمُ الوَجْدِ

182 - 1- Sabrettim, ta ki 'Aşktan ötürü kalbine hiçbir şey arız olmadı' denilinceye kadar. Ben de dedim ki: Bilakis aşkın en büyüğü [arız oldu].

أي: بل عراه أعظمُ الوجد، أو يُجاب به استفهامٌ كقوله:

Yani: Bilakis ona aşkın en büyüğü arız oldu. Yahut şairin şu sözündeki gibi bir istifhama cevap verilir:

١٨٢ - ٢- ألا هَلْ أتى أمَّ الحويرثِ مُرْسِلي ... نعم خالدٌ إنْ لم تُعِقْه العوائِقُ

182 - 2- Haberiniz olsun! Elçim Ümmü'l-Huveys'e vardı mı? Evet, engeller onu alıkoymadıysa Hâlid [vardı].

أي: بل أتاها أو يَأْتيها، وما نحن فيه ليس من الأشياء الثلاثة. الثاني: أن «شهادةً» بدل من اللفظ بفعل أي: إنها مصدر ناب مناب الفعل فيعملُ عملَه، والتقدير: لِيَشْهد اثنان، ف «اثنان» فاعل بالمصدر لنيابته منابَ الفعلِ، أو بذلك الفعلِ المحذوفِ على حَسَبِ الخلاف في أصل المسألة، وإنما قَدَّرْتُه «ليشهد اثنان» فأتيتُ به فعلاً مضارعاً مقروناً بلام الأمر، ولم أقدِّرْه فعلَ أمرٍ بصيغة «افعل» كما يُقَدَّرُه النحويون في نحو: «ضرباً زيداً» أي: اضرِبْ، لأنَّ هذا قد رَفَع ظاهراً وهو «اثنان» وصيغةُ «افعل» لا ترفع إلا ضميراً مستتراً إن كان المأمور واحداً، ومثلُه قوله:

Yani: Bilakis ona vardı veya varır. Bizim üzerinde bulunduğumuz mesele ise bu üç şeyden biri değildir. İkincisi: «شهادةً» lafzının bir fiilin lafzından bedel olmasıdır; yani o, fiilin yerine kaim olan bir masdardır ve onun amelini yapar. Takdiri: «İki kişi şahitlik etsin» (لِيَشْهد اثنان) şeklindedir. «اثنان» ise fiilin yerine kaim olması sebebiyle bu masdarın fâilidir ya da meselenin aslındaki ihtilafa göre o mahzuf fiilin fâilidir. Ben bunu emir lâmı ile bitişmiş bir muzâri fiil getirerek «iki kişi şahitlik etsin» şeklinde takdir ettim de nahivcilerin «ضرباً زيداً» yani «Zeyd'i döv» (اضرِبْ) örneğinde takdir ettikleri gibi «if'al» sığasıyla bir emir fiili olarak takdir etmedim; çünkü bu, «اثنان» şeklinde bir zâhir ismi ref etmiştir; «if'al» kalıbı ise emredilen tek kişi olduğunda ancak müstetir bir zamiri ref eder. Şairin şu sözü de bunun gibidir:

١٨٢ - ٣-. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... فَنَدْلاً زُرَيْقُ المالَ نَدْلَ الثَّعالِبِ

182 - 3- ...Ey Züreyk, tilkilerin kapışı gibi malı kap!

ف «زريق» يجوز أن يكون منادى أي: يا زرق، والثاني: أنه مرفوع ب «ندلاً» على أنه واقعٌ موقع «ليندلْ» وإنما حُذِف تنوينه/ لالتقاء الساكنين على حَدِّ قوله:

Buradaki «زريق» kelimesinin münâdâ olması caizdir; yani: «Ey Züreyk!» demektir. İkincisi: «ليندلْ» (kapsın) makamında bulunması hasebiyle «ندلاً» ile merfû olmasıdır; şairin şu sözü kabilinden, tenvini iki sakinin bir araya gelmesinden ötürü hazfedilmiştir:

١٨٢ - ٤-. . . . . . . . . . . . . . . . . . ... ولا ذاكرَ اللَّهَ إلا قليلا

182 - 4- ...Ve Allah'ı pek az zikreden hariç.

الثالث: أنَّ «شهادةً» بدل من اللفظ بفعل أيضاً، إلا أنَّ هذا الفعل خبري وإن كان أقلَّ من الطلبي نحو: «حمداً وشكراً لا كفراً» و «اثنان» أيضاً فاعلٌ به تقديرُه: يشهد شهادةً

Üçüncüsü: «شهادةً» lafzının yine bir fiilin telaffuzundan bedel olmasıdır; ancak bu fiil -«حمداً وشكراً لا كفراً» [Övgü ve şükürle, nankörlükle değil] örneğindeki gibi talep fiiline nazaran daha az olsa da- haberî bir fiildir. «اثنان» da onun fâilidir; takdiri: İki kişi bir şahitlikle şahitlik eder...

اثنان، وهذا أحسن التخاريج المذكورة في قول امرئ القيس:

...şeklindedir. Bu, İmruulkays'ın sözünde zikredilen tahrîçlerin en güzelidir:

١٨٢ - ٥- وقوفاً بها صَحْبي عليَّ مَطِيَّهم ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

182 - 5- Arkadaşlarım orada bineklerini benim üzerime durdurarak...

«وقوفاً» مصدرٌ بدلٌ من فعل خبري رفع «صحبي» ونصب «مطيهم» تقديره: وقف صحبي، وقد تقدَّم أنَّ الفراء في قراءة الرفع قَدَّر أن «شهادة» واقعةٌ موقعَ فعل، وارتفع «اثنان» بها، وتقدم أنَّ ذلك يجوز أن يكونَ مِمَّا سَدَّ فيه الفاعل مسدَّ الخبر. و «بينكم» في قراءةِ مَنْ نوَّن «شهادة» نصبٌ على الظرف وهي واضحةٌ.

«وقوفاً», «صحبي» kelimesini ref, «مطيهم» kelimesini nasbeden haberî bir fiilden bedel bir masdardır; takdiri: «Vekafe sahbî» (Arkadaşlarım durdu) şeklindedir. Daha önce geçtiği üzere Ferrâ, ref kıraatinde «شهادة» kelimesinin fiil makamına kaim olduğunu takdir etmiş ve «اثنان» kelimesi onunla merfû olmuştur; bunun fâilin haber yerine geçtiği yerlerden olmasının caiz olduğu da daha önce geçmişti. «شهادة» kelimesini tenvinli okuyanın kıraatinde «بينكم» ise zarfiyet üzere nasbdır ve bu açıktır.

وأمَّا قراءةُ الجر فيها فَمِنْ باب الاتساع في الظروف أي بجعل الظرفِ كأنه مفعولٌ لذلك الفعلِ، ومثلُه: {هذا فِرَاقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ} [الكهف: ٧٨] وكقوله تعالى: {لَقَد تَّقَطَّعَ بَيْنَكُمْ} [الأنعام: ٩٤] فيمن رفع قال الشيخ: «وقال الماتريدي - وتبعه الرازي إنَّ الأصلَ» ما بينكم «فحذف» ما «. قال الرازي:» وبينكم «كنايةٌ عن التنازع، لأنه إنما يُحتاج إلى الشهود عند التنازع، وحَذْفُ» ما «جائزٌ عند ظهورِه، ونظيرُه كقوله تعالى: {لَقَد تَّقَطَّعَ بَيْنَكَمْ} في قراءة من نصب» . قال الشيخ: «وحَذْفُ» ما «الموصولة غيرُ جائز عند البصريين، ومع الإِضافة لا يَصِحُّ تقدير» ما «البتة، وليس قولُه {هذا فِرَاقُ بَيْنِي} نظيرَ {لقد تقطَّع بينكم} لأن هذا مضافٌ، وذلك باقٍ على ظرفيتِه فيُتَخَيَّلُ فيه حَذْفُ» ما «بخلاف» هذا

Ondaki cer kıraatine gelince, zarflarda genişletme (ittisâ') babındandır; yani zarf sanki o fiilin mef'ûlü gibi kılınmıştır. Yüce Allah'ın: {هذا فِرَاقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ} [el-Kehf: 78] “İşte bu, benimle senin aranın ayrılmasıdır” ve ref ile okuyan kimseye göre: {لَقَد تَّقَطَّعَ بَيْنَكُمْ} [el-En'âm: 94] “Andolsun aranızdaki bağlar kopmuştur” sözü de bunun gibidir. Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Mâtürîdî -ve ona tabi olarak Râzî- aslının 'mâ beynekum' (aranızdaki şey) olduğunu, 'mâ'nın ise hazfedildiğini söylemiştir. Râzî şöyle demiştir: 'Beynekum', çekişmeden (tenâzudan) kinayedir; zira şahitlere ancak çekişme anında ihtiyaç duyulur; 'mâ'nın hazfi ise açık olduğunda caizdir. Bunun benzeri, nasb ile okuyanın kıraatindeki {لَقَد تَّقَطَّعَ بَيْنَكَمْ} sözü gibidir.» Şeyh devamla demiştir: «Mevsûl olan 'mâ'nın hazfi Basralılara göre caiz değildir; izafetle birlikte ise 'mâ'nın takdiri asla sahih olmaz. {هذا فِرَاقُ بَيْنِي} sözü {لقد تقطَّع بينكم} sözünün benzeri değildir; çünkü bu muzâftır, diğeri ise zarfiyeti üzere bakidir; bu yüzden onda 'mâ'nın hazfi tasavvur edilebilir; «هذا فراقُ بيني»...

فراقُ بيني «و» شهادةُ بينكم «فإنه لا يُتَخَيَّل فيه تقديرُ» ما «لأنَّ الإِضافة أخْرَجَتْه عن الظرفية وصَيَّرَته مفعولاً به على السعة» قلت: هذا الذي نقله الشيه عنهما قاله أبو علي الجرجاني بعينه قال ﵀: «قولُه شهادةُ بينكم» أي: ما بينكم، و «ما بينكم» كناية عن التنازع والتشاجر، ثم اضاف الشهادة إلى التنازع لأن الشهود إنما يحُتاج إليهم في التنازع الواقعِ فيما بين القوم، والعربُ تضيف الشيء إلى الشيء إذا كان منه بسبب كقوله تعالى:

...ve «شهادةُ بينكم» ifadeleri ise böyle değildir; çünkü bunlarda 'mâ' takdiri tasavvur edilemez; zira izafet onu zarfiyetten çıkarmış ve genişletme (siat) yoluyla mef'ûlün bih kılmıştır.» Ben derim ki: Şeyh'in o ikisinden naklettiği bu sözü Ebû Ali el-Cürcânî de aynen söylemiştir. O rahimehullâh şöyle demiştir: «Yüce Allah'ın 'şehâdetu beynekum' sözü: Yani aranızdaki şey (mâ beynekum) demektir. 'Mâ beynekum' ise çekişme ve münakaşadan kinayedir. Sonra şahitliği çekişmeye izafe etmiştir; çünkü şahitlere ancak topluluk arasında vuku bulan çekişmede ihtiyaç duyulur. Araplar, bir şey kendisinden bir sebeple irtibatlı olduğunda o şeyi diğerine izafe ederler; nitekim Yüce Allah'ın:

{وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِِ} [الرحمن: ٤٦] أي: مقامه بين يدي ربه، والعربُ تَحْذِفُ كثيراً ذِكْرَ «ما» و «مَنْ» في الموضع الذي يُحتاج إليهما فيه كقوله: {وَإِذَا رَأَيْتَ ثَمَّ} [الإِنسان: ٢٠] أي: ما ثَمَّ، وكقوله: {هذا فِرَاقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ} و {لَقَد تَّقَطَّعَ بَيْنَكُمْ} أي ما بيني، وما بينكم «، وقول الشيخ» لا يُتَخَيَيَّل فيه تقدير «ما» إلى آخره «ممنوعٌ لأنَّ حالة الإِضافة لا تَجْعَلُها صلةً للموصول المحذوف، ولا يَلْزم من ذلك أَنْ تُقَدِّرَها من حيث المعنى لا من حيث الإِعرابُ نظراً إلى الأصلِ، وأمَّا حَذْفُ الموصولِ فقد تقدَّم تحقيقُه.

{وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِِ} [er-Rahmân: 46] “Rabbinin makamından korkan kimse için” yani Rabbinin huzurundaki duruşundan [korkan kimse] sözünde olduğu gibi. Araplar kendilerine ihtiyaç duyulan yerde 'mâ' ve 'men' kelimelerini çokça hazfederler; nitekim O'nun: {وَإِذَا رَأَيْتَ ثَمَّ} [el-İnsân: 20] “Oraya baktığın zaman” yani orada olan şeyi [baktığın zaman], ve {هذا فِرَاقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ} ile {لَقَد تَّقَطَّعَ بَيْنَكُمْ} yani benimle arandaki şey ve aranızdaki şey sözlerinde olduğu gibi.» Şeyh'in «Onda 'mâ' takdiri tasavvur edilemez... ilah.» şeklindeki sözü ise merduttur; çünkü izafet hali onu mahzuf mevsûlün sılası kılmaz ve asla bakarak irap bakımından değil de mana bakımından takdir etmen bundan gerekmez. Mevsûlün hazfedilmesine gelince, bunun tahkiki daha önce geçmişti.

وقوله: {ذوا} صفةٌ لاثنين أي: صاحبا عدل، وكذلك قولُه» منكم «صفة أيضاً لاثنين، وقوله: {أَوْ آخَرَانِ} نسقٌ على اثنين، و» من غيركم «صفةٌ لآخَرَين والمراد ب» منكم «من قرابِتكم وعِتْرَتِكم، ومن غيركم من المسلمينَ الأجانبِ وقيل:» منكم «من أهل دينكم،» ومن غيركم «من أهل الذمة. ورجَّح النحاسُ الأولَ، فقال:» هذا يَنْبني على معنىً غامضٍ في العربية، وذلك أنَّ معنى «آخر» في العربية من جنس الأولِ تقولُ: «مررت بكريمٍ وكريم آخر» ولا يجوز «وخسيس آخرَ» ولا: «مررت بحمارٍ ورجلٍ آخرَ» ، فكذا هنا يجب أن يكون «أو آخَران» : أو عَدْلان آخران، والكفارُ لا يكونون عُدولاً.

Yüce Allah'ın: {ذوا} sözü 'isneyn' için sıfattır; yani adalet sahibi iki kişi demektir. Aynı şekilde «منكم» sözü de yine 'isneyn' için sıfattır. {أَوْ آخَرَانِ} “veya başka iki kişi” sözü ise 'isneyn' üzerine matuftur; «من غيركم» ise 'âharân' için sıfattır. «منكم» ile kastedilen akrabalarınızdan ve ehlibeytinizdendir; 'min gayrikum' ise yabancı Müslümanlardandır. «منكم» din kardeşlerinizden, «من غيركم» ise zimmîlerdendir de denilmiştir. Nehhas birinci görüşü tercih ederek şöyle demiştir: «Bu, Arapçada kapalı bir manaya dayanmaktadır; o da şudur ki, Arapçada 'âhar' (diğeri/başka) kelimesinin manası birincinin cinsindendir. 'Cömert bir adama ve başka bir cömert adama uğradım' dersin; 've başka bir alçağa' denilmesi caiz olmadığı gibi, 'Bir eşeğe ve başka bir adama uğradım' denilmesi de caiz değildir. Dolayısıyla burada da «أو آخَران» ifadesinin 'veya başka iki âdil kişi' olması gerekir; kâfirler ise âdil olamazlar.»

وردَّ الشيخ ذلك فقال: «أمَّا ما ذكره من المُثُل فصحيح لأنه مَثًَّل بتأخير» آخَر «وجَعَلَه صفة لغير جنس الأول، وأمَّا الآية فمن قبيل ما يُقَدَّم فيه» آخر «على الوصف واندرج» آخر «في الجنس الذي قبلَه، ولا يُعْتَبرُ وصفُ جنس الأول، تقول:» مررتُ برجلٍ مسلمٍ وآخرَ كافرٍ، واشتريت فرساً سابقاً وآخرَ بطيئاً «ولو أخَّرْتَ» آخر «في هذين المثالين فقلت:» مررتُ برجل مسلم وكافر آخر «لم يَجُزْ، وليس الآية من هذا لأن تركيبَها» اثنان ذوا عَدْل منكم أو آخران من غيركم «ف» آخران «من جنسِ قوله» اثنان «ولا سميا إذا قَدَّرْته:» رجلان اثنان «ف» آخران «هما من جنس» رجلان اثنان «، ولا يُعتبر وصفُ قولِه:» ذوا عدل منكم «وإن كان مغايراً لقوله» من غيركم «، كما لا يُعتبر وصفُ الجنس في قولك:» عندي رجلان اثنان مسلمان وآخران كافران «، إذ ليس من شرطِ» آخر «إذا تقدم أن يكون من جنس الأول بقيد وصفِه، وعلى ما ذكرته جاء لسان العرب قال الشاعر:

Şeyh ise bunu reddederek şöyle demiştir: «Onun zikrettiği misallere gelince, bunlar doğrudur; çünkü o 'âhar' kelimesini sona bırakarak örneklendirmiş ve onu birincinin cinsinden olmayanın sıfatı kılmıştır. Ayet ise, 'âhar' kelimesinin vasfın önüne geçirildiği ve 'âhar' kelimesinin kendisinden önceki cinse dahil olduğu kabildendir; birincinin cinsinin vasfı dikkate alınmaz. 'Müslüman bir adama ve kâfir olan bir başkasına uğradım' ve 'Yarış atı olan bir at ve yavaş olan bir başka at satın aldım' dersin. Şayet bu iki misalde 'âhar' kelimesini sona bırakıp: 'Müslüman bir adama ve başka bir kâfire uğradım' deseydin caiz olmazdı. Ayet bu kabilden değildir; çünkü onun terkibi: «اثنان ذوا عَدْل منكم أو آخران من غيركم» [Sizden adalet sahibi iki kişi yahut sizden olmayan başka iki kişi] şeklindedir; dolayısıyla «آخران», onun «اثنان» sözünün cinsindendir; bilhassa onu «رجلان اثنان» (iki adam) olarak takdir ettiğinde «آخران», «رجلان اثنان» lafzının cinsindendir. «من غيركم» sözünden farklı olsa bile «ذوا عدل منكم» sözünün vasfı dikkate alınmaz; nitekim: 'Yanımda iki Müslüman adam ve iki kâfir başkaları var' sözünde cinsin vasfının dikkate alınmadığı gibi. Zira öne geçtiğinde 'âhar' kelimesinin vasfı kaydıyla birincinin cinsinden olması şart değildir. Benim zikrettiğim husus üzere Arapların kelamı vârid olmuştur; şair şöyle demiştir:

١٨٢ - ٦- كانوا فريقين يُصْفون الزِّجاجَ على ... قُعْسِ الكواهلِ في أَشْداقِها ضَخَمُ

182 - 6- Onlar iki gruptu: Biri, avurtları geniş, omuzları çukur [develer] üzerinde mızrakları parlatanlar...

وآخَرين تَرَى الماذِيَّ فوقَهُمُ ... مِنْ نَسْجِ داودَ او ما أَوْرَثَتْ إرَمُ

Ve diğerleri ki üzerlerinde Dâvûd'un dokumasından veya İrem'in miras bıraktığı şeyden beyaz zırhları görürsün.

التقدير: كانوا فريقين: فريقاً - أو ناساً - يُصْفون الزجاج، ثم قال: وآخرين ترى الماذِيَّ، ف «آخرين» من جنس قولك «فريقاً» ولم يعتبره بوصفه بقوله «يصفون الزجاج» لأنه قَسَّم مَنْ ذكر إلى قسمين متباينين بالوصف متحدين بالجنس. قال: «وهذا الفرقُ قَلَّ مَنْ يفهمه فضلاً عَمَّنْ يعرفه» .

Takdiri: 'Onlar iki gruptu: Mızrakları parlatan bir grup -veya insanlar-', sonra da: 'Ve beyaz zırhı gördüğün diğerleri' dedi. Dolayısıyla «آخرين», 'ferîkan' sözünün cinsindendir; onu «يصفون الزجاج» (mızrakları parlatanlar) sözüyle vasıflandırmasını dikkate almamıştır; çünkü zikrettiği kimseleri vasıfça farklı, cinsçe bir olan iki kısma ayırmıştır. Şeyh: «Bu farkı, onu bilen bir yana, anlayan kimse bile pek azdır» demiştir.

وقوله: {أو} الظاهرُ أنها للتخيير، وهو واضحٌ على القول بأن معنى «من غيركم» . من غير أقاربكم من المسلمين، يعني الموصي مخيِّرٌ بين أَنْ يُشْهِد اثنين من أقاربه أو من الأجانبِ المسلمين، وقيل: «أو» للترتيب أي: لا يُعْدَلُ عن شاهدَيْن منكم إلا عند فَقْدِهما، وهذا لايجيء إلا إذا قلنا «من غيركم» : من غير أهل مِلَّتكم.

Yüce Allah'ın: {أو} “veya” sözü: Zahir olan, muhayyerlik (serbestlik) için olmasıdır; bu da «من غيركم» ifadesinin 'Müslümanlardan akrabanız olmayanlar' manasına geldiği görüşüne göre açıktır; yani vasiyet eden kimse, akrabalarından iki kişiyi yahut yabancı Müslümanları şahit tutmak arasında muhayyerdir. «أو» edatının tertip için olduğu da söylenmiştir; yani sizden iki şahit bulunmadığı durumlar hariç onlardan vazgeçilmez. Bu ise ancak «من غيركم» ifadesine 'sizin dininizden olmayanlar' dediğimiz takdirde geçerli olur.

قوله: {إِنْ أَنتُمْ} «أنتم» مرفوعٌ محذوفٍ يفسِّره ما بعده وهي مسألة الاشتغال، والتقديرُ: إنْ ضَرَبْتُم، فلمَّا حُذِفَ الفعلُ انفصلَ الضميرُ، وهذا مذهبُ جمهور البصريين، وذهب الأخفشُ منهم والكوفيون إلى جواز وقوعِ المبتدأ بعد «إنْ» الشرطية كما أجازوه بعد «إذا» أيضاً، ف «ضربتم» لا محلَّ له عند الجمهور لكونه مفسِّراً، ومحلُّه الرفعُ عند الكوفيين والأخفش لكونه خبراً، ونحوُه: {وَإِنْ أَحَدٌ مِّنَ المشركين استجارك} [التوبة: ٦] ، {إِذَا الشمس كُوِّرَتْ} [التكوير: ١] . وجوابُ الشرطِ محذوفٌ يدل عليه قوله تعالى: {اثنان ذَوَا عَدْلٍ مِّنْكُمْ أَوْ آخَرَانِ} ولكنَّ تقديرَ هذا الجوابِ يتوقف على خلافٍ في هذا الشرط: هل هو قيدٌ في أصلِ الشهادة أو قيدٌ في «آخران مِنْ غيركم» فقط؟ بمعنى أنه لا يجوزُ العدولُ في الشهادة على الوصية إلى أهلِ الذمةِ إلا بشرطِ الضربِ في الأرض وهو السفر. فإن قيل: هو شرطٌ في أصلِ الشهادةِ فتقديرُ الجوابِ: إنْ ضَرَبْتُم في الأرضِ فليشهد اثنانِ منكم أو مِنْ غيركم، وإنْ كان شَرَطاً في العدول إلى آخَرَين من غير الملَّة فالتقدير: فأشْهِدُوا آخَرَيْن من غيركم، أو فالشاهد آخران من غيركم، فقد ظهر انَّ الدالَّ على جواب الشرط:

Yüce Allah'ın: {إِنْ أَنتُمْ} sözü: «أنتم», kendisinden sonrasının tefsir ettiği mahzuf bir fiille merfûdur ki bu iştigâl meselesidir; takdiri: «İn darabtüm» (Eğer yolculuk ettiyseniz) şeklindedir; fiil hazfedilince zamir munfasıl olmuştur. Bu, Basralıların cumhûrunun mezhebidir. Onlardan Ahfeş ve Kûfeliler ise, «إذا» edatından sonra caiz gördükleri gibi şart edatı olan «إنْ»den sonra da mübtedanın vuku bulmasını caiz görmüşlerdir. Dolayısıyla «ضربتم», müfessir olması sebebiyle cumhûra göre mahalli olmayan bir cümledir; Kûfeliler ve Ahfeş'e göre ise haber olması sebebiyle mahalli ref'tir. Şunlar da bunun gibidir: {وَإِنْ أَحَدٌ مِّنَ المشركين استجارك} [et-Tevbe: 6] “Ve eğer müşriklerden biri senden sığınma hakkı isterse”, {إِذَا الشمس كُوِّرَتْ} [et-Tekvîr: 1] “Güneş dürüldüğü zaman”. Şartın cevabı ise mahzuftur; Yüce Allah'ın: {اثنان ذَوَا عَدْلٍ مِّنْكُمْ أَوْ آخَرَانِ} sözü ona delalet etmektedir. Ancak bu cevabın takdiri, bu şart hakkındaki bir ihtilafa dayanır: Bu şart, şahitliğin aslı için bir kayıt mıdır, yoksa sadece «آخران مِنْ غيركم» için bir kayıt mıdır? Yani yolculuk etmek olan 'yeryüzünde sefere çıkma' şartı bulunmadıkça vasiyet üzerine şahitlikte zimmîlere başvurmak caiz değildir manasında mıdır? Şayet: 'Bu, şahitliğin aslında bir şarttır' denilirse, cevabın takdiri: «Eğer yeryüzünde sefere çıkarsanız, sizden veya sizden olmayanlardan iki kişi şahitlik etsin» şeklinde olur. Şayet diğer dinden başkalarına başvurma hususunda bir şart ise takdiri: «Sizden olmayan başka iki kişiyi şahit tutun» yahut «Şahit, sizden olmayan başka iki kişidir» şeklinde olur. Böylece şartın cevabına delalet edenin:

إمَّا مجموعُ قوله: «اثنان ذوا عدل إلى آخره» على القولِ الأول، وإمَّا «أو آخران من غيركم» فقط على القولِ الثاني.

Birinci görüşe göre «اثنان ذوا عدل...» sözünün tamamı olduğu, ikinci görüşe göre ise sadece «أو آخران من غيركم» kısmı olduğu açığa çıkmıştır.

والفاء في «فأصابتكم» عاطفةٌ هذه الجملةَ على نفس الشرط، وقوله تعالى: {تَحْبِسُونَهُمَا} فيه وجهان: أحدُهما: أنها في محلِّ رفع صفةَ ل «آخران» وعلى هذا فالجملةُ الشرطيةُ وما عُطِفَ عليها معترضةٌ بين الصفةِ وموصوفِها، فإنَّ قوله «تَحْبسونهما» صفةٌ لقوله «آخران» وإلى هذا ذهب الفارسي ومكي بن أبي طالب والحوفي وأبو البقاء وابن عطية وقد أوضح الفارسي ذلك بعبارةٍ خاصةٍ فقال: «تحبسونهما صفةُ ل» آخران «واعترض بقوله: {إِنْ أَنتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الأرض} وأفاد الاعتراضُ أنَّ العُدولَ إلى آخرين من غير المِلَّة أو القرابة حَسَبَ اختلاف العلماء فيه إنما يكون مع ضرورة السفر وحلول الموت فيه، واستغنى عن جواب» إنْ «لِما تقدَّم في قولِه» آخران من غيركم «قلت: فقد ظهر من كلامه أن يجعلُ الشرطَ قيداً في» آخران من غيركم «فقط لا قيداً في أصل الشهادة، فتقديرُ الجوابِ على رأيه كما تقدم:» فاستشهدوا آخَرَين من غيركم «أو» فالشاهدان آخران من غيركم «.

«فأصابتكم» [ifadesindeki] 'fâ' harfi, bu cümleyi şartın bizzat kendisine atfetmektedir. Yüce Allah'ın: {تَحْبِسُونَهُمَا} “o ikisini alıkoyarsınız” sözünde ise iki vecih vardır: Birincisi: «آخران» için sıfat olarak ref mahallinde olmasıdır. Buna göre şart cümlesi ve ona matuf olan kısım, sıfat ile mevsûfunun arasına girmiş bir itiraziyye (ara) cümlesidir; zira «تَحْبسونهما» sözü «آخران» sözünün sıfatıdır. Fârisî, Mekkî b. Ebî Tâlib, Havfî, Ebu'l-Bekâ ve İbn Atıyye bu görüşe gitmiştir. Fârisî bunu özel bir ibareyle açıklayarak şöyle demiştir: «'Tahbisûnehümâ', 'âharân' kelimesinin sıfatıdır; {إِنْ أَنتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الأرض} sözü ile araya itiraz cümlesi girmiştir. Bu itiraziyye cümlesi; din veya akraba dışından başkalarına başvurmanın -âlimlerin bu husustaki ihtilafına göre- ancak sefer zarureti ve onda ölümün gelip çatmasıyla olacağını ifade etmiştir. 'Âharâni min gayriküm' sözünde daha önce geçenlerden ötürü 'in' edatının cevabına ihtiyaç kalmamıştır.» Ben derim ki: Onun sözünden, şartı şahitliğin aslında değil, yalnızca «آخران من غيركم» kısmında bir kayıt kıldığı anlaşılmıştır; dolayısıyla onun görüşüne göre cevabın takdiri daha önce geçtiği üzere: «Sizden olmayan başka iki kişiyi şahit tutun» yahut «İki şahit, sizden olmayan başka iki kişidir» şeklindedir.

والثاني: أنه لا محلَّ له لاستئنافِه، وإليه ذهب الزمخشري قال: «فإنْ قلت: ما موقعُ قولِه: {تَحْبِسُونَهُمَا} ؟ قلت: هو استئناف كلام، كأنه قيل: بعد اشتراطِ العدالة فيهما: فكيف نعمل إنْ ارتَبْنا فيهما؟ فقيل: تَحْبِسونهما» . وهذا الذي ذكرَه أبو القاسم أوفقُ للصناعة؛ لأنه يلزمُ في الأولِ الفصلُ بكلام

İkincisi: İstînâf (yeni bir başlangıç) olması hasebiyle iraptan mahallinin bulunmamasıdır; Zemahşerî bu görüşe gitmiştir. O şöyle demiştir: «Şayet: Yüce Allah'ın: {تَحْبِسُونَهُمَا} sözünün konumu nedir? dersen; derim ki: O bir söz başlangıcıdır (istînâftır); sanki her ikisinde adalet şartı koşulduktan sonra: 'Peki, o ikisinden şüphelenirsek ne yaparız?' denilmiş, buna karşılık da: 'O ikisini alıkoyarsınız' denilmiştir.» Ebu'l-Kâsım'ın (Zemahşerî) zikrettiği bu görüş nahiv kuralına daha uygundur; çünkü birinci görüşte sıfat ile mevsûfunun arasını uzun bir sözle...

طويل بين الصفةِ وموصوفِها، وقال: «اشتراطِ العدالة» بناءً على مختاره في قوله: {أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ} أي: أو عَدْلان من الأجانب.

...ayırmak gerekir. Zemahşerî'nin «adalet şartı» demesi, {أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ} sözündeki tercihine dayanmaktadır; yani: 'Yabancılardan iki âdil kişi' demektir.

قال الشيخ: «في قوله:» إن أنتم ضربتم «إلى آخره التفاتٌ من الغيبة إلى الخطاب، إذ لو جَرَى على لفظ» إذا حضَر أحدَكم الموتُ «لكان التركيب: إن هو ضرب في الأرض فاصابته، وإنما جاء الالتفات جمعاً لأنَّ» أحكم «معناه: إذا حضر كلَّ واحد منكم الموتُ» . وفيه نظرٌ لأن الخطاب جارٍ على أسلوب الخطاب الأول من قوله: {يِا أَيُّهَا الذين آمَنُواْ شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ} إلى آخره. وقال ابن عباس: «في الكلامِ حذفٌ تقديرُه: فأصابتكم مصيبةُ الموت وقد أشهدتموهما على الإِيصاءِ» . وعن سعيد بن جبير: تقديره «وقد أوصيتم» . قال بعضُهم: «هذا أَوْلى لأنَّ الوصِيَّ يحلف والشاهدَ لا يَحْلِفُ» . والخطابُ في «تحبسونهما» لولاةِ الأمور لا لِمَنْ خوطب بإصابتِه الموتَ لأنه يتعذَّر ذلك فيه. و «من بعد» متعلق ب «تحبسونهما» ومعنى الحَبْسِ: المنعُ، يقال: حَبَسْتُ وأَحَبَسْتُ فرسي في سبيل الله فهو مُحْبَسٌ وحبيس. ويقال لمصنعِ الماءِ: «حَبَسْ» لأنه يمنعه، ويقال: «حَبَّست» بالتشديد ايضاً بمعنى وقَفْتُ وسَبَلْتُ؛ وقد يكون التشديدُ للتكثير في الفعل نحو: «حَبَّسْتُ الرجال» والأف واللام في «الصلاة» فيها قولان، أحدهما: أنها للجنس أي: بعد أيِّ صلاة كانت. والثاني - وهو الظاهر- أنها للعهد، فقيل: العصر، وقيل غيرُ ذلك.

Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «'İn entüm darabtüm...' sözünde gâibden muhataba iltifat sanatı vardır; zira 'sizden birine ölüm geldiğinde' lafzı üzere akıp gitseydi, terkip: 'Eğer o yeryüzünde sefere çıkarsa ve ona [ölüm] isabet ederse' şeklinde olurdu. İltifatın çoğul olarak gelmesi ise, 'ahadüküm' ifadesinin 'ölüm her birinize geldiğinde' manasında olmasından ötürüdür.» Fakat bunda eleştiriye açık bir yön vardır; zira hitap, {يِا أَيُّهَا الذين آمَنُواْ شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ} “Ey iman edenler! Aranızdaki şahitlik...” sözündeki birinci hitap üslubu üzere akıp gitmektedir. İbn Abbas şöyle demiştir: «Sözde bir hazif vardır; takdiri: 'Ölüm musibeti size isabet ettiğinde ve siz o ikisini vasiyete şahit tuttuğunuzda' şeklindedir.» Saîd b. Cübeyr'den ise takdirin «ve vasiyet ettiğinizde» şeklinde olduğu rivayet edilmiştir. Bazıları: «Bu daha evladır; çünkü vasiyet edilen yemin eder, şahit ise yemin etmez» demiştir. «تَحْبِسُونَهُمَا»daki hitap idarecileredir (hâkimleredir); ölümün isabet etmesiyle hitap olunan kimselere değildir, çünkü onların bunu yapması imkânsızdır. «من بعد» ise «تحبسونهما» fiiline mütealliktir. 'Habs' kelimesinin manası engellemektir; 'Atımı Allah yolunda alıkoydum/vakfettim' manasında 'habestü ve ahabestü ferasî fî sebîlillâh' denir; o da 'muhbes' ve 'habîs'tir. Su haznesine de suyu engellediği için 'habes' denir. Vakfettim ve serbest bıraktım manasında şedde ile «حَبَّست» da denilir; şedde «adamları çokça hapsettim» (حَبَّسْتُ الرجال) ifadesinde olduğu gibi fiilde çokluk için de olabilir. «الصلاة» [Namaz] kelimesindeki elif ve lâm hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Cins için olmasıdır; yani hangi namaz olursa olsun ondan sonra demektir. İkincisi -ki zahir olan budur-: Ahd içindir; ikindi namazı olduğu söylenmiştir, bundan başkası olduğu da söylenmiştir.

قوله: {فَيُقْسِمَانِ} في هذه الفاء وجهان، أظهرهما: انها عاطفة هذه الجملةَ على جملةِ قوله: {تَحْبِسُونَهُمَا} فتكون في محل رفع، أو لا محلَّ لها حَسْبما تقدَّم من الخلاف.

Yüce Allah'ın: {فَيُقْسِمَانِ} “o ikisi yemin eder” sözü: Bu 'fâ' harfinde iki vecih vardır; bunların en zahiri: Bu cümleyi {تَحْبِسُونَهُمَا} cümlesi üzerine atfetmesidir; dolayısıyla daha önce geçen ihtilafa göre ya ref mahallinde olur ya da iraptan mahalli olmaz.

والثاني: فاءُ الجزاءِ أي: جوابُ شرطٍ مقدرٍ.

İkincisi: Cezâ fâ'sı olmasıdır; yani takdir edilen bir şartın cevabıdır.

قال الفارسي: «وإنْ شئتَ لم تَجْعَلِ الفاءَ لعطفِ جملة، بل تجعلُه جزاءً كقوله ذي الرمة:

Fârisî şöyle demiştir: «Dilersen 'fâ' harfini bir cümlenin atfı için kılmazsın; bilakis Zü'r-Rumme'nin şu sözünde olduğu gibi ceza (cevap) kılarsın:

١٨٢ - ٧- وإنسانٌ عيني يَحْسِر الماءُ تارةً ... فيبدو، وتاراتٍ يَجُمُّ فيَغْرَقُ

182 - 7- Gözbebeğim; bazen su çekilir de görünür, bazen de [gözyaşı] çoğalır da boğulur.

تقديرُه عندهم: إذا حَسَرَ بدا، وكذا في الآية: إذا حَبَسْتموهما أقسما. وقال مكي نحوه، فإنه قال: و» يجوزُ اَنْ تكونَ الفاءُ جوابَ جزاءٍ لأن «تحسبونهما» معناه الأمر بذلك، وهو جواب الأمر الذي دلَّ عليه الكلامُ كأنه قل: إذا حبستموهما أَقْسَما «قلت: ولا حاجةَ داعية إلى شيء من تقديرِ شرطٍ محذوفٍ، وأيضاً فإنه يحوج إلى حذفِ مبتدأ قبل قولِه {فَيُقْسِمَانِ} أي: فهما يُقْسمان، وأيضاً ف» إنْ تحبسوهما «تقدَّم أنها صفةٌ فكيف يَجْعَلُها بمعنى الأمر، والطلب لا يقع وصفاً؟ وأمَّا البيتُ الذي أنشده أبو عليّ فَخَرَّجَه النحويون على ان» يَحْسِر الماءُ تارة «جملةٌ خبرية، وهي إن لم يكن فيها رابط فقد عُطِف عليها جملةٌ فيها رابط بالفاء السببية، وفاءُ السببية جَعَلَتِ الجملتين شيئاً واحداً.

Onlara göre bunun takdiri: 'Su çekildiğinde görünür' şeklindedir; ayette de böyledir: 'O ikisini alıkoyduğunuzda yemin ederler'.» Mekkî de buna benzer bir şey söyleyerek şöyle demiştir: «'Fâ' harfinin bir ceza cevabı olması caizdir; çünkü 'tahbisûnehümâ' ifadesinin manası bunu emretmektir ve bu, kelamın delalet ettiği emrin cevabıdır; sanki: 'O ikisini alıkoyduğunuzda yemin ederler' demiştir.» Ben derim ki: Mahzuf bir şartın takdir edilmesini gerektiren hiçbir ihtiyaç yoktur; ayrıca bu durum, {فَيُقْسِمَانِ} sözünden önce mahzuf bir mübtedayı takdir etmeyi gerektirir ki bu da «fe-hümâ yüksemâni» (o ikisi yemin ederler) şeklindedir. Ayrıca «in tahbisûhümâ» ifadesinin sıfat olduğu daha önce geçmişti; peki onu nasıl emir manasında kılabilir ki talep sıfat olarak vuku bulmaz? Ebû Ali'nin inşad ettiği beyte gelince, nahivciler onu şöyle tahrîc etmişlerdir: «يَحْسِر الماءُ تارة» cümlesi haberî bir cümledir; şayet onda [mübtedaya dönen] bir râbıt (bağlaç zamir) yoksa bile, sebebiyye fâ'sı ile kendisine râbıt bulunan bir cümle atfedilmiştir ve sebebiyye fâ'sı iki cümleyi tek bir şey kılmıştır.

و» بالله «متعلِّقٌ بفعلِ القسم، وقد تقدَّم أنه لا يجوز إظهار فعل القسمِ إلا معها لأنها أمُّ. الباب. وقوله: {لاَ نَشْتَرِي بِهِ} جواب القسمِ المضمرِ في» يُقْسِمان «فتُلُقِّي بما يُتَلَقَّى به. وقوله: {إِنِ ارتبتم} شرطٌ/ وجوابُه محذوفٌ تقديرُه: إن ارتبتم فيهما فحلِّفوهما، وهذا الشرط وجوابُه المقدَّرُ معترضٌ بين القسمِ وجوابِه، وليس هذه الآيةُ مِمَّا اجتمع فيه شرطٌ وقسمٌ فأُجيب سابقُهما،

«بالله» ise kasem (yemin) fiiline mütealliktir; daha önce geçtiği üzere kasem fiilinin açıkça zikredilmesi ancak onunla caizdir, çünkü o bu babın aslıdır. Yüce Allah'ın: {لاَ نَشْتَرِي بِهِ} “bunun karşılığında satın almayız” sözü: «يُقْسِمان» içindeki gizli yeminin cevabıdır; dolayısıyla kasem cevabında kullanılan edatla karşılanmıştır. Yüce Allah'ın: {إِنِ ارتبتم} “Eğer şüpheye düşerseniz” sözü bir şarttır; cevabı ise mahzuftur, takdiri: «Eğer o ikisinden şüpheye düşerseniz onlara yemin ettirin» şeklindedir. Bu şart ve onun takdir edilen cevabı, yemin ile onun cevabı arasına girmiş bir itiraziyye cümlesidir. Bu ayet, kendisinde şart ve yeminin bir araya gelip de önce gelenin cevaplandırıldığı...

وحُذِفَ جوابُ الآخرِ لدلالةِ جوابه عليه؛ لأنَّ تلكَ المسألةَ شرطُها أن يكونَ جوابُ القسمِ صالحاً لأن يكون جوابَ الشرط حتى يَسُدَّ مسدَّ جوابه نحو:» واللهِ إن تقم لأكرمنَّك «لأنك لو قَدَّرْتَ» إن تقم أكرمتك «صَحَّ، وهنا لا يُقَدَّر جوابُ الشرط ما هو جوابٌ للقسم، بل يُقَدَّر جوابُه قِسْماً برأسِه، ألا ترى أنَّ تقديره هنا:» إن ارتبتم حَلِّفوهما «ولو قَدًّرْته: إن ارتبتم فلا نشتري لم يَصِحَّ، فقد اتفق هنا أنه اجتمع شرطٌ وقسمٌ وقد أُجيب سابقهما، وحُذِفَ جواب الآخر وليس من تيك القاعدةِ. وقال الجرجان:» إنَّ ثم قولاً محذوفاً تقديرُه يٌقْسِمان بالله ويقولان هذا القولَ في أيمانِهما، والعرب تُضْمِرُ القولَ كثيراً، كقوله تعالى: {وَالمَلاَئِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِّن كُلِّ بَابٍ سَلاَمٌ عَلَيْكُم} [الرعد: ٢٣٢٤] أي: يقولون سلام عليكم «. ولا أدري ما حمله على إضمارِ هذا القولِ؟

...ve diğerinin cevabının, birincinin cevabının ona delaleti sebebiyle hazfedildiği türden değildir; çünkü o meselenin şartı, yeminin cevabının şartın cevabının yerine geçebilecek şekilde şart cevabı olmaya elverişli olmasıdır; nitekim «Vallahi eğer kalkarsan sana kesinlikle ikram ederim» (واللهِ إن تقم لأكرمنَّك) sözünde olduğu gibi; zira «Eğer kalkarsan sana ikram ederim» diye takdir etsen sahih olur. Burada ise şartın cevabı, yeminin cevabı olan şey olarak takdir edilmez; bilakis onun cevabı müstakil bir kısım olarak takdir edilir. Görmez misin ki buradaki takdiri: «Eğer şüpheye düşerseniz o ikisine yemin ettirin» şeklindedir; şayet onu: «Eğer şüpheye düşerseniz satın almayız» şeklinde takdir etseydin sahih olmazdı. Dolayısıyla burada şart ile yemin bir araya gelmiş ve önce gelene cevap verilmiş, diğerinin cevabı ise hazfedilmiştir; ancak bu durum mezkûr kuraldan değildir. Cürcânî şöyle demiştir: «Burada mahzuf bir 'kavl' (söz) vardır; takdiri: 'Allah'a yemin ederler ve yeminlerinde bu sözü söylerler' şeklindedir. Araplar kavl kelimesini çokça gizlerler; nitekim Yüce Allah'ın: {وَالمَلاَئِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِّن كُلِّ بَابٍ سَلاَمٌ عَلَيْكُم} [er-Ra'd: 23-24] “Melekler de her kapıdan yanlarına girerler: ‘Selam sizlere!’ [derler]” yani: 'Selam sizlere derler' sözünde olduğu gibi.» Onu bu kavil takdirine neyin sevk ettiğini ise bilmiyorum.

قوله:» به «في هذه الهاءِ ثلاثةُ أقوالٍ، إحدُهما: أنها تعودُ على الله تعالى الثاني: أنها تعودُ على القسمِ. الثالث: - وهو قول أبي علي - أنها تعودُ على تحريفِ الشهادةِ، وهذا قَويٌّ من حيث المعنى. وقال أبو البقاء» تعودُ على اللهِ أو القسمِ أو الحَلْفِ أو اليمينِ أو تحريفِ الشهادةِ أو على الشهادِة لأنها قولٌ.

Yüce Allah'ın: «به» (onunla/ona) sözündeki bu «hâ» (ه) zamiri hakkında üç görüş vardır: Birincisi: Yüce Allah'a dönmesidir. İkincisi: Kaseme (yemine) dönmesidir. Üçüncüsü -ki bu Ebu Ali'nin görüşüdür-: Şahitliğin tahrif edilmesine dönmesidir; bu da mana bakımından güçlüdür. Ebu'l-Bekâ ise şöyle demiştir: «Allah'a, yahut kaseme, yahut yemine (الحَلْف), yahut yemine (اليمين), yahut şahitliğin tahrifine ya da bir söz olması hasebiyle şahitliğe döner.»

قلت: قوله «أو الحَلْف أو اليمين» لا فائدةٌ فيه إذ هما شيءٌ واحدٌ، وكذلك قولُ مَنْ قال: إنه تعودُ على الله تعالى، لا بد أن يقدِّر مضافاً محذوفاً أي: لا نشتري بيمينِ الله أو قسمِه ونحوِه، لأن الذاتَ المقدسة لا يُقال فيها ذلك. وقال مكي: «وقيل: الهاءُ تعودُ على الشهادة لكن ذُكِّرَتْ لأنها قولُ كما قال: {فارزقوهم مِّنْهُ} [النساء: ٨] فردَّ الهاءَ على المقسومِ لدلالة القسمة على

Ben derim ki: Onun «yahut yemine (الحَلْف), yahut yemine (اليمين)» sözünde bir fayda yoktur; zira ikisi aynı şeydir. Aynı şekilde, zamirin Yüce Allah'a döndüğünü söyleyen kimsenin de mahzuf bir muzaf takdir etmesi gerekir; yani: «Allah'ın yeminiyle veya O'nun kasemiyle ve benzeriyle satın almayız» [demektir]. Çünkü Mukaddes Zât hakkında böyle bir ifade kullanılmaz. Mekkî şöyle demiştir: «'Hâ' zamirinin şahitliğe döndüğü, ancak bir 'söz' (kavl) olması sebebiyle müzekker kılındığı da söylenmiştir; nitekim Yüce Allah'ın: {فارزقوهم مِّنْهُ} [en-Nisâ: 8] “ondan onları da rızıklandırın” buyruğunda taksimatın (kısmet) buna delalet etmesi sebebiyle zamiri taksim edilene (el-maksum) döndürdüğü...

ذلك» . والاشتراءُ هنا هل باقٍ على حقيقتِه أو يُراد به البيع؟ قولان، أظهرُهما الأولُ، وبيانُ ذلك مبنيٌّ على نصبِ «ثمناً» وهو منصوبٌ على المفعولية، قال الفارسيّ: وتقديره: لا نشتري به ذا ثمن، ألا ترى انَّ الثمن لا يُشْترى، وإنما يُشْترى ذو الثمن، قال: «وليس الاشراءُ هنا بمعنى البيع وإنْ جاء لغةً، لأنَّ البيعَ إبعادٌ عن البائعِ، وليس المعنى عليه، إنما معناه التمسُّكُ به والإِيثارُ له على الحقِّ» . وقد نَقَل الشيخُ هذا الكلامَ بعينِه ولم يَعْزُه لأبي علي.

...gibidir.» Buradaki iştirâ (satın alma) kelimesi hakikat anlamında mıdır, yoksa bununla satış mı kastedilmektedir? Bu hususta iki görüş vardır; en belirgin olanı birincisidir. Bunun açıklaması da «ثمناً» (bir bedel) kelimesinin nasbına dayanır; bu kelime meful olarak mansubdur. el-Fârisî şöyle demiştir: «Bunun takdiri: 'Onun karşılığında bir bedel sahibi [olan şeyi] satın almayız' şeklindedir. Görmez misin ki bedel (ücret/para) satın alınmaz, ancak bedel sahibi olan (mal) satın alınır.» Devamla şöyle demiştir: «Buradaki iştirâ (satın alma), lügatte bu anlama gelse bile satış (bey') manasında değildir; çünkü satış, satıcıdan uzaklaştırmaktır. Oysa kastedilen mana bu değildir; buradaki asıl mana ona tutunmak ve onu hakka tercih etmektir.» Şeyh [Ebû Hayyân] bu sözü aynen nakletmiş ancak Ebû Ali'ye nispet etmemiştir.

وقال مكي: «معناه ذا ثمن، لأنَّ الثمن لا يُشْترى، وإنما يُشْتَرى ذو الثمن، وهو كقوله: {اشتروا بِآيَاتِ الله ثَمَناً} [التوبة: ٩] أي ذا ثمن» . وقال غيرُه: «إنه لا يَحْتاج إلى حذف مضاف» قال أبو البقاء: «ولا حَذْفَ فيه لأنَّ الثمنَ يُشْترى كما يُشْتَرَى به، وقيل: التقدير: ذا ثمن» ، وقال بعضُهم: «لا نَشْتري: لا نبيعُ بعهدِ الله بغرضٍ ناخذُه، كقولِه تعالى: {إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ الله وَأَيْمَانِهِمْ ثَمَناً قَلِيلاً} [آل عمران: ٧٧] ، فمعنى {لاَ نَشْتَرِي بِهِ} لا نأخذُ ولا نستبدِلُ، ومَنْ باع شيئاً فقد اشترى، ومعنى الآية: لا نأخذُ بعهدِ الله ثمناً بأن نبيعَه بعَرَضٍ من الدنيا. قال الواحدي:» ويُستغنى بهذا عن كثيرٍ من تكلُّفِ أبي علي، وهذا معنى قولِ القتيبي والجرجاني «.

Mekkî şöyle demiştir: «Bunun manası 'bedel sahibi' (zâ semenin) demektir; çünkü bizzat bedel satın alınmaz, ancak bedel sahibi olan şey satın alınır. Bu durum, Yüce Allah'ın: {اشتروا بِآيَاتِ الله ثَمَناً} [et-Tevbe: 9] “Allah'ın ayetlerini bir bedel karşılığında sattılar” yani 'bedel sahibi olan şey' buyruğu gibidir.» Başkası ise şöyle demiştir: «Muzafın hazfedilmesine gerek yoktur.» Ebû'l-Bekâ şöyle demiştir: «Burada bir hazif yoktur; çünkü bedel, kendisiyle bir şey satın alındığı gibi bizzat kendisi de satın alınabilir. Takdirin 'bedel sahibi' (zâ semenin) olduğu da söylenmiştir.» Bazıları da şöyle demiştir: «'Satın almayız', aldığımız geçici bir menfaat uğruna Allah'ın ahdini satmayız demektir; nitekim Yüce Allah'ın: {إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ الله وَأَيْمَانِهِمْ ثَمَناً قَلِيلاً} [Âl-i İmrân: 77] “Şüphesiz Allah'ın ahdini ve yeminlerini az bir bedele satanlar...” ayetinde olduğu gibidir. Dolayısıyla {لاَ نَشْتَرِي بِهِ} ifadesinin manası: 'Almayız ve değiştirmeyiz' demektir. Bir şeyi satan kimse [karşılığını] satın almış olur. Ayetin manası: 'Onu dünyanın geçici bir menfaati karşılığında satmak suretiyle Allah'ın ahdine karşılık bir bedel almayız' şeklindedir.» Vâhidî şöyle demiştir: «Bu açıklama ile Ebû Ali'nin pek çok zorlama yorumuna gerek kalmaz; Kuteybî ve Cürcânî'nin sözlerinin anlamı da budur.»

قوله: {وَلَوْ كَانَ ذَا قربى} الواوُ هنا كالتي سَبَقَتْ في قولِه: {أَوَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ لاَ يَعْقِلُونَ} [الآية: ١٧٠] في البقرة من أنها يحتمل أن يقال عاطفةٌ أو حاليةٌ، وانَّ جملةَ الامتناعِ حالٌ معطوفةٌ على حالٍ مقدرةٍ كقوله:» أعطُوا السائلَ ولو على فَرَسٍ «فكذا هنا تقديرُه: لا نَشْتري به ثمناً في كل حال ولو كانَ الحالُ كذا، واسمُ» كان «مضمرٌ فيها يعودُ على المشهودِ له: أي: ولو كانَ المشهودُ له ذا قرابةٍ.

Cenâb-ı Hakk'ın: {وَلَوْ كَانَ ذَا قربى} “[şahitlik edilen kimse] bir akraba olsa bile” sözü: Buradaki vâv harfi, Bakara [Suresi]'ndeki {أَوَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ لاَ يَعْقِلُونَ} [Ayet: 170] “Ataları hiçbir şey akıl edemeyen kimseler olsa bile mi?” sözünde daha önce geçen [vâv] gibidir; atıf veya hâl [vâv'ı] olduğu söylenmesi muhtemeldir ve imtina cümlesi, takdirî bir hâle matuf bir hâldir. Nitekim «أعطُوا السائلَ ولو على فَرَسٍ» “At üzerinde [gelmiş] bile olsa isteyene veriniz” sözünde de böyledir. Burada da takdiri şöyledir: Her hâlükârda ona karşılık bir bedel satın almayız, durum böyle (yani akraba) olsa bile. “Kâne”nin (كَانَ) ismi, onda gizli [zamir] olup lehine şahitlik edilen kimseye döner; yani: Lehine şahitlik edilen kimse akraba olsa bile.

قوله: {وَلاَ نَكْتُمُ} الجمهورُ على رفعِ ميم» نكتُم «على أنَّ» لا «نافية، والجملةُ تحتمل وجهين، أحدُهما: - وهو الظاهرُ- كونُها نسقاً على جواب القسمِ فتكونُ ايضاً مقسماً عليها. والثاني: أنه إخبارٌ من أنفسهم بأنهم لا يكتُمون الشهادة، ويتأيَّدُ بقراءة الحسن والشعبي:» ولا نَكْتُمْ «على النهي، وهذه القراءةُ جاءت على القليل من حيث إنَّ دخولَ» لا «الناهية على فعلِ المتكلم قليلٌ، ومنه.

Yüce Allah'ın: {وَلاَ نَكْتُمُ} “ve gizlemeyiz” sözünde cumhur, «lâ»nın (لا) nâfiye (olumsuzluk edatı) olması sebebiyle «nektumu» (نكتُم) fiilinin mîm harfini merfû olarak okumuştur. Cümle iki ihtimal barındırır: Birincisi -ki zahir olanı budur- kasemin cevabına matuf olmasıdır; böylece üzerine yemin edilen şeylerden biri olur. İkincisi: Şahitliği gizlemeyeceklerine dair kendi haklarında verdikleri bir haber olmasıdır. Bu, Hasan ve Şa'bî'nin nehiy üzere okudukları: «ولا نَكْتُمْ» kıraatiyle de desteklenir. Bu kıraat az kullanılan bir kullanıma uygundur; zira nâhiye olan «lâ»nın mütekellim (birinci tekil/çoğul şahıs) fiiline dahil olması azdır. Şairin şu sözü de bundandır:

١٨٢ - ٨- إذا ما خَرَجْنا مِنْ دمشقَ فلا نَعُدْ ... بها أبداً ما دامَ فيها الجَراضِمُ

182 - 8- Şam'dan çıktığımız zaman, oburlar orada kaldığı müddetçe oraya asla dönmeyelim.

والجمهورُ على «شهادة الله» بالإِضافة، وهي مفعولٌ بها، وأُضيفت إليه تعالى لأنه هو الآمرُ بها وبحفظِها وأَنْ لا تُكْتَمَ ولا تُضَيِّعَ. وقرأ عليُّ أميرُ المؤمنين ونعيم بن ميسرة والشعبي في رواية: «شهادة الله» بتنوين شهادة ونصبِها ونصبِ الجلالة، وهي واضحةٌ، ف «شهادة» مفعول ثان، والجلالةُ نصبٌ على التعظيمِ وهي الأول. والأصلُ: ولا نكتُم اللهَ شهادةً، وهو كقولِه: { وَلاَ يَكْتُمُونَ الله حَدِيثاً} [النساء: ٤٢] وإنما قُدَِّمَتْ هنا للاهتمامِ بها، فإنها المحدِّثُ عنها. وفيها وجهٌ ثانٍ - نقله الزهراوي - وهو أن تكون الجلالةُ نصباً على إسقاطِ حرفِ القسم، والتقديرُ: ولا نكتمُ شهادةً واللهِ، فلمَّا حُذِف حرفُ الجر نُصِب المقسُم به، ولا حاجةَ إليه لأنه يَسْتدعي حذفَ المفعولِ الأولِ للكتمان، أي: ولا نكتمُ أحداً شهادةً والله، وفيه تكلفٌ، وإليه ذهبَ أبو البقاء أيضاً قال: «على أنه منصوبٌ بفعلِ القسم محذوفاً» .

Cumhur (âlimlerin çoğunluğu), izâfetle (isim tamlaması yaparak) «şehâdetallâhi» şeklinde okumuştur. Bu [kelime], mef‘ûlün bihtir (nesnedir). Yüce Allah'a izâfe edilmiştir; çünkü onun yerine getirilmesini, korunmasını, gizlenmemesini ve zayi edilmemesini emreden O'dur. Müminlerin Emiri Ali, Nuaym b. Meysere ve bir rivayette Şa‘bî ise «şehâdetenillâhe» şeklinde, 'şehâdet' kelimesini tenvinli ve mensûb (üstünlü), lafza-i celâli de mensûb okumuşlardır. Bu [kıraat] gayet açıktır; zira «şehâdeten» ikinci mef‘ûl, lafza-i celâl ise tazim üzere mensûb olup birinci mef‘ûldür. [Cümlenin] aslı: "ve lâ nektumu'llâhe şehâdeten" (Allah'tan hiçbir şahitliği gizlemeyiz) şeklindedir. Bu, O'nun şu sözü gibidir: { وَلاَ يَكْتُمُونَ الله حَدِيثاً } [en-Nisâ: 42] “ve Allah'tan hiçbir sözü gizleyemezler”. Burada [şehadet kelimesi] sadece kendisine önem verildiği için öne geçirilmiştir; çünkü hakkında konuşulan bizzat odur. Bunda ez-Zehrâvî'nin naklettiği ikinci bir vecih daha vardır: Lafza-i celâlin yemin harfinin düşürülmesiyle mensûb olmasıdır. Takdiri: "ve lâ nektumu şehâdeten va'llâhi" (Allah'a yemin olsun ki [hiçbir] şahitliği gizlemeyiz) şeklindedir. Harf-i cer hazfedilince üzerine yemin edilen lafız mensûb kılınmıştır. Fakat buna gerek yoktur; çünkü bu durum ketmân (gizleme) fiilinin birinci mef‘ûlünün hazfedilmesini gerektirir; yani: "ve lâ nektumu ehaden şehâdeten va'llâhi" (Allah'a yemin olsun ki hiç kimseden bir şahitliği gizlemeyiz) takdirinde olur ve bunda bir tekellüf (zorlama) vardır. Ebu'l-Bekâ da buna meyletmiş ve şöyle demiştir: «Mahzûf bir yemin fiiliyle mensûb olması üzere.»