Binûn

[Mâide: — 9. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Masûn (İ'rab Tefsiri) · Semîn el-Halebî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

و «أهليكم» مفعولٌ أول ل «تُطْعِمُون» والثاني محذوف كما تقدم أي: تُطْعمونه أهليكم. «وأهليكم» جمعُ سلامةٍ ونقصه من الشروط كونُه ليس علماً ولا صفةً، والذي حَسَّن ذلك أنه كثيراً ما يُستعمل استعمال «مستحق لكذا» في قولِهم: «هو أهلُ لكذا» أي: مستحق له فأشبه الصفاتِ فجُمع جمعَها. وقال تعالى: {شَغَلَتْنَآ أَمْوَالُنَا وَأَهْلُونَا} [الفتح: ١١] {قوا أَنفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَاراً} [التحريم: ٦] ، وفي الحديث: «إنَّ لله أهلين» قيل: يا رسول الله: مَنْ هم؟ قال: قُرَّاء القرآن هم أهل الله وخاصَّتُه «فقوله:» أهلُوا الله «جمعٌ حُذِفَتْ نونُه للإِضافة، ويُحتمل أن يكونَ مفرداً فيكتب:» أهلُ الله «فهو في اللفظِ واحدٌ.

«Ehliküm» kelimesi «tut'imûne» fiilinin birinci mef'ûlüdür; ikincisi ise daha önce geçtiği üzere mahzuftur, yani: 'Ailenize yedirdiğiniz' demektir. «Ehliküm» cemi-i müzekker sâlimdir; şartlarından eksik olan yönü ise alem (özel isim) veya sıfat olmamasıdır. Buna cevaz veren husus, onların: 'O şuna ehildir' yani 'ona müstahaktır' sözlerinde olduğu gibi 'şuna müstahak olan' anlamında çokça kullanılmasıdır; böylece sıfatlara benzemiş ve onların çoğulu gibi çoğul yapılmıştır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {شَغَلَتْنَآ أَمْوَالُنَا وَأَهْلُونَا} “Bizi mallarımız ve ailelerimiz alıkoydu” [Fetih 11], {قوا أَنفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَاراً} “Kendinizi ve ailenizi bir ateşten koruyun” [Tahrîm 6]. Hadiste ise: «Şüphesiz Allah'ın aileleri (ehli) vardır» buyrulmuş, 'Ey Allah'ın Resûlü, onlar kimlerdir?' diye sorulunca: «Kur'an okuyanlar Allah'ın ehli ve has kullarıdır» buyurmuştur. Hadisteki «ehlü'llâh» sözü izâfetten ötürü nûnu hazfedilmiş bir çoğuldur; müfred olması da muhtemeldir ve 'ehlü'llâh' şeklinde yazılır, lafızda tekildir.

وقرأ جعفر الصادق:» أهالِيكم «بسكونِ الياءِ، وفيه تخريجان / أحدُهما: أنَّ» أهالي «جمعُ تكسيرٍ ل» أَهْلَة «فهو شاذٌّ في القياس

Câfer es-Sâdık, yâ'nın sükûnu ile «ehâlîküm» şeklinde okumuştur. Bunda iki tahrîc (izah) vardır: Birincisi: «Ehâlî» kelimesinin «ehleh» (أَهْلَة) kelimesinin cemi teksiri (kuralsız çoğulu) olmasıdır ki bu kıyasa göre şâzzdır;

ك» لَيْلة ولَيال «. قال ابن جني:» أَهال «بمنزلةِ» ليَال «واحدها أَهْلاة ولَيْلاة، والعربُ تقول: أهلٌ وأَهْلَة، قال الشاعر:

tıpkı «leyleh ve leyâl» gibi. İbn Cinnî şöyle demiştir: «'Ehâl' kelimesi 'leyâl' konumundadır; tekilleri 'ehlâh' ve 'leylâh'tır. Araplar 'ehl' ve 'ehleh' derler.» Şair şöyle demiştir:

١٨٠ - ٦- وأَهْلَةُ وُدٍّ قد سُرِرْتُ بوُدِّهم ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

180 - 6- Nice sevgi ehli [vardır ki] sevgileriyle sevinmişimdir... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

وقياسُ قولِ أبي زيد أن تجعلَه جمعاً لواحدٍ مقدرٍ نحو: أحاديث وأعاريض وإليه يشير قولُ ابن جني:» اهل بمنزلة ليال «واحدُها أَهْلاة ولَيْلاة، فهذا يحتمل أن يكون بطريقِ السماع، ويحتملُ أن يكونَ بطريقِ القياس كما يقول أبو زيد.

Ebû Zeyd'in sözünün kıyası ise, 'ehâdîs' ve 'e'ârîd' kelimelerinde olduğu gibi onu takdîrî bir tekilin çoğulu yapmandır. İbn Cinnî'nin: «'Ehl' kelimesi 'leyâl' konumundadır; tekilleri 'ehlâh' ve 'leylâh'tır» sözü de buna işaret eder. Bunun semâ yoluyla olması muhtemel olduğu gibi, Ebû Zeyd'in dediği gibi kıyas yoluyla olması da muhtemeldir.

والثاني: أنَّ هذا اسمُ جمعٍ لأَهْل. قال الزمخشري: «كاليالي في جمع ليلة والأراضي في جمع أرض» قوله «في جمع ليلة وجمع أرض» أرادَ بالجمعِ اللغويَّ لأنَّ اسمَ الجمع جمعٌ في المعنى، ولا يريد أنه جمعُ «ليلة» و «أرض» صناعةً، لأنه قد فَرَضَه أنه اسمُ جمعٍ فكيف يجلعُه جمعاً اصطلاحاً؟

İkincisi: Bunun «ehl» için bir ism-i cem (topluluk ismi) olmasıdır. Zemahşerî şöyle demiştir: «Tıpkı 'leyle'nin çoğulunda 'leyâlî' ve 'ard'ın çoğulunda 'erâdî' gibi.» Onun «leyle'nin çoğulunda ve ard'ın çoğulunda» sözüyle kastı lügat anlamındaki çoğuldur; zira ism-i cem mana bakımından çoğuldur. Yoksa nahiv ıstılahı bakımından «leyle» ve «ard» kelimelerinin çoğulu olduğunu kastetmemektedir; çünkü onu zaten ism-i cem olarak varsaymıştır, öyleyse nasıl ıstılahî çoğul kılsın?

وكان قياسُ قراءةِ جعفر تحريكَ الياءِ بالفتحة لخفتها، ولكنه شَبَّه الياء بالألف، فقدَّر فيها الحركةَ، وهو كثيرٌ في النظم كقول النابغة:

Câfer'in kıraatinin kıyasa uygun olanı, hafifliğinden dolayı yâ harfini fetha ile harekelemekti; fakat o yâ'yı elife benzeterek onda harekeyi takdir etti. Bu durum şiirde çokça bulunur; Nâbiğa'nın şu sözünde olduğu gibi:

١٨٠ - ٧- رَدَّتْ عليه أقاصِيه ولَبَّده ... ضَرْبُ الوليدةِ بالمِسْحاةِ في الثَّأَدِ

180 - 7- Uzak taraflarını ona geri çevirdi ve genç cariyenin ıslak toprakta kürekle vurması onu sıkıştırdı.

وقول الآخر:

Diğer bir [şairin] şu sözünde olduğu gibi:

١٨٠ - ٨- كأنَّ أيدِيهنَّ بالقاعِ القَرِقْ ... أيدي جوارٍ يتعاطَيْنَ الوَرِقْ

180 - 8- Düzlük arazideki elleri sanki gümüş paraları alıp veren cariyelerin elleridir.

وقد مضى ذلك بأشبعَ من هذا.

Bu husus bundan daha doyurucu biçimde geçmişti.

قوله تعالى: {أَوْ كِسْوَتُهُمْ} فيه وجهان، أحدهما: أنه نسقٌ على «إطعام» أي: فكفارتُه إطعامُ عشرةٍ أو كسوة تلك العشرة. والثاني: أنه عطفٌ على محل «من أوسط» كذا قاله الزمخشري، وهذا الذي قاله إنما يتمشَّى على وجهٍ سَبَقَ لك في قوله «من أوسط» وهو أن يكونَ «من أوسط» خبراً لمبتدأ محذوفٍ يَدُلُّ عليه ما قبلَه، تقديرُه: طعامُهم من أوسط، فالكلامُ عنده تامٌّ على قولِه: {عَشَرَةِ مَسَاكِينَ} ثم ابتدأَ إخباراً آخرَ بأن الطعامَ يكونُ من أوسطِ كذا، وأمَّا إذا قلنا: إنَّ «مِنْ أوسط» هو المفعولُ الثاني فيستحيل عطف «كسوتهم» عليه لتخلفهما إعراباً.

Yüce Allah'ın: {أَوْ كِسْوَتُهُمْ} “veya onları giydirmek” kavlinde iki vecih vardır: Birincisi: «İt'âm» kelimesine matuf olmasıdır; yani: 'Bunun keffareti on kişiyi doyurmak yahut o on kişiyi giydirmektir.' İkincisi: «Min evsatı» ifadesinin mahalline matuf olmasıdır; Zemahşerî böyle demiştir. Onun bu söylediği, daha önce «min evsatı» kavlinde geçen bir veche göre geçerli olur ki o da «min evsatı» ifadesinin öncesinin delalet ettiği mahzuf bir mübtedanın haberi olmasıdır; takdiri: 'Onların yiyeceği orta hallisindendir' şeklindedir. Dolayısıyla ona göre kelam {عَشَرَةِ مَسَاكِينَ} kavlinde tamamlanmış, sonra yiyeceğin şunun orta hallisinden olacağına dair başka bir habere başlanmıştır. Ancak şayet «min evsatı» ifadesinin ikinci mef'ûl olduğunu söylersek, irap bakımından farklı oldukları için «kisvetühüm» kelimesinin ona atfedilmesi imkânsız olur.

وقرأ الجمهور: «كِسوتهم» بكسر الكاف. وقرأ إبراهيم النخعي وأبو عبد الرحمن السلمي وسعيد بن المسيب بضمها، وقد تقدم في البقرة أنهما لغتان في المصدر وفي الشيء المكسوِّ، قال الزمخشري: «كالقِدوة في القُدوة، والإِسوةُ في الأُسوة، إلا أن قرأ في البقرة بضمِّها هو طلحة فلم يذكروه هنا، ولا ذكروا هؤلاء هناك.

Cumhur, kâf harfinin kesresiyle «kisvetühüm» şeklinde okumuştur. İbrâhîm en-Nehaî, Ebû Abdirrahmân es-Sülemî ve Saîd b. el-Müseyyeb ise dammesiyle okumuşlardır. Bakara Suresi'nde bunların hem masdarda hem de giydirilen nesnede iki lehçe olduğu geçmişti. Zemahşerî şöyle demiştir: «Tıpkı 'kıdve' ve 'kudve', 'isve' ve 'üsve' gibi. Ancak Bakara'da damme ile okuyan Talha idi; burada onu zikretmediler, orada da bunları zikretmediler.»

وقرأ سعيد بن جبير وابن السَّمَيْفَع:» أو كأُسْوَتِهم «بكاف الجر الداخلة على» أُسْوة «قال الزمخشري:» بمعنى: أو مثلُ ما تطعمون أهليكم إسرافاً كان أو تقتيراً، لا تُنْقصونهم عن مقدارِ نفقتِهم، ولكن تواسُون بينهم. فإنْ قلت: ما محلُّ الكاف؟ قلت: الرفعُ: تقديرُه: أو طعامُهم كأسوتِهم، بمعنى: كمثل طعامِهم إن لم يُطْعموهم الأوسطَ «انتهى. وكان قد تقدم أنه يَجْعل» من أوسط «مرفوعَ المحلِّ خبراً لمبتدأ محذوف، فتكونُ الكاف عنده مرفوعةً عطفاً على» مِنْ أوسطِ «وقال أبو البقاء قريباً من هذا فإنه قال:» فالكافُ في موضعِ رفعٍ أي: أو مثلُ أسوةِ أهليكم «وقال الشيخ:» إنه في موضعِ نصبٍ عطفاً على محلِّ «مِنْ أوسط» ، لأنه عنده مفعولٌ ثان.

Saîd b. Cübeyr ve İbnü's-Semeyfa', «üsvetihim» kelimesine dahil olan cer kâfı ile «ev ke-üsvetihim» şeklinde okumuşlardır. Zemahşerî şöyle demiştir: «Şu manadadır: Veya israf olsun cimrilik olsun ailenize yedirdiğinizin misli; onların nafaka miktarını eksiltmezsiniz, bilakis aralarında eşitlik sağlarsınız. Eğer: 'Kâf harfinin iraptaki mahalli nedir?' dersen, derim ki: Ref mahallindedir; takdiri: 'Veya şayet onlara orta hallisinden yedirmezlerse, yiyecekleri ailenin yiyeceğinin dengi gibi' manasında 'veya yiyecekleri onların dengi gibidir' şeklindedir.» [Zemahşerî'nin sözü] bitti. Daha önce onun «min evsatı» ifadesini mahzuf bir mübtedanın haberi olarak ref mahallinde kıldığı geçmişti; dolayısıyla kâf harfi ona göre «min evsatı» ifadesine atfen merfûdur. Ebû'l-Bekâ da buna yakın bir görüş belirterek: «Kâf ref mahallindedir; yani: 'Veya ailenizin dengi gibi' demektir» demiştir. Şeyh [Ebû Hayyân] ise şöyle demiştir: «Ona göre ikinci mef'ûl olduğu için, 'min evsatı' ifadesinin mahalline atfen nasb mahallindedir.»

إلاَّ أنَّ هذه القراءة تنفي الكسوةَ من الكَفَّارة، وقد اجمع الناس على أنها إحدى الخصالِ الثلاث، لكن لصاحبِ هذه القراءةِ أن يقول: «استُفيدت الكسوةُ من السنَّة» أمَّا لو قام الإِجماع على أن مستندَ الكسوة في الكفارة من الآية فإنه يَصِحُ الردُّ على هذا القارئ.

Ne var ki bu kıraat giydirmeyi keffaretten nefyeder; oysa insanlar (âlimler) onun üç seçenekten biri olduğu hususunda icmâ etmişlerdir. Ancak bu kıraatin sahibinin: «Giydirme [hükmü] sünnetten elde edilmiştir» deme hakkı vardır. Şayet keffaretteki giydirmenin dayanağının bizzat ayet olduğu hususunda icmâ gerçekleşmiş olsaydı, bu kıraat sahibine itiraz etmek sahih olurdu.

قوله: {أَوْ تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ} عطف على «إطعامُ» وهو مصدر مضاف لمفعوله، والكلامُ عليه كالكلامِ على «إطعامُ عشرة» من جوازِ تقديره بفعلٍ مبني للفاعل أو للمفعول وما قيل في ذلك. وقوله: {فَمَن لَّمْ يَجِدْ فَصِيَامُ} كقوله في النساء: {فَمَن لَّمْ يَجِدْ فَصِيَامُ شَهْرَيْنِ} [الآية: ٩٢] وقد تقدَّم ذلك مُحَرَّراً.

Yüce Allah'ın: {أَوْ تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ} “veya bir köle âzat etmektir” kavli «it'âm» kelimesine matuftur; mef'ûlüne muzâf olmuş bir masdardır. Bunun hakkındaki açıklama, mâlûm veya meçhul bir fiille takdir edilmesinin caiz oluşu ve bu hususta söylenenler bakımından «it'âmu aşeratin» hakkındaki açıklama gibidir. {فَمَن لَّمْ يَجِدْ فَصِيَامُ} “Kim de bulamazsa, oruç tutmalıdır” kavli ise Nisâ Suresi'ndeki: {فَمَن لَّمْ يَجِدْ فَصِيَامُ شَهْرَيْنِ} “Kim de bulamazsa, iki ay oruç tutmalıdır” [Nisâ 92] kavli gibidir ve bu husus daha önce ayrıntılı olarak geçmiştir.

قوله: {إِذَا حَلَفْتُمْ} قال أبو البقاء: «منصوبٌ على الظرف وناصبُه» كفارة «أي: ذلك الإِطعامُ، / أو ما عُطِف عليه يُكَفِّر عنكم حِنْثَ اليمينِ وقتَ

Yüce Allah'ın: {إِذَا حَلَفْتُمْ} “yemin ettiğiniz zaman” kavli hakkında Ebû'l-Bekâ şöyle demiştir: «Zarf olarak mansubdur, nasb eden âmili ise 'keffâretün'dür; yani: 'Bu doyurma veya ona atfedilen şeyler, yemin ettiğiniz vakit yemin bozmanızı sizden keffaretle örter'»

حَلْفِكم» وقال الزمخشري: «وذلك المذكورُ كفارة، ولو قيل:» تلك كفارةُ «لكان صحيحاً بمعنى تلك الأشياء، أو التأنيث للكفارة، والمعنى:» إذا حلفتم حَنِثْتُم فترك ذِكْرَ الحِنْثِ لوقوع العلم بأن الكفارة إنما تَجِبُ بالحِنْثِ بالحَلِف لا بنفس الحَلِف «. ولا بد من هذا الذي ذكره الزمخشري وهو تقديرُ الحِنْث، ولذلك عيب على أبي البقاء قوله:» العامل في «إذا» كفارةُ أَيْمانكم، لأن المعنى: ذلك يُكَفِّر أَيْمانكم وقتَ حَلْفكم «فقيل له: الكفارةُ ليست واقعةً في وقت الحَلْف فكيف يَعْمل في الظرف ما لا يقع فيه؟ وظاهرُ الآية أنَّ» إذا «ممتحِّضَةُ الظرفية، وليس فيها معنى الشرط، وهو غيرُ الغالبِ فيها، وقد يجوزُ أن تكونَ شرطاً، ويكونُ جوابُها محذوفاً على قاعدةِ البصريين يَدُلُّ عليه ما تقدَّم، أو هو نفسُ المتقدم عند أبي زيد والكوفيين، والتقدير: إذا حَلَفْتُم وحَنِثُتم فذلك كفارةُ إثمِ أيْمانكم، كقولهم:» أنتَ ظالمٌ إنْ فَعَلْتَ «والكافُ في قوله: {كذلك يُبَيِّنُ} نعت لمصدر محذوفٍ عند جماهيرِ المُعْربين، أي: يبيِّن الله آياتِه تبييناً مثلَ ذلك التبيين، وعند سيبويه أنه حالٌ من ضميرِ ذلك المصدرِ على ما عُرِفَ غيرَ مرةٍ.

demiştir. Zemahşerî ise şöyle demiştir: «O zikredilen şey keffarettir; şayet o şeylerin kastedilmesiyle veya keffaretin müennesliğinden ötürü 'tilke keffâratü' denseydi de sahih olurdu. Mana ise: 'Yemin ettiğinizde [ve yeminlerinizi bozduğunuzda]' şeklindedir; keffaretin bizzat yemin etmekle değil, yemin edip bozmakla vacip olduğunun bilinmesinden dolayı yemini bozma (hıns) zikredilmemiştir.» Zemahşerî'nin zikrettiği bu husus -yani yemini bozmanın takdir edilmesi- zorunludur. Bu sebeple Ebû'l-Bekâ'nın: «'İzâ'daki âmil 'keffâratü eymâniküm'dür; çünkü mana: 'Bu, yemin ettiğiniz vakit yeminlerinizi keffaretle örter' demektir» sözü eleştirilmiş ve ona: 'Keffaret yemin etme vaktinde gerçekleşmez; zarfın içinde vuku bulmayan bir şey zarfta nasıl amel eder?' denilmiştir. Ayetin zahirine göre «izâ» (إذا) sırf zarftır ve onda şart manası yoktur ki bu onda galip olmayan durumdur. Şart olması da caizdir; bu takdirde Basralıların kuralına göre cevabı mahzuftur ve öncesi ona delalet eder; Ebû Zeyd ve Kûfelilere göre ise cevabı önceki ifadenin ta kendisidir. Takdiri: 'Yemin edip bozduğunuzda işte bu, yeminlerinizin günahının keffaretidir' şeklindedir; tıpkı 'Bunu yaparsan zâlimsin' (ente zâlimun in fe'alte) sözleri gibi. {كذلك يُبَيِّنُ} kavlindeki kâf ise i'rab âlimlerinin ekseriyetine göre mahzuf bir masdarın sıfatıdır; yani: 'Allah ayetlerini işte böyle bir açıklamayla açıklar' demektir. Sîbeveyh'e göre ise defalarca bilindiği üzere o masdarın zamirinden hâldir.

قوله تعالى: {رِجْسٌ} : خبرٌ عن هذه الأشياء المتقدمة فيقال: «كيف أخبر عن جمع بمفرد؟ فأجاب الزمخشري بأنه على حَذْف مضاف اي: إنما شأنُ الخمرِ، وكذا وكذا، ذكر ذلك عند تعرُّضِه للضميرِ في» فاجتنبوه «كما سيأتي، وكذا قَدَّره أبو البقاء فقال:» لأنَّ التقديرَ: إنما عَمَلُ هذه الأشياءِ «قال الشيخ بعد حكايتِه كلامَ الزمخشري:» ولا حاجة إلى

Yüce Allah'ın: {رِجْسٌ} “[ancak] birer pisliktir” kavli daha önce geçen bu şeyler hakkında haberdir (yüklemdir). Şöyle denilebilir: «Çoğuldan müfredle nasıl haber verilmiştir?» Zemahşerî, bunun muzâfın hazfiyle olduğunu söyleyerek cevap vermiştir; yani: 'İçkinin ve şunun şunun hâli ancak...' demektir. Bunu, ileride geleceği üzere «fectenibûhu»daki zamire değinirken zikretmiştir. Ebû'l-Bekâ da böyle takdir ederek: «Çünkü takdir: 'Bu şeylerin ameli ancak...' şeklindedir» demiştir. Şeyh [Ebû Hayyân], Zemahşerî'nin sözünü aktardıktan sonra şöyle demiştir: «Buna

هذا، بل الحكمُ على هذه الأربعةِ أنفسِها أنَّها رِجْسٌ أبلغُ من تقدير هذا المضاف كقوله: {إِنَّمَا المشركون نَجَسٌ} [التوبة: ٢٨] . وهو كلامٌ حسن، وأجاب أبو البقاء أيضاً بأنه يجوزُ أَنْ يكونَ «رجس» خبراً عن «الخمر» وحُذِفَ خبرُ المعطوفاتِ لدلالةِ خبرِ الأولِ عليها «. قلت: وعلى هذا فيجوزُ أن يكونَ خبراً عن الآخِر وحُذِفَ خبرُ ما قبلَه لدلالةِ خبرِ ما بعده عليه؛ لأنَّ لنا في نحو قولِه تعالى: {والله وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَن يُرْضُوهُ} [التوبة: ٦٢] هذين التقديرين، وقد تقدَّم تحقيقُهما غيرَ مرةٍ.

ihtiyaç yoktur; bilakis bu dört şeyin bizzat kendisinin pislik olduğuna hükmetmek, bu muzâfı takdir etmekten daha beliğdir; tıpkı Yüce Allah'ın: {إِنَّمَا المشركون نَجَسٌ} “Müşrikler ancak bir pisliktir” [Tevbe 28] kavlinde olduğu gibi.» Bu güzel bir sözdür. Ebû'l-Bekâ da: «'Rics' kelimesinin 'el-hamr'ın haberi olması, birincinin haberinin delalet etmesinden ötürü matufların haberinin hazfedilmiş olması caizdir» şeklinde cevap vermiştir. Derim ki: Buna göre sonuncusunun haberi olması ve sonrakinin haberinin delalet etmesinden ötürü öncekilerin haberinin hazfedilmiş olması da caizdir; zira Yüce Allah'ın: {والله وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَن يُرْضُوهُ} “Allah ve Resûlü, kendisini razı etmelerine daha lâyıktır” [Tevbe 62] kavli gibilerinde bizim için bu iki takdir mevcuttur ve bunların tahkiki defalarca geçmiştir.

والأنصابُ جمع» نَصَب «، وقد تقدم ذلك أول السورة والأزلام تقدمت أيضاً، والرِّجْسُ قال الراغب:» هو الشيء القَذِرُ، رجل رِجْس، ورجالٌ أَرْجاس «ثم قال:» وقيل: رِجْس ورِجْز للصوت الشديد، يقال: بعير رَجَّاس: شديد الهدير، وغمام راجِس ورجَّاس: شديد الرعد «وقال الزجاج:» وهو اسمُ لك ما استُقذر من عمل قبيح، يقال: رَجِس ورَجَس بكسر الجيم وفتحها يَرْجُسُ رِجْساُ إذا عمل عملاً قبيحاً، وأصلح من الرِّجْس بفتح الراء وهو شدة صوت الرعد، قال:

«Ensâb» (الأنصاب) kelimesi «nasab»ın (نَصَب) çoğuludur; bu husus surenin başında geçmişti. «Ezlâm» (الأزلام) kelimesi de geçmişti. «Rics»e (الرِّجْس) gelince; Râgıb şöyle demiştir: «Pis olan şeydir; 'raculün ricsün' (pis adam) ve 'ricâlün ercâsün' (pis adamlar) denir.» Sonra şöyle demiştir: «'Rics' ve 'ricz'in şiddetli ses için kullanıldığı da söylenmiştir; kükremesi şiddetli olan deve için 'baîrun raccâs', gök gürültüsü şiddetli olan bulut için 'gamâmün râcisün ve raccâsün' denir.» Zeccâc ise şöyle demiştir: «Çirkin amellerden tiksinilen her şeyin adıdır. Çirkin bir iş yaptığı zaman cim harfinin kesresi ve fethasıyla 'racise' ve 'recase / yercüsü ricsen' denir. Aslı ise râ harfinin fethasıyla gök gürültüsünün şiddetli sesi olan 'recs'ten gelir.» [Şair] şöyle demiştir:

١٨٠ - ٩- وكلُّ رَجَّاسٍ يسوقُ الرَّجْسا ...

180 - 9- Ve gürleyen her [bulut] gürlemeyi sürüp götürür...

وفَرَّق ابن دريد بين الرِّجْس والرِّجْز والرِّكْس، فجعل الرِّجْسَ: الشر، والرِّجْز: العذاب، والرِّكْس: العَذِرة والنَّتْن، ثم قال: «والرِّجْسُ يقال للاثنين» ، فتحصَّل من هذا أنه اسمٌ للشيءِ القَذِرِ المنتن أو أنه في الأصل مصدرٌ.

İbn Düreyd ise «rics» (الرِّجْس), «ricz» (الرِّجْز) ve «riks» (الرِّكْس) kelimelerini birbirinden ayırarak; ricsi şer, riczi azap, riksi ise necaset ve pis koku kılmıştır. Sonra: «Rics her ikisi için de söylenir» demiştir. Bundan çıkan netice şudur: O, pis ve kokuşmuş şeyin adıdır yahut aslında bir masdardır.

وقوله: {مِّنْ عَمَلِ الشيطان} في محلِّ رفعٍ لأنه صفةٌ ل «رجس» والهاء في «فاجتَنُبِوه» تعودُ على الرجس أي: فاجتنبوا الرجسَ الذي أخبر به عَمَّا تقدَّم من الخمر وما بعدها. وقال أبو البقاء: «إنها تعود على الفعل» يعني الذي قَدَّره مضافاً إلى الخمر وما بعدها، وإلى ذلك نحا الزمخشري أيضاً، قال: «فإنْ قلت: إلامَ يَرْجِعُ الضمير في قوله:» فاجتنبوه؟ قلت: إلى المضافِ المحذوف، أو تعاطِيهما أو ما أشبه ذلك، ولذلك قال: {رِجْسٌ مِّنْ عَمَلِ الشيطان} وقد تقدَّم أن الأحسن أن هذه الأشياء جُعِلَتْ نفسَ الرجس مبالغة.

Yüce Allah'ın: {مِّنْ عَمَلِ الشيطان} “şeytanın işinden” kavli «rics»in sıfatı olduğu için ref mahallindedir. «Fectenibûh»daki (فاجتَنُبِوه) hâ zamiri ise ricse döner; yani: 'İçki ve sonrasındakiler hakkında haber verilen ricsden sakının' demektir. Ebû'l-Bekâ: «Fiile döner» demiştir; yani içki ve sonrasındakilere muzâf olarak takdir ettiği fiili kastetmektedir. Zemahşerî de bu görüşe yönelerek şöyle demiştir: «Eğer: 'Fectenibûh kavlindeki zamir nereye döner?' dersen, derim ki: Mahzuf muzâfa veya bunları yapmaya yahut benzeri bir şeye döner; bu yüzden {رِجْسٌ مِّنْ عَمَلِ الشيطان} “Şeytan işi bir pisliktir” buyurmuştur.» Daha önce bu şeylerin mübalağa yoluyla bizzat pisliğin kendisi kılınmasının daha uygun olduğu geçmişti.

قوله تعالى: {فِي الخمر} : فيه أربعة أوجه، أحدها: أنه متعلق ب «يوقع» اي: يُوقع بينكم هذين الشيئين في الخَمْر أي: بسبب شربها، و «في» تفيد السببية كقوله ﵇ «إنَّ امرأةً دخلت النار في هِرَّةٍ» الثاني: أنها متعلقة بالبغضاء لأنه مصدر معرف بأل /. الثالث: أنه متعلقٌ ب «العَداوة» وقال أبو البقاء: «ويجوز أن تتعلَّق» في «بالعداوة

Yüce Allah'ın: {فِي الخمر} “içkide” kavlinde dört vecih vardır: Birincisi: «Yûkı'a» (يوقع) fiiline müteallak olmasıdır; yani: 'İçki sebebiyle -içilmesinden ötürü- aranıza bu iki şeyi düşürür.' «Fî» (في) harfi, Peygamber aleyhisselâm'ın: «Bir kadın bir kedi yüzünden cehenneme girdi» sözünde olduğu gibi sebebiyet ifade eder. İkincisi: Elif-lâm ile marife kılınmış bir masdar olduğu için «el-bağdâ»ya müteallak olmasıdır. Üçüncüsü: «El-adâve»ye müteallak olmasıdır. Ebû'l-Bekâ şöyle demiştir: «'Fî'nin 'el-adâve'ye

أو ب» البغضاء «أي: أَنْ تتعادَوْا وأَنْ تتباغضوا بسبب شربِ الخمر» وعلى هذا الذي ذكره تكونُ المسألةُ من باب التازع وهو الوجهُ الرابع، إلاَّ أنَّ في ذلك إشكالاً وهو أَنَّ من حق المتنازعين أن يصلُحَ كلٌّ منهما للعمل، وهذا العاملُ الأولُ وهو العداوة لو سُلِّط على المتنازع فيه لزم الفصلُ بين المصدر ومعموله بأجنبي وهو المعطوف، وقد يقال: إنه في بعضِ صورِ التنازع يُلْتَزَمُ إعمالُ الثاني، وذلك في فِعْلَي التعجب إذا تنازعا معمولاً فيه، وقد تقدَّ هذا مشبعاً في البقرة.

veya 'el-bağdâ'ya müteallak olması da caizdir; yani: 'İçki içmek sebebiyle birbirinize düşmanlık ve kin beslemeniz' demektir.» Onun bu zikrettiğine göre mesele tenâzu' bâbından olur ki dördüncü vecih de budur. Ne var ki bunda bir müşkillik vardır; zira tenâzu' eden iki âmilin hakkı, her birinin amele elverişli olmasıdır. Bu birinci âmil olan 'el-adâve' tenâzu' edilen şey üzerinde amel ettirilecek olursa, masdar ile ma'mûlü arasının yabancı bir unsur olan matuf ile ayrılması gerekir. Şöyle de denilebilir: Tenâzuun bazı surelerinde ikincisini amel ettirmek iltizam olunur; nitekim iki taaccüb fiili bir ma'mûl üzerinde tenâzu ettiğinde bu böyledir ve bu husus Bakara Suresi'nde etraflıca geçmişti.

قوله: {فَهَلْ أَنْتُمْ مُّنتَهُونَ} هذا الاستفهامُ فيه معنى الأمر أي: انتهوا، ولذلك لَمَّا فهم عمر بن الخطاب الأمرية، قال: «انتهَيْنا يا رب انتهينا يا رب» ويدلُّ على ذلك أيضاً عطفُ الأمرِ الصريح عليه في قوله «وأطيعوا» كأنه قيل: انتهو عن شرب الخمر وعن كذا وأطيعوا، فمجيءُ هذه الجملةِ الاستفهاميةِ المصدَّرِة باسمٍ مُخْبَرٍ عنه باسمِ فاعل دالٍّ على ثبوتِ النهي واستقراره أبلغُ من صريحِ الأمر. قال الزمخشري: «فإن قلت: لِمَ جُمع الخمرُ والميسرُ مع الأنصابِ والأزلام أولاً ثم أفردهما آخراً؟ قلت: لأنَّ الخطابَ مع المؤمنين، وإنما نهاهم عَمَّا كانوا يتعاطَوْنه من شرب الخمرِ واللعبِ بالميسرِ وذِكْرِ الأنصابِ والأزلام لتأكيدِ تحريمِ الخمر والميسر وإظهارِ أنَّ ذلك جميعاً من أعمال أهل الجاهلية وأهل الشرك» انتهى. ويظهرُ شيءٌ آخرُ وهو أنه لم يُفْرِدِ الخمرَ والميسرَ بالذكر آخراً، بل ذَكَر معهما شيئاً يلزُم منه عدمُ الأنصاب والأزلام فكأنه ذكر الجميع آخراً، بيانه أنه قال: «في الخمر والميسر ويَصُدُّكم عن ذكر الله» بعبادة الأنصاب أو بالذبح عليها للأصنام على حَسَبِ ما تقدم تفسيره أول السورة، و «عن الصلاة» باشتغالِكم بالأزلام، وقد تقدَّم تفسيرها أيضاً، فَذِكْرُ الله والصلاة مُنَبِّهان على الأنصاب والأزلام، وهذا وجه حسن.

Yüce Allah'ın: {فَهَلْ أَنْتُمْ مُّنتَهُونَ} “Artık vazgeçecek misiniz?” kavlindeki bu istifhamda emir manası vardır; yani: 'Vazgeçin!' demektir. Bu sebeple Ömer b. el-Hattâb emir manasını anlayınca: «Vazgeçtik Rabbimiz, vazgeçtik Rabbimiz!» demiştir. {وَأَطِيعُوا} “Ve itaat edin” kavlinde açık emrin buna atfedilmesi de buna delalet eder; sanki: 'İçki içmekten ve şundan bundan vazgeçin ve itaat edin' denilmiştir. Dolayısıyla nehyin sabit ve yerleşik olduğuna delalet eden bir ism-i fâil ile kendisinden haber verilmiş bir isimle başlayan bu istifham cümlesinin gelişi, açık emirden daha beliğdir. Zemahşerî şöyle demiştir: «Eğer: 'İçki ve kumar önce dikili taşlar ve fal oklarıyla birlikte zikredilmişken, sonra neden ikisi tek başına zikredildi?' dersen, derim ki: Çünkü hitap müminleredir; onları içki içmek ve kumar oynamaktan nehyetmiş, dikili taşları ve fal oklarını zikretmesi ise içki ve kumarın haramlığını pekiştirmek ve bütün bunların Câhiliye ve şirk ehlinin amellerinden olduğunu göstermek içindir.» [Zemahşerî'nin sözü] bitti. Başka bir husus daha ortaya çıkmaktadır ki o da şudur: [Allah Teâlâ] sonunda içki ve kumarı tek başına zikretmemiş, bilakis onlarla birlikte dikili taşların ve fal oklarının bulunmamasını gerektiren bir hususu da zikretmiştir; dolayısıyla sanki sonunda hepsini zikretmiş gibidir. Açıklaması şudur: Surenin başında tefsiri geçtiği üzere dikili taşlara ibadet etmekle veya putlar için onların üzerinde kurban kesmekle meşgul olmanıza karşılık «içkide ve kumarda ve sizi Allah'ı anmaktan alıkoymak ister» buyurmuş; tefsiri yine geçmiş olan fal oklarıyla meşgul olmanıza karşılık da «ve namazdan [alıkoymak ister]» buyurmuştur. Dolayısıyla Allah'ın zikri ve namaz, dikili taşları ve fal oklarını hatırlatmaktadır; bu da güzel bir vecihtir.

قوله تعالى: {إِذَا مَا اتقوا} : ظرفٌ منصوبٌ بما يُفْهَم من الجملة السابقة وهي: «ليس» وما في حَيِّزها، والتقدير: لا يَأْثمون ولا يُؤاخَذُون وقت اتِّقائهم، ويجوزُ أن يكونَ ظرفاً محضاً، وأن يكونَ فيه معنى الشرط، وجوابه محذوف أو متقدِّمٌ على ما مَرَّ.

Yüce Allah'ın: {إِذَا مَا اتقوا} “[sakındıkları takdirde]” kavli, önceki «leyse» ve onun hükmündeki cümleden anlaşılan mana ile mansub bir zarftır; takdiri: 'Sakındıkları vakit günaha girmezler ve sorumlu tutulmazlar' şeklindedir. Sırf zarf olması caiz olduğu gibi onda şart manasının bulunması da caizdir; cevabı ise daha önce geçtiği üzere ya mahzuftur ya da önce geçendir.

قوله تعالى: {لَيَبْلُوَنَّكُمُ} : جوابُ قسم محذوف أي: واللَّهِ ليبلونكم، وقد تقدَّم أنه تَجِبُ اللامُ وإحدى النونين في مثلِ هذا الجواب. قوله: {بِشَيْءٍ} متعلِّقٌ ب «ليبلونَّكم» أي: ليختبرنَّكم بشيءٍ. وقوله: {مِّنَ الصيد} : في محلِّ جرٍّ صفةً ل «شيء» فيتعلَّقُ بمحذوف، و «من» الظاهرُ أنها تبعيضيةٌ لأنه لم يُحَرِّم صيدَ الحلال ولا صيد الحِلّ ولا صيد البحر. وقل: إنها لبيان الجنس. وقال مكي: «وقيل» من «لبيان الجنس، فلما قال» بشيء «لم يُعْلَم من أيِّ جنسٍ هو فبيَّن فقال:» من الصيدِ «كما تقولُ: و» لأَعطينَّك شيئاً من الذهبِ «وبهذا الوجه بدأ أبو البقاء ثم قال:» وقيل: إنها للتبعيضِ «. وكونُها للبيان فيه نظرٌ، لأنَّ الصحيحَ أنها لا تكونُ للبيان، والقائلُ بأنها للبيانِ يُشْترط أن يكونَ المُبَيَّنُ بها معرفاً بأل الجنسية كقولِه: {فاجتنبوا الرجس مِنَ الأوثان} [الحج: ٣٠] ، وبه قال ابنُ عطية أيضاً، والزجاج هو الأصل في ذلك فإنه قال:» وهذا كما تقولُ: «لامتحِنَتَّك بشيءٍ من الرِّزْقِ» وكما قال تعالى: {فاجتنبوا الرجس مِنَ الأوثان} [الحج: ٣٠] .

Yüce Allah'ın: {لَيَبْلُوَنَّكُمُ} “[Allah] sizi mutlaka imtihan edecektir” kavli mahzuf bir kasemin cevabıdır; yani: 'Vallahi sizi mutlaka imtihan edecektir' demektir. Böyle bir cevapta lâm harfi ile iki nûndan birinin zorunlu olduğu daha önce geçmişti. {بِشَيْءٍ} “bir şeyle” kavli «leyeblüvenneküm» fiiline müteallaktır; yani: 'Sizi bir şeyle mutlaka sınayacaktır' demektir. {مِّنَ الصيد} “avdan” kavli ise «şey'in» kelimesinin sıfatı olarak cer mahallindedir ve mahzufa müteallaktır. Zahir olan, «min» (من) harfinin teb'îz (kısmîlik) ifade etmesidir; çünkü ne ihramsızın avını ne harem dışı bölgedeki avı ne de deniz avını haram kılmıştır. Cinsi beyan etmek için olduğu da söylenmiştir. Mekkî şöyle demiştir: «'Min'in cinsi beyan için olduğu da söylenmiştir; 'bir şeyle' buyurunca hangi cinsten olduğu bilinmedi, bu yüzden 'avdan' buyurarak açıkladı; tıpkı 'Sana mutlaka altından bir şey vereceğim' demen gibi.» Ebû'l-Bekâ bu vecihle başlamış, ardından: «Teb'îz için olduğu da söylenmiştir» demiştir. Beyan için olması ise tartışmalıdır; zira sahih olan onun beyan için olmamasıdır. Beyan için olduğunu söyleyenler ise kendisiyle açıklanan kelimenin Yüce Allah'ın: {فاجتنبوا الرجس مِنَ الأوثان} “Pislik olan putlardan sakının” [Hac 30] kavlinde olduğu gibi cins elif-lâmı ile marife olmasını şart koşarlar. İbn Atıyye de böyle demiştir. Bu hususta asıl kaynak ise Zeccâc'dır; zira o şöyle demiştir: «Bu, 'Seni mutlaka rızıktan bir şeyle sınayacağım' demen gibidir ve Yüce Allah'ın: {فاجتنبوا الرجس مِنَ الأوثان} “Pislik olan putlardan sakının” [Hac 30] kavli gibidir.»

قوله: {تَنَالُهُ} في محلِّ جر لأنه صفةٌ ثانيةٌ ل «شيء» ، وأجاز أبوالبقاء

Yüce Allah'ın: {تَنَالُهُ} “[ellerinizin ve mızraklarınızın] erişeceği” kavli «şey'in» kelimesinin ikinci sıfatı olduğu için cer mahallindedir. Ebû'l-Bekâ

أن يكونَ حالاً: إمَّا من الصيد، وإمَّا من «شيء» وإن كان نكرة لأنه قد وُصِفَ فتخصَّص، واستبعدَ الشيخُ جَعْلَه حالاً من الصيد، ووجهُ الاستبعادِ أنه ليس المقصودَ بالحديث عنه. وقرأ الجمهور: {تناله} بالمنقوطةِ فوقُ لتأنيثِ الجمعِ، وابن وثاب والنخعي / بالمنقوطةِ من تحتُ لأنَّ تأنيثَه غيرُ حقيقي. وقوله: {ثُمَّ اتَّقَواْ وَآمَنُواْ ثُمَّ اتَّقَواْ} [المائدة: ٩٣] للناس فيه قولان، أحدُهما: أنَّ هذا من بابِ التوكيد، ولا يَضُرُّ حرفُ العطف في ذلك، وهذا كقولِه تعالى: {كَلاَّ سَوْفَ تَعْلَمُونَ ثُمَّ كَلاَّ سَوْفَ تَعْلَمُونَ} [التكاثر: ٣٤] ، حتى إنَّ الشيخَ جمالَ الدين بن مالك يَجْعَلُ هذا من التوكيدِ اللفظي المبوبِ له في النحو: والثاني: أنه ليس للتأكيد بل للتأسيس، إلا أنَّه جَعَل التغايرَ حاصلاً بتقديرِ المتعلقاتِ، فمنها أنَّ التقدير: اتَّقَوا الشرك وآمَنوا إيماناً كاملاً ثم اقتوا وآمَنوا أي: ثم ثَبَتُوا على التقوى والإِيمان المتقدمين، واستمروا على هذه الحال ثم اتقوا ثم تناهَوْا في التقوى وتوغلوا فيها، وأحسنوا للناسِ وواسَوْهم بأموالِهم، وإليه نحا أبو القاسم الزمخشري بعبارةٍ قريبةٍ من هذا المعنى.

onun hâl olmasını da caiz görmüştür: Ya 'sayd'dan ya da nekre olmasına rağmen sıfat alıp tahsis edildiği için «şey'in»den [hâl olur]. Şeyh [Ebû Hayyân] onun 'sayd'dan hâl olmasını uzak görmüştür; uzak görme gerekçesi ise hakkında konuşulan asıl maksadın o olmamasıdır. Cumhur, çoğulun müennesliğinden ötürü üstten noktalı [tâ ile] {تناله} şeklinde okumuştur; İbn Vessâb ve en-Nehaî ise müennesliği hakiki olmadığı için alttan noktalı [yâ ile] okumuşlardır. Yüce Allah'ın: {ثُمَّ اتَّقَواْ وَآمَنُواْ ثُمَّ اتَّقَواْ} “sonra sakınıp iman ettikleri, sonra yine sakındıkları...” [Mâide 93] kavli hakkında insanların (âlimlerin) iki görüşü vardır: Birincisi: Bunun tekit kabilinden olmasıdır; bunda atıf harfi bulunması buna engel teşkil etmez; bu, Yüce Allah'ın: {كَلاَّ سَوْفَ تَعْلَمُونَ ثُمَّ كَلاَّ سَوْفَ تَعْلَمُونَ} “Hayır! İleride bileceksiniz! Hayır, hayır! İleride bileceksiniz!” [Tekâsür 3-4] kavli gibidir; hatta Şeyh Cemâlüddin b. Mâlik bunu nahivde başlık açılan lâfzî tekit kabilinden sayar. İkincisi: Tekit için değil te'sis (yeni bir mana) için olmasıdır; ancak farklılığı müteallakları takdir ederek oluşturmuştur. Bunlardan biri şudur: Takdir: 'Şirkten sakındılar ve kâmil bir imanla iman ettiler; sonra sakınıp iman ettiler yani önceki takva ve iman üzere sebat ettiler, bu hâl üzere devam ettiler; sonra yine sakındılar yani takvada zirveye ulaştılar, onda derinleştiler, insanlara iyilik edip onlara mallarıyla destek oldular' şeklindedir. Ebu'l-Kāsım ez-Zemahşerî de bu manaya yakın bir ifadeyle bu görüşe yönelmiştir.

قوله تعالى: {لِيَعْلَمَ الله} اللامُ متعلقةٌ ب «لَيبلونَّكم» والمعنى: ليتميَّزَ أو ليظهرَ لكم، وقد مضى تحقيقُه في البقرة، وأنَّ هذه تسمَّى لام كي، وقرأ بعضُهم: «لِيُعْلِم» بضم الياء وكسر اللام من أعلم، والمفعول الأول على هذه القراءة محذوفٌ أي: لِيُعْلِم اللَّهُ عبادَه، والمفعول الثاني هو قوله: {مَن يَخَافُهُ} ف «أَعْلَمَ» منقولةٌ بهمزة التعدية من «علم» المتعدية لواحد بمعنى «

Yüce Allah'ın: {لِيَعْلَمَ الله} “[kimin O'ndan korktuğunu] Allah'ın bilmesi için” kavlindeki lâm, «leyeblüvenneküm» fiiline müteallaktır; mana ise: 'Ayrışması için' veya 'size aşikâr olması için' demektir. Bunun tahkiki ve buna 'lâm-ı key' (sebep bildiren lâm) dendiği Bakara Suresi'nde geçmişti. Bazıları 'a'leme' fiilinden yâ'nın dammesi ve lâm'ın kesresiyle «li-yu'lime» şeklinde okumuşlardır. Bu kıraate göre birinci mef'ûl mahzuftur; yani: 'Allah'ın kullarına bildirmesi için' demektir. İkinci mef'ûl ise: {مَن يَخَافُهُ} “kendisinden korkanı” kavlidir. Dolayısıyla «a'leme» fiili «

عَرَف» قوله: {بالغيب} في محل نصب على الحال من فاعلِ «يَخافُه» أي: يخافُه ملتبساً بالغيبِ، وقد تقدم معناه في البقرة.

bildi (arafe)' manasında tek mef'ûle geçişli olan 'alime' fiilinden ta'diye (geçişlilik) hemzesi ile nakledilmiştir. {بالغيب} “gıyaben / görmediği halde” kavli «yehâfühû» fiilinin fâilinden hâl olarak nasb mahallindedir; yani: 'Görünmezlikle vasıflanmış olarak O'ndan korkar' demektir. Bunun manası Bakara Suresi'nde geçmişti.

وجَوَّز أبو البقاء فيه ثلاثة أوجه، أحدها: ما ذكرته، والثاني: أنه حالٌ من «مَنْ» في «من يخافه» ، والثالث: أنَّ الباءَ بمعنى «في» والغيب مصدرٌ واقعٌ موقعَ غائبٍ أي: يخافه في المكانِ الغائبِ عن الخَلْقِ، فعلى هذا يكونُ متعلقاً بنفس الفعل قبله، وعلى الأَوَّلَيْن يكونُ متعلقاً بمحذوفٍ على ما عُرِف.

Ebû'l-Bekâ bunda üç veche cevaz vermiştir: Birincisi: Zikrettiğim vecihtir. İkincisi: «Men yehâfühû» kavlindeki «men»den hâl olmasıdır. Üçüncüsü: Bâ harfinin «fî» (içinde) manasında olması, gaybın ise 'gāib' yerine geçmiş bir masdar olmasıdır; yani: 'Yaratılmışlardan gizli olan yerde O'ndan korkar' demektir. Buna göre bizzat kendisinden önceki fiile müteallak olur; ilk iki veche göre ise bilindiği üzere mahzufa müteallak olur.

قوله تعالى: {وَأَنْتُمْ حُرُمٌ} : في محل نصب على الحال من فاعل «تقتلوا» ، و «حُرُمٌ» جمع حَرام، وحَرام يكون للمُحْرِم وإنْ كان في الحِلِّ ولِمَنْ في الحَرَم وإنْ كان حلالاً، وهما سيَّان في النهي عن قتل الصيد، وقد تقدم الكلامُ على هذه اللفظة. قوله: {منكم} في محلِّ نصب على الحال من فاعل «قَتَله» أي: كائناً منكم. وقيل: «مِنْ» للبيان وليس بشيء، لأنَّ كلَّ مَنْ قَتَل صيداً حكمُه كذلك. فإن قلت: هذا واردٌ أيضاً على جَعْلِه حالاً. قلتُ: لم يُقْصَدْ لذلك مفهومُ حتى إنه لو قتَله غيرُكم لم يكن عليه جزاءٌ، لأنه قصد بالخطابِ معنىً آخرَ وهو المبالغةُ في النهي عن قَتْلِ الصيد.

Yüce Allah'ın: {وَأَنْتُمْ حُرُمٌ} “siz ihramlı iken” kavli «tektülû» fiilinin fâilinden hâl olarak nasb mahallindedir. «Hurum» (حُرُم) «harâm»ın çoğuludur. 'Harâm' kelimesi Hıll (ihram dışı) bölgesinde olsa bile ihramlı kişi için de ihramdan çıkmış olsa bile Harem bölgesinde bulunan kişi için de kullanılır. Her ikisi de av öldürme yasağı konusunda eşittir. Bu lafız hakkındaki açıklama daha önce geçmişti. {منكم} “içinizden” kavli «katelehu» fiilinin fâilinden hâl olarak nasb mahallindedir; yani: 'Sizden biri olarak' demektir. «Min»in beyan için olduğu da söylenmiştir fakat bu bir şey ifade etmez; çünkü kim bir av öldürürse hükmü böyledir. Eğer: 'Bu itiraz onun hâl kılınması durumunda da geçerlidir' dersen, derim ki: 'Şayet onu sizden başkası öldürürse ona ceza gerekmez' şeklinde bir mefhum kastedilmemiştir; zira hitapla başka bir mana, yani avı öldürmekten menetmedeki mübalağa kastedilmiştir.

قوله: {مُّتَعَمِّداً} حالٌ أيضاً من فاعل «قَتَلَه» فعلى رَأْي مَنْ يجوِّزُ تعدُّدَ الحال يُجيز ذلك هنا، ومَنْ مَنَعَ يقول: إنَّ «منكم» للبيانِ حتى لا تتعدَّد الحالُ، و «مَنْ» يُجَوِّزُ أَنْ تكونَ شرطيةً وهو الظاهرُ، وموصولةً، والفاءُ لشبهِها بالشرطيةِ، ولا حاجةَ إليه وإنْ كانوا فعلوه في مواضع. قوله: «فجزاء» الفاءُ جوابُ الشرطِ أو زائدةٌ لشبه المبتدأ بالشرط، فعلى الأول الجملةُ بعدها في محلِّ جزمٍ، وعلى الثاني في محلِّ رفعٍ، وما بعد «مَنْ» على الأولِ في محلِّ

Yüce Allah'ın: {مُّتَعَمِّداً} “kasten” kavli de «katelehu» fiilinin fâilinden hâldir. Hâlin birden fazla olmasını caiz görenlerin görüşüne göre burada buna cevaz verilir. Buna engel olan ise hâlin birden fazla olmaması için «minküm» ifadesinin beyan için olduğunu söyler. «Men»in (مَنْ) şartiyye olması caizdir ki zahir olan da budur; mevsûle olması ve fâ harfinin şarta benzemesinden ötürü gelmesi de caizdir; gerçi bunu bazı yerlerde yapmış olsalar da burada buna ihtiyaç yoktur. «Fe-cezâün» kavlindeki fâ harfi şartın cevabıdır veya mübtedanın şarta benzemesinden ötürü zâiddir. Birinciye göre sonrasındaki cümle cezm mahallinde, ikinciye göre ref mahallindedir. «Men»den sonrası ise birinciye göre

جزمٍ لكونِه شرطاً، وعلى الثاني لا محلَّ له لكونه صلةً. وقرأ أهلُ الكوفة: «فجزاءٌ مثلُ» بتنوين جزاء ورفعه ورفع «مثل» ، وباقي السبعة برفعه مضافاً إلى «مثل» ، ومحمد بن مقاتل بتنوين «جزاءً» ونصبِه ونصب «مثلَ» والسُلمي برفع «جزاء» منوناً ونصبِ «مثل» ، وقرأ عبد الله: {فجزاؤُه} برفع «جزاء» مضافاً لضمير «مثل» رفعاً.

şart olduğu için cezm mahallinde, ikinciye göre ise sıla cümlesi olduğu için iraptan mahalli yoktur. Kûfe ehli, «cezâun» kelimesini tenvin ve ref ile, «mislu» kelimesini de ref ile «fe-cezâun mislu» şeklinde okumuştur. Yedi kıraat imamının geri kalanı ise «cezâü» kelimesini ref ile «misli» kelimesine muzâf kılarak okumuştur. Muhammed b. Mukātil «cezâen»i tenvin ve nasb ile, «misle»yi de nasb ile okumuştur. es-Sülemî ise «cezâun»u tenvin ve ref ile, «misle»yi nasb ile okumuştur. Abdullah [b. Mes'ûd] ise {فجزاؤُه} şeklinde «cezâü» kelimesini ref ile zamire muzâf kılarak ve «mislu» kelimesini de ref ile okumuştur.

فأمَّا قراءةُ الكوفيين فلأنَّ «مثل» صفةٌ ل «جزاء» أي: فعليه جزاءٌ موصوفٌ بكونه «مثلَ ما قتله» أي مماثِلَه. وجَوَّز مكي وأبو البقاء وغيرُهما أَنْ يرتفعَ «مثل» على البدلِ، وذكر الزجاج وجهاً غريباً وهو أن يرتفعَ «مثل» على أنه خبرٌ ل «جزاء» ويكونُ «جزاء» مبتدأً قال: «والتقديرُ: فجزاءُ ذلك الفعلِ مثلُ ما قتل» قلت: ويؤيد هذا الوجهَ / قراءةُ عبد الله: «فجزاؤُه مثلُ» إلا أن الأحسنَ أن يقدِّر ذلك المحذوفُ ضميراً يعودُ على المقتول لا أَنْ يُقَدِّره: «فجزاءُ ذلك الفعل» و «مثل» بمعنى مماثل قاله جماعةٌ: الزمخشري وغيره، وهو معنى اللفظِ، فإنِّها في قوةِ اسمِ فاعل، إلاَّ أنَّ مكّياً تَوَهَّم أنَّ «مِثْلاً» قد يكون بمعنى غير مماثل فإنه قال: «ومثل» في هذه القراءة - يعني قراءة الكوفيين - بمعنى مُماثِل، والتقديرُ: فجزاءٌ مماثلٌ لِما قَتَل يعني في القيمةِ أو في الخِلْقة على اختلافِ العلماء، ولو قَدَّرْتَ مِثْلاً على لفظه لصار

Kûfelilerin kıraatine gelince; çünkü «mislu» kelimesi «cezâun»un sıfatıdır; yani: 'Ona, öldürdüğünün misli -yani benzeri- olmakla nitelenen bir ceza gerekir' demektir. Mekkî, Ebû'l-Bekâ ve başkaları «mislu» kelimesinin bedel olarak merfû olmasını da caiz görmüşlerdir. Zeccâc ise garip bir vecih zikretmiş olup o da «mislu» kelimesinin «cezâun»un haberi olarak merfû olması, «cezâun»un ise mübteda olmasıdır; o şöyle demiştir: «Takdiri: 'O fiilin cezası öldürdüğü şeyin mislidir' şeklindedir.» Derim ki: Abdullah'ın «fe-cezâühû mislü...» kıraati bu vechi destekler; ancak en uygun olanı, o mahzufun 'o fiilin cezası' şeklinde takdir edilmesi değil, öldürülen ava dönen bir zamir olarak takdir edilmesidir. «Misil» kelimesi 'mümâsil' (benzer) manasındadır; bunu Zemahşerî ve başkalarından oluşan bir grup söylemiştir ki lafzın manası da budur; zira o ism-i fâil kuvvetindedir. Ancak Mekkî, 'misil' kelimesinin mümâsilden başka bir manada olabileceğini vehmetmiş ve şöyle demiştir: «Bu kıraatte -yani Kûfelilerin kıraatinde- 'misil' kelimesi mümâsil manasındadır; takdiri ise âlimlerin ihtilafına göre kıymet yahut yaratılış bakımından öldürdüğüne denk bir ceza demektir. Eğer 'misil' lafzını kendi lafzı üzere takdir etseydin mana şöyle olurdu:

المعنى: فعليه جزاءٌ مثلُ المقتولِ من الصيد، وإنما يلزمه جزاء المقتول بعينِه لا جزاءٌ مثلُه، لأنه إذا وَدَى جزاءً مثلَ المقتول صار إنما وَدَى جزاءَ ما لم يُقْتَل؛ لأنَّ مثلَ المقتول لم يَقْتُلْه، فصَحَّ أن المعنى: فعليه جزاءٌ مماثِلٌ للمقتول، ولذلك بَعُدَتِ القراءةُ بالإِضافة عند جماعة.

Ona avdan öldürülenin misli bir ceza gerekir; oysa ona misli bir ceza değil, öldürülenin bizzat kendisinin cezası gerekir; çünkü öldürülenin misli bir ceza öderse, öldürülmemiş olanın cezasını ödemiş gibi olur; zira öldürülenin mislini öldürmemiştir. Dolayısıyla mana: 'Ona öldürülene denk (mümâsil) bir ceza gerekir' şeklinde sahih olur. İşte bu yüzden bir gruba göre izâfetle okunan kıraat uzak görülmüştür.»

قلت: «مثل» بمعنى مُماثِل أبداً فكيف يقول «ولو قَدَّرْتَ مِثْلاً على لفظه» ؟ وأيضاً فقوله: «لصار المعنى إلى آخره» هذا الإِشكالُ الذي ذكره لا يُتَصَوَّرُ مجيئُه في هذه القراءةِ أصلاً، وإنما ذَكَره الناسُ في قراءةِ الإِضافة كما سيأتي، وكأنه نَقَل هذا الإِشكالَ من قراءةِ الإِضافة إلى قراءةِ التنوين.

Derim ki: «Misil» daima 'mümâsil' manasındadır; öyleyse nasıl 'Eğer misil lafzını kendi lafzı üzere takdir etseydin' der? Ayrıca onun: 'Mana şöyle olurdu...' şeklindeki bu zikrettiği işkâlin bu kıraatte gelmesi asla tasavvur olunamaz; insanlar (âlimler) bunu ileride geleceği üzere ancak izâfet kıraatinde zikretmişlerdir. Sanki o, bu işkâli izâfet kıraatinden tenvin kıraatine aktarmıştır.

وأمَّا قراءةُ باقي السبعة فاستبعَدها جماعةٌ، قال الواحدي: «ولا ينبغي إضافةُ الجزاءِ إلى المِثْلِ لأنَّ عليه جزاءَ المنقولِ لا جزاءَ مثله فإنه لا جزاءَ عليه لَمَّا لم يقتلْه» وقال مكي بعد ما قَدَّمْتُه عنه: «ولذلك بَعُدَت القراءةُ بالإِضافة عند جماعةٍ لأنها تُوجِبُ جزاءً مثلَ الصيدِ المقتول» قلت: ولا التفاتَ إلى هذا الاستبعادِ فإنَّ أكثرَ القراء عليها. وقد أجاب الناسُ عن ذلك بأجوبةٍ سديدةٍ، لَمَّا خفيت على أولئك طَعَنوا في المتواتر، منها: أنَّ «جزاء» مصدرٌ مضافٌ لمفعوله تخفيفاً، والأصل: فعليه جزاءٌ مثلُ ما قتل، أي: أن يَجزي مثلَ ما قتل، ثم أُضيف، كما تقول: «عجبت من ضربٍ زيداً» ثم «من ضرب زيدٍ» ذَكَر الزمخشري وغيره، وبَسْطُ ذلك أنَّ الجزاءَ هنا بمعنى القضاء والأصل: فعليه أن يُجْزَى المقتولُ من الصيد مثلَه من النعم، ثم حُذِف المفعولُ الأول لدلالة الكلامِ عليه وأُضيف المصدرُ إلى ثانيهما، كقولك: «زيدٌ فقيرٌ ويعجبني إعطاؤك الدرهمَ» أي: إعطاؤك إياه. ومنها: أنَّ «مثل» مقحمةٌ كقولهم: «مِثْلُك لا يفعل ذلك» أي: أنت لا تفعل ذلك، ونحو

Geriye kalan yedi imamın kıraatine gelince; bir grup bunu uzak görmüştür. Vâhidî şöyle demiştir: «Cezanın misle izâfe edilmesi uygun düşmez; çünkü onun üzerinde öldürülenin cezası vardır, mislinin cezası değil; zira öldürmediği şey için üzerine bir ceza gerekmez.» Mekkî kendisinden önce aktardığım sözlerinden sonra: «İşte bu yüzden izâfetle okunan kıraat bir gruba göre uzak görülmüştür; çünkü öldürülen avın misli bir cezayı gerektirir» demiştir. Derim ki: Bu uzak görmeye itibar edilmez; zira kurrânın çoğu bu kıraat üzeredir. İlim ehli buna isabetli cevaplar vermişlerdir; bu cevaplar o kimselere kapalı kalınca mütevatir kıraate dil uzatmışlardır. Bu cevaplardan biri: «Cezâ» kelimesinin hafifletme maksadıyla mef'ûlüne muzâf kılınmış bir masdar olmasıdır; aslı: 'Ona öldürdüğü şeyin misli bir ceza gerekir' yani 'öldürdüğünün mislini ödemesi [gerekir]' şeklindedir, sonra izâfet yapılmıştır; tıpkı 'Zeyd'i dövmesine şaştım' (acibtü min darbin Zeyden) deyip sonra 'Zeyd'in dövülmesine...' (min darbi Zeydin) demen gibi. Bunu Zemahşerî ve başkaları zikretmiştir. Bunun ayrıntısı şudur: Buradaki ceza ödeme/kaza manasındadır ve aslı: 'Avdan öldürülen hayvana karşılık sağmal hayvanlardan mislinin ödenmesi gerekir' şeklindedir; sonra sözün delaletinden ötürü birinci mef'ûl hazfedilmiş ve masdar ikincisine muzâf kılınmıştır; tıpkı 'Zeyd fakirdir, senin dirhemi vermen hoşuma gidiyor' (yani ona vermen) sözünde olduğu gibi. Cevaplardan diğeri: «Misil» kelimesinin; 'Senin gibisi bunu yapmaz' (mislüke lâ yef'alü zâlike) yani 'sen bunu yapmazsın' sözlerinde ve Yüce Allah'ın:

قوله تعالى: {فَإِنْ آمَنُواْ بِمِثْلِ مَآ آمَنْتُمْ بِهِ} [البقرة: ١٣٧] أي: بما آمنتم [به] وكقوله: {لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ} [الشورى: ١١] ف «مثل» زائدةٌ، وهذا خلاف الأصلِ، فالجوابُ ما قَدَّمْتُه. و «ما» يجوزُ أْن تكونَ موصولةً اسمية أو نكرةً موصوفةً، والعائدُ محذوفٌ على كِلا التقديرين أي: مثلُ ما قتله من النعم.

{فَإِنْ آمَنُواْ بِمِثْلِ مَآ آمَنْتُمْ بِهِ} “Eğer onlar da sizin iman ettiğiniz gibi iman ederlerse” [Bakara 137] yani sizin iman ettiğinize [iman ederlerse] kavlinde ve: {لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ} “O'nun benzeri hiçbir şey yoktur” [Şûrâ 11] kavlinde olduğu gibi zâid (fazladan araya girmiş) olmasıdır ki buradaki «misil» zâiddir; ancak bu aslolanın hilafınadır, bu sebeple asıl cevap daha önce sunduğumdur. «Mâ»nın (ما) ism-i mevsûl olması da sıfat almış nekre olması da caizdir; her iki takdire göre de âid zamir mahzuftur; yani: 'Sağmal hayvanlardan öldürdüğünün misli' demektir.

فَمَنْ رفع «جزاء» فيه أربعة أوجه، أحدُها: أنه مرفوع بالابتداء، والخبرُ محذوفٌ تقديرُه: فعليه جزاء. والثاني: أنه خبرٌ لمبتدأ محذوف تقديرُه: فالواجبُ جزاءُ: والثالث: أنه فاعلٌ بفعل محذوف أي: فيلزَمُه أو يَجِبُ عليه جزاءٌ.

«Cezâ» (جزاء) kelimesini merfû okuyan kimsenin kıraatinde dört vecih vardır. Birincisi: İbtidâ sebebiyle merfû (mübteda) olmasıdır; mahzûf haberin takdiri: 'Onun üzerine bir ceza gerekir' (fe aleyhi cezâün) şeklindedir. İkincisi: Mahzûf bir mübtedanın haberi olmasıdır; takdiri: 'Vacip olan bir cezadır' (fel-vâcibü cezâün) şeklindedir. Üçüncüsü: Mahzûf bir fiilin fâili olmasıdır; yani: 'Ona bir ceza gerekir/lâzım gelir' (feyelzemuhû ev yecibü aleyhi cezâün) demektir.

الرابع: أنه مبتدأ وخبره «مثل» ، وقد تقدَّم أن ذلك مذهبُ أبي إسحاق الزجاج، وتقدم أيضاً رفع «مثل» في قراءة الكوفيين على أحدِ ثلاثةِ أوجه: النعتِ والبدلِ والخبرِ حيث قلنا: «جزاء» مبتدأٌ عند الزجاج.

Dördüncüsü: [«Cezâ» kelimesinin] mübteda, haberinin ise «misl» (مثل) olmasıdır. Bunun Ebû İshak ez-Zeccâc'ın mezhebi olduğu daha önce geçmişti. Kûfelilerin kıraatinde «misl» kelimesinin ref'inin de -Zeccâc'a göre «cezâ» kelimesini mübteda kabul ettiğimizde- sıfat, bedel ve haber olmak üzere üç vecihten biri üzere olduğu daha önce geçmişti.

وأمَّا قراءةُ {فجزاؤه مثلُ} فظاهرةٌ أيضاً. وأمَّا قراءة «فجزاءٌ مثلَ» برفع «جزاء» وتنوينه ونصب «مثل» فعلى إعمال المصدر المنونِ في مفعولِه، وقد تقدَّم أنَّ قراءةَ الإِضافةِ منه، وهو نظيرُ قولِه تعالى: {أَوْ إِطْعَامٌ فِي يَوْمٍ ذِي مَسْغَبَةٍ يَتِيماً} [البلد: ١٤١٥] وفاعلُه محذوف أي: فجزاءُ أحدِكم أو القاتلِ، أي: أن يُجْزى القاتلُ للصيد. وأما قراءة: «فجزاءً مثلَ» بنصبهما فجزاءً منصوب على المصدر أو على المفعول به، «ومثلَ» صفتُه بالاعتبارين، والتقدير: فليَجْزِ جزاءً مثلَ، أو: فليُخْرِجْ جزاءً، أو فليُغَرَّم جزاءً مثلَ.

{فجزاؤه مثلُ} kıraatine gelince, bu da açıktır. «Cezâ»nın ref'i ve tenvini, «misl»in ise nasbı ile okunan «fecazâün misle» kıraatine gelince; tenvinli masdarın mef'ûlünde amel etmesi esasına dayanır. İzâfet kıraatinin de bundan [türediği] daha önce geçmişti. Bu, Yüce Allah'ın: {أَوْ إِطْعَامٌ فِي يَوْمٍ ذِي مَسْغَبَةٍ يَتِيماً} “Yahut açlık gününde bir yetimi doyurmaktır” [Beled 14-15] kavlinin benzeridir; fâili ise mahzuftur, yani: 'Birinizin cezası yahut katilin cezası' yani 'avı öldürenin [mislini] ödemesi' demektir. Her ikisinin de nasbıyla okunan «fecazâen misle» kıraatine gelince; «cezâen» kelimesi masdar (mef'ûl-i mutlak) veya mef'ûlün bih olarak mensûptur, «misle» ise her iki kabule göre de onun sıfatıdır. Takdiri şöyledir: 'Misli bir ceza ödesin' yahut 'bir ceza çıkarsın/versin' ya da 'misli bir ceza tazmin ettirilsin'.

قوله: {مِنَ النعم} فيه ثلاثةُ وجه، أحدُها: أنه صفةٌ ل «جزاء» مطلقاً، أي: سواءً رُفِع أم نُصِبَ، نُوِّن أم لم يُنَوَّنْ، أي: إنَّ ذلك الجزاء يكونُ من

Yüce Allah'ın: {مِنَ النعم} kavlinde üç vecih vardır. Birincisi: İster merfû ister mensûp, ister tenvinli ister tenvinsiz okunsun, mutlak olarak «cezâ» kelimesinin sıfatı olmasıdır; yani bu ceza

جنسِ النَّعم، فهذا الوجهُ لا يمتنع بحالٍ. الثاني: أنه متعلق بنفسِ «جزاء» لأنه مصدرٌ، إلا أنَّ ذلك لا يجوزُ إلا في قراءة مَنْ أضاف «جزاء» إلى «مثل» فإنه لا يلزَمُ منه محذورٌ، بخلافِ ما إذا نَوَّنْتَه وجعلتَ «مثلَ» صفتَه أو بدلاً منه أو خبراً له فإنَّ ذلك يمتنع حينئذ، لأنَّك إنْ جَعَلْتَه موصوفاً ب «مثل» كان ذلك ممنوعاً من وجهين، أحدُهما: أنَّ المصدرَ الموصوفَ لا يعملُ وهذا قد وُصِفَ. الثاني: أنه مصدر فهو بمنزلةِ الموصولِ والمعمولُ من تمامِ صلتِه، وقد تقرَّر أنه لا يُتْبَعُ الموصولُ إلا بعد تمام صلته لئلا يلزمَ الفصلُ بأجنبي. وإنْ جَعَلْتَه بدلاً لَزِم أن يُتْبَعَ الموصولُ قبل تمام صلته، وإنْ جَعَلْتَه خبراً لزم الإِخبار عن الموصولِ قبلَ تمامِ صلتِه، وذلك كلُّه لا يجوزُ. الثالث: ذكره أبو البقاء وهو أَنْ يكونَ حالاً من عائدِ الموصولِ المحذوفِ فإنَّ التقدير: فجزاءً مثلَ الذي قتله حالَ كونه من النَّعم، وهذا وهمٌ لأنه الموصوف بكونِه من النَّعم إنما هو جزاءُ الصيد المقتولِ، وأمَّا الصيدُ نفسُه فلا يكونُ من النعم، والجمهورُ على فتحِ عين «النَّعَم» ، وقرأ الحسن بسكونها، فقال ابنُ عطية: {هي لغة} وقال الزمخشري: «استثقلَ الحركةَ على حرفِ الحلق كما قالوا:» الشَّعْر «في» الشَّعَر «.

sağmal hayvan cinsinden olacaktır; bu vecih hiçbir durumda imkânsız değildir. İkincisi: Masdar olduğu için bizzat «cezâ» kelimesine müteallik olmasıdır. Ancak bu, sadece «cezâ»yı «misl»e muzâf kılan kimsenin kıraatinde caizdir; zira bunda bir sakınca doğmaz. Onu tenvinleyip «misl»i de onun sıfatı, bedeli yahut haberi kıldığın durum ise böyle değildir; çünkü bu takdirde [masdara taalluk] imkânsızlaşır. Zira sen onu «misl» ile mevsûf kılarsan bu iki yönden memnû (yasak) olur: Birincisi: Sıfat almış masdar amel etmez, bu ise sıfat almıştır. İkincisi: Masdar mevsûl konumundadır, ma'mûl ise sılasının tamamlayıcısıdır; sılası tamamlanmadan önce araya ecnebî (yabancı unsur) girmesini önlemek için mevsûle tâbi (sıfat vb.) getirilemeyeceği kurala bağlanmıştır. Eğer onu bedel kılarsan, sılası tamamlanmadan önce mevsûle tâbi getirilmiş olur; eğer onu haber kılarsan, sılası tamamlanmadan önce mevsûlden haber verilmiş olur ki bunların hepsi caiz değildir. Üçüncüsü: Ebu'l-Bekâ'nın zikrettiği görüştür; o da mahzûf mevsûlün âid zamirinden hâl olmasıdır; zira takdir: 'Sağmal hayvanlardan olma hâlinde öldürdüğü şeyin misli bir ceza' şeklindedir. Bu bir vehimdir (hatadır); çünkü sağmal hayvandan olma vasfı sadece öldürülen avın cezasına aittir; avın kendisine gelince, o sağmal hayvandan olmaz. Cumhûr «en-ne'am» (النَّعَم) kelimesinin ayın harfini fetha ile okumuştur; Hasan [el-Basrî] ise sükûn ile okumuştur. İbn Atıyye: «Bu bir lehçedir» demiştir. Zemahşerî ise şöyle demiştir: «'eş-Şa'ar' (الشَّعَر) yerine 'eş-Şa'r' (الشَّعْر) dedikleri gibi, boğaz harfi üzerindeki harekeyi ağır bulmuştur.»

قوله: {يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا} في موضعِ رفعٍ صفةً ل» جزاء «أو في موضع نصبٍ على الحال منه أو على النعتِ ل» جزاء «فيمَنْ نَصَبه، وخَصَّصَ أبو البقاء كونَه صفةً بقراءةِ تنوين» جزاء «والحالَ بقراءةِ إضافته، ولا فرقَ،

Yüce Allah'ın: {يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا} kavli, ref mahallinde «cezâ» kelimesinin sıfatı, yahut nasb mahallinde ondan hâl ya da onu mensûp okuyan kimseye göre «cezâ»nın sıfatıdır. Ebu'l-Bekâ, sıfat oluşunu «cezâ»nın tenvinli kıraatine, hâl oluşunu ise izâfetli kıraatine tahsis etmiştir; oysa bir fark yoktur.

بل يجوزُ أَنْ تكونَ الجملةُ نعتاً أو حالاً بالاعتبارين؛ لأنه إذا أُضيف إلى» مثل «فهو باقٍ على تنكيرِه لأنَّ» مِثْلاً «لا يتعرَّفُ بالإِضافة، وكذا خصَّص مكي الوصفَ بقراءةِ إضافةِ الجزاء إلى» مِثْل «فإنه قال:» ومِن النَّعم في قراءةِ مَنْ أضاف الجزاء إلى «مِثْل» صفةً لجزاء، ويَحْسُنُ أَنْ تتعلَّق [من] بالمصدرِ فلا تكونُ صفةً، وإنما المصدرُ مُعَدَّى إلى «من النعم» ، وإذا جَعَلْتَه صفةً ف «مِنْ» متعلقةٌ بالخبرِ المحذوف وهو «فعلية» وفي هذا الكلامِ نظرٌ مِنْ وجهين، أحدُهما: قد تقدَّم وهو التخصيصُ بقراءةِ الإِضافة.

Aksine cümlenin her iki kabule göre de sıfat veya hâl olması caizdir; çünkü «misl»e muzâf kılındığında nekreliği üzere kalır, zira «misl» izâfetle marifeleşmez. Aynı şekilde Mekkî de sıfat oluşu cezanın «misl»e izâfe edildiği kıraate tahsis etmiştir; zira o şöyle demiştir: «Cezayı 'misl'e muzâf kılanın kıraatinde 'min en-ne'am', cezânın sıfatıdır; [min edatının] masdara müteallik olup sıfat olmaması da güzeldir, bu takdirde masdar 'min en-ne'am' ifadesine geçişli kılınmış olur. Onu sıfat kıldığın zaman ise 'min' mahzûf habere yani 'fe aleyhi'ye mütealliktir.» Bu sözde iki yönden tenkit vardır: Birincisi daha önce geçmişti ki o da izâfet kıraatine tahsis edilmesidir.

والثاني: أنه حين جَعَلَ «من النَّعم» صفةً عَلَّقها بالخبرِ المحذوفِ لِما تضمَّنه مِن الاستقرار، وليس كذلك؛ لأنَّ الجارَّ إذا وَقَع صفةً تعلَّق بمحذوفٍ، ذلك المحذوفُ هو الوصفُ في الحقيقةِ، وهذا الذي جَعَلَه متعلِّقاً لهذه الصفةِ ليس صفةً للموصوف في الحقيقةِ بل هو خبرٌ عنه، ألا ترى أنك لو قلت: «عندي رجلٌ من بني تميم» أنَّ «مِنْ بين» متعلِّقٌ بوصفٍ محذوفٍ في الحقيقة لا بقولِك «عندي» ويمكن أَنْ يقال: - وهو بعيدٌ جداً - إنه أراد التعلُّقَ المعنوي، وذلك أنَّ العاملَ في الموصوفِ عاملٌ في صفتِه، و «عليه» عاملٌ في «جزاء» فهو عاملٌ في صفتِه، فالتعلقُ من هذه الحيثيةِ، ولكن إنما يتأتَّى ذلك حيث جَعَلْنا الخبرَ عاملاً في المبتدأ، أو قلنا: إنَّ الجارَّ يرفع الفاعلَ ولو لم يعتمدْ، وإنما أذكرُ هذه التوجيهاتِ لأنَّ القائلين بذلك مِمَّنْ لا يُلْغَى قولُهم بالكلية.

İkincisi ise şudur: O, «min en-ne'am» ifadesini sıfat kıldığında, istikrar anlamı içerdiği için onu mahzûf habere taalluk ettirmiştir; oysa durum böyle değildir. Çünkü câr-mecrûr sıfat olduğunda mahzûf bir unsura müteallik olur ki hakikatte sıfat olan da o mahzûf unsurdur; onun bu sıfat için müteallik kıldığı şey ise hakikatte mevsûfun sıfatı değil, bilakis ondan bir haberdir. Görmez misin ki: 'Yanımda Temîmoğullarından bir adam var' (ındî racülün min Benî Temîm) dediğinde «min Benî» hakikatte 'yanımda' (ındî) sözüne değil, mahzûf bir sıfata mütealliktir. -Oldukça uzak bir ihtimal olmakla birlikte- şöyle de denilebilir: O mânevî taalluku kastetmiştir; zira mevsûfta amel eden âmil, onun sıfatında da amel eder. «Aleyhi» ifadesi «cezâ»da âmil olduğuna göre, onun sıfatında da âmildir; dolayısıyla taalluk bu yöndendir. Ne var ki bu, ancak haberi mübtedada âmil kıldığımız yahut câr-mecrûrun dayanma (i'timâd) şartı olmasa bile fâili ref edeceğini söylediğimiz takdirde mümkündür. Bu tevcihleri zikretmemin sebebi, bunları söyleyenlerin sözleri bütünüyle hükümsüz sayılamayacak kimseler olmasıdır.

والألفُ في «ذوا» علامةٌ الرفعِ مثَّنى، وقد تقدَّم الكلامُ في اشتقاقِ هذه اللفظةِ وتصاريفِها وقرأ الجمهورُ: {ذَوا} بالألف، وقرأ محمد بن جعفرٍ الصادقٍ /: «ذو» بلفظِ الإِفراد قالوا: «ولا يريدُ بذلك الوحدةَ بل يريدُ:

«Zevâ» (ذوا) kelimesindeki elif, tesniyenin ref alâmetidir. Bu lafzın iştikâkı ve çekimleri hakkındaki bahis daha önce geçmişti. Cumhûr elif ile {ذَوا} şeklinde okumuştur; Muhammed b. Ca'fer es-Sâdık ise müfred lafzıyla «zü» (ذو) şeklinde okumuştur. [Âlimler] şöyle demişlerdir: «Bununla teklik kastedilmemiştir; bilakis:

يحكم به مَنْ هو مِنْ أهلِ العدل. وقال الزمخشري:» وقيل: أرادَ الإِمام «فعلى هذا تكونُ الوِحْدَةُ مقصودةً. و» منكم «في محلِّ رفعٍ صفةً ل» ذوا «أي إنهما يكونان من جنسكم في الدين، ولا يجوزُ أن تكونَ صفةً ل» عَدْل «لأنه مصدرٌ قاله أبو البقاء، يعني أن المصدرَ ليس مِنْ جنسِهم فكيف يُوصف بكونِه منهم؟

Adalet ehlinden olan kimse hükmeder manası kastedilmiştir.» Zemahşerî ise: «İmamı (devlet başkanını) kastettiği de söylenmiştir» demiştir; buna göre teklik maksut olur. «Minküm» (منكم) ifadesi ref mahallinde «zevâ» kelimesinin sıfatıdır; yani dinde sizin cinsinizden (sizden) olan iki kişidir. Ebu'l-Bekâ'nın belirttiği üzere «adl» kelimesinin sıfatı olması caiz değildir; çünkü o masdardır. Yani masdar onların cinsinden değildir ki onlardan olmakla nitelensin?

قوله: {هَدْياً} فيه ستةُ أوجهٍ، أظهرُها: أنه حالٌ من الضمير في» به «قال الزجاج:» وهو منصوبٌ على الحالِ، المعنى: يحكم به مقدراً أن يُهْدَى «يعني أنه حال مقدرةٌ ولا مقارنةٌ، وكذا قال الفارسي كقولِك:» معه صقرٌ صائداً به غداً «أي مُقَدِّراً الصيدَ.

Yüce Allah'ın: {هَدْياً} kavlinde altı vecih vardır. En açığı: «Bihî» (به) ifadesindeki zamirden hâl olmasıdır. Zeccâc: «Hâl olarak mensûptur, anlamı: Kurban edilmek üzere takdir edilmiş olarak onunla hükmeder» demiştir. Yani bu mukaddere (geleceğe matuf) bir hâldir, mukārene (eşzamanlı) değildir. Fârisî de senin: 'Yarın onunla avlayacak olarak yanında bir doğan var' (me'ahû sakrun sâiden bihî gaden) yani avı takdir ederek demen gibi olduğunu söylemiştir.

الثاني: أنه حالٌ من «جزاء» سواءً قُرئ مرفوعاً أم منصوباً، منوناً أم مضافاً. وقال الزمخشري «» هَدْياً «حالٌ من» جزاء «فيمَنْ وصَفَه بمثل، لأنَّ الصفةَ خَصَّصَتْه فَقَرُبَ من المعرفة، وكذا خَصَّصه الشيخ، وهذا غير واضح، بل الحاليةُ جائزةٌ مطلقاً كما تقدَّم. الثالث: أنه منصوبٌ على المصدرِ أي: يُهديه هَدْياً، ذكره مكي وأبو البقاء الرابع: أنه منصوبٌ على التمييزِ، قاله أبو البقاء ومكي، إلا أنَّ مكياً قال:» على البيان «، وهو التمييز في المعنى، وكأنهما ظَنَّا أنه تمييزٌ لِما أُبْهِم في المِثْلية، إذ ليس هنا شيءٌ يَصْلُحُ للتمييزِ غيرَها. وفيه نظرٌ من حيث إنَّ التمييزَ إنما يرفع

İkincisi: İster merfû ister mensûp, ister tenvinli ister muzâf okunsun, «cezâ» kelimesinden hâl olmasıdır. Zemahşerî: «'Hedyen' (هَدْياً), onu 'misl' ile sıfatlandıran kimseye göre 'cezâ' kelimesinden hâldir; çünkü sıfat onu tahsis etmiş ve böylece marifeye yaklaşmıştır» demiştir. Şeyh [Ebû Hayyân] de bu şekilde tahsis etmiştir; ancak bu açık değildir, bilakis hâl oluşu daha önce geçtiği üzere mutlak olarak caizdir. Üçüncüsü: Masdar (mef'ûl-i mutlak) olarak mensûp olmasıdır, yani: 'Kurban olarak kurban eder' (yehdihi hedyen) demektir; bunu Mekkî ve Ebu'l-Bekâ zikretmiştir. Dördüncüsü: Temyiz olarak mensûp olmasıdır; bunu Ebu'l-Bekâ ve Mekkî söylemiştir; ancak Mekkî: «Beyan üzere» demiştir ki bu anlamca temyiz demektir. Sanki onlar, burada temyiz olmaya elverişli başka bir şey bulunmadığı için bunun benzerlikteki kapalılığı gideren bir temyiz olduğunu zannetmişlerdir. Fakat bunda tenkit edilecek bir yön vardır; zira temyiz ancak

الإِبهامَ عن الذوات لا عن الصفاتِ، وهذا كما رايتَ إنما رفع إبهاماً عن صفة، لأن الهدى صفةٌ في المعنى إذ المرادُ به مُهْدَى. الخامس: أنه منصوبٌ على محلِّ» مثل «فيمَنْ خَفَضَه، لأنَّ محلَّه النصبُ بعملِ المصدرِ فيه تقديراً كما تقدَّم تحريرُه. السادس: أنه بدلٌ من» جزاء «فيمَنْ نصبَه. و» بالغ الكعبة «صفةٌ ل» هَدْيا «ولم يتعرَّفْ بالإِضافة لأنه عاملٌ في الكعبة النصبَ تقديراً، ومثلُه، {هذا عَارِضٌ مُّمْطِرُنَا} [الأحقاف: ٢٤] وقولُ الآخرِ:

zatlardaki kapalılığı giderir, sıfatlardakini değil. Bu ise gördüğün gibi ancak bir sıfattan kapalılığı gidermiştir; çünkü hedy manaca bir sıfattır, zira onunla kastedilen kurban edilendir (mühdâ). Beşincisi: Onu mecrûr okuyan kimseye göre «misl» kelimesinin mahalli üzerine mensûp olmasıdır; çünkü daha önce açıklandığı üzere takdîren masdarın onda amel etmesi sebebiyle mahalli nasbdır. Altıncısı: Onu mensûp okuyan kimseye göre «cezâ» kelimesinden bedel olmasıdır. «Bâliğa'l-Kâ'beti» (بالغ الكعبة) ise «hedyen» kelimesinin sıfatıdır; takdîren Kâbe kelimesinde nasb ameli yaptığı için izâfetle marifeleşmemiştir. Bunun benzeri: {هذا عَارِضٌ مُّمْطِرُنَا} “Bu bize yağmur getirecek bir buluttur” [Ahkāf 24] kavli ve bir diğer [şairin] şu sözüdür:

١٨١ - ٠- يا رُبَّ غابِطِنا لو كان يَطْلُبُكُمْ ... لاقَى مباعَدةً منكم وحِرْمانا

181.0 - Nice bize gıpta eden kimse var ki sizi talep etseydi, sizden bir uzaklık ve mahrumiyetle karşılaşırdı.

في أنَّ الإِضافةَ فيها غيرُ مَحْضَةٍ. وقرأ الأعرج:» هَدِيَّاً «بكسر الدال وتشديد الياء.

[Bu beyitte de] izâfetin gayr-i mahza (lafzî) oluşu [bakımından benzerdir]. el-A'rec ise dâlın kesresi ve yânın şeddesiyle «hediyyen» (هَدِيَّاً) şeklinde okumuştur.

قوله: {أَوْ كَفَّارَةٌ} عطفٌ على قولِه: {فَجَزَآءٌ} و» أو «هنا للتخييرِ، ونُقِل عن ابن عباس أنها ليسَتْ للتخيير، بل للترتيب، وهذا على قراءةِ مَنْ رفع» فجزاءٌ «وأمَّا مَنْ نَصَبَه فقال الزمخشري» جَعَلَها خبرَ مبتدأ محذوفٍ كأنه قيل: أو الواجبُ عليه كفارةٌ، ويجوزُ أَنْ تُقَدِّر: فعليه ان يَجْزي جزاءً أو كفارةً، فتَعْطِفَ «كفارة» على «أَنْ يَجْزي» يعني أنَّ «عليه» يكونُ خبراً مقدماً، وأَنْ يَجْزي «مبتدأً مؤخراً، فَعَطَفْتَ» الكفارة «على هذا المبتدأ. وقرأ نافع وابن عامر بإضافة {كفارة} لِما بعدها، والباقون بتنوينِها ورفعِ ما بعدها.

Yüce Allah'ın: {أَوْ كَفَّارَةٌ} kavli, {فَجَزَآءٌ} kavline matuftur; buradaki «ev» (أو) muhayyerlik (seçme serbestliği) içindir. İbn Abbas'tan ise bunun muhayyerlik için değil tertip için olduğu nakledilmiştir. Bu, «fecezâün» kelimesini merfû okuyan kimsenin kıraatine göredir. Onu mensûp okuyana gelince; Zemahşerî şöyle demiştir: «Onu mahzûf bir mübtedanın haberi kılmıştır; sanki: 'Yahut onun üzerine vacip olan bir kefarettir' denilmiş gibidir. 'Onun üzerine bir ceza ödemesi yahut kefarette bulunması gerekir' şeklinde takdir etmen de caizdir; böylece 'kefâret' kelimesini 'en yecziye' üzerine atfetmiş olursun.» Yani «aleyhi» öne geçmiş haber, «en yecziye» ise sonraya kalmış mübteda olur ve sen «kefâret»i bu mübtedaya atfetmiş olursun. Nâfi ve İbn Âmir {كفارة} kelimesini sonrasına muzâf kılarak [tenvinsiz], diğer kurrâ ise tenvinle ve sonrasını ref ederek okumuşlardır.

فأمَّا قراءةُ الجماعةِ فواضحةٌ، ورفعُ» طعام «على أحد ثلاثة أوجه، أحدها: أنه بدل من» كفارة «إذ هي من جنسِه. الثاني: أنه بيانٌ لها كما تقدَّم، قاله الفارسي وردَّه الشيخ بأنَّ مذهبَ البصريين أختصاصُ عطفِ البيان بالمعارفِ دونَ النكراتِ. قلت: أبو علي يُخالِفُ في ذلك ويستدل بأدلة، منها: {شَجَرَةٍ مُّبَارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ} [النور: ٣٥] ، ف» زيتونةٍ «عنده عطف بيان ل» شجرة «، وكذا قولُه تعالى: {مِن مَّآءٍ صَدِيدٍ} [إبراهيم: ١٦] ، ف» صديد «عنده بدلٌ من» ماء «والبدلُ فيهما محتملٌ فلا حُجَّةَ له، والبدلُ قد يجيء للبيان. الثالث: أنه خبر مبتداً محذوف.

Cemaatin kıraatine gelince, bu açıktır; «taâm» (طعام) kelimesinin ref'i üç vecihten biri üzeredir. Birincisi: Kendi cinsinden olduğu için «kefâret»ten bedel olmasıdır. İkincisi: Daha önce geçtiği üzere onun beyan (atf-ı beyân)ı olmasıdır; bunu Fârisî söylemiş, Şeyh [Ebû Hayyân] ise Basralıların mezhebine göre atf-ı beyânın nekrelerde değil sadece marifelerde geçerli olduğunu belirterek reddetmiştir. Derim ki: Ebû Ali bu hususta farklı görüştedir ve aralarında: {شَجَرَةٍ مُّبَارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ} “Mübarek bir zeytin ağacından...” [Nûr 35] ayetinin de bulunduğu deliller getirir; ona göre «zeytûnetin», «şeceratin» için atf-ı beyândır. Aynı şekilde Yüce Allah'ın: {مِن مَّآءٍ صَدِيدٍ} “İrinli bir sudan...” [İbrâhîm 16] kavlinde de ona göre «sadîd», «mâ'» kelimesinden bedeldir; her ikisinde de bedel ihtimali bulunduğundan onun için kesin bir hüccet teşkil etmez; bedel bazen açıklama (beyan) maksadıyla da gelebilir. Üçüncüsü: Mahzûf bir mübtedanın haberi olmasıdır.

أي: هي طعام أي: تلك الكفارة. وأمَّا قراءة نافع وابن عامر فوجهُها أنّ الكفارة لَمَّا تنوَّعت إلى تكفير بالطعام وتكفير بالجزاء المماثل وتكفير بالصيام حَسُن إضافتها لأحدِ أنواعها تبييناً لذلك، والإِضافةُ تكون بأدنى ملابسه كقوله:

Yani: 'O bir yemektir', yani: 'O kefaret [yemektir]'. Nâfi ve İbn Âmir'in kıraatine gelince; bunun izahı şöyledir: Kefaret; yemekle kefaret, denk ceza ile kefaret ve oruçla kefaret kısımlarına ayrılınca, bunu açıklığa kavuşturmak üzere çeşitlerinden birine izâfe edilmesi güzel düşmüştür. İzâfet en ufak bir irtibatla dahi yapılabilir; şairin şu sözünde olduğu gibi:

١٨١ - ١- إذا كوكبُ الخَرْقاءِ لاحَ بسُحْرَةٍ ... سهيلٌ أذاعَتْ غَزْلَها في القَرائبِ

181.1 - Seher vaktinde ahmak kadının yıldızı Süheyl doğduğu vakit, ipliğini akrabaları arasında dağıtıverdi.

أضاف الكوكبَ إليها لقيامِها عند طلوعِه فهذا أَوْلَى. ووجَّهَها الزمخشري فقال: «وهذه الإِضافة مبيِّنة، كأنه قيل: أو كفارةٌ مِنْ طعام مساكين، كقولك:» خاتمُ فضةٍ «بمعنى مِنْ فضة» . قال الشيخ: «

Yıldızın doğuşu anında kadının [işe] kalkmasından ötürü yıldızı ona izâfe etmiştir; buradaki izâfet ise daha evlâdır. Zemahşerî bunu şöyle açıklamıştır: «Bu izâfet açıklayıcıdır (mübeyyinedir); sanki 'yahut yoksulların yemeğinden bir kefaret' denilmiş gibidir; tıpkı 'gümüşten yüzük' manasında 'hâtemü fıddatin' (خاتم فضة) demen gibi.» Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «

أمَّا ما زعمه فليس من هذا البابِ لأنَّ» خاتم فضة «من باب إضافةِ الشيء إلى جنسه والطعامُ ليس جنساً للكفارةِ إلا بتجوُّزٍ بعيداً جداً» انتهى. قلت: كان مِنْ حَقِّه أَنْ يقولَ: والكفارةُ ليست جنساً للطعام لأنَّ الكفارةَ في التركيب نظيرُ «خاتم» في أنَّ كلاً منهما هو المضافُ إلى ما بعده، فكما أن «خاتماً» هو الضافُ إلى جنسه ينبغي أَنْ يُقال: الكفارةُ ليست جنساً للطعام لأجل المقابلةِ، لكن لا يمكنُ أَنْ يُقال ذلك فإنَّ الكفارةَ كما تقدَّم جنسٌ للطعامِ والجزاءِ والصومِ، فالطريقُ في الردِّ على أبي القاسم أن يُقال: شرطُ الإِضافة بمعنى «مِنْ» أن يُضاف جزءٌ إلى كل بشرطٍ صِدْقٍ اسمِ الكلِ على الجزءِ نحو: «خاتمُ فضة» و «كفارة طعامٍ» ليس كذلك، بل هي إضافة «كل» إلى جزء. وقد استشكل جماعةٌ هذه القراءة من حيث إنَّ الكفارةَ ليست للطعام إنما هي لقتلِ الصيد، كذا قاله أبو علي الفارسي وغيره، وجوابُه ما تقدَّم. ولم يخلتفِ السبعةُ في جمع «مساكين» هنا وإن اختلفوا في البقرة، قالوا: والفرقُ بينهما أنَّ قَتْل الصيد لا يُجْزيء فيه إطعامُ مسكينٍ واحد. على أنه قد قرأ عيسى بن عمر والأعرج بتنوين «كفارة» ورفع «طعام مسكين» بالتوحيد، قالوا: ومرادُهما بيانُ الجنسِ لا التوحيدُ.

Onun iddia ettiği şey bu bâbdan değildir; çünkü 'hâtemü fıddatin' bir şeyin kendi cinsine izâfe edilmesi bâbındandır, oysa yemek -oldukça uzak bir mecaz dışında- kefaretin cinsi değildir» [demiştir]. Derim ki: Mukabele gereği onun şöyle demesi gerekirdi: 'Kefaret de yemeğin cinsi değildir'; çünkü terkipte kefaret, kendisinden sonrakine muzâf olması bakımından 'hâtem'in dengidir. 'Hâtem' cinsine muzâf olduğu gibi, mukabele gereği: 'Kefaret yemeğin cinsi değildir' denilmelidir; fakat böyle denilemez, zira daha önce geçtiği üzere kefaret yemek, ceza ve orucun cinsidir. Dolayısıyla Ebu'l-Kāsım'a [ez-Zemahşerî'ye] karşı çıkış yolu şöyle demektir: «Min» (مِنْ) manasındaki izâfetin şartı, küllün isminin cüze sadık gelmesi şartıyla cüzün külle muzâf olmasıdır; 'gümüş yüzük' (hâtemü fıddatin) gibi. 'Kefâretü taâmin' ise böyle değildir, bilakis bu 'küll'ün cüze izâfesidir. Bir grup âlim bu kıraati; kefaretin yemeğe değil avın öldürülmesine ait olduğu gerekçesiyle müşkül görmüştür; bunu Ebû Ali el-Fârisî ve başkaları söylemiştir, cevabı ise daha önce geçmiştir. Yedi kıraat imamı, Bakara suresinde ihtilaf etmiş olsalar da buradaki «mesâkîn» (مساكين) kelimesinin cem'i (çoğul) oluşunda ihtilaf etmemişlerdir. Âlimler şöyle demiştir: İkisi arasındaki fark, avı öldürmede tek bir yoksulu doyurmanın yeterli olmamasıdır. Bununla birlikte Îsâ b. Ömer ve el-A'rec «kefâretün» kelimesini tenvinle, «taâmu miskînin» (طعام مسكين) ifadesini ise müfred olarak ref ile okumuşlardır; âlimler onların muradının teklik değil cinsin beyanı olduğunu söylemişlerdir.

قوله: {أَو عَدْلُ} نسقٌ على «فجزاء» والجمهورُ على فتحِ العين، وقرأ ابن عباس وطلحة بن مصرف والجحدري بكسرِها، وقد بَيَّنْتُ معناهما في أولَ هذا التصينف عند قوله تعالى: {وَلاَ يُؤْخَذُ مِنْهَا عَدْلٌ} [البقرة: ٤٨] . و «ذلك» إشارةٌ إلى الطعام، وكيفيتُه مذكورةٌ في «التفسيرِ الكبيرِ» . و «صياماً» نصبٌ على التمييزِ لأنَّ المعنى: أو قَدْرُ ذلك صِياماً فهو كقولك: «لي مِلْؤُه عسلاً» وأصلُ «صِياماً» : «صِواماً» فَأُعِلَّ لِما عُرِف غيرَ مرة.

Yüce Allah'ın: {أَو عَدْلُ} kavli, «fecezâün» kelimesine matuftur. Cumhûr ayın harfinin fethasıyla okumuştur; İbn Abbas, Talha b. Musarrif ve el-Cahderî ise kesresiyle okumuşlardır. Bu iki kelimenin anlamını bu eserin başında, Yüce Allah'ın: {وَلاَ يُؤْخَذُ مِنْهَا عَدْلٌ} “Ve ondan hiçbir fidye kabul edilmez” [Bakara 48] kavlinde açıklamıştım. «Zâlike» (ذلك) kelimesi yemeğe işarettir; bunun keyfiyeti et-Tefsîru'l-Kebîr'de zikredilmiştir. «Sıyâmen» (صياماً) kelimesi temyiz olarak mensûptur; çünkü mana: 'Yahut oruç olarak bunun denk miktarıdır' şeklindedir ve senin: 'Benim onun bal dolu miktarınca hakkım var' (lî mil'ühû aselen) demen gibidir. «Sıyâmen» kelimesinin aslı «sıvâmen» (صِواماً) şeklindedir; defalarca bilinen kural gereği i'lâl yapılmıştır.

قوله: {لِّيَذُوقَ} فيه ستةُ أوجهٍ، أحدُها: أنه متعلقٌ ب «جزاء» قاله الزمشخري، قال الشيخ: «إما يتأتَّى ذلك حيث يضاف إلى» مثل «أو يُنَوِّن» جزاء «ويُنْصًبُ» مثل «وعَلَّل ذلك بأنه إذا رفع مثلاً كان صفةً للمصدر، وإذا وُصِف المصدرُ لم يعمل إلا أن يتقدم المعمول على وصفِه نحو: يعجبني الضربُ زيداً الشديدُ» فيجوز.

Yüce Allah'ın: {لِّيَذُوقَ} kavlinde altı vecih vardır. Birincisi: Zemahşerî'nin belirttiği üzere «cezâ» kelimesine müteallik olmasıdır. Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Bu ancak 'misl'e muzâf kılındığında yahut 'cezâ' tenvinlenip 'misl' mensûp kılındığında mümkün olur.» Bunu şöyle gerekçelendirmiştir: «Çünkü 'misl' merfû kılındığında masdarın sıfatı olur; masdar sıfat aldığında ise -'Zeyd'i şiddetli bir şekilde dövmem hoşuma gidiyor' (yu'cibunî ed-darbu Zeyden eş-şedîdü) örneğinde olduğu gibi ma'mûlün sıfattan önce gelmesi durumu müstesna- amel etmez, [burada ise caizdir].»

قلت: وكذا لو جَعَلَه بدلاً أيضاً أو خبراً لِما تقدم من أنه يلزمُ أن يُتَبع الموصول أو يخبرَ عنه قبل تمامِ صلتِه وهو ممنوعٌ، وقد أَفْهَمَ كلامُ الشيخ بصريحه أنه على قراءةِ إضافة الجزاءِ إلى «مثل» يجوزُ ما قاله أبو القاسم، وأنا أقول: لا يجوزُ ذلك أيضاً لأنَّ «ليذوقَ» من تمامِ صلةِ المصدرِ، وقد عُطِف عليه قولُه «أو كفارةٌ أو عَدْلٌ» فيلزمُ أَنْ يُعْطَفَ على الموصولِ قبل تمام صلتِه، وذلك لا يجوزُ لو قلت: «جاء الذي ضَرَبَ وعمروٌ زيداً» لم يَجُزْ للفصل بين الصلة - أو أبعاضِها - والموصولِ بأجنبي، فتأمَّلْه فإنه موضعٌ حسن.

Derim ki: Aynı şekilde onu bedel yahut haber kıldığı takdirde de durum böyledir; çünkü daha önce geçtiği üzere mevsûle sılası tamamlanmadan önce tâbi getirilmesi veya ondan haber verilmesi gerekir ki bu yasaktır. Şeyh'in sarih ifadesi, cezanın «misl»e izâfe edildiği kıraatte Ebu'l-Kāsım'ın [ez-Zemahşerî'nin] söylediğinin caiz olduğunu hissettirmiştir. Ben ise derim ki: Bu durumda da caiz değildir; çünkü «liyezûka» masdarın sılasının tamamlayıcısıdır; oysa onun üzerine «ev kefâretün ev adlü» kavli atfedilmiştir; bu durumda sılası tamamlanmadan önce mevsûle atıf yapılmış olur. Bu ise caiz değildir; 'Döven ve Amr, Zeyd'i geldi' (câellezî darabe ve Amrun Zeyden) desen, sıla -veya cüzleri- ile mevsûlün arasına ecnebî bir unsur girmesi sebebiyle caiz olmaz. Bunu iyi düşün; zira burası güzel bir nükte yeridir.

الثاني: أنه متعلقٌ بفعلٍ محذوفٍ يَدُلُّ عليه قوةُ الكلامِ كأنه قيل: جُوزي بذلك ليذوقَ. الثالث: أنه متعلقٌ بالاستقرار المقدَّرِ قبل قولِه: {فجزاء} إذ التقديرُ فعليه جزاءٌ ليذوقَ. الرابع: أنه متعلق ب «صيام» أي: صومُه ليذوقَ الخامس: أنه متعلِّقٌ ب «طعام» أي: طعام ليذوقَ، ذكره هذه الأوجهَ الثلاثةَ أبو البقاء وهي ضعيفةٌ جداً، وأجودُها الأولُ. السادسُ: أنها تتعلَّقُ ب «عَدْل ذلك» نَقَله الشيخ عن بعضِ المُعْرِبين قال: - وهو كما قال - «غلطٌ» .

İkincisi: Sözün akışının delalet ettiği mahzûf bir fiile müteallik olmasıdır; sanki: 'Tatsın diye bununla cezalandırıldı' denilmiş gibidir. Üçüncüsü: {فجزاء} kavlinden önce takdir edilen istikrara müteallik olmasıdır; zira takdir: 'Tatsın diye onun üzerine bir ceza gerekir' şeklindedir. Dördüncüsü: «Sıyâm» kelimesine müteallik olmasıdır, yani: 'Tatsın diye onun oruç tutmasıdır'. Beşincisi: «Taâm» kelimesine müteallik olmasıdır, yani: 'Tatsın diye bir yemektir'. Bu üç vechi Ebu'l-Bekâ zikretmiştir ve bunlar son derece zayıftır; en doğrusu ise birincisidir. Altıncısı: «Adlü zâlik» ifadesine müteallik olmasıdır; Şeyh bunu bazı i'rabcılardan nakletmiş ve -onun da dediği gibi- «Bu bir hatadır» demiştir.

والوَبالُ: سوءُ العاقبةِ وما يُخاف ضررُه، قال الراغب: «والوابل» المطرُ الثقيلُ القطر، ولمراعاة الثِّقَلِ قيل للأمر الذي يُخاف ضررُه: وبال، قال تعالى: {ذَاقُواْ وَبَالَ أَمْرِهِمْ} [الحشر: ١٥] ، ويقال: «طعامٌ وَبيلٌ» و «كلأ وبيل» يُخاف وبالُه، قال تعالى: {فَأَخَذْنَاهُ أَخْذاً وَبِيلاً} [المزمل: ١٦] . وقال غيره: «والوبالُ في اللغةِ ثِقَلُ الشيءِ في المكروهِ، يقال:» مرعىً وبيل «إذا كان / يُسْتَوْخَمُ، و» ماء وبيلٌ «إذا كان لا يُسْتَمْرأ، واستوَبَلْتُ الأرضَ: كرهتُها خوفاً من وبالِها، والذوقُ هنا استعارةٌ بليغة.

Vebâl (الوَبال); akıbetin kötülüğü ve zararından korkulan şeydir. Râgıb şöyle demiştir: «Vâbil (الوابل); damlaları ağır olan yağmurdur. Ağırlığı gözetilerek zararından korkulan işe 'vebâl' denilmiştir. Yüce Allah: {ذَاقُواْ وَبَالَ أَمْرِهِمْ} “İşlerinin vebalini tattılar” [Haşr 15] buyurmuştur. Vebalinden korkulan şeye 'taâmün vebîlün' (طعام وَبيلٌ - vebal getiren yemek) ve 'keleün vebîlün' (كلأ وبيل - zararlı otlak) denilir. Yüce Allah: {فَأَخَذْنَاهُ أَخْذاً وَبِيلاً} “Biz de onu çok ağır ve çetin bir yakalayışla yakalayıverdik” [Müzzemmil 16] buyurmuştur.» Başkası ise şöyle demiştir: «Lügatte vebâl; hoşa gitmeyen şeydeki ağırlıktır. Otlak hazımsızlık verdiğinde 'mer'an vebîlün' (مرعىً وبيل), su içimi ağır olup sindirilemediğinde 'mâün vebîlün' (ماء وبيلٌ) denir. 'İstevbeltü'l-arda' (استوَبَلْتُ الأرضَ); vebalinden korktuğum için o yeri sevmedim/ağır buldum demektir. Buradaki tatma (zevk) ise beliğ bir istiaredir.»

قوله: {وَمَنْ عَادَ فَيَنْتَقِمُ} » مَنْ «يجوز أن تكونَ شرطيةً، فالفاءُ جوابُها، و» ينتقمُ «خبرٌ لمبتدأٍ محذوفٍ أي: فهو ينتقمُ، ولا يجوز الجزمُ مع الفاءِ البتة، ويجوز أن تكونَ موصولةً، ودخلت الفاءُ في خبر المتبدأ لَمَّا اشبه الشرطَ، فالفاءُ زائدةٌ، والجملةُ بعدها خبرٌ، ولا حاجة إلى إضمارِ مبتدأ بعد الفاءِ بخلافِ ما تقدَّم. قال أبو البقاء:» حَسَّن دخولَ الفاءِ كونُ فعلِ الشرط ماضياً لفظاً «.

Yüce Allah'ın: {وَمَنْ عَادَ فَيَنْتَقِمُ} kavlindeki «men» (مَنْ) şartiyye olabilir, fâ harfi onun cevabıdır; «yentekımü» ise mahzûf bir mübtedanın haberidir, yani: 'Allah da ondan intikam alır' (fe hüve yentekımü) demektir; fâ harfi ile birlikte kesinlikle cezm caiz değildir. Mevsûle olması da caizdir; şart manasına benzediği için mübtedanın haberine fâ harfi dahil olmuştur; bu durumda fâ zâiddir, sonrasındaki cümle ise haberdir ve öncekine kıyasla fâ'dan sonra bir mübtedayı gizlemeye gerek yoktur. Ebu'l-Bekâ: «Fâ harfinin girişini, şart fiilinin lafzen mazi olması güzelleştirmiştir» demiştir.

قوله تعالى: {وَطَعَامُهُ} : نسقٌ على «صيد» أي: أُحِلَّ لكم الصيدُ وطعامهُ، فالصيدُ الاصطيادُ، والطعامُ الإِطعام أي: إنه اسم مصدر، ويُقَّدَّرُ المفعولُ حينئذٍ محذوفاً أي: إطعامُكم إياه أنفسَكم، ويجوز أن يكون الصيدُ بمعنى المَصِيد. والهاءُ في «طعامُه» تعودُ على البحر على هذا أي: أُحِلَّ لكم مصيدُ البحر وطعامُ البحر، فالطعام على هذا غير الصيد، وفيه خلافٌ بين أهل التفسير ذكرْتُه في موضعه، ويجوز أن تعود الهاء على هذا الوجهِ أيضاً على الصيد بمعنى المصيد، ويجوز أن يكونَ «طعام» بمعنى

Yüce Allah'ın: {وَطَعَامُهُ} kavli, «sayd» kelimesine matuftur; yani: 'Deniz avı ve onun yiyeceği size helal kılındı' demektir. Sayd (صيد) avlanmak, taâm (طعام) ise doyurmaktır; yani bu bir ism-i masdardır. Bu durumda mef'ûl mahzûf takdir edilir; yani: 'Onu kendinize yedirmeniz/yedirmeniz' demektir. Sayd kelimesinin avlanan hayvan (masîd) manasında olması da caizdir. «Taâmuhû» kelimesindeki zamir bu takdire göre denize döner; yani: 'Denizin avı ve denizin yiyeceği size helal kılındı' demektir; dolayısıyla bu takdire göre yiyecek avdan başkadır. Bunda tefsir ehli arasında bir ihtilaf vardır ki bunu kendi yerinde zikrettim. Bu vecihte zamirin avlanan şey (masîd) anlamındaki sayd kelimesine dönmesi de caizdir. «Taâm» kelimesinin

مَطْعوم، ويَدُلُّ على ذلك قراءةُ ابن عباس وعبد الله بن الحرث: «وطَعْمُه» بضم الميم وسكون العين.

yenen şey (mat'ûm) manasında olması da caizdir; buna İbn Abbas ve Abdullah b. el-Hâris'in mîmin zammı ve ayının sükûnu ile okudukları «ve ta'muhû» (وطَعْمُه) kıraati delalet eder.

قوله: {مَتَاعاً} في نصبِه وجهان، أحدُهما: أنه منصوبٌ على المصدر وإليه ذهب مكي وابن عطيَة وأبو البقاء وغيرهم، والتقدير: مَتَّعكم به متاعاً تنتفعون وتَأْتَدِمون به، وقال مكي: «لأنَّ قولَه» «أُحِلَّ لكم» بمعنى أَمْتَعْتُكم به إمتاعاً، كقوله: {كِتَابَ الله عَلَيْكُمْ} [النساء: ٢٤] . والثاني: أنه مفعول من أجله، قال الزمشخري: «أي: أحلَّ لكم تمتيعاً لكم، وهو في المفعول له بمنزلة قولِه تعالى: {وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ نَافِلَةً} [الأنبياء: ٧٢] في باب الحالِ، لأنَّ قوله {مَتَاعاً لَّكُمْ} مفعولٌ له مختصٌّ بالطعام كما أنَّ» نافلةً «حالٌ مختص بيعقوب، يعني أُحِلَّ لكم طعامُه تمتيعاً لتنائكم تأكلونَه طريَّا ولسيَّارتكم يتزودونه قَديداً» انتهى. فقد خصَّص الزمخشري كونه مفعولاً له بكون الفعلِ وهو «أُحِلَّ مسنداً لقوله: {وَطَعَامُهُ} وليس علة لحِلِّ الصيد، وإنما علةٌ لحِلِّ الطعام فقط، وإنما حَمَلَه على ذلك مذهبُه - وهو مذهبُ أبي حنيفة - من أنَّ صيدَ البحرِ منقسمٌ إٍلى ما يُؤْكل وإلى ما لا يؤكل، وأنَّ طعامَه هو المأكولُ منه، وأنه لا يقع التمثيلُ إلا المأكول منه طريّاً وقديداً، وقوله» نافلةً «يعني أنَّ هذه الحالَ

Yüce Allah'ın: {مَتَاعاً} kavlinin nasbında iki vecih vardır. Birincisi: Mekkî, İbn Atıyye, Ebu'l-Bekâ ve başkalarının benimsediği üzere masdar (mef'ûl-i mutlak) olarak mensûp olmasıdır; takdiri: 'Faydalanmanız ve katık edinmeniz için sizi onunla faydalandırdı' (metta'aküm bihî metâan) şeklindedir. Mekkî: «Çünkü O'nun 'Size helal kılındı' kavli, tıpkı: {كِتَابَ الله عَلَيْكُمْ} “Allah'ın üzerinize bir yazısıdır” [Nisâ 24] kavlinde olduğu gibi 'Sizi onunla faydalandırdım' (emta'tüküm bihî imtâan) manasındadır» demiştir. İkincisi: Mef'ûlün lieclih olmasıdır. Zemahşerî şöyle demiştir: «Yani: 'Size bir faydalanma sağlamak üzere helal kılındı'; bu mef'ûlün lieclih bâbında Yüce Allah'ın: {وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ نَافِلَةً} “Ona İshak'ı, üstelik bir de fazladan Yakub'u bağışladık” [Enbiyâ 72] kavlinin hâl bâbındaki konumu gibidir. Çünkü {مَتَاعاً لَّكُمْ} kavli, 'nâfileten' kelimesinin Yakub'a has bir hâl olması gibi yiyeceğe has bir mef'ûlün lieclihdir; yani mukim olanlarınız taze olarak yesin, yolcularınız da kurutulmuş et olarak azık edinsin diye size bir faydalanma olmak üzere onun yiyeceği helal kılındı demektir» [ifadesi] sona erdi. Zemahşerî, mef'ûlün lieclih oluşunu «ühılle» fiilinin Yüce Allah'ın: {وَطَعَامُهُ} kavline isnat edilmiş olmasına tahsis etmiştir; dolayısıyla bu, avın helal kılınışının gerekçesi değil, sadece yiyeceğin helal kılınışının gerekçesidir. Onu bu görüşe sevk eden şey; deniz avının yenen ve yenmeyen kısımlara ayrıldığı, onun yiyeceğinin ise sadece yenen kısmı olduğu ve taze yahut kurutulmuş olarak faydalanmanın ancak yenen kısmında vuku bulduğu yönündeki kendi mezhebi -ki bu Ebû Hanîfe'nin mezhebidir- olmuştur. Onun 'nâfileten' sözü; bu hâlin

مختصةٌ بيعقوب لأنه وَلَدُ وَلَدٍ بخلاف إسحاق فإنه ولدُه لصلبه، والنافلةُ إنما تُطْلَقُ على ولد الولد دونَ الولد، فكذا» متاعاً «إلاَّ أنَّ هذا يؤدِّي إلى أنَّ الفعل الواحدَ يُسْنَدُ لفاعلين متعاطفين يكونُ في إسناده إلى أحدهما معللاً وإلى الآخر ليس كذلك، فإذا قلت:» قام زيد وعمرو إجلالاً لك «فيجوز أن يكونَ» قيام زيد «هو المختصَّ بالإِجلال أو بالعكس، وهذا فيه إلباسٌ، وأمَّا ما أورده من الحالِ في الاية الكريمة فثَمَّ قرينةٌ أَوجَبَتْ صَرْفَ الحالِ إلى أحدِهما بخلافِ ما نحن فيه من الآية الكريمة، وأمَّا غيرُ مذهبِه فإنه يكونُ مفعولاً له غيرَ مختصٍّ بأحدِ المتعاطفين وهو ظاهرٌ جَلِيٌّ. و» لكم «إنْ قلنا» متاعاً «مصدرٌ فيجوز أن يكونَ صفةً له، ويكونُ مصدراً مبيناً لكونه وُصِف، إن قلنا إنه مفعولٌ له فيتعلَّقُ بفعلٍ محذوفٍ، أي: أعني لكم نحو:» قمتُ إجلالاً لك «، ويجوز أن تكونَ اللامُ مقويةً لتعدية المصدر، إذ التقديرُ: لأنْ أمتِّعَكم، ولأنْ أُجِلَّك، وهكذا ما جاء من نظائره.

sadece Yakub'a mahsus olduğu anlamına gelir; zira o oğlun oğludur (torundur), İshak ise böyle değildir, çünkü o bizzat kendi sulbünden oğludur; nâfile kelimesi ise çocuğa değil sadece toruna ıtlak olunur; «metâan» kelimesi de böyledir. Ancak bu durum, tek bir fiilin birbirine matuf iki fâile isnat edildiğinde birine isnadının illetli (gerekçeli), diğerine isnadının ise illetsiz olmasına yol açar. Nitekim: 'Zeyd ve Amr sana saygıdan ötürü ayağa kalktı' (kāme Zeydün ve Amrun iclâlen leke) dediğinde; 'Zeyd'in kalkması'nın saygıya mahsus olması yahut bunun aksinin olması caizdir ki bu durumda kapalılık meydana gelir. Kerîm ayette hâl olarak getirdiği misale gelince; orada hâli o ikisinden birine sarf etmeyi gerektiren bir karîne mevcuttur; üzerinde durduğumuz kerîm ayette ise durum böyle değildir. Onun mezhebi dışındaki [âlimlerin görüşüne] göre ise bu, birbirine matuf unsurlardan birine has kılınmaksızın mef'ûlün lieclih olur ki açık ve net olan da budur. «Leküm» (لكم) ifadesine gelince: Şayet «metâan»ın masdar olduğunu söylersek onun sıfatı olması caizdir; sıfat aldığı için de türünü açıklayan (mübeyyin) bir masdar olur. Şayet mef'ûlün lieclih olduğunu söylersek mahzûf bir fiile müteallik olur; yani tıpkı 'Sana saygıdan ötürü kalktım' (kumtü iclâlen leke) sözünde olduğu gibi: 'Sizin için kastettim' demektir. Lâm harfinin masdarın geçişliliğini takviye edici olması da caizdir; zira takdir: 'Sizi faydalandırmak için' ve 'sana saygı göstermek için' şeklindedir; benzer örneklerde geçenler de bu minval üzeredir.

قوله: {مَا دُمْتُمْ} «ما» مصدريةٌ «، و» دمتم «صلتُها وهي مصدريةٌ ظرفيةٌ أي: حُرِّم عليكم صيدُ البر مدةَ دوامِكم مُحْرمين. والجمهور على ضمِّ دال» دمتم «من لغة من قال: دام يدوم. وقرأ يحيى: {دِمتم} بكسرها من لغة مَنْ يقول: دام يدام كخاف يخاف، وهما كاللغتين في مات يموتُ ويَمات، وقد تقدَّم والجمهورُ على» وحُرِّم «مبنياً للمفعول،» صيدُ «رفعاً على قيامه مَقامَ الفاعل، وقرئ:» وحَرَّم «مبنياً» للفاعل، «صيدَ» نصباً على المفعول به. والجمهورُ أيضاً على «حُرُماً» بضم الحاء والراء جمعُ «حَرام» بمعنى مُحْرِم «ك» قَذال «و» قُذُل «. وقرأ ابن عباس {حَرَماً} بفتحهما، أي: ذوي حَرَم أي

Yüce Allah'ın: {مَا دُمْتُمْ} kavlindeki «mâ» masdariyyedir, «dümtüm» ise onun sılasıdır; bu [edat] masdariyye-i zarfiyyedir, yani: 'İhramlı bulunduğunuz sürece kara avı size haram kılındı' demektir. Cumhûr, 'dâme-yedûmu' diyenlerin lehçesinden hareketle «dümtüm» kelimesinin dâl harfini zamme ile okumuştur. Yahyâ ise 'hâfe-yehâfu' gibi 'dâme-yedâmu' diyenlerin lehçesinden hareketle dâlın kesresiyle {دِمتم} şeklinde okumuştur; bunlar daha önce geçtiği üzere 'mâte-yemûtü' ve 'yemâtü' kelimelerindeki iki lehçe gibidir. Cumhûr «ve hurrime» (وحُرِّم) fiilini meçhul sîgada, «saydü» (صيدُ) kelimesini de nâib-i fâil olarak ref ile okumuştur; «ve harrame» (وحَرَّم) şeklinde mâlum fiil olarak ve «sayde» (صيدَ) kelimesini de mef'ûlün bih olarak nasb ile okunduğu da rivayet edilmiştir. Cumhûr ayrıca «hurumen» (حُرُماً) kelimesini hâ ve râ harflerinin zammesiyle okumuştur; bu, tıpkı 'kazāl' (قَذال) kelimesinin çoğulunun 'kuzul' (قُذُل) gelmesi gibi ihramlı manasındaki 'harâm' (حَرام) kelimesinin çoğuludur. İbn Abbas ise her iki harfin fethasıyla {حَرَماً} şeklinde okumuştur; yani ihram sahipleri (zevvî harem) yani

إحرام، وقيل: جَعَلهم بمنزلة المكان الممنوع منه، والأحسنُ أن يكون من باب» رجل عدل «جعلهم نفسَ المصدرِ فإنَّ» حَرَما «بمعنى إحرام، وتقدم أن المصدر يقع للواحدِ فما فوقُ بلفظٍ واحد. والبَرُّ معروفٌ، قال الليث:» ويستعمل نكرة يقال: جلست بَرَّا وخرجْتُ براً «قال الأزهري:» وهو من كلام المولِّدين «وفيه نظر لقول سلمان الفارسي:» إنَّ لكلِّ امرئ جَوَّانِيَّا وبَرَّانياً «أي باطنٌ وظاهرٌ، وهو من تغييرِ النسب، وقد تقدم استيفاء هذه المادةِ في البقرة. وقَدَّم» إليه «على» تُحْشرون «للاختصاص أي: تُحشرون إليه لا إلى غيره، أو لتناسُبِ رؤوس الآي.

ihram [demektir]. Onları men edilmiş mekân konumunda kıldığı da söylenmiştir. En güzeli ise 'âdil adam' (racülün adlün) bâbından olmasıdır; onları masdarın bizzat kendisi kılmıştır, çünkü «harem» (حَرَماً) ihram manasındadır ve masdarın tekil ve daha fazlası için tek bir lafızla kullanıldığı daha önce geçmişti. el-Berr (البر - kara) kelimesi bilinmektedir. Leys şöyle demiştir: «Nekre olarak kullanılır; 'karada oturdum' (celestü berran) ve 'karaya çıktım' (haractü berran) denilir.» Ezherî: «Bu sonradan türeyenlerin (müvelledûn) kelamındandır» demiştir; Selmân-ı Fârisî'nin: «Her insanın bir iç hali bir de dış hali (cevâniyyen ve berrâniyyen) vardır» sözünden ötürü bu görüşte tenkide açık yön vardır; yani bâtını ve zâhiri vardır demektir ve bu nisbet tebdilindendir. Bu maddenin etraflı açıklaması Bakara suresinde geçmişti. Yüce Allah «ileyhi» ifadesini «tuhşerûn» fiilinden öne almıştır; bu ihtisas içindir, yani: 'Başkasına değil, yalnızca O'na toplanacaksınız' demektir; yahut ayet sonlarının uyumu (fâsıla) içindir.

قوله تعالى: {جَعَلَ الله} : فيها وجهان، أحدهما: أنها بمعنى صَيَّر فتتعدَّى لاثنين، أولهما «الكعبة» والثاني «قياماً» والثاني: أن تكون بمعنى خلق فتتعدى لواحد، وهو «الكعبة» و «قياماً» نصبٌ على الحال. وقال بعضهم: إنَّ «جعل» هنا بمعنى «بَيَّن» و «حَكَم» ، وهذا ينبغي أن يُحْمل على تفسير المعنى لا تفسير اللغة؛ إذ لم ينقل أهلُ العربية أنها تكونُ بمعنى بَيَّن ولا حَكَم، ولكن يلزم من الجَعْلِ البيانُ، وأمَّا «البيتَ» فانتصابُه على أحد وجهين: إما البدلِ وإما عطفِ البيان، وفائدةُ ذلك أن بعض الجاهلية - وهم خثعم- سَمَّوْا بيتاً الكعبةَ اليمانية فجيء بهذا البدلِ أو البيانِ تبييناً له من غيره. وقال الزمخشري: «البيتَ الحرامَ» عطف بيان على جهة المدح لا على جهة التوضيح كما تجيء الصفةُ كذلك «واعترض عليه الشيخ بأن شرطَ البيانِ الجمودُ، والجمودُ لا يُشْعر بمدح، وإنما يُشْعر به

Yüce Allah'ın: {جَعَلَ الله} kavlinde iki vecih vardır: Birincisi: Dönüştürme/kılma (sayyara) manasında olup iki mef'ûle geçişli olmasıdır; birincisi «el-Kâ'bete», ikincisi ise «kıyâmen» kelimesidir. İkincisi: Yaratma (halaka) manasında olup tek bir mef'ûle geçişli olmasıdır ki o «el-Kâ'bete»dir; «kıyâmen» ise hâl olarak mensûptur. Bazıları buradaki «ce'ale» fiilinin 'açıkladı' (beyyene) ve 'hükmetti' (hakeme) manasında olduğunu söylemiştir; bu lügat tefsiri olarak değil mana tefsiri olarak hamledilmelidir; zira Arap dili ehli bu fiilin açıkladı yahut hükmetti manasına geldiğini nakletmemiştir, lâkin kılmaktan (ce'l) açıklama anlamı doğar. «el-Beyte» (البيتَ) kelimesinin nasbı ise iki vecihten biri üzeredir: Ya bedeldir ya da atf-ı beyândır. Bunun faydası şudur: Câhiliye halkından bazıları -ki onlar Has'am kabilesidir- bir evi Yemâme Kâbesi (el-Kâ'betü'l-Yemâniyye) olarak isimlendirmişlerdi; bu bedel yahut atf-ı beyân, onu diğerlerinden ayırıp açıklığa kavuşturmak için getirilmiştir. Zemahşerî: «'el-Beyte'l-Harâme' (البيتَ الحرامَ) sıfatın geliş gayesi gibi açıklama maksadıyla değil, övgü (medih) maksadıyla getirilmiş bir atf-ı beyândır» demiştir. Şeyh [Ebû Hayyân], beyânın şartının câmid (türememiş) olması gerektiğini, câmid kelimenin ise övgü hissettirmeyeceğini, övgüyü ancak

المشتقُّ، ثم قال:» إلا أَنْ يريدَ أنه لَمَّا وُصِف البيت بالحرام اقتضى المجموعُ ذلك فيمكنُ «.

müştak (türemiş) kelimenin hissettireceğini belirterek ona itiraz etmiş, ardından şöyle demiştir: «Beyt kelimesi 'el-Harâm' ile sıfatlandığında terkibin tamamının bunu gerektirdiğini kastetmişse bu mümkün olabilir.»

والكعبة لغةً: كلُّ بيت مربع، وسُمِّيَتْ الكعبةُ كعبةً لذلك، وأصل اشتقاق ذلك من الكَعْب الذي هو أحد أعضاء الآدمي. قال الراغب:» كَعْبُ الرجل « [العظم] الذي عند مُلْتقى الساق والقدم، والكعبة كلُّ بيتٍ على هيئتِها في التربيع، وبها سُمِّيَتِ الكعبة، وذُو الكَعَبات: بيتٌ كان في الجاهلية لبني ربيعة، وامرأة كاعِب: تكعَّب ثدياها» وقد تقدَّم القولُ في هذه المادةِ أولَ السورة.

Lügatte Kâbe: Dört köşe olan her evdir. Kâbe de bu sebeple Kâbe olarak isimlendirilmiştir. Bu kelimenin asıl iştikâkı, insanın uzuvlarından biri olan topuk kemiğinden (el-ka'b) gelir. Râgıb şöyle demiştir: «İnsanın ka'bı; bacak ile ayağın birleştiği yerdeki [kemiktir]. Kâbe ise dört köşe oluşu bakımından onun heyetinde olan her evdir; Kâbe de bu sebeple Kâbe olarak isimlendirilmiştir. Zü'l-Ka'abât: Câhiliye devrinde Rebîaoğullarına ait bir evdi. 'İmraetün kâıbün' (امرأة كاعِب) ise memeleri dolgunlaşıp yuvarlaklaşan kadındır.» Bu madde hakkındaki açıklama surenin başında geçmişti.

والجمهور قرؤوا هنا: «قياماً» بألفٍ بعد الياء، وابن عامر: «قِيَماً» دون ألف بزنة «عِنَب» ، والقيام هنا يحتمل أن يكون مصدراً ل «قام - يقوم» والمعنى: أنَّ اللَّهَ جعل الكعبةَ سبباً لقيامِ الناس إليها، أي: لزيارتِها والحجِّ إليها، أو لأنَّها يَصْلُح عندها أمرُ دينهم ودنياهم، فيها يَقُومون، ويجوزُ أَنْ يكونَ القيامُ بمعنى القِوام فَقُلبت الواوُ ياءً لانكسارِ ما قبلها، كذا قالَ الواحدي، وفيه نظرٌ إذ لا موجبَ لإِعلاله إذ هو ك «السِّواك» فينبغي أن يقال: إن القِيام والقِوام بمعنى واحد، قال:

Cumhûr burada yâ harfinden sonra elif ile «kıyâmen» (قياماً) şeklinde okumuştur; İbn Âmir ise «ıneb» (عِنَب) vezninde elifsiz olarak «kıyemen» (قِيَماً) şeklinde okumuştur. Buradaki kıyâm kelimesinin 'kāme-yekūmu' fiilinin masdarı olması muhtemeldir. Anlamı: Allah Kâbe'yi insanların ona yönelip gitmesine yani onu ziyaret etmelerine ve hac yapmalarına bir vesile kılmıştır; yahut onun yanında din ve dünya işleri düzene girdiği ve orada ayakta durdukları (varlıklarını sürdürdükleri) içindir. Kıyâm kelimesinin 'kıvâm' (قِوام - dayanak) manasında olup kendisinden önceki harf kesreli olduğu için vâvın yâya dönüştürülmüş olması da caizdir; Vâhidî böyle demiştir. Ancak bunda tenkide açık yön vardır; zira 'es-sivâk' (السِّواك) kelimesinde olduğu gibi bunda i'lâli gerektiren bir sebep yoktur; dolayısıyla 'kıyâm' ile 'kıvâm'ın aynı manada olduğunu söylemek gerekir. Şair şöyle demiştir:

١٨١ - ٢- قِوامُ دنيا وقِوامُ دينِ ... فأمَّا إذا دخَلَها تاءُ التأنيث لَزِمَتِ الياءُ نحو: «القيامة» وأمَّا قراءةُ

181.2 - Dünyanın dayanağı ve dinin dayanağı... Kendisine müenneslik tâsı dahil olduğunda ise 'el-kıyâme' (القيامة) kelimesinde olduğu gibi yâ harfi zorunlu hale gelir. İbn Âmir'in kıraatine

ابنِ عامر فاستشكلها بعضُهم بأنه لا يَخْلُو: إمَّا أَنْ يكونَ مصدراً على فِعَل، وإما أن يكونَ على فِعال، فإنْ كان الأول فينبغي أن تصِحُّ الواو ك «حِوَل» و «عَوَر» وإن كان الثاني فالقصر لا يأتي إلا في شعر. وقرأ الجحدري: «قَيِّماً» بتشديد الياء وهو اسمٌ دالٌّ على ثبوت الصفة، وقد تقدَّم تحقيقُه أول النساء.

gelince; bazıları bunu şu gerekçeyle müşkül görmüşlerdir: Bu kelime ya 'fi'al' (فِعَل) vezninde bir masdardır ya da 'fi'âl' (فِعال) veznindedir. Şayet birincisi ise 'hıvel' (حِوَل) ve 'aver' (عَوَر) kelimelerinde olduğu gibi vâvın sahih kalması gerekirdi; şayet ikincisi ise elifin kısaltılması (kasr) ancak şiirde gelir. el-Cahderî ise sıfatın sübutuna delalet eden bir isim olarak yânın şeddesiyle «kayyimen» (قَيِّماً) şeklinde okumuştur; bunun tahkiki Nisâ suresinin başında geçmişti.

قوله: {والشهر الحرام والهدي والقلائد} عطف على «الكعبة» ، والمفعول الثاني أو الحال محذوفٌ لفهم المعنى أي: جَعَلَ الله أيضاً الشهرَ والهَدْيَ والقلائدَ قياماً. و «ذلك» فيه ثلاثة أوجه، أحدها: أنه خبرُ مبتدأٍ محذوفٍ أي: الحُكْمُ الذي حَكَمْناه ذلك لا غيرُه. والثاني: أنه مبتدأ وخبره محذوف أي: ذلك الحكمُ هو الحقُّ لا غيره. الثالث: أنه منصوبٌ بفعلٍ مقدَّرٍ يَدُلُّ عليه السِّياقُ أي: شَرَعَ اللَّهُ ذلك، وهذا أقواها لتعلُّقِ لام العلة به. و «تعلموا» منصوبٌ بإضمار «أَنْ» بعد لام كي، لا بها. و «أَنَّ الله» وما في حَيِّزها سادَّةٌ مسدَّ المفعولين أو أحدِهما على حَسَبِ الخلاف المتقدم. و {وَأَنَّ الله بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ} نسقٌ على «أنَّ» قبلها/.

Yüce Allah'ın: {والشهر الحرام والهدي والقلائد} kavli, «el-Kâ'bete» kelimesine matuftur; mananın anlaşılmasından ötürü ikinci mef'ûl yahut hâl mahzuftur, yani: 'Allah haram ayı, kurbanlığı ve gerdanlık takılan hayvanları da bir dayanak (kıyâm) kıldı' demektir. «Zâlike» (ذلك) kelimesinde üç vecih vardır: Birincisi: Mahzûf bir mübtedanın haberi olmasıdır; yani: 'Bizim verdiğimiz hüküm başkası değil, işte budur' demektir. İkincisi: Mübteda olup haberinin mahzûf olmasıdır; yani: 'İşte o hüküm başkası değil, hakkın ta kendisidir' demektir. Üçüncüsü: Sözün akışının delalet ettiği mukadder bir fiille mensûp olmasıdır; yani: 'Allah bunu teşri kıldı/emretti' demektir; ta'lîl lâmının ona taalluk etmesi sebebiyle en güçlü vecih budur. «Ta'lemû» (تعلموا) fiili key lâmından dolayı değil, o lâmdan sonra gizlenen «en» ile mensûptur. «Ennellâhe» (أَنَّ الله) ve onun dahil olduğu cümle, daha önce geçen ihtilafa göre iki mef'ûlün yahut birinin yerine geçmiştir. {وَأَنَّ الله بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ} kavli ise kendisinden önceki «enne»ye matuftur.

وقوله تعالى: {إِلاَّ البلاغ} : في رفعه وجهان، أحدهما: أنه فاعل بالجارِّ قبله لاعتماده على النفي، أي: ما استقرَّ على الرسول إلا البلاغ. والثاني أنه مبتدأ، وخبرُه الجارُّ قبله وعلى التقديرين فالاستثناء مفرَّغٌ.

Yüce Allah'ın: {إِلاَّ البلاغ} kavlinin ref'inde iki vecih vardır: Birincisi: Nefye dayandığı için kendisinden önceki câr-mecrûrun fâili olmasıdır; yani: 'Peygamberin üzerine tebliğden başka bir şey yerleşmiş (görev) değildir' demektir. İkincisi ise: Mübteda olup haberinin kendisinden önceki câr-mecrûr olmasıdır. Her iki takdire göre de istisna müferrağdır.

وقوله تعالى: {وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ} : جوابُها محذوف أي: ولو أُعجَبك كثرة الخبيثِ لَما استوى مع الطيب، أو: لَما أجدى شيئاً في المساواة. والبلاغُ يُحتمل أن يكون مصدراً ل «بَلَّغ» مشدداً أي: ما عليه إلا التبليغُ، فجاء على حذف الزوائد، ك «نبات» بعد «أنبت» ويحتمل أن يكونَ

Yüce Allah'ın: {وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ} kavlinin cevabı mahzuftur; yani: 'Pis olanın çokluğu hoşuna gitse bile temiz olanla bir olmaz' yahut 'eşitlik hususunda hiçbir fayda sağlamaz' demektir. «el-Belâğ» (البلاغ) kelimesinin şeddeli 'belleğa' (بَلَّغ) fiilinin masdarı olması muhtemeldir; yani: 'Ona düşen ancak tebliğ etmektir' demektir ve 'enbete'den sonra gelen 'nebât' gibi ziyadelerin hazfiyle gelmiştir. Şeddesiz olarak

مصدراً ل «بَلَغ» مخففاً بمعنى البلوغ، ويكون المعنى: ما عليه إلا البلوغُ بتبليغه، فالبلوغُ مستلزِمٌ فعبَّر باللازم عن الملزومِ.

ulaşmak (bülûğ) manasında 'belağa' (بَلَغ) fiilinin masdarı olması da muhtemeldir; bu durumda mana: 'Ona düşen ancak tebliğiyle hedefe ulaştırmaktır' şeklinde olur; zira ulaştırma gerektiricidir (müstelzimdir), dolayısıyla lâzım zikredilip melzûm kastedilmiştir.

قوله تعالى: {عَنْ أَشْيَآءَ} : متعلق ب «تَسْألوا» واختلف النحويون في «اشياء» على خمسة مذاهب، أحدها - وهو رَأْي الخليل وسيبويه والمازني وجمهور البصريين -: أنها اسمُ جمعٍ من لفظ «شيء» فيه مفردةٌ لفظاً جمعٌ معنى، كطَرْفاء وقَصْباء وأصلُها: شَيْئاء بهمزتين بينهما ألف ووزنها فَعْلاء ك «طَرْفاء» فاستثقلوا اجتماعَ همزتين بينهما ألفٌ، لا سيما وقد سَبَقها حرفُ علة وهي الياءُ، وكَثُر دَوْر هذه اللفظةِ في لسانهم فَقَلبوا الكلمةَ بأَنْ قَدَّموا لامَها، وهي الهمزةُ الأولى على فائها وهي الشين فقالوا أَشْياء فصارَ وزنُها لَفْعاء، ومُنِعت من الصرف لألف التأنيث الممدودة. ورُجِّح هذا المذهبُ بأنه لم يلزْم منه شيءٌ غيرُ القلب، والقلبُ في لسانِهم كثيرٌ كالجاه والحادي والقِسِيّ وناءَ وآدُرٌ وآرام وضِئاء في قراءة قنبل وأَيِس. والأصل: وجه وواحد وقُووس ونَأَى وأَدْوُرُ وأَرْآم وضياء ويَئِس. واعترضَ بعضُهم على هذا بأن القلب على خلافِ الأصل، وأنه لم يَرِدْ إلا

Yüce Allah'ın: {عَنْ أَشْيَآءَ} kavli, «tes'elû» (تَسْألوا) fiiline mütealliktir. Nahivciler «eşyâ'» (أشياء) kelimesi hakkında beş mezhebe (görüşe) ayrılmışlardır: Birincisi -ki Halîl, Sîbeveyhi, Mâzinî ve Basralıların cumhûrunun görüşüdür-: Bu kelimenin «şey'» lafzından türeyen bir ism-i cem olmasıdır; tıpkı 'tarfâ' (ılgın ağaçları) ve 'kasbâ' (kamışlık) gibi lafzan müfred, manen cem'dir. Aslı: İki hemze arasında bir elif bulunan 'şey'â'' (شَيْئاء) şeklindedir ve vezni 'tarfâ' gibi 'fa'lâ''dır (فَعْلاء). İki hemzenin arasında bir elifle -özellikle de öncesinde illet harfi olan yâ geçmişken- bir araya gelmesini ağır bulmuşlardır; bu lafzın dillerinde kullanımı da çok olunca kelimede kalb (harf aktarımı) yapmışlar, yani kelimenin lâmı olan birinci hemzeyi fâsı olan şîn harfinin önüne geçirerek «eşyâ'» (أَشْياء) demişlerdir. Böylece vezni 'lef'â'' (لَفْعاء) olmuş ve memdûd müenneslik elifi sebebiyle gayr-i munsarif kılınmıştır. Bu mezhep; kalb dışında fazladan hiçbir şeyi gerektirmediği ve Arap dilinde kalbin; câh (aslı vech), el-hâdî (aslı el-vâhid), el-kısiyy (aslı kuvûs), nâe (aslı ne'e), âdür (aslı edvür), ârâm (aslı er'âm), Kunbul'ün kıraatindeki zı'â' (aslı zıyâ') ve eyise (aslı yeise) örneklerinde olduğu gibi çokça bulunması sebebiyle üstün tutulmuştur. Bazıları kalbin aslolanın hilafına olduğu ve ancak

ضرورةً أو في قليلٍ من الكلام، وهذا مردودٌ بما قَدَّمْتُه من الأمثلةِ، ونحن لا نُنْكِرُ أنَّ القلبَ غير مطَّرد، وأما الشادٌّ القليل فنحو قولِهم: «رَعَمْلي» في «لَعَمْري» و «شَواعي» في «شوايع» قال:

zaruret halinde yahut kelamın pek azında geldiği gerekçesiyle buna itiraz etmişlerdir. Bu itiraz daha önce sunduğum örneklerle reddedilir; biz kalbin kurallı (muttarid) olduğunu inkâr etmiyoruz, nâdir ve şâz olana gelince, bu onların 'le'amrî' yerine 'ra'amlî' ve 'şevâi'' yerine 'şevâ'î' demeleri gibidir. Şair şöyle demiştir:

١٨١ - ٣- وكان أَوْلاها كِعابُ مُقامِرٍ ... ضُرِبَتْ على شَزَنٍ فهنَّ شَواعِي

181.3 - Onların ilki, engebeli bir yere atılmış ve darmadağın olmuş kumarbaz zarları gibiydi.

يريد شوائع.

[Şair bu beyitte şevâ'î ile] 'şevâi'' (شوائع) kelimesini kastetmektedir.

وأمَّا المذاهبُ الآتية فإنه يَرِدُ عليها إشكالاتٌ، هذا المذهب سالمٌ منها فلذلك اعتبره الجمهورُ دونَ غيره.

Gelecek olan diğer mezheplere gelince; onlara itirazlar vârit olmaktadır, bu mezhep ise bunlardan uzaktır; bu sebeple cumhûr başkasını değil bunu muteber kabul etmiştir.

المذهب الثاني - وبه قال الفراء -: أن أشياء جمع ل «شيء» والأصل في شيء: شَيِّئ على فَيْعِل ك «لَيِّن» ثم خُفِّف إلى «شيء» ما خففوا لَيّناً وهَيّناً ومَيّتاً إلى لَيْن وهَيْن ومَيْت، ثم جَمَعَه بعد تخفيفِه، وأصله أَشْيِئاء بهمزتين بينهما ألف بعد ياءٍ بزنة أَفْعِلاء فاجتمع همزتان: لام الكلمة والتي للتأنيث، والألف تشبه الهمزة والجمع ثقيل: فَخَفَّفُوا الكلمة بأن قلبوا الهمزة الأولى ياءً لانكسار ما قبلها، فيجتمع ياءان أولاهما مكسورة، فحذفوا الياء التي هي عينُ الكلمة تخفيفاً فصارت أَشْياء، ووزنها الآن بعد الخلاف أَفْلاء، فمَنْعُ الصرفِ لأجل ألف التأنيث، وهذه طريقة بعضِهم في تصريف هذا المذهب كمكي بن أبي طالب. وقال بعضهم كأبي البقاء: لَمَّا صارت إلى أَشْيئاء حُذِفت الهمزة الثانية التي هي لام الكلمة لأنَّها بها حَصَلَ الثِّقَلُ،

İkinci mezhep -ki Ferrâ bunu benimsemiştir-: «Eşyâ'» kelimesinin «şey'»in çoğulu olmasıdır. Şey' kelimesinin aslı 'leyyin' (لَيِّن) gibi 'fey'ıl' (فَيْعِل) vezninde 'şeyyi''dir (شَيِّئ). Tıpkı leyyin, heyyin ve meyyit kelimelerini leyn, heyn ve meyt şeklinde hafiflettikleri gibi bunu da hafifleterek «şey'» yapmışlardır; sonra hafifletilmesinin ardından onu çoğul yapmışlardır. Bunun aslı: 'Ef'ilâ'' (أَفْعِلاء) vezninde bir yâ harfinden sonra aralarında bir elif bulunan iki hemze ile 'eşyi'â'' (أَشْيِئاء) şeklindedir. Böylece iki hemze bir araya gelmiştir: Kelimenin lâmı olan hemze ve müenneslik hemzesi; elif de hemzeye benzemektedir ve çoğul da ağırdır. Kelimeyi; öncesi kesreli olduğu için birinci hemzeyi yâya dönüştürerek hafifletmişlerdir; böylece ilki kesreli iki yâ harfi bir araya gelmiştir; ardından hafifletme maksadıyla kelimenin aynı olan yâyı hazfetmişler ve «eşyâ'» (أَشْياء) olmuştur. İhtilaf sonrasındaki güncel vezni 'eflâ''dır (أَفْلاء); gayr-i munsarif oluşu ise müenneslik elifi sebebiyledir. Mekkî b. Ebî Tâlib gibi bazılarının bu mezhebi sarf tahlili bu tarzdadır. Ebu'l-Bekâ gibi diğer bazıları ise şöyle demiştir: Kelime 'eşyi'â'' şeklini alınca, ağırlık onunla meydana geldiği için kelimenin lâmı olan ikinci hemze hazfedilmiştir;

وفُتِحَتِ الياءُ المسكورةُ لتسلمَ ألف الجمعِ فصار وزنُها: أَفْعاء.

çoğul elifi korunsun diye kesreli olan yâ fethalanmış, böylece vezni 'ef'â'' (أَفْعاء) olmuştur.

المذهب الثالث - وبه قال الأخفش -: انَّ أَشْياء جمعُ «شَيْء» بزنة فَلْس، أي: ليس مخففاً من شَيِّئ كما يقوله الفراء، بل جمع شيء وقال «إن فَعْلاً يجمع على أَفْعِلاء فصار أَشِْيئاء بهمزتين بينهما ألف بعد ياء، ثم عُمِل فيه ما عُمِل في مذهب الفقراء، والطريقان المذكوران عن مكي وأبي البقاء في تصريف/ هذا المذهب جاريان هنا، وأكثر المصنفين يذكرون مذهب الفراء عنه وعن الأخفش قال مكي:» وقال الفراء والأخفش والزيادي: أَشْياء وزنها أَفْعِلاء، وأصلها أَشْيِئاء، كهيِّن وأَهْوِناء، لكنه خُفِّف «ثم ذَكر تصريفَ الكملةِ إلى آخر.

Üçüncü mezhep -ki Ahfeş bunu benimsemiştir-: «Eşyâ'» kelimesinin 'fels' (فَلْس) vezninde «şey'»in çoğulu olmasıdır; yani Ferrâ'nın dediği gibi 'şeyyi''den hafifletilmiş değildir, bilakis doğrudan 'şey'in çoğuludur. O, «'Fa'l' vezni 'ef'ilâ'' şeklinde çoğul yapılır, böylece bir yâdan sonra aralarında elif bulunan iki hemze ile 'eşyi'â'' oldu. Ardından Ferrâ'nın mezhebinde yapılan işlemler bunda da yapıldı» demiştir. Bu mezhebin sarf tahlilinde Mekkî ve Ebu'l-Bekâ'dan nakledilen iki yol burada da geçerlidir. Müelliflerin çoğu Ferrâ'nın mezhebini hem ondan hem de Ahfeş'ten naklederek zikrederler. Mekkî şöyle demiştir: «Ferrâ, Ahfeş ve Ziyâdî şöyle demişlerdir: 'Eşyâ' kelimesinin vezni ef'ilâ'dır; aslı ise 'heyyin' ve 'ehvinâ'' gibi 'eşyi'â''dır; ancak hafifletilmiştir.'» Ardından kelimenin sarf tahlilini sonuna kadar zikretmiştir.

وقال ابو البقاء: «وقال الأخفشُ والفراء: أصلُ الكلمةِ شَيِّئ مثل هَيِّن، ثم خُفِّف بالحذف» ، وذكر التصريف إلى آخره فهؤلاء نقلوا مذهبهما شيئاً واحداً، والحق ما ذكرته عنهما، ويدل على ما قلته ما قاله الواحدي فإنه قال: «وذهب الفراء في هذا الحرف مذهب الأخفش» غير أنه خَلَط حين ادَّعى أنها كهيْن ولَيْن حين جمعا على أَهْوناء وأَلْيِناء، وهَيْن تخفيف «هيِّن» فلذلك جاز جمعُه على أَفْعِلاء، وشَيء ليس مخففاً من «شَيِّئ» حتى يُجْمع على أَفْعِلاء، وهذان المذهبان - أعني مذهب الفراء والأخفش - وإن سَلِما من منع الصرف بغيرِ علة فقد رَدَّها الناس، قال الزجاج: «وهذا القولُ غلطٌ لأنَّ» شَيْئاً «فَعْل، وفَعْل لا يجمع على أَفْعِلاء،

Ebu'l-Bekâ da şöyle demiştir: «Ahfeş ve Ferrâ: Kelimenin aslı 'heyyin' gibi 'şeyyi''dir, sonra hazif yoluyla hafifletilmiştir demişlerdir» ve sarf tahlilini sonuna kadar zikretmiştir. İşte bunlar her ikisinin mezhebini tek bir görüş olarak nakletmişlerdir. Doğru olan ise onlardan benim aktardığımdır. Benim söylediğime Vâhidî'nin şu sözü de delalet etmektedir; zira o şöyle demiştir: «Ferrâ bu kelimede Ahfeş'in mezhebini benimsemiştir; ancak 'ehvenâ'' ve 'elyinâ'' şeklinde çoğul yapıldıklarında 'heyn' ve 'leyn' gibi olduğunu iddia etmekle karıştırmıştır. 'Heyn', 'heyyin'in hafifletilmişidir; bu yüzden 'ef'ilâ'' vezninde çoğul yapılması caiz olmuştur. 'Şey'' ise 'ef'ilâ'' vezninde çoğul yapılsın diye 'şeyyi''den hafifletilmiş değildir.» Bu iki mezhep -yani Ferrâ ve Ahfeş'in mezhepleri- illetsiz olarak gayr-i munsarif kılınmaktan salim olsalar da âlimler bunları reddetmiştir. Zeccâc şöyle demiştir: «Bu görüş yanlıştır; çünkü 'şey'' kelimesi 'fa'l' veznindedir; 'fa'l' vezni ise 'ef'ilâ'' şeklinde çoğul yapılmaz.

فأما هَيِّن ولَين فأصلُه: هَيين ولَيين، فجُمع [على] أَفْعِلاء، كما يُجمع فعيل على أَفعْلاء مثل: نصيب وأَنْصباء» قلت: وهذا غريبٌ جداً، أعني كونَه جَعَل أنَّ أصلَ هيّن هَيين بزنةَ فَعِيل، وكذا لَيّن ولَيِين، ولذلك صرح بتشبيههما بنصيب، والناس يقولون: إن هَيِّناً أصله هَيْوِن، كميِت أصلُه مَيْوِت ثم أُعِل الإِعلالَ المعروف، وأصلُ لَيّن: لَيْيين بياءين، الأولى ساكنة والثاينة مكسورة، فأُدْغمت الأولى، والاشتقاقُ يساعدهم، فإن الهيِّن من هانَ يهون، ولأنهم حين جمعوه على أَفْعلاء أظهروا الواوَ فقالوا: أَهْوِناء. وقال الزجاج: «إن المازني ناظر الأخفش في هذه المسألة فقال له: كيف تُصَغَّر اشياء؟ قال: أقول فيها أُشَيَّاء. فقال المازني: لو كانت أَفْعالاً لرُدَّت في التصغير إلى واحدها وقيل: شُيَئْات مثل شُعَيْعات، وإجماعُ البصريين أن تصغير أصدقاء إن كان لمؤنث» صُدّيَّقات «، وإن كان لمذكر:» صُدَيِّقون «فانقطع الأخفش» . قلت: وبَسْطُ هذا أنَّ الجمعَ المكسَّرَ إذا صُغِّر: فإمَّا أن يكون من جموعِ القلة وهي أربعٌ على الصحيح: أَفْعِلة وأَفْعُل وأَفْعال وفِعْلة، فيُصَغَّرُ على لفظة، وإن كان من جموع الكثرة فلا يُصغَّر على لفظِه على الصحيح، وإنْ وَرَدَ منه شيءٌ عُدَّ شاذاً ك «أُصَيْلان» تصغير «أُصْلان» جمع «أَصيل» بل يُرَدُّ إلى واحدِه. فإنْ كان من غير العقلاء صُغِّر وجُمِع بالألفِ والتاءِ فتقول في تصغير حُمُر جمع حمار: «حُمَيْرات» ، وإن كان من العقلاء صُغِّر وجُمع بالواو والنون، فتقول في تصغير «رجال» : «رُجَيْلون، وإن كان اسم جمع ك» قوم «و» رهط «اسم جنس ك» قمر «و» شجر «صُغِّر على لفظه كسائر المفردات.

'Heyyin' ve 'leyin'e gelince; bunların aslı 'heyîn' ve 'leyîn'dir. Tıpkı 'fa'îl' vezninin 'nasîb' ve 'ensibâ'' örneğinde olduğu gibi 'ef'ilâ'' vezninde çoğul yapılması misali [bunlar da] 'ef'ilâ'' vezninde çoğul yapılmıştır.» Derim ki: Bu cidden çok gariptir; yani onun 'heyyin'in aslını 'fa'îl' vezninde 'heyîn', aynı şekilde 'leyin'i de 'leyîn' kabul etmesi ve bu yüzden bunları açıkça 'nasîb'e benzetmesidir. Oysa insanlar şöyle derler: 'Meyyit'in aslı 'meyvit' olduğu gibi 'heyyin'in aslı da 'heyvin'dir; ardından bilinen i'lâl işlemi yapılmıştır. 'Leyn'in aslı ise ilki sâkin, ikincisi kesreli iki yâ ile 'leyyin'dir; birinci [yâ] idğam edilmiştir. İştikak (kelime türetimi) da onları desteklemektedir; zira 'heyyin', 'hâne yehûnu'dan gelir. Nitekim onlar bunu 'ef'ilâ'' vezninde çoğul yaptıklarında vâvı açığa çıkarıp 'ehvinâ'' demişlerdir. Zeccâc şöyle demiştir: «Mâzinî bu meselede Ahfeş ile münazara etti ve ona: 'Eşyâ' kelimesini nasıl küçültürsün (tasgîr yaparsın)?' dedi. O da: 'Ona uşeyyâ' derim' dedi. Bunun üzerine Mâzinî: 'Şayet ef'âl vezninde olsaydı tasgîrde tekiline döndürülür ve şu'ay'ât gibi şüye'ât denilirdi. Basralıların icmâına göre asdikâ' kelimesinin tasgîri, şayet müennes içinse sudıyyikât, müzekker içinse sudeyyikûn olur' dedi; bunun üzerine Ahfeş cevap veremeyip sustu.» Derim ki: Bunun açıklaması şudur: Kırık çoğul tasgîr edildiğinde: Ya doğru görüşe göre dört tane olan kıllet çoğullarından biridir -ki bunlar ef'iletün, ef'ulün, ef'âlün ve fi'letündür- ve kendi lafzı üzerinden tasgîr edilir; ya da kesret çoğullarından biridir ki doğru görüşe göre kendi lafzı üzerinden tasgîr edilmez. Şayet bundan bir şey gelmişse, 'asîl'in çoğulu olan 'uslân'ın tasgîri 'useylân' gibi şâz kabul edilir; bilakis tekiline döndürülür. Şayet gayr-i âkillerden (akıl taşımayan varlıklardan) ise tasgîr edilip elif ve tâ ile çoğul yapılır; nitekim 'hımâr'ın çoğulu olan 'humur'un tasgîrinde 'humeyrât' dersin. Eğer âkillerden ise tasgîr edilip vâv ve nûn ile çoğul yapılır; nitekim 'ricâl'in tasgîrinde 'ruceylûn' dersin. Şayet 'kavm' ve 'raht' gibi bir ism-i cem' ya da 'kamer' ve 'şecer' gibi bir ism-i cins ise diğer tekiller gibi kendi lafzı üzerinden tasgîr edilir.

رجَعْنا إلى أشياء فتصيغرُهم لها على لفظِها يَدُلُّ على أنها اسم جمع، لأن اسم الجمع يُصِغَّر على لفظه نحو: «رُهَيْط» و «قُوَيْم» وليست بجمع تكسر إذ هي من جموعِ الكثرة ولم ترَدَّ إلى واحدها، وهذا لازمٌ للأخفش لأنه بصري، والبصري لا بدَّ

«Eşyâ'» kelimesine dönecek olursak: Onların bu kelimeyi kendi lafzı üzerinden tasgîr etmeleri, onun bir ism-i cem' olduğuna delalet eder; çünkü ism-i cem' 'ruheyt' ve 'kuveym' gibi kendi lafzı üzerinden tasgîr edilir. Kesret çoğullarından olup tekiline döndürülmediğine göre teksîr (kırık) çoğulu değildir. Bu [kural], Basralı olduğu için Ahfeş'i bağlar; zira bir Basralının mutlaka

وأن يفعل ذلك، وأُصَيْلان عنده شاذ فلا يقاس عليه، وفي عبارة مكي قال: «وأيضاً فإنه يَلْزمهم أن يصغِّروا أشياء على شُوَيَّات أو على شُيَيْئات وذلك لم يَقُلْه أحد» قلت: قوله «شُوَيَّات» ليس بجيد، فإنه هذا ليس موضعَ قلبِ الياء واواً/، ألا ترى أنك إذا صَغَّرت بيتاً قلت: بُيَيْتاً لا بُوَيْتاً، إلا أن الكوفيين يُجيزون ذلك فيمكن أن يرى رأيهم وقد ردَّ مكي أيضاً مذهبَ الفراء والأخفش بشيئين، أحدهما: أنه يلزم منه عدمُ النظير إذ لم يقع أَفْعِلاء جمعاً ل فَيْعِل فيكون هذا نظيرَه، وهَيّن وأهْوناء شاذٌّ لا يقاس عليه. والثاني: أن حذفَه واعتلالَه مُجْرى على غير قياس، فهذا القولُ خارجٌ في جمعه اعتلالِه عن القياس والسماع «.

böyle yapması gerekir ve 'useylân' onun nezdinde şâzdır, dolayısıyla ona kıyas yapılamaz. Mekkî'nin ifadesinde ise şöyle demiştir: «Ayrıca onların 'eşyâ'' kelimesini 'şuveyyât' yahut 'şuyey'ât' şeklinde tasgîr etmeleri gerekir ki bunu hiç kimse söylememiştir.» Derim ki: Onun «şuveyyât» sözü isabetli değildir; zira burası yânın vâva dönüştürüleceği bir yer değildir. Görmez misin ki 'beyt' kelimesini tasgîr ettiğinde 'buveyt' değil 'buyeyt' dersin. Ne var ki Kûfeliler buna cevaz verirler; bu bakımdan onların görüşünü benimsemiş olması muhtemeldir. Mekkî, Ferrâ ve Ahfeş'in mezhebini iki gerekçeyle de reddetmiştir: Birincisi: 'Fey'ıl' vezninin çoğulu olarak 'ef'ilâ'' vezni gelmediğinden bunun bir benzeri (nazîri) bulunmaması gerekir ki bu ona benzer olsun; 'heyyin' ve 'ehvinâ'' ise şâzdır, ona kıyas yapılamaz. İkincisi: Onun hazfi ve i'lâli kıyasa aykırı bir şekilde işletilmiştir; dolayısıyla bu görüş, çoğulu ve i'lâli bakımından hem kıyasın hem de semâ'ın (işitilmiş dil kurallarının) dışına çıkmıştır.

المذهب الرابع - وهو قول الكسائي وأبي خاتم - أنها جمع شيء على أَفْعال ك» بَيْت «و» أبيات «و» ضيف «و» أضياف «واعترض الناس هذا القول بأنه يَلْزَم منه منعُ الصرف بغير علته إذ لو كان على» أَفْعال «لا نصرفَ كأبيات. قال الزجاج:» أجمع البصريون وأكثر الكوفيين على أن قولَ الكسائي خطأ، وألزموه ألاَّ يَصْرف أنباء وأسماء «قلت: والكسائي قد استشعر بهذا الردِّ فاعتذر عنه ولكن بما لا يُقبل، قال الكسائي ﵀:» هي - أي أَشْياء - على وزن أَفْعال ولكنها كَثُرت في الكلام فَأَشْبهت فَعْلاء فلم تُصْرَفْ كما لم يُصْرَفْ حَمْراء «قال:» وجَمَعوها أَشاوَى كما جمعوا عَذْراء وعذارى، وصَحْراء وصحارى، وأَشْياوات كما قيل حَمْراوات «، يعني أنهم عامَلوا» أَشْياء «وإن كانت على أفعال معاملةَ حَمْراء وعَذْراء في جمعي التكسير والتصحيح. إلا أن

Dördüncü mezhep -ki Kisâî ve Ebû Hâtim'in görüşüdür-: 'Beyt-ebyât' ve 'dayf-adyâf' gibi «şey'»in 'ef'âl' vezninde çoğulu olmasıdır. İnsanlar bu görüşe; şayet 'ef'âl' vezninde olsaydı 'ebyât' gibi munsarif olacağı cihetle, illeti bulunmaksızın gayr-i munsarif kılınması gerekeceği gerekçesiyle itiraz etmişlerdir. Zeccâc şöyle demiştir: «Basralılar ve Kûfelilerin çoğu Kisâî'nin sözünün hatalı olduğu ve 'enbâ'' ile 'esmâ'' kelimelerini gayr-i munsarif yapmamasının kendisini bağlayacağı hususunda icmâ etmişlerdir.» Derim ki: Kisâî bu itirazı hissetmiş ve bu sebeple bir mazeret ileri sürmüştür, ancak kabul edilemeyecek bir mazerettir. Kisâî rahimehullâh şöyle demiştir: «O -yani eşyâ'- 'ef'âl' veznindedir; fakat kelamda çok kullanıldığı için 'fa'lâ''ya benzemiş ve tıpkı 'hamrâ'' gayr-i munsarif olduğu gibi gayr-i munsarif olmuştur.» Devamında şöyle demiştir: «'Azrâ''nın çoğulunu 'azârâ', 'sahrâ''nın çoğulunu 'sahârâ' ve 'hamrâvât' denildiği gibi 'eşyâvât' yaptıkları misali, onu da 'eşâvâ' şeklinde çoğul yapmışlardır.» Yani onlar, 'ef'âl' vezninde olsa bile hem teksîr (kırık) hem de tashîh (kurallı) çoğullarında «eşyâ'»ya 'hamrâ'' ve 'azrâ'' muamelesi yapmışlardır. Ne var ki

الفراء والزجاج اعترضا على هذا الاعتذار، فقال الفراء:» لو كان كما قال لكان أملكَ الوجهين أَنْ تُجْرَى، لأن الحرف إذا كَثُر في الكلام خَفَّ وجاز أن يُجْرَى كما كَثُرت التسمية ب «يزيد» ، وأَجْروه في النكرة وفيه ياءٌ زائدة تَمْنَعُ من الإِجراء «قلت: يعني بالإِجراء الصرف. وقال الزجاج:» أجمع البصريون وأكثر الكوفيين «وقد تقدم آنفاً. وقال مكي:» وقال الكسائي وأبو عبيد: لم تَنْصَرف - أي أشياء- لأنها أشبهت «حمراء» لأن العرب تقول: أَشْياوات «كما تقول: حَمْراوات، قال:» ويلزمهما ألاَّ يَصْرِفا في الجمع أسماء وأبناء، لقول العرب فيهما: أسماوات وأبناوات «قلت: قد تقدم شرح هذا، ثم إنَّ مكّيّاً بعد أن ذكر عن الكسائي ما قَدَّمْتُه ونقل مذهب الأخفش والفراء قال:» قال أبو حاتم: أَشْياء أَفْعال جمع شيء كأبيات «فهذا يُوهم أن مذهب الكسائي المتقدم غيرُ هذا المذهب، وليس كذلك بل هو هو قلت: وقد أجاب بعضهم عن الكسائي بأن النحويين قد اعتبروا في بابِ ما لا ينصرف الشبهَ اللفظيَّ دون المعنوي، يَدُلُّ على ذلك مسألة سراويل في لغةِ مَنْ يمنعُه فإنَّ فيه تأويلين، أحدهما: أنه مفردٌ أعجمي حُمِل على مُوازِنه في العربية، أي صيغة مصابيح مثلاً، ويَدُلُّ له أيضاً أنهم أَجْروا ألفَ الإِلحاق المقصورة مُجرى ألف التأنيث المقصورة، ولكن مع العلمية، فاعتبروا مجردَ الصورة، ولولا خوفُ الإِطالة لذكرت له نظائر كثيرة.

Ferrâ ve Zeccâc bu mazerete itiraz etmişlerdir. Ferrâ şöyle demiştir: «Şayet onun dediği gibi olsaydı, [kelamda çok kullanılmasından ötürü] tenvinli kılınması (sarf edilmesi) iki vecihten en kuvvetlisi olurdu; zira bir kelime kelamda çok kullanıldığında hafifler ve tıpkı 'Yezîd' ismiyle adlandırma çoğaldığında tenvini engelleyen zâid yâ bulunmasına rağmen nekire kılındığında onu tenvinli yapıp sarf ettikleri gibi, onun da tenvinli kılınması caiz olurdu.» Derim ki: İcrâ ile sarfı (munsarif kılmayı) kastetmektedir. Zeccâc da: «Basralılar ve Kûfelilerin çoğu icmâ etmiştir...» demiştir ki bu az önce geçmişti. Mekkî ise şöyle demiştir: «Kisâî ve Ebû Ubeyd: 'O -yani eşyâ'- 'hamrâ''ya benzediği için gayr-i munsarif olmuştur; zira Araplar 'hamrâvât' dedikleri gibi 'eşyâvât' da derler' demişlerdir. O şöyle demiştir: 'Arapların bu iki kelime hakkında 'esmâvât' ve 'ebnâvât' demelerinden ötürü, çoğulda 'esmâ'' ve 'ebnâ'' kelimelerini gayr-i munsarif yapmamaları onları bağlar.'» Derim ki: Bunun açıklaması daha önce geçmişti. Sonra Mekkî, Kisâî'den aktardığım görüşü zikredip Ahfeş ve Ferrâ'nın mezhebini naklettikten sonra şöyle demiştir: «Ebû Hâtim: 'Eşyâ', ebyât gibi şey'in çoğulu olan ef'âldir' demiştir.» Bu ifade, Kisâî'nin az önce geçen mezhebinin bu mezhepten farklı olduğu vehmini verir; oysa öyle değildir, bilakis aynısıdır. Derim ki: Bazıları Kisâî adına; nahivcilerin gayr-i munsarif bahsinde mânevî benzerliği değil lafzî benzerliği muteber kabul ettikleri şeklinde cevap vermişlerdir. Gayr-i munsarif sayanların lügatinde 'serâvîl' meselesi buna delalet eder; zira onda iki tevil vardır: Birincisi, onun Arapçadaki dengi vezne, yani mesela 'mesâbîh' sîgasına hamledilmiş tekil Acemce bir kelime olmasıdır. Yine buna, maksûr ilhâk elifini -ancak alemlikle birlikte- maksûr müenneslik elifi konumunda tutmuş olmaları da delalet eder; böylece sadece şekli muteber saymışlardır. Şayet sözü uzatma endişesi olmasaydı buna dair pek çok emsal zikrederdim.

المذهب الخامس: أنَّ وزنها أَفْعِلاء ايضاً جمعاً ل «شَيِيْءٌ بزنة ظريف، وفَعيل يجمع على أَفعلاء ك نَصيب وأنْصِباء، وصَدِيق وأًصْدقاء، ثم حُذِفت الهمزة الأولى التي هي لامُ الكلمة، وفُتحت الياءُ لتسلمَ ألفُ الجمع فصارت أَشْياء ووزنُها بعد الحذف أَفْعاء، وجعله مكياً في التصريف

Beşinci mezhep: Vezninin yine 'zarîf' veznindeki «şeyî'» kelimesinin çoğulu olarak 'ef'ilâ'' olmasıdır; nitekim 'fa'îl' vezni, 'nasîb-ensibâ'' ve 'sadîk-asdikâ'' örneklerinde olduğu gibi 'ef'ilâ'' şeklinde çoğul yapılır. Ardından kelimenin lâmı olan birinci hemze hazfedilmiş, çoğul elifi korunsun diye yâ fethalanmış, böylece «eşyâ'» olmuş ve haziften sonraki vezni 'ef'â'' haline gelmiştir. Mekkî sarf tahlilinde bunu,