وذكر الواحدي فيه الحالَ والاستثناء فقال:» وانتصابُ «غيرَ الحق» من وجهين، احدُهما: الحالُ والقطعُ من الدين كأنه قيل: لا تغُلُوا في دينكم مخالفين للحقِّ، لأنهم خالفوا الحقَّ في دينهم ثم غَلَوا فيه بالإِصرار عليه. والثاني: أن يكونَ منصوباً على الاستثناء، فيكون «الحق» مستثنًى من المَنْهِيِّ عن الغلوِّ فيه بأَنْ يجوزَ الغلوُّ فيما هو حق على معنى اتباعِه والثباتِ عليه. وهذا نصٌّ فيما ذكرْتُ لك من أنَّ المستثنى هو «دينُكم» .
Vâhidî de bunda hâl ve istisna vecihlerini zikrederek şöyle demiştir: «'Ğayra'l-hakk' (غيرَ الحق) ifadesinin nasbı iki vecihtendir: Birincisi, 'dinden' hâl ve kat' olmasıdır; sanki 'hakka muhalefet ederek dininizde aşırı gitmeyin' denilmiştir; zira onlar dinlerinde hakka muhalefet etmiş, sonra da onda ısrar ederek aşırı gitmişlerdir. İkincisi, istisna olarak mansub olmasıdır; buna göre 'el-Hakk', onda aşırı gidilmesi yasaklanan şeyden müstesnâ olur; bu da hak olana tabi olmak ve onda sebat etmek anlamında onda gayret göstermenin caiz olması demektir.» Bu, müstesnânın «dinü küm» (dininiz) olduğu yönünde sana zikrettiğim hususta açık bir ifadedir.
وتقدَّم معنى الغلوِّ في سورة النساء وظاهرُ هذه الأعاريب المتقدمةِ أنَّ «تَغْلُوا» فعلٌ لازم، وكذا نصَّ عليه أبو البقاء، إلا أن أهلَ اللغةِ يفسِّرونه بمعنى متعدٍّ، فإنهم قالوا: معناه لا تتجاوزوا الحد. قال الراغب: «الغلو تجاوزُ الحَدِّ، يقال ذلك إذا كان في السعر» غلاءً «وإذا كان في القَدْر والمنزلة» غُلُوَّا «وفي السهم» غَلْوا «وأفعالها جميعاً غلا يغلو، فعلى هذا يجوز أن ينتصب» غير الحق «مفعولاً به أي: لا تتجازوا في دينِكم غير الحق، فإنْ فَسَّرنا» تغلوا «بمعنى تتباعدوا من قولهم:» غلا السهمُ «أي: تباعدَ كانَ قاصراً، فيحتمل أن يكونَ مَنْ قال بأنه لازم أخذه من هذا لا من الأول.
Ğulüv (aşırılık) kelimesinin anlamı Nisâ Suresi'nde geçmişti. Yukarıda geçen bu irapların zahirine göre «تَغْلُوا» lâzım (geçişsiz) bir fiildir; Ebu'l-Bekâ da bunu açıkça belirtmiştir. Ancak dil ehli onu müteaddî (geçişli) bir anlamla tefsir etmekte ve: 'Bunun manası sınırı aşmayın demektir' demektedirler. Râgıb şöyle demiştir: «Ğulüv, haddi aşmaktır; bu durum fiyatta olursa 'ğalâ' (pahalılaşma), kadir ve makamda olursa 'ğulüv' (haddi aşma), okta olursa 'ğalv' (uzağa gitme) denir. Fiillerinin hepsi 'ğalâ yeğlû' (غلا يغلو) şeklindedir.» Buna göre «غير الحق» ifadesinin mef'ûlün bih olarak nasb edilmesi caizdir; yani: 'Dininizde haktan başkasına doğru haddi aşmayın' demektir. Eğer «تغلوا» fiilini, 'ğale's-sehmu' (ok uzaklaştı) sözlerinden hareketle 'uzaklaşmayın' anlamında tefsir edersek lâzım olur; dolayısıyla onun lâzım olduğunu söyleyen kimsenin bunu birincisinden değil, bu ikincisinden almış olması muhtemeldir.
قوله: {كَثِيراً} في نصبِه وجهان، أحدُهما: أنه / مفعولٌ به، وعلى هذا اكثرُ المتأوِّلين، فإنهم يفسِّرونه بمعنى: وأضَلُّوا كثيراً منهم أو من المنافقين.
{كَثِيراً} kavlinin nasbında iki vecih vardır. Birincisi: Mef'ûlün bihtir; tefsircilerin çoğu bu görüştedir ve onlar bunu 'onlardan veya münafıklardan birçoğunu saptırdılar' şeklinde açıklamaktadırlar.
والثاني: أنه منصوبٌ على المصدرية أي: نعت لمصدر محذوف أي: إضلالاً كثيراً، وعلى هذا فالمفعول محذوف أي: أضَلُّوا غيرهم إضلالاً كثيراً.
İkincisi: Masdar (mef'ûlü mutlak) olarak mansubdur; yani mahzuf bir masdarın sıfatıdır ve takdiri: 'Çokça saptırmakla [saptırdılar]' şeklindedir. Buna göre mef'ûl mahzuftur, yani: 'Başkalarını çokça saptırdılar' demektir.
قوله تعالى: {مِن بني إِسْرَائِيلَ} : في محلِّ نصبٍ على الحال، وصاحبُها: إمَّا «الذين» وإمَّا «واو» كفروا «وهم بمعنًى واحدٍ. وقوله: {على لِسَانِ دَاوُودَ وَعِيسَى} المرادُ باللسانِ الجارحةُ لا اللغةُ، كذا قال الشيخ يعني أنَّ الناطقَ بِلَعْنِ هؤلاء لسانُ هذين النبيين، وجاء قولُه {على لِسَانِ} بالإِفراد دون التثنيةِ والجمعِ فلم يَقُلْ:» على لسانَيْ «ولا» على ألسنةِ «لقاعدةٍ كليةٍ، وهي: أن كلَّ جزأين مفردين من صاحبيهما إذا أُضيفا إلى كليهما من غيرِ تفريقٍ جازَ فيهما ثلاثةُ أوجهٍ، لفظُ الجمعِ - وهو المختارُ - ويليه التثنيةُ عند بعضِهم، وعند بعضِهم الإِفرادُ مقدمٌ علة التثنيةِ، فيقال:» قَطَعْتُ رؤوسَ الكبشين «وإنْ شئت: رأسَي الكبشين، وإن شئت: رأسَ الكبشين، ومنه: {فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُمَا} [التحريم: ٤] ، فقولي» جزأين «تحرُّزٌ من شيئين ليسا بجزأين نحو:» درهميكما «وقد جاء:» من بيوتِكما وعمائمكما وأسيافمكا «لأَمْنِ اللَّبْسِ، وبقولي:» مفردين «من نحو:» العينين واليدين «فأمَّا قولُه تعالى: {فاقطعوا أَيْدِيَهُمَا} [المائدة: ٣٨] ففُهِم بالإِجماع وبقولي:» من غيرِ تفريق «تحرُّزٌ من نحو: قَطَعْتُ رأسي الكبشين: السمينِ والكبشِ الهزيل» ، ومنه هذه الآية فلا يجوزُ إلا الإِفرادُ وقال بعضهم: «وهو مختارٌ» أي: فيجوز غيرُه. وقد مضى تحقيقُ هذه القاعدةِ في سورة المائدة بكلامٍ طويٍ فعليك بالالتفاتِ إليه.
Yüce Allah'ın: {مِن بني إِسْرَائِيلَ} kavli hâl olarak nasb mahallindedir. Hâl sahibi ise ya «الذين» ya da «كفروا» fiilindeki «vâv»dır ve ikisi de aynı manadadır. {على لِسَانِ دَاوُودَ وَعِيسَى} “Dâvûd'un ve İsa'nın diliyle...” kavline gelince: Lisandan murat lügat değil, uzuvdur; Şeyh [Ebû Hayyân] böyle demiştir; yani bu kimselerin lanetlendiğini telaffuz eden, bu iki peygamberin dilidir. {على لِسَانِ} kavli tesniye (ikil) ve cemi (çoğul) olarak değil, müfred (tekil) olarak gelmiştir; «alâ lisâney» veya «alâ elsineti» denilmemiştir. Bunun sebebi küllî bir kuraldır ki o da şudur: İki sahibinden tekil olan her iki parça, araları ayrılmaksızın her ikisine birden izafe edildiğinde üç vecih caiz olur: Çoğul lafzı -ki tercih edilen budur-, bazısına göre bundan sonra tesniye gelir; bazısına göre ise tekil tesniyeden önde gelir. Bu sebeple: «Kestim iki koçun başlarını (ruûse'l-kebşeyni)» denir; dilersen «iki koçun iki başını (re'seye'l-kebşeyni)», dilersen de «iki koçun başını (re'se'l-kebşeyni)» dersin. Yüce Allah'ın: {فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُمَا} “İkinizin de kalpleri kaymıştı” [Tahrîm 4] kavli de бу kabildendir. Benim «iki parça» demem, «dirhemeykümâ» (ikinizin iki dirhemi) gibi iki parça olmayan iki şeyden sakınmak içindir; karışıklık olmaması sebebiyle «min büyûtikümâ ve amâimikümâ ve esyâfikümâ» (ikinizin evlerinden, sarıklarından ve kılıçlarından) şeklinde gelmiştir. «Tekil olan» demem ise «el-ayneyin ve'l-yedeyin» (iki göz ve iki el) gibi ifadelerden sakınmak içindir. Yüce Allah'ın: {فاقطعوا أَيْدِيَهُمَا} “İkisinin de ellerini kesin” [Mâide 38] kavli ise icmâ ile anlaşılmıştır. «Araları ayrılmaksızın» demem de «Kestim iki koçun iki başını: Semiz olanın ve zayıf koçun [başını]» gibi ifadelerden sakınmak içindir. Bu ayet de bu kabildendir, dolayısıyla sadece tekil [kullanım] caizdir; bazısı ise: «O tercih edilendir» demiş, yani başkası da caiz olur demiştir. Bu kuralın tahkiki etraflı bir sözle Mâide Suresi'nde geçmişti; ona müracaat etmelisin.
وفي النفسِ من كونِ المرادِ باللسان الجارحةَ شيءٌ، ويؤيد ذلك ما قاله
Lisandan muradın uzuv olması hususunda içimde bir şüphe vardır; bunu destekleyen husus ise şudur:
الزمخشري فإنه قال: «نَزَّل اللهُ لَعْنَهم في الزبور على لسانِ داود، وفي الإِنجيل على لسانِ عيسى وقوةُ هذا تَأْبى كونَه الجارحةَ، ثم أني رأيتُ الواحدي ذكرَ عن المفسرين قولين، ورجَّح ما قلته قال ﵀:» وقال ابن عباس: يريد في الزبور وفي الإِنجيلِ، ومعنى هذا أنَّ اللَهَ تعالى لَعَنَ في الزبور مَنْ يكفر من بني إسرائيل وكذلك في الإِنجيل، وقيل: على لسان داود وعيسى؛ لأنَّ الزبورَ لسانُ داود والإِنجيلَ لسانُ عيسى «فهذا نصٌّ في أن المراد باللسانِ غيرُ الجارحة، ثم قال:» وقال الزجاج: «وجائزٌ أن يكون داود وعيسى عَلِما أنَّ محمداً نبيٌّ مبعوثٌ، وأنهما لَعَنا مَنْ يكفر به» والقول هو الأول، فتجويزُ الزجاجِ لذلك ظاهرٌ أنه يُراد باللسانِ الجارحةُ ولكن ليس قولاً للمفسرين. و «على لسانِ» متعلِّقٌ ب «لعن» قال أبو البقاء: «كما يُقال: جاء زيدٌ على فرس» . وفيه نظرٌ إذ الظاهر أنه حالٌ. وقولُه: «ذلك بما عَصَوْا» قد تقدَّم نظيره قوله: {وَّكَانُواْ يَعْتَدُونَ} في هذه الجملة الناقصةِ وجهان، أظهرهما: أن تكونَ عطفاً على صلةِ «ما» وهو «عَصَوْا» أي: ذلك بسب عصيانِهم وكونِهم معتدين. والثاني: أنها استئنافيةٌ أي: أخبر الله تعالى عنهم بذلك. قال الشيخ: «ويُقَوِّي هذا ما جاءَ بعده كالشرحِ له، وهو قولُه: {كَانُواْ لاَ يَتَنَاهَوْنَ} .
Zemahşerî şöyle demiştir: «Allah onların lanetini Zebur'da Dâvûd'un diliyle, İncil'de de İsa'nın diliyle indirmiştir.» Bu ifadenin gücü, onun bir uzuv olmasını kabul etmez. Sonra Vâhidî'nin müfessirlerden iki görüş naklettiğini ve benim söylediğim görüşü tercih ettiğini gördüm; o -Allah ona rahmet etsin- şöyle demiştir: «İbn Abbas: 'Zebur'da ve İncil'de [demek] istiyor' demiştir. Bunun manası, Allah Teâlâ'nın İsrâiloğulları'ndan inkâr edenleri Zebur'da lanetlediği, aynı şekilde İncil'de de lanetlediğidir. Dâvûd ve İsa'nın diliyle denilmiştir; çünkü Zebur Dâvûd'un lisanı, İncil de İsa'nın lisanıdır.» Bu, lisandan muradın uzuv olmadığının açık bir ifadesidir. Sonra [Vâhidî] şöyle demiştir: «Zeccâc da: 'Dâvûd ve İsa'nın, Muhammed'in gönderilecek bir peygamber olduğunu bilmeleri ve onu inkâr eden kimseye lanet etmiş olmaları caizdir' demiştir.» Doğru olan birinci görüştür. Zeccâc'ın buna cevaz vermesinden açıkça anlaşılan, lisandan uzvun murad edildiğidir; ancak bu müfessirlerin görüşü değildir. «على لسانِ» ifadesi «لعن» fiiline taalluk eder. Ebu'l-Bekâ: «Tıpkı 'Zeyd at üzerinde geldi' denilmesi gibidir» demiştir. Fakat bunda tereddüt vardır; zira zahir olan onun hâl olmasıdır. Yüce Allah'ın: «ذلك بما عَصَوْا» kavlinin bir benzeri daha önce geçmişti. {وَّكَانُواْ يَعْتَدُونَ} “Ve haddi aşıyorlardı” şeklindeki bu eksik cümlede iki vecih vardır: En zahir olanı, «ما»nın sılası olan «عَصَوْا» fiiline matuf olmasıdır; yani: Bu, onların isyan etmeleri ve haddi aşan kimseler olmaları sebebiyledir. İkincisi, isti'nâfiye olmasıdır; yani Allah Teâlâ onların bu durumunu haber vermiştir. Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Kendisinden sonra onun açıklaması gibi gelen {كَانُواْ لاَ يَتَنَاهَوْنَ} kavli de bunu güçlendirmektedir.»
وقوله تعالى: {عَن مُّنكَرٍ فَعَلُوهُ} : متعلِّقٌ ب «يَتَناهَوْن» و «فعلوه» صفةٌ ل «منكر» . قال الزمخشري: «ما معنى وصفِ المنكرِ
Yüce Allah'ın: {عَن مُّنكَرٍ فَعَلُوهُ} “Yaptıkları kötülükten...” kavli «يَتَناهَوْن» fiiline taalluk eder; «فعلوه» ise «منكر» kelimesinin sıfatıdır. Zemahşerî şöyle demiştir: «Kötülüğün (münkerin)
بفعلوه، ولا يكونُ النهيُ بعد الفعلِ؟ قلت: معناه لا يتناهَوْن عن معاودةِ منكرٍ فَعَلُوه، أو عن مِثْلِ منكرٍ فَعَلوه، أو عن منكرٍ أرادُوا فِعْلَه، كما ترى أماراتِ الخوضِ في الفسقِ وآلاتِه تُسَوَّى وتُهَيَّأُ، ويجوز أن يُرادَ: لا ينتهون ولا يمتنعون عن منكرٍ فعلوه، بل يُصِرُّون عليه ويُداومون، يقال: تناهى عن الأمر وانتهى عنه إذا امتنع منه» .
'yaptıkları' şeklinde sıfatlanmasının manası nedir? Hâlbuki fiilden sonra nehiy (yasaklama) olmaz? Derim ki: Manası, yaptıkları bir kötülüğü tekrarlamaktan veya yaptıkları bir kötülüğün benzerinden yahut da fıska dalma alametlerinin ve aletlerinin hazırlanıp düzenlendiğini gördüğün gibi, yapmayı kastettikleri bir kötülükten birbirlerini sakındırmazlardı demektir. Şöyle kastedilmiş olması da caizdir: Yaptıkları kötülükten vazgeçmez ve geri durmazlardı; bilakis onda ısrar eder ve devam ederlerdi. Bir kimse bir işten geri durduğu ve sakındığı zaman 'tenâhâ ani'l-emri ve'ntehâ anhü' denir.»
وقوله تعالى: {لَبِئْسَ مَا} : و «بئسما قَدَّمَتْ قد تقدَّم إعرابُ نظيرِ ذلك فلا حاجةَ إلى إعادته، وهنا زيادةٌ أخرى لخصوصِ التركيب وستعرِفُها. قوله: {أَن سَخِطَ الله عَلَيْهِمْ} في محلِّه أوجهٌ، أحدها: أنه مرفوعٌ على البدلِ من المخصوصِ بالذم، والمخصوصُ قد حُذِفَ وأُقيمت صفتُه مُقامه فإنه تُعْرِبُ» ما «اسماً تاماً معرفةً في محلِّ رفعٍ بالفاعلية بفعلِ الذمِّ والمخصوصُ بالذمِّ محذوفٌ، و» قَدَّمت لهم انفُسُهم «جملة في محلِّ رفعٍ صفةً له، والتقديرُ لبئس الشيءُ شيءٌ قَدَّمَتْهُ لهم أنفُسُهم، ف» أَنْ سَخِط اللهُ عليهم «بدلٌ من» شيء «المحذوفِ، وهذا هو مذهبُ سيبويه كما تقدَّم تقريرُه. الثاني: أنه المخصوصُ بالذمِّ فيكونُ فيه ثلاثةُ الأوجهِ المشهورةِ، أحدُها: أنه مبتدأٌ والجملةُ قبلَه خبرُه، والرابطُ على هذا العمومُ عند مَنْ يَجْعَلُ ذلك أو لا يَحْتاج إلى رابط لأن الجملةَ عينُ المبتدأ، الثاني: أنه خبرُ مبتدأٍ محذوفٍ لأنك لَمَّا قلت:» بِئْسَ الرجل «قيل لك: مَنْ هو؟ فقلت: فلان، أي: هو فلان. الثالث: أنه مبتداٌ خبرُه محذوفٌ، وقد تقدَّم تحريرُ ذلك، وإلى كونه مخصوصاً بالذمِّ ذهب جماعةٌ كالزمخشري ولم يذكر غيرَه، قال: {أَن سَخِطَ الله عَلَيْهِمْ} هو المخصوص بالذمِّ كأنه قيل: لِبئْس زادُهم إلى الآخرة سُخْطُ اللهِ عليهم، والمعنى: موجِبُ سُخْطِ الله» قلت: وفي تقديرِ هذا
Yüce Allah'ın: {لَبِئْسَ مَا} kavline gelince: «بئسما قَدَّمَتْ» ifadesinin benzerinin irabı daha önce geçmişti, bu yüzden tekrarlamaya gerek yoktur. Burada terkibin özelliğinden dolayı başka bir ziyadelik vardır, onu da öğreneceksin. {أَن سَخِطَ الله عَلَيْهِمْ} “Allah'ın onlara gazap etmesi...” kavlinin mahalli hakkında bazı vecihler vardır: Birincisi: Zemm (kınama) için tahsis edilen kelimeden (mahsûs bi'z-zemm) bedel olarak merfûdur; mahsûs ise hazfedilmiş ve sıfatı onun yerine ikame edilmiştir. Zira «ما» lafzı zemm fiilinin fâili olarak ref mahallinde marife tam bir isim kabul edilir; mahsûs bi'z-zemm ise mahzuftur. «قَدَّمت لهم انفُسُهم» cümlesi de ref mahallinde onun sıfatıdır. Takdiri ise şöyledir: 'Nefislerinin kendilerine sunduğu şey ne kötü bir şeydir!' Dolayısıyla «أَنْ سَخِط اللهُ عليهم» ifadesi mahzuf olan «şey'ün» kelimesinden bedeldir; daha önce açıklandığı üzere Sîbeveyh'in mezhebi budur. İkincisi: Mahsûs bi'z-zemm olmasıdır; bu takdirde onda meşhur üç vecih bulunur: Birincisi, mübtedâ olması ve kendisinden önceki cümlenin onun haberi olmasıdır; buna göre râbıt (bağlayıcı), bunu şart koşanlara göre umumdur veya cümle mübtedânın bizzat kendisi olduğu için bir râbıta ihtiyaç duymaz. İkincisi, mahzuf bir mübtedânın haberi olmasıdır; zira sen «Ne kötü adam!» dediğinde sana «O kimdir?» denilir, sen de «Filandır» yani «O filandır» dersin. Üçüncüsü, haberi mahzuf bir mübtedâ olmasıdır ki bunun tahriri daha önce geçmişti. Zemahşerî gibi bir topluluk da onun mahsûs bi'z-zemm olduğu görüşüne varmış ve başkasını zikretmemiştir; o şöyle demiştir: «{أَن سَخِطَ الله عَلَيْهِمْ} ifadesi mahsûs bi'z-zemmdir; sanki 'Ahirete gönderdikleri azıkları ne kötüdür ki o da Allah'ın kendilerine gazabıdır' denilmiştir; mana ise 'Allah'ın gazabını gerektiren şeydir' demektir.» Derim ki: Bu
المضاف من المحاسنِ ما لا يَخْفى على متأمِّله، فإنَّ نفسَ السخطِ المضافَ إلى الباري تعالى لا يُقال هو المخصوص بالذم، إنما المخصوصُ بالذم أسبابُه، وذهبَ إليه أيضاً الواحدي ومكي وأبو البقاء إلاَّ أنَّ الشيخ بعد أَنْ حكى هذا الوجهَ عن أبي القاسم الزمخشري قال: «ولم يَصِحَّ هذا الإِعرابُ إلا على مذهبِ الفراء والفارسي/ في جَعْلِ» ما «موصولةً، أو على مذهبِ مَنْ يجعلُ» ما «تمييزاً، و» قَدَّمَتْ لهم «صفتها، وأمَّا على مذهبِ سيبويه فلا يتأتَّى ذلك ثم ذَكَر مذهبَ سيبويه.
muzafın takdir edilmesinde, dikkatle düşünen kimseye gizli kalmayacak güzellikler vardır; zira Yüce Yaratıcı'ya izafe edilen gazabın bizzat kendisine mahsûs bi'z-zemm denilemez; mahsûs bi'z-zemm olan ancak onun sebepleridir. Vâhidî, Mekkî ve Ebu'l-Bekâ da bu görüşe meyletmiştir; ancak Şeyh [Ebû Hayyân] bu vechi Ebu'l-Kâsım ez-Zemahşerî'den naklettikten sonra şöyle demiştir: «Bu irap ancak 'mâ'yı mevsûl kılan Ferrâ ve Fârisî'nin mezhebine göre yahut 'mâ'yı temyiz ve 'kaddemet lehüm'ü onun sıfatı kılan kimsenin mezhebine göre sahih olur. Sîbeveyh'in mezhebine göre ise bu mümkün olmaz.» Sonra Sîbeveyh'in mezhebini zikretmiştir.
والوجه الثالث من أوجهِ» أَنْ سَخِطَ «: أنه في محل رفع على البدلِ من» ما «وإلى ذلك ذهب مكي وابنُ عطية، إلا أن مكِّيّاً حكاه عن غيره، قال:» وقيل: في موضعِ رفعٍ على البدلِ من «ما» في «لبئس» على أنها معرفةٌ «قال الشيخ - بعد ما حكى هذا الوجهَ عن ابن عطية -: ولا يَصِحُّ هذا سواءً كانت» ما «تامةً أو موصولةً لأنَّ البدلَ يَحُلُّ محلَّ المبدلِ منه، و» أَنْ سَخِطَ «لا يجوزُ أَنْ يكونَ فاعلاً ل» بِئْسَ «لأنَّ فاعل» بِئْس «لا يكونُ أَنْ والفعل» وهو إيرادٌ واضِحٌ كما قاله.
«أَنْ سَخِطَ» ifadesinin vecihlerinden üçüncüsü: «ما» lafzından bedel olarak ref mahallinde olmasıdır. Mekkî ve İbn Atıyye bu görüşe meyletmiştir; ancak Mekkî bunu başkasından nakletmiş ve şöyle demiştir: «'Lebi'se'deki 'mâ' marife kabul edilerek ondan bedel olarak ref mevkiinde olduğu da söylenmiştir.» Şeyh [Ebû Hayyân] -bu vechi İbn Atıyye'den naklettikten sonra- şöyle demiştir: «'Mâ' ister tâmme ister mevsûle olsun bu sahih olmaz; çünkü bedel, mübdelün minh'in yerine geçer; 'en sehita' ifadesinin ise 'bi'se' fiiline fâil olması caiz değildir; zira 'bi'se'nin fâili 'en' ve fiil olamaz.» Bu, onun da söylediği gibi gayet açık bir itirazdır.
الوجه الرابع: أنه في محلِّ نصبٍ على البدلِ من «ما» إذا قيل بأنها تمييزٌ، ذَكَر مكي وأبو البقاء، وهذا لا يجوزُ البتة؛ وذلك لأنَّ شرطَ
Dördüncü vecih: Temyiz olduğu söylendiği takdirde «ما»dan bedel olarak nasb mahallinde olmasıdır; bunu Mekkî ve Ebu'l-Bekâ zikretmiştir. Bu ise kesinlikle caiz değildir; çünkü
التمييز عند البصريين ان يكونَ نكرةً، و «أَنْ» وما في حَيِّزها عندهم من قبيلِ أعرفِ المعارفِ لأنَّها تُشْبِهُ المُضْمَرَ، وقد تقدم تقريرُ ذلك فيكف يَقعُ تمييزاً لأنَّ البدلَ يَحُلُّ محلَّ المبدل منه؟ وعند الكوفيين أيضاً لا يجوزُ ذلك لأنَّهم لا يُجيزون التمييزَ بكلِّ معرفةٍ خصوصاً أَنْ والفعل. الخامسُ: أنه في محلِّ نصبٍ على البدلِ من الضمير المنصوبِ ب «قَدَّمَتْ» العائدِ على «ما» الموصولة أو الموصوفة على حَسَبِ ما تقدَّم، والتقديرُ: قَدَّمَتْه سُخْط الله، كقولك: «الذي رأيت زيداً أخوك» وفي هذا بحثٌ في موضعِه. السادس: أنه موضع نصب على إسقاطِ الخافضِ، إذ التقديرُ: لأَنْ سَخِط، وهذا جارٍ على مذهبه سيبويه والفراء لأنهما يَزْعُمان أنَّ محلَّ «أَنْ» بعد حَذْفِ الخافض في محلِّ نصب. السابع: أنه في محلِّ جر بذلك الخافضِ المقدَّرِ، هذا جارٍ على مذهبِ الخليلِ والكسائي لأنهما يُزْعُمان أنَّهما في محل جر، وقد تقدَّم تحقيقُ ذلك غيرَ مرةٍ، وعلى هذا فالمخصوصُ بالذم محذوفٌ أي: لَبِئْسما قَدَّمَتْ لهم أنفسُهم عملُهم أو صُنْعُهم، ولامُ العلةِ المقدرةُ معلَّقَةٌ إمَّا بجملةِ الذمِّ أي: سببُ ذَمِّهم سخطُ اللهِ عليهم أو بمحذوفٍ بعده، أي: لأَنْ سَخِطَ اللهُ عليهم كان كيتَ وكيتَ.
Basralılara göre temyizin şartı nekra olmasıdır; onlara göre «أَنْ» ve sılası ise zamire benzediği için marifelerin en marifesi kabilindendir. Bunun açıklaması daha önce geçmişti; o halde bedel mübdelün minh'in yerine geçtiğine göre nasıl temyiz olabilir? Kûfelilere göre de bu caiz değildir; çünkü onlar her marife ile özellikle de «en» ve fiille temyizi caiz görmezler. Beşincisi: Daha önce geçtiği üzere mevsûle veya mevsûfe olan «ما»ya dönen ve «قَدَّمَتْ» fiiliyle mensub olan zamirden bedel olarak nasb mahallinde olmasıdır. Takdiri: 'Zeyd'i gördüğüm kimse senin kardeşindir' sözün gibi 'Nefislerinin takdim ettiği şey Allah'ın gazabıdır' şeklindedir. Bunda kendi yerinde bir inceleme vardır. Altıncısı: Cer harfinin hazfedilmesiyle nasb mevkiinde olmasıdır; zira takdiri: 'Allah onlara gazap ettiği için' (li-en sehita) şeklindedir. Bu, Sîbeveyh ve Ferrâ'nın mezhebine uygundur; zira onlar cer harfinin hazfinden sonra «أَنْ»in mahallinin nasb olduğunu ileri sürerler. Yedincisi: Bu takdir edilen cer harfi sebebiyle cer mahallinde olmasıdır; bu da Halîl ve Kisâî'nin mezhebine uygundur; zira onlar cer mahallinde olduğunu ileri sürerler. Bunun tahkiki defalarca geçmişti. Buna göre mahsûs bi'z-zemm mahzuftur; yani: 'Nefislerinin kendilerine sunduğu amelleri veya yaptıkları ne kötüdür!' demektir. Takdir edilen illet lâm'ı ise ya zemm cümlesine bağlıdır, yani: 'Kınanmalarının sebebi Allah'ın onlara gazap etmesidir' ya da kendisinden sonraki mahzuf bir şeye bağlıdır, yani: 'Allah onlara gazap ettiği için şöyle şöyle olmuştur'.
وقوله تعالى: {وَلَوْ كَانُوا} : الظاهرُ أنَّ اسم «كان» وفاعل «اتخذوهم» عائدٌ على «كثيراً» من قوله: {ترى كَثِيراً مِّنْهُمْ} والضميرُ المنصوب في «اتِّخذوهم» يعودُ على «الذين كفروا» في قوله: {يَتَوَلَّوْنَ الذين كَفَرُواْ} وأجاز القفال أن يكون اسمُ «كان» يعودُ على «الذين كفروا» وكذلك الضميرُ المنصوبُ في «اتِّخذوهم» والضميرُ المرفوعُ في «اتخذوهم» يعودُ على اليهودِ، والمرادُ بالنبي محمدٌ ﷺ، والتقدير: ولو كان
Yüce Allah'ın: {وَلَوْ كَانُوا} “Eğer olsalardı...” kavline gelince: Zahir olan, «كان» fiilinin isminin ve «اتخذوهم» fiilinin fâilinin {ترى كَثِيراً مِّنْهُمْ} “Onlardan birçoğunu görürsün” kavlindeki «كَثِيراً» kelimesine dönmesidir. «اتِّخذوهم» fiilindeki mansub zamir ise {يَتَوَلَّوْنَ الذين كَفَرُواْ} “İnkâr edenleri dost ediniyorlar” kavlindeki «الذين كفروا» ifadesine döner. Kaffâl, «كان» fiilinin isminin «الذين كفروا» ifadesine dönmesini, aynı şekilde «اتِّخذوهم» fiilindeki mansub zamirin ve «اتخذوهم» fiilindeki merfû zamirin de Yahudilere dönmesini caiz görmüştür. Peygamber ile kastedilen ise Muhammed ﷺ'dir. Takdiri de şöyledir: Eğer
الكافرون المُتَوَلِّون مؤمنين بمحمد والقرآن ما اتخذهم هؤلاء اليهود أولياءَ، والأولُ أَوْلى لأن الحديثَ عن كثيرٍ لا عن المتولَّيْن، وجاء الجواب «لو» هنا على الأفصح وهو عدمُ دخولِ اللام عليه لكونه منفياً، ومثله قول الآخر:
dost edinilen kâfirler Muhammed'e ve Kur'an'a inanmış olsalardı, bu Yahudiler onları dost edinmezlerdi. Ancak birinci görüş daha evladır; çünkü söz dost edinilenler hakkında değil, o çokluk hakkındadır. «لو»nun cevabı burada en fasih vecih üzere, menfî olmasından ötürü başına lâm girmeksizin gelmiştir. Başka bir şairin şu sözü de bunun gibidir:
١٧٨ - ٩- لو أنَّ بالعلمِ تُعْطَى ما تعيشُ به ... لَمَا ظَفِرْت من الدنيا بثُفْرُوْقِ
178 - 9- Şayet yaşayacağın rızık ilimle verilseydi / Dünyadan bir hurma lifi dahi elde edemezdin.
و «ترى» يجوز أَنْ تكونَ مِنْ رؤية البصر، ويكونُ المعاصرين لرسول الله ﷺ، وأن تكونَ العِلْمية، والكثيرُ على هذا أَسْلافُهم، فمعنى «تَرى» تَعْلَمُ أخبارَهم وقصصهم بإخبارِنا إياك، فعلى الأول يكون قولُه «يَتَولَّون» في محلِّ نصب على الحال، وعلى الثاني يكون في محلِّ نصبٍ على المفعول الثاني: وقولُه: {ولكن كَثِيراً مِّنْهُمْ} هذا الاستدراكُ واضحٌ بما تقدَّم. وقولُه: «كثيراً» هو من إقامةِ الظاهر مُقامَ المضمرِ لأنه عبارةٌ عن «كثيراً منهم» المتقدِّمِ، فكأنه قيل: ترى كثيراً منهم ولكنَّ ذلك الكثيرَ، ولا يريدُ: ولكنَّ كثيراً من ذلك الكثيرِ فاسقون.
«ترى» fiilinin gözle görmekten (rü'yet-i basariyye) olması ve bunların Resûlullah ﷺ'in muasırları olması caiz olduğu gibi; kalbî/ilmî görmekten (rü'yet-i ilmiyye) olması da caizdir ki buna göre o çokluk onların geçmişleridir. «تَرى» fiilinin manası bu durumda: 'Bizim sana haber vermemizle onların haberlerini ve kıssalarını bilirsin' demektir. Birinciye göre «يَتَولَّون» kavli hâl olarak nasb mahallinde olur; ikinciye göre ise ikinci mef'ûl olarak nasb mahallinde olur. {ولكن كَثِيراً مِّنْهُمْ} “Fakat onların birçoğu...” kavlindeki bu istidrâk (düzeltme) ise daha önce geçen açıklamalarla açıktır. «كثيراً» kelimesi, açık ismin zamir yerine ikame edilmesidir; çünkü bu, daha önce geçen «onlardan birçoğu» ifadesini anlatmaktadır. Sanki: 'Onlardan birçoğunu görürsün, fakat o çokluk...' denilmiştir; yoksa 'o çokluktan birçoğu fâsıktır' manası kastedilmemiştir.
قوله تعالى: {لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ الناس} : قد تقدَّم إعرابُ هذا في نحو قوله تعالى: {وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ الناس على حياوة} [البقرة: ٩٦] ، فَأَغَنَى عن إعادته / وقال ابنُ عطية: «اللامُ للابتداءِ» ، وليس بشيء، بل هي لامٌ يُتَلَقَّى بها القسمُ. و «أشدَّ الناس» مفعول أول، و «عداوةً» نصب على التمييز. و «للذين» متعلقٌ بها، قَوِيَتْ باللامِ لَمَّا كانت فرعاً في العمل على الفعل، ولا يَضُرُّ كونُها مؤنثةً بالتاء لأنها مبنيةٌ عليها، فهي كقولهِ:
Yüce Allah'ın: {لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ الناس} “İnsanların en şiddetlisini elbette bulursun” kavline gelince: Bunun irabı Yüce Allah'ın {وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ الناس على حياوة} “Onları hayata karşı insanların en düşkünü bulursun” [Bakara 96] ve benzeri ayetlerde geçmişti; bu sebeple tekrarlamaya hacet kalmamıştır. İbn Atıyye: «Lâm ibtidâ içindir» demiştir; fakat bu bir şey değildir, bilakis o kasemin cevabında gelen (yevâb-ı kasem) lâmıdır. «أشدَّ الناس» birinci mef'ûldür, «عداوةً» kelimesi temyiz olarak mansubdur. «للذين» ifadesi ona taalluk eder; amelde fiilin fer'i olduğu için lâm ile kuvvet kazanmıştır. «عداوة» kelimesinin tâ ile müennes olması da zarar vermez; çünkü onun üzerine bina edilmiştir. Bu şairin şu sözü gibidir:
١٧٩ - ٠-. . . . . . . . . . .
179 - 0- . . . . . . . . . . .
ورهبةٌ ... عقابَك. . . . . . . . . . . . . .
Ve senin azabından duyulan korku . . . . . . . . . . . . .
ويجوزَ أن يكونَ «للذين» صفةً ل «عداوة» فيتعلَّقَ بمحذوف، و «اليهودَ» مفعولٌ ثانٍ. وقال أبو البقاء: «ويجوُ أن يكونَ اليهود هو الأولَ، و» أشدَّ «هو الثاني، وهذا هو الظاهرُ، إذ المقصودُ أَنْ يخبرَ الله تعالى عن اليهودِ والمشركين بأنَّهم أشدٌّ الناسِ عداوة للمؤمنين، وعن النصارى بأنهم أقربُ الناسِ مودةً لهم، وليس المرادُ أَنْ يخبرَ عن أشدِّ الناس وأقربهم بكونِهم من اليهودِ والنصارى. فإن قيل: متى استويا تعريفاً وتنكيراً وَجَب تقديمُ المفعولِ الأولِ وتأخيرُ الثاني كما يجب في المبتدأ والخبرِ وهذا من ذاك. فالجوابُ: أنه إنما يجب ذلك حيث أَلْبس، أما إذا دَلَّ دليلٌ على ذلك جاز التقديمُ والتأخيرُ ومنه قوله:
«للذين» ifadesinin «عداوة» kelimesine sıfat olup mahzuf bir kelimeye taalluk etmesi de caizdir. «اليهودَ» kelimesi ise ikinci mef'ûldür. Ebu'l-Bekâ: «'el-Yehûde' kelimesinin birinci, 'eşedde' kelimesinin ise ikinci mef'ûl olması caizdir; zahir olan da budur; zira asıl maksat, Allah Teâlâ'nın Yahudilerin ve müşriklerin müminlere düşmanlık bakımından insanların en şiddetlisi olduğunu; Hristiyanların ise onlara sevgi bakımından insanların en yakını olduğunu haber vermesidir. Yoksa insanların en şiddetlisinin ve en yakınının Yahudilerden ve Hristiyanlardan olduğunu haber vermek murad edilmemiştir» demiştir. Şayet: 'Marifelik ve nekralıkta eşit oldukları zaman, mübtedâ ve haberde gerektiği gibi birinci mef'ûlü öne almak ve ikinciyi sonraya bırakmak vacip olur; bu da o kabildendir' denilirse; cevaben denir ki: Bu ancak iltibas (karışıklık) olduğu yerde vaciptir. Buna delalet eden bir karine bulunduğunda ise öne almak da sonraya bırakmak da caiz olur. Şairin şu sözü bu kabildendir:
١٧٩ - ١- بَنُونا بنو أبنائِنا، وبناتُنا ... بنوهُنَّ أبناءُ الرجالِ الأباعدِ
179 - 1- Bizim oğullarımız, oğullarımızın oğullarıdır; kızlarımızın / Oğulları ise yabancı adamların çocuklarıdır.
ف» بنوا أبناء «هو المبتدأ، و» بَنُونا «خبره، لأنَّ المعنى على تشبيهِ أولادِ الأبناء بالأبناء، ومثلُه قول الآخر:
Burada «بنوا أبناء» mübtedâ, «بَنُونا» ise onun haberidir; zira mana oğulların çocuklarını öz oğullara benzetmek üzerinedir. Başka bir şairin şu sözü de bunun gibidir:
١٧٩ - ٢- قبيلةٌ ألأَمُ الأحياءِ أكرمُها ... وأَغْدُر الناسِ بالجيرانِ وافِيها
179 - 2- Öyle bir kabile ki kabilelerin en alçağı onların en cömertidir / Komşulara en çok hıyanet edeni de ahdine en vefalı olanıdır.
أكرمُها» هو المبتدأُ، و «ألأمُ الأحياءِ» خبرُه، وكذا «وافيها» مبتدأ و «أغدرُ الناس» خبره، والمعنى على هذا، والآيةُ من هذه القبيلِ فيما ذَكَرْتُ لك.
«أكرمُها» kelimesi mübtedâ, «ألأمُ الأحياءِ» onun haberidir. Aynı şekilde «وافيها» mübtedâ ve «أغدرُ الناس» onun haberidir; mana da bu şekildedir. Ayet de sana zikrettiğim gibi bu kabildendir.
وقوله: {والذين أَشْرَكُواْ} عطفٌ على اليهود، والكلامُ على الجملة الثانيةِ كالكلام على ما قبلها. و «ذلك بأنَّ» مبتدأٌ وخبرُ، وتقدم تقريره، و «منهم» خبر «أنَّ» و «قسيسين» اسمها، وأن واسمُها وخبرها في محل جَرِّ بالباء، والباءُ ومجرورُها ههنا خبر «ذلك» والقسيسين جمع «قِسِّيس» على فِعِّيل، وهو مثالُ مبالَغَة ك «صِدِّيق» وقد تقدَّم وهو هنا رئيسُ النصارى وعابُدهم، وأصلُه من تَقَسِّسَ الشيءَ إذا تَتَّبَعَه وطَلَبه بالليل، يقال: «تقسَّسْتُ أصواتَهم» أي: تَتَبَّعْتُها بالليلِ، ويُقال لرئيس النصارى: قِسّ وقِسّيس، وللدليلِ بالليل: قَسْقَاس وقَسْقَس، قاله الراغب، وقال غيرُه: القَسُّ بفتح القاف تَتَبُّعُ الشيءِ، ومنه سُمِّي عالُم النصارى لتتبُّعِه العلمَ. قال رؤبه بن العجاج:
Yüce Allah'ın: {والذين أَشْرَكُواْ} “Ve şirk koşanları...” kavli «اليهود» kelimesine matuftur. İkinci cümle hakkındaki sözler de kendisinden önceki hakkındaki sözler gibidir. «ذلك بأنَّ» mübtedâ ve haberdir, açıklaması daha önce geçmişti. «منهم» ifadesi «أنَّ»nin haberi, «قسيسين» ise onun ismidir. «أنَّ» ismi ve haberiyle birlikte bâ harf-i cerri ile cer mahallindedir; bâ ve mecrûru ise burada «ذلك»nin haberidir. «القسيسين» kelimesi «فِعِّيل» vezninde «قِسِّيس» kelimesinin çoğuludur; daha önce geçtiği gibi «صِدِّيق» misali bir mübalağa kalıbıdır. Buradaki anlamı Hristiyanların reisi ve âbididir. Aslı ise bir şeyi geceleyin arayıp araştırdığında kullanılan 'tekassese'ş-şey'e' (تَقَسَّسَ الشيءَ) fiilinden gelir; geceleyin peşine düşüldüğünde «seslerini araştırdım» denir. Hristiyanların reisine 'kıs' (قِسّ) ve 'kıssîs' (قِسّيس), gece kılavuzuna da 'kaskâs' (قَسْقَاس) ve 'kaskas' (قَسْقَس) denir; bunu Râgıb söylemiştir. Başkası ise şöyle demiştir: Kaf harfinin fethasıyla el-Kass (القَسُّ), bir şeyi araştırıp izini sürmektir; bundan dolayı Hristiyan âlimine ilmin peşine düştüğü için bu isim verilmiştir. Ru'be b. el-Accâc şöyle demiştir:
١٧٩ - ٣- أَصْبَحْنَ عن قَسِّ الأذى غَوافِلا ... يَمْشِين هَوْناً خُرُداً بَهالِلا
179 - 3- Eziyet peşinde koşmaktan gafil olarak sabaha erdiler / Ağırbaşlı, utangaç ve sevinçli cariyeler gibi yavaşça yürüyorlardı.
ويقال: قَسَّ الأثرَ وقَصَّه بالصاد أيضاً، ويقال: قَسّ وقِسّ بفتح القاف وكسرها، وقِسِّيس. وزعم ابن عطية أنه أعجمي مُعَرَّب. وقال الواحدي: «وقد تكلمت العرب بالقَسّ والقِسّيس» وأنشد المازني:
'Kasse'l-esera' (izin peşinden gitti) denildiği gibi sâd harfiyle 'kassa'l-esera' (قَصَّه) da denir. Kaf harfinin fethası ve kesresiyle 'kass' (قَسّ), 'kıs' (قِسّ) ve 'kıssîs' (قِسِّيس) denir. İbn Atıyye bunun Arapçalaşmış yabancı bir kelime (muarreb) olduğunu iddia etmiştir. Vâhidî ise: «Araplar 'kass' ve 'kıssîs' kelimelerini konuşmuşlardır» demiş ve Mâzinî'nin şu beytini inşâd etmiştir:
١٧٩ - ٤- لو عَرَضَتْ لأيْبُلِيٍّ قَسِّ ... اشعثَ في هيكلهِ مُنْدَسِّ
179 - 4- Şayet o [kadın] manastırına kapanmış, saçı başı dağınık / Eyleli bir rahibe görünseydi,
حَنَّ إليها كحنينِ الطَسِّ ...
Tepsinin tınlaması gibi ona doğru inlerdi...
وأنشد لأمية بن أبي الصلت:
Ümeyye b. Ebi's-Salt'ın şu beytini de inşâd etmiştir:
١٧٩ - ٥- لو كان مُنْفَلَتٌ كانت قساوسةٌ ... يُحْيِيهم الَّهُ في أَيْديهم الزُّبُرُ
179 - 5- Eğer [ölümden] kurtulan biri olsaydı / Ellerinde kitaplar olan ve Allah'ın kendilerini dirilteceği papazlar olurdu.
هذا كلامُ أهل اللغة في القِسّيس، ثم قال: «وقال عروة بن الزبير:» ضَيَّعَتِ النصارى الإِنجيل وما فيه، وبقي منهم رجلٌ يُقال له قسيساً «يعني بقي على دينِه لم يُبَدِّلْه، فَمَنْ بقي على هديِة ودينِه قيل له» قِسِّيس «وقال قطرب:» القَسّ والقِسّيس: العالم بلغة الروم، قال ورقة:
Bu, dil ehlinin 'kıssîs' hakkındaki sözüdür. Sonra [Vâhidî] şöyle demiştir: «Urve b. ez-Zübeyr şöyle demiştir: 'Hristiyanlar İncil'i ve içindekileri zayi ettiler; onlardan kendisine kıssîs denilen bir adam kaldı.' Yani dinini değiştirmeyip dini üzere kaldı; dolayısıyla kim onun yolunda ve dininde kalırsa ona 'kıssîs' denildi. Kutrub ise şöyle demiştir: 'Kass ve kıssîs, Rum dilinde âlim demektir.' Varaka şöyle demiştir:
١٧٩ - ٦- لما خَبَّرْتَنا مِنْ قولِ قَسٍّ ... من الرهبانِ أكرُه أَنْ يَبُوحا
179 - 6- Rahiplerden bir papazın sözünden bize haber verdiğin zaman / Açığa vurmasını kerih görürüm.
فعلى هذا القَسُّ والقِسٍيس مما اتفق فيه اللغتان. قلت: وهذا يُقَوّي قولَ ابن عطية، ولم ينقلْ أهلُ اللغة في هذا اللفظ «القُس» بضم القاف لا مصدراً ولا وصفاً، فأما قُسّ بن ساعدة الإِيادي فهو عَلمَ فيجوز أن يكون مِمَّا غُيِّر بطريق العلَمية، ويكون أصلُه قَسّ أو قِسّ بالفتح أو الكسر كما نَقَله ابن عطية وقُسُّ بن ساعدة كان أعلمَ أهلِ زمانه، وهو الذي قال فيه ﵇: «يُبْعَثُ أمةً وحدَه» وأمَّا جمعُ قِسّيس فجمعُ تصحيحٍ كما في الآية الكريمة. قال الفراء: «ولو جُمِع» قَسُوساً «كان صواباً لأنهما في معنى واحد» يعني: «قِسّاً» و «قسِيساً» قال: «ويُجْمَعُ القِسّيس على» قساوِسَة «جمعوه على مثال المَهالِبَة، والأصلُ: قساسِسَة، فكثُرت السينات / فأُبْدِلت إحداهُنَّ واواً، وأنشدوا لأمية:» لو كان مُنْفَلَتٌ كانت قساوسةٌ «البيت. قال الواحدي:»
Buna göre 'kass' ve 'kıssîs' iki dilin uyuştuğu kelimelerdendir.» Derim ki: Bu, İbn Atıyye'nin sözünü kuvvetlendirmektedir. Dil ehli bu lafzı kaf harfinin zammesiyle «el-Kus» şeklinde ne masdar ne de sıfat olarak nakletmemiştir. Kuss b. Sâide el-İyâdî'ye gelince; o özel isimdir (alemdir); dolayısıyla alem kılınma yoluyla değiştirilmiş olması muhtemeldir ve aslı İbn Atıyye'nin naklettiği gibi fetha veya kesre ile 'kass' yahut 'kıs'tır. Kuss b. Sâide kendi zamanının en bilgili insanıydı; nitekim aleyhisselâm onun hakkında: «Tek başına bir ümmet olarak diriltilecektir» buyurmuştur. «Kıssîs» kelimesinin çoğuluna gelince; ayet-i kerimede olduğu gibi kurallı çoğuldur (cem-i müzekker-i sâlimdir). Ferrâ şöyle demiştir: «Eğer 'kusûs' (قَسُوساً) şeklinde çoğul yapılsaydı doğru olurdu; çünkü ikisi aynı manadadır.» Yani 'kıs' ile 'kıssîs'i kastetmektedir. Şöyle devam etmiştir: «Kıssîs kelimesi 'el-Mehâlibe' vezni üzere 'kasâvise' (قساوِسَة) şeklinde çoğul yapılır. Aslı 'kasâsise'dir (قساسِسَة); sîn harfleri çoğalınca bir tanesi vâv harfine dönüştürüldü.» Ümeyye'nin «Eğer kurtulan biri olsaydı, papazlar olurdu» beytini inşâd etmişlerdir. Vâhidî şöyle demiştir:
والقُسوسة مصدرُ القِسّ والقِسِّيس «قلت: كأنه جَعَل هذا المصدرَ مشتقاً من هذا الاسمِ كالأبوّة والأخوّة والفتوّة من لفظ أب وأخ وفتى، وكنتُ قد قَدَّمْتُ أن القَسّ بالفتحِ في الاصل هو المصدرُ، وأنَّ العالِمَ سُمِّي به مبالغةً، ولا أدري ما حملَ مَنْ قال: إنه معرَّب مع وجودِ معناه في لغة العربِ كما عَرَفْتَه مِمَّا تقدم؟
«Kusûset (القُسوسة), kıs ve kıssîs kelimelerinin masdarıdır.» Derim ki: Sanki o, eb (baba), ah (kardeş) ve fetâ (genç) lafızlarından 'ebuvvet' (babalık), 'uhuベット' (kardeşlik) ve 'fütüvvet' (delikanlılık) yapıldığı gibi bu masdarı bu isimden türetilmiş kılmıştır. Ben daha önce fetha ile 'el-Kass' kelimesinin asılda masdar olduğunu ve âlime mübalağa yoluyla bu ismin verildiğini belirtmiştim. Daha önce geçenlerden öğrendiğin üzere manası Arap dilinde mevcut iken, bunun muarreb olduğunu söyleyen kimseyi buna neyin sevk ettiğini bilmiyorum.
والرُّهْبان: جمعُ راهبٍ كراكب ورُكْبان، وفارِس وفُرْسان. وقال أبو الهيثم.» إنَّ رهباناً يكون واحداً ويكون جمعاً «وأنشد على كونِه مفرداً قولَ الشاعر:
«Ruhbân» (الرُّهْبان) kelimesi, râkib-rukbân ve fâris-fürsân gibi 'râhib'in çoğuludur. Ebu'l-Heysem şöyle demiştir: «Ruhbân hem tekil hem de çoğul olur.» Tekil olduğuna delil olarak şairin şu sözünü inşâd etmiştir:
١٧٩ - ٧- لو عايَنَتْ رهبانَ دَيْرٍ في القُلَلْ ... لأَقْبَلَ الرُّهبانُ يَعُدُوا ونَزَلْ
179 - 7- Dağ doruklarındaki manastırın rahibini görseydi / Rahip koşarak yönelir ve aşağı inerdi.
ولو كان جمعاً لقال:» يَعُدُون «و» نَزَلُوا «بضمير الجمع. وهذا لا حُجَّة فيه؛ لأنه قد عادَ ضميرُ المفرد على الجمعِ الصريحِ لتأوُّله بواحدٍ كقوله تعالى: {وَإِنَّ لَكُمْ فِي الأنعام لَعِبْرَةً نُّسْقِيكُمْ مِّمَّا فِي بُطُونِهِ} [النحل: ٦٦] فالهاء في» بطونه «تعود على الأنعام، وقال:
Eğer çoğul olsaydı çoğul zamiriyle «koşarlardı» (يعْدُون) ve «indiler» (نَزَلُوا) derdi. Fakat bunda bir delil yoktur; çünkü tekil olarak tevil edildiği için sarih çoğula tekil zamiri dönebilmektedir. Nitekim Yüce Allah'ın: {وَإِنَّ لَكُمْ فِي الأنعام لَعِبْرَةً نُّسْقِيكُمْ مِّمَّا فِي بُطُونِهِ} “Şüphesiz hayvanlarda da sizin için bir ibret vardır; onların karınlarındakinden size içiririz” [Nahl 66] kavlindeki «بُطُونِهِ» ifadesinde geçen hû (ـهِ) zamiri çoğul olan «el-en'âm» kelimesine dönmektedir. Şair de şöyle demiştir:
١٧٩ - ٨- وطابَ البانُ اللِّقاحِ وبَرَدْ ... في» برد «ضميرٌ يعودُ على» أَلْبان «وقالوا:» هو أحسنُ الفتيانِ وأجملُه «.
179 - 8- Doğurmuş develerin sütü güzelleşti ve soğudu... / «بَرَدْ» fiilinde «أَلْبان» (sütler) kelimesine dönen [tekil bir] zamir vardır. Nitekim: «O, gençlerin en güzeli ve en yakışıklısıdır (ecmelühû)» demişlerdir.
وقال الآخر:
Başka bir şair de şöyle demiştir:
١٧٩ - ٩-
179 - 9-
لو أنَّ قوميَ حين أَدْعُوهمْ حَمَلْ ... على الجبالِ الشُّمِّ لانهدَّ الجَبَلْ
Kavmim, ben kendilerini çağırdığımda yüce dağlara hücum etseydi, dağ muhakkak yıkılırdı.
إلى غير ذلك مِمَّا يطولُ ذِكْرُه، ومن مجيئِه جمعاً الآيةُ، ولم يَرِدْ في القرآن الكريم إلا جَمْعاً، وقال كثّير:
Zikredilmesi uzayıp gidecek diğer örnekler de böyledir. [Kelimenin] çoğul olarak gelişine bu ayet örnektir; nitekim Kur'ân-ı Kerîm'de yalnızca çoğul olarak gelmiştir. Küseyyir de şöyle demiştir:
١٨٠ - ٠- رُهْبانُ مَدْيَنَ والذين عَهِدْتُهُمْ ... يبكون من حَذَرِ العقابِ قُعودا
180 - 0- Medyen rahipleri ve oturarak / Cezalandırılma korkusundan ağladıklarını bildiklerim,
لو يَسْمعون كما سَمِعْتُ كلامَها ... خَرُّوا لِعَزَّةَ رُكَّعاً وسُجودا
Onun sözünü benim işittiğim gibi işitselerdi / Azze için rükû ve secde ederek yere kapanırlardı.
قيل: ولا حُجَّة فيه لأنه قال: «والذين» فيُحتمل أنَّ الضمير إنما جُمع لأجلِ هذا الجمعِ لا لكونِ رُهبان «جمعاً، وأصرحُ مِنْ هذا قولُ جرير:
Şöyle denilmiştir: Bunda bir delil yoktur; çünkü o «ve'l-lezîne» (والذين) demiştir. Dolayısıyla zamirin, «ruhbân»ın çoğul olmasından ötürü değil de bu çoğuldan [«el-lezîne»den] dolayı çoğul getirilmiş olması muhtemeldir. Bundan daha açığı ise Cerîr'in şu sözüdür:
١٨٠ - ١- رُهبانُ مَدْيَنَ لو رَأَوْكِ تَنَزَّلُوا ... والعُصْمُ مِنْ شَعَفِ العَقُولِ الفادِرِ
180 - 1- Medyen rahipleri seni görselerdi [aşağı] inerlerdi / Ak dağ keçileri de aşılması güç sarp kayalıkların zirvelerinden inerdi.
قال ابن الهيثم:» وإن جُمِع الرهبان الواحدُ «رَهابين ورهابِنة» جاز، وإنْ قلت: رهبانيون كان صواباً كأنك تَنْسُبُه إلى الرهبانية، والرهبانية من الرَّهْبَة وهي المخافَةُ، وقال الراغب «» والرُهبانُ يكونَ واحداً وجمعاً، فَمَنْ جَعَلَه واحداً جَمَعَه على رَهابين، ورهابِنَةُ بالجمع أليقُ «يعني أن هذه الصيغةَ غَلَبَتْ
İbnü'l-Heysem [Ebu'l-Heysem] şöyle demiştir: «Tekil olan ruhbân kelimesi 'rehâbîn' (رَهابين) ve 'rehâbine' (رهابِنة) şeklinde çoğul yapılırsa caiz olur. Şayet 'ruhbâniyyûn' dersen bu da doğru olur; sanki onu ruhbaniyete nispet etmiş gibi olursun. Ruhbaniyet ise korku manasındaki rehbetten (الرَّهْبَة) gelir.» Râgıb da şöyle demiştir: «Ruhbân hem tekil hem de çoğul olur. Onu tekil kabul eden kimse 'rehâbîn' şeklinde çoğul yapar; 'rehâbine' ise çoğula daha uygundur.» Yani bu vezin galip gelmiştir
في الجمع كالفرازِنَة والموازِجَة والكيالِجة وقال الليث:» الرهبانيِّةُ مصدرُ الراهبِ والترهُّبِ: التعبُّد في صومعة «، وهذا يُشْبِهُ الكلام المتقدم في ان القَسْوَسة مصدرٌ من القَسّ والقِسّيس، ولا حاجةَ إلى هذا بل الرهبانيةُ مصدرٌ بنفسِها من الترهُّب وهو التعبد أو من الرَّهَب وهو الخوف، ولذلك قال الراغب:» والرهبانيةُ غلوُّ مَنْ تحمَّل التعبُّدَ مِنْ فرطِ الرَّهْبَة «وقد تقدَّم اشتقاقُ هذه المادة في قوله: {وَإِيَّايَ فارهبون} [البقرة: ٤٠] .
ferâzine, mevâzice ve keyâlice gibi çoğullarda [galip gelmiştir]. Leys şöyle demiştir: «Ruhbâniyyet (الرهبانية), râhibin masdarıdır; terehhüb (الترهُّب) ise manastırda ibadet etmektir.» Bu da daha önce geçen kasvesenin (القَسْوَسة), kass ve kıssîs kelimelerinden masdar olduğu sözüne benzemektedir. Oysa buna gerek yoktur; aksine ruhbâniyyet, ibadet etmek demek olan 'terehhüb'ün veya korku manasındaki 'reheb'in (الرَّهَب) bizatihi masdarıdır. Nitekim Râgıb bu sebeple şöyle demiştir: «Ruhbâniyyet, aşırı korkudan dolayı ibadete katlanan kimsenin aşırılığıdır.» Bu kökün türeyişi Yüce Allah'ın: {وَإِيَّايَ فارهبون} “Yalnızca benden korkun” [Bakara 40] kavlinde daha önce geçmişti.
قوله تعالى: {وَأَنَّهُمْ لاَ يَسْتَكْبِرُونَ} نسقٌ على» أنَّ «المجرورةِ بالباء أي: ذلك بما تقدَّم وبأنَّهم لا يستكبرون.
Yüce Allah'ın: {وَأَنَّهُمْ لاَ يَسْتَكْبِرُونَ} “Ve onların büyüklük taslamamalarından ötürüdür” kavli, bâ harfiyle mecrur olan «enne»ye (أنَّ) matuftur; yani: «Bu, önceden geçen hususlardan ve onların büyüklük taslamamalarından ötürüdür» demektir.
وقوله تعالى: {وَإِذَا سَمِعُواْ} «إذا» شرطيةٌ جوابُها «تَرى» وهو العاملُ فيها، وهذه الجملةُ الشرطيةُ فيها وجهان، أظهرُهما: أنَّ محلِّها الرفعُ نسقاً على خبر «أنَّهم» الثانيةِ، وهو «لا يستكبرون» أي: ذلك بأنَّ منهم كذا وأنهم غيرُ مستكبرين وأنهم إذا سمعوا، فالواو عَطَفَتْ مفرداً على مثله. والثاني: أنَّ الجملةَ استئنافية أي: أنه تعالى أَخْبر عنهم بذلك. والضميرُ في «سمعوا» ظاهرُه أَنْ يعودَ على النصارى المتقدِّمين لعمومِهم، وقيل: إنما يعودُ لبعضِهم وهم مَنْ جاء مِن الحبشة إلى النبي ﷺ. قال ابن عطية: «لأنَّ كلَّ النصارى ليسوا كذلك» .
Yüce Allah'ın: {وَإِذَا سَمِعُواْ} “İşittikleri zaman” kavlindeki «izâ» (إذا) şart edatıdır, cevabı «terâ»dır (تَرى) ve onda amel eden de odur. Bu şart cümlesinde iki vecih vardır: Bunların en belirgini, ikinci «ennehüm»ün haberi olan «lâ yestekbirûn»a matuf olarak iraptaki yerinin ref olmasıdır; yani: «Bu, onların içinde şunların bulunması, onların büyüklük taslamayan kimseler olması ve işittikleri zaman [şöyle yapmaları] sebebiyledir» demektir. Böylece vâv harfi tekil bir yapıyı kendi benzerine atfetmiş olur. İkincisi ise cümlenin istînâfiyye (başlangıç cümlesi) olmasıdır; yani Yüce Allah onlardan bunu haber vermiştir. «Semiû» (سمعوا) fiilindeki zamirin zâhiri, umum ifade ettikleri için daha önce geçen Hristiyanlara dönmesidir. Bir görüşe göre ise sadece onların bir kısmına, yani Habeşistan'dan Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelenlere dönmektedir. İbn Atiyye: «Çünkü bütün Hristiyanlar böyle değildir» demiştir.
و «ما» في «ما أُنْزل» تحتمل الموصولةَ والنكرةَ الموصوفةَ، و «ترى» بصَريةٌ، فيكون قولُه «تَفيض من الدمع» جملةً في محلِّ نصب على الحال.
«Mâ ünzile»deki (ما أُنْزل) «mâ» (ما), ism-i mevsûl veya sıfat almış nekre (nekre-i mevsûfe) olma ihtimalini taşır. «Terâ» (ترى) ise basarîdir (gözle görme fiilidir); dolayısıyla «tefîdu mine'd-dem'i» (تَفيض من الدمع) kavli hal olarak nasb mahallinde bir cümle olur.
وقُرئ شاذاً «تُرى» بالبناء للمفعول، «أعينُهم» / رفعاً، وأسند الفيضَ إلى الأعينِ مبالغةً، وإن كان القائضُ إنما هو دمعُها لا هي، كقول امرئ القيس:
Şâzz bir kıraatte meçhul olarak «türâ» (تُرى), «a'yünühüm» (أعينُهم) de ref ile okunmuştur. Taşan şey bizatihi gözler değil sadece onların yaşı olduğu halde, mübalağa amacıyla taşma fiili gözlere isnat edilmiştir; tıpkı İmruü'l-Kays'ın şu sözünde olduğu gibi:
١٨٠ - ٢- ففاضَتْ دموعُ العينِ مني صَبابةً ... على النَّحْرِ حتى بَلَّ دَمْعِيَ مَحْمِلي
180 - 2- Gözyaşları benden bir aşk ateşiyle göğsüme boşandı / Öyle ki gözyaşım kılıç bağımı ıslattı.
والمرادُ المبالغةُ في وصفِهم بالبكاءِ، أو يكونُ المعنى أنَّ أعينَهم تمتلئ حتى تفيضَ، لأنَّ الفيضَ ناشىءٌ عن الامتلاءِ كقوله:
Kastedilen, onları ağlama niteliğinde mübalağalı kılmaktır; yahut mana, gözlerinin dolup taştığıdır; zira taşmak dolmaktan neşet eder; tıpkı şairin şu sözünde olduğu gibi:
١٨٠ - ٣- قوارِصُ تأتيني وتَحْتَقِرُونها ... وقد يَمْلأَ الماءُ الإِناءَ فَيَفْعُمُ
180 - 3- Bana incitici sözler geliyor, siz ise onları küçümsüyorsunuz / Oysa su kabı doldurur da kap ağzına kadar dolarak taşar.
وإلى هذين المعنيين نحا أبو القاسم، فإنه قال: «فإنْ قلت:» ما معنى «تَفيض من الدمع» ؟ قلت: معناه تَمْتَلِئ من الدمع حتى تفيض، لأنَّ الفيض أَنْ يمتلئَ الإِناءُ حتى يَطْلُعَ ما فيه من جوانبه، فوضع الفيضَ الذي هو من الامتلاءِ موضعَ الامتلاء، وهو من إقامةِ المسبب مُقام السببِ، أو قَصَدْتَ المبالغةَ في وصفِهم بالبكاء، فجَعَلْتَ أعينهم كأنها تفيض بأنفسها، أي: تسيل من الدمع من أجلِ البكاء من قولك: «دَمَعَتْ عينُه دمعاً» .
Ebu'l-Kāsım bu iki manaya yönelerek şöyle demiştir: «Eğer 'Tefîdu mine'd-dem'i (تَفيض من الدمع) ifadesinin anlamı nedir?' dersen, derim ki: Manası, gözyaşıyla dolup taşar demektir. Çünkü feyz (taşma), kabın dolup içindekilerin kenarlarından taşmasıdır. Böylece dolmanın bir sonucu olan feyz (taşma), dolmanın yerine konulmuştur ki bu da müsebbebin (sonucun) sebep yerine ikame edilmesidir. Yahut onları ağlama hususunda nitelemede mübalağayı kastederek gözlerini bizzat kendileri taşıyormuş gibi kılmışsındır; yani 'dame'at aynühû dem'an' (gözü yaş döktü) sözünden hareketle ağlamaktan ötürü yaş akıtır demektir.»
و «من الدمع» فيه أربعةُ أوجه، أحدُها: أنه متعلِّقٌ ب «تَفيض» ، ويكون معنى «مِنْ» ابتداءَ الغاية، والمعنى: تَفِيضُ من كثرة الدمع. والثاني: أنه متعلقٌ بمحذوفٍ على أنه حالٌ من الفاعلِ في «تفيضُ» قالهما أبو البقاء،
«Mine'd-dem'i» (من الدمع) ifadesinde dört vecih vardır: Birincisi, «tefîdu»ya (تَفيض) müteallik olmasıdır ve «min» (مِنْ) ibtidâ-i gāye (başlangıç) manasındadır; mana ise 'gözyaşının çokluğundan taşar' şeklindedir. İkincisi, «tefîdu»daki failden hal olmak üzere mahzuf bir lafza müteallik olmasıdır. Bu iki vechi Ebu'l-Bekā söylemiştir.
وقَدَّر الحالَ بقولك: «مملوءةً من الدمع» وفيه نظر، لأنه كونٌ مقيدٌ، ولا يجوزُ ذلك، فبقي ان يُقَدَّرَ كوناً مطلقاً أي: تفيض كائنً من الدمع، وليس المعنى على ذلك، فالقولُ بالحاليةِ لا ينبغي. فإن قيل: هل يجوزُ عند الكوفيين أن يكونَ «من الدمع» تمييزاً، لأنهم لا يَشْترطون تنكيرَ التمييز، والأصل: تفيض دمعاً، كقولك: «تَفَقَّأ زيدٌ شحماً» فهو من المتصبِ عن تمام الكلام؟ فالجوابُ أن ذلك لا يجوزُ، لأنَّ التمييز إذا كان منقولاً من الفاعلية امتنع دخولُ «مِنْ» عليه، وإن كانت مقدرةً معه، فلا يجوز: «تَفَقَّأ زيدٌ من شحم» وهذا - كما رأيتَ - مجرورٌ ب «من» فامتنع أن يكونَ تمييزاً، إلا أن ابا القاسم في سورة براءة جعله تمييزاً في قوله تعالى:
O, hali «memlûeten mine'd-dem'i» (gözyaşıyla dolmuş olarak) şeklinde takdir etmiştir; fakat bunda eleştiriye açık bir yön vardır, çünkü bu kayıtlı bir kevn (özel bir varlık) takdiridir ve buna cevaz verilmez. Geriye mutlak kevn takdir etmek kalır; yani 'gözyaşından meydana gelmiş olarak taşar' demek olur ki mana bu değildir. Dolayısıyla hal olduğunu söylemek uygun değildir. Eğer: «Kûfelilere göre temyizin nekre olmasını şart koşmadıkları ve aslının 'tefîdu dem'an' (yaşça taşar) olduğu için -tıpkı 'tefakkae Zeydün şahmen' (Zeyd'in yağı yarıldı/eridi) sözün gibi- tam kelamdan mansub kılınmış olarak 'mine'd-dem'i'nin temyiz olması caiz midir?» denilirse, cevaben denir ki: Bu caiz değildir; çünkü temyiz faillikten nakledilmişse, onunla birlikte takdir edilse bile başına «min» (مِنْ) dahil olması caiz olmaz. Nitekim «tefakkae Zeydün min şahmin» denilemez. Bu ise -gördüğün üzere- «min» ile mecrurdur, dolayısıyla temyiz olması imkânsızdır. Ne var ki Ebu'l-Kāsım Berâe (Tevbe) Suresi'nde Yüce Allah'ın şu kavlinde bunu temyiz kılmıştır:
{تَوَلَّوْا وَّأَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدمع} [التوبة: ٩٢] ، ولا بد من نقلِ نصه لتعرفه، قال رحمه الله تعالى: «تفيضُ من الدمعِ كقولك:» تفيضُ دمعاً «وهو أبلغ من قولِك: يفيضُ دمعُها، لأنَّ العينَ جُعِلَتْ كأنها دمعٌ فائض، و» من «للبيان، كقولك:» أَفْديك من رجلٍ «ومحلُّ الجارِّ والمجرور النصبُ على التمييز» وفيه ما قد عَرَفْتَه من المانِعَيْنِ، وهو كونُه معرفةً، وكونُه جُرَّ ب «مِنْ» وهو فاعلٌ في الأصل، وسيأتي لهذا مزيدٌ بيانٍ، فعلى هذا تكونُ هذه الآيةُ كتلك عنده، وهو الوجهُ الثالث. الرابع: انَّ «مِنْ» بمعنى الباء، أي: تفيضُ بالدمع، وكونُها بمعنى الباءِ رأيٌ ضعيف، وجعلوا منه أيضاً قوله تعالى: {يَنظُرُونَ مِن طَرْفٍ خَفِيٍّ} [الشورى: ٤٥] أي: بطرف، كما أنَّ الباءَ تأتي بمعنى مِنْ، كقوله:
{تَوَلَّوْا وَّأَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدمع} “Gözleri yaş dökerek döndüler” [Tevbe 92]. Bunu bilmen için onun lafzını aynen aktarmak gerekir. Allah Teâlâ ona rahmet etsin, şöyle demiştir: «'Tefîdu mine'd-dem'i', senin 'tefîdu dem'an' (yaşça taşar) demen gibidir; bu da 'onun yaşı taşar' (yefîdu dem'uhâ) demenden daha belâgatlıdır, çünkü göz bizzat taşan yaş kılınmıştır. 'Min' ise senin 'efdîke min raculin' (ne adam adamsın, sana feda olayım) sözündeki gibi beyan içindir ve câr-mecrûrun iraptaki yeri temyiz olarak nasbtır.» Bunda ise daha önce öğrendiğin iki engel bulunmaktadır: Birincisi marife olması, ikincisi ise asılda fail olduğu halde «min» ile cer edilmesidir. Buna dair daha fazla açıklama ileride gelecektir. Buna göre bu ayet de ona göre o ayet gibi olur ki bu da üçüncü vecihtir. Dördüncüsü: «Min»in bâ (ب) manasında olmasıdır; yani 'gözyaşı ile taşar' (tefîdu bi'd-dem'i) demektir. «Min»in bâ manasına gelmesi zayıf bir görüştür. Yüce Allah'ın: {يَنظُرُونَ مِن طَرْفٍ خَفِيٍّ} “Gizli bir bakışla bakarlar” [Şûrâ 45] kavlini de buna örnek göstermişlerdir, yani gizli bir bakışla (bi-tarfin) demektir; nitekim bâ harfi de şairin şu sözünde olduğu gibi 'min' manasına gelir:
١٨٠ - ٤- شَرِبْنَ بماءِ البحرِ ثم ترفَّعَتْ ... متى لُجَجٍ خُضْرٍ لهنَّ نَئيجُ
180 - 4- Deniz suyundan içtiler, sonra yükseldiler / Uğultusu olan yeşil dalgalardan...
أي: من ماءِ الجر.
Yani: Deniz suyundan (min mâi'l-bahri).
قوله: {مِمَّا عَرَفُواْ مِنَ الحق} «مِنْ» الأولى لابتداءِ الغاية وهي متعلقةٌ ب «تَفِيضُ» والثانيةُ يُحْتمل أن تكونَ لبيانِ الجنس، أي: بَيَّنت جنسَ الموصولِ قبلَها، ويُحتمل أن تكونَ للتبعيضِ، وقد أوضح أبو القاسم هذا غايةَ الإِيضاح، قال ﵀: «فإنْ قلت: أيُّ فرقٍ بينَ» مِنْ «و» مِنَ «في قوله: {مِمَّا عَرَفُواْ مِنَ الحق} ؟ قلت: الأولى لابتداء الغاية، على أنَّ الدمع ابتدأ ونَشَأ من معرفة الحق، وكان من أجله وبسببِه، والثانيةُ لبيان الموصول الذي هو» ما عرفوا «وتحتمل معنى التبعيض، على أنهم عَرَفوا بعضَ الحقِّ فأبكاهم وبَلَغَ منهم، فكيف إذا عَرَفوه كلَّه وقرؤوا القرآن وأحاطُوا بالسنة» انتهى. ولم يتعرض لما يتعلَّق به الجارَّان وهو يمكن أَنْ يُؤْخَذَ من قوةِ كلامه، وَلْنزد ذلك إيضاحاً و «مِنْ» الأولى متعلقةٌ بمحذوفٍ على أنها حال من «الدمع» أي: في حالِ كونه ناشئاً ومبتدئاً من معرفةِ الحق، وهو معنى قول الزمخشري، على أنَ الدمعَ ابتدأ ونشَأَ من معرفة الحق، ولا يجوزُ أَنْ يتعلق ب «تفيض» لئلا يلزَم تعلُّقُ حرفين مُتَّحِدَيْن، لفظاً ومعنىً بعامل واحد، فإنَّ «مِنْ» في «من الدمع» لابتداءِ الغاية كما تقدَّم، اللهم إلا أن يُعتقد كونُ «مِنْ» في «من الدمع» للبيانِ، أو بمعنى الباء فقد يجوز ذلك، وليس معناه في الوضوحِ كالأول.
Yüce Allah'ın: {مِمَّا عَرَفُواْ مِنَ الحق} “Haktan tanıdıkları (öğrendikleri) şey sebebiyle” kavlindeki birinci «min» (مِنْ) ibtidâ-i gāye (başlangıç) içindir ve «tefîdu»ya (تَفِيضُ) mütealliktir. İkincisi ise cins beyanı olma ihtimalini taşır; yani kendisinden önceki mevsûlün cinsini açıklamıştır. Tebrîz (kısmiyet) için olma ihtimali de vardır. Ebu'l-Kāsım bunu son derece açık bir şekilde izah etmiş ve rahimehullâh şöyle demiştir: «Eğer '{مِمَّا عَرَفُواْ مِنَ الحق} kavlindeki birinci 'min' ile ikinci 'mine' arasındaki fark nedir?' dersen, derim ki: Birincisi ibtidâ-i gāye içindir; yani gözyaşı hakkı tanımaktan başlamış, doğmuş ve onun uğruna ve sebebiyle meydana gelmiştir. İkincisi ise 'mâ arafû' olan mevsûlü açıklamak içindir; teb'îz (kısmiyet) manası taşıması da muhtemeldir; zira hakkın bir kısmını tanıdılar da bu onları ağlattı ve kendilerini derinden etkiledi. Ya hakkın tamamını tanısalar, Kur'an'ı okusalar ve Sünnet'i kuşatsalardı nasıl olurdu!» [Zemahşerî'nin sözü] burada bitti. O, bu iki câr-mecrûrun neye müteallik olduğuna değinmemiştir; fakat bu, sözünün kuvvetinden anlaşılabilir. Biz bunu daha da açalım: Birinci «min», «ed-dem'»den hal olmak üzere mahzuf bir lafza mütealliktir; yani 'hakkı tanımaktan neşet edip başlamış olması halinde' demektir ki bu da Zemahşerî'nin 'gözyaşının hakkı tanımaktan başlayıp neşet ettiği üzere' sözünün manasıdır. Lafız ve mana bakımından aynı olan iki harfin tek bir amile bağlanması gerekmesin diye «tefîdu»ya müteallik olması caiz değildir; zira daha önce geçtiği üzere «mine'd-dem'i»deki «min» de ibtidâ-i gāye içindir. Ancak «mine'd-dem'i»deki «min»in beyan için olduğu veya bâ manasında olduğu kabul edilirse bu caiz olabilir; fakat bunun manası açıklık bakımından ilki gibi değildir.
وأمَّا «من الحق» فعلى جَعْلِه أنها للبيان تتعلَّقُ بمحذوف أي: أعني من كذا، وعلى جَعْلِه أنها للتبعيض تتعلق ب «عَرَفوا» وهو معنى قولِه: «عَرَفوا بعض الحق» .
«Mine'l-hakk»a (من الحق) gelince; onun beyan için kabul edilmesine göre mahzuf bir lafza mütealliktir, yani: 'Şundan olanı kastediyorum' demektir. Tebrîz için kabul edilmesine göre ise «arafû» (عَرَفوا) fiiline mütealliktir; bu da onun 'hakkın bir kısmını tanıdılar' sözünün manasıdır.
وقال أبو البقاء في «مِن الحق» إنه حالٌ من العائد المحذوف «على الموصول، أي: مِمَّا عرفوه كائناً من الحق، ويجوزُ أن تكون» من «في قوله
Ebu'l-Bekā «mine'l-hakk» hakkında, mevsûle dönen mahzuf zamirden hal olduğunu söylemiştir; yani: 'Haktan meydana gelmiş olarak bildikleri şeyden' demektir. Yüce Allah'ın:
تعالى: {مِمَّا عَرَفُواْ} تعليلةً، أي: إنَّ فَيْضَ دمعهم بسبب عرفانهم الحقَّ، ويؤيِّدُه قول الزمخشري:» وكان مِنْ أجله وبسببه «فقد تحصل في» مِنْ «الأولى أربعةُ أوجه، وفي الثالثةِ ضَعْفٌ أو منعٌ كما تقدم، وفي» مِنْ «الثانية أربعةٌ أيضاً: وجهان بالنسبة إلى معناها: هل» من «ابتدائية أو تعليليةٌ؟ ووجهان بالنسبة إلى ما تتعلق به: هل هو» تفيض «أو محذوفٌ على أنها حالٌ من الدمع، وفي الثالثة خمسة، اثنان بالنسبة إلى معناها: هل هي بيانيةٌ أو تبعيضيةٌ؟ وثلاثةُ بالنسبة إلى متعلِّقها: هل هو محذوفٌ وهو» أعني «أو نفسُ» عَرَفوا «أو هو حالٌ، فتتعلق بمحذوفٍ أيضاً كما ذكره أبو البقاء.
{مِمَّا عَرَفُواْ} kavlindeki «min»in ta'lîliyye (sebep bildiren) olması da caizdir; yani gözyaşlarının taşması hakkı tanımaları sebebiyledir. Zemahşerî'nin «ve onun uğruna ve sebebiyle meydana gelmişti» sözü de bunu desteklemektedir. Böylece birinci «min» hakkında dört vecih ortaya çıkmaktadır ki daha önce geçtiği üzere üçüncü [ve dördüncü] vecihte zayıflık veya men bulunmaktadır. İkinci «min» hakkında da dört vecih vardır: Manası bakımından iki vecih: «Min» ibtidâiyye midir yoksa ta'lîliyye midir? Neye müteallik olduğu bakımından iki vecih: «Tefîdu»ya mıdır yoksa yaştan hal olarak mahzuf bir lafza mıdır? Üçüncü «min» hakkında ise beş vecih vardır: Manası bakımından iki vecih: Beyâniyye midir yoksa teb'îziyye midir? Neye müteallik olduğu bakımından üç vecih: Mahzuf olan 'a'nî'ye (kastediyorum) midir, bizzat «arafû»ya mıdır yoksa Ebu'l-Bekā'nın belirttiği gibi hal olup yine mahzuf bir lafza mıdır?
قوله: {يَقُولُونَ} فيه ثلاثةُ أوجهٍ، أحدُها: أنه مستأنف فلا محل له، أخبر الله تعالى عنهم بهذه المقالةِ الحسنةِ، الثاني: أنها حال من الضمير المجرور في» أعينهم «، وجاز مجيءُ الحال من المضاف إليه لأنَّ المضافَ جزؤهُ فهو كقولِه تعالى: {مَا فِي صُدُورِهِم مِّنْ غِلٍّ إِخْوَاناً} [الحجر: ٤٧] . الثالث: أنه حالٌ من فاعل» عَرَفوا «والعاملُ فيها» عرفوا «قال الشيخ لَمَّا حكى كونَه حالاً:» كذا قاله ابن عطية وأبو البقاء، ولم يُبَيِّنا ذا الحال ولا العاملَ فيها «قلت: أمَّا أبو البقاء فقد بَيَّنَ ذا الحال فقال:» يقولون «حالٌ من ضميرِ الفاعل في» عَرَفوا «فقد صَرَّح به، ومتى عُرِف ذو الحال عُرِف العاملُ فيها، لأنَّ العاملَ في الحال من العامل في صاحبها، فالظاهر أنه أطَّلع على نسخةٍ مغلوطةٍ من إعراب أبي البقاء سقط منها ما ذكرته لك، ثم إنَّ الشيخَ رَدَّ كونَها حالاً من الضمير في» أعينهم «بما معناه أن الحَال لا تَجيءُ من المضافِ إليه وإن كان
Yüce Allah'ın: {يَقُولُونَ} “Şöyle derler” kavlinde üç vecih vardır: Birincisi, istînâfiyye olup irapta mahallinin bulunmamasıdır; Allah Teâlâ onlardan bu güzel sözü haber vermiştir. İkincisi, «a'yünihim»deki (أعينهم) mecrur zamirden hal olmasıdır; muzafın onun bir parçası olması sebebiyle muzafun ileyhten hal gelmesi caiz olmuştur. Nitekim Yüce Allah'ın: {مَا فِي صُدُورِهِم مِّنْ غِلٍّ إِخْوَاناً} “Göğüslerindeki kini çıkarıp attık; kardeşler olarak...” [Hicr 47] kavli gibidir. Üçüncüsü, «arafû»nun (عَرَفوا) failinden hal olmasıdır ve onda amel eden «arafû»dur. Şeyh [Ebû Hayyân], hal olduğunu naklettiğinde şöyle demiştir: «Bunu İbn Atiyye ve Ebu'l-Bekā söylemiş, ancak hal sahibini ve onda amel edeni açıklamamışlardır.» Derim ki: Ebu'l-Bekā hal sahibini açıklamış ve «yekūlûne»nin, «arafû»daki fail zamirinden hal olduğunu söyleyerek bunu açıkça belirtmiştir. Hal sahibi bilindiğinde, onda amel eden de bilinir; çünkü haldeki amil, hal sahibindeki amildir. Anlaşılan o ki Şeyh, Ebu'l-Bekā'nın irabının sana zikrettiğim bu kısmı düşmüş olan hatalı bir nüshasını görmüştür. Sonra Şeyh, bunun «a'yünihim»deki zamirden hal olmasını, muzaf onun bir parçası olsa bile
المضافُ جُزْأَه، وجعله خطأً، وأحالَ بيانَه على بعضِ مصنفاتِه، ورَدَّ كونَها حالاً أيضاً من فاعل» عرفوا «بأنه يلزمُ تقييدُ معرفتِهم الحقَّ بهذه الحال، وهم قد عرفوا الحق في هذه الحالِ وفي غيرها، قال:» فالأَوْلى أن يكون مستأنفاً «أمَّا ما جعله خطأً فالكلامُ معه في هذه المسألة في موضوع غير هذا، وأمَّا قوله» يلزم التقييدُ «فالجوابُ أنه إنما ذُكِرت هذه الحالُ لأنها أشرفُ أحوالهم فَخَرَجَتْ مخرجَ المدح لهم. وقوله:» ربَّنا آمنَّا «في محل نصب بالقول، وكذلك: {فاكتبنا} إلى قوله: {الصالحين} .
muzafun ileyhten hal gelmeyeceği manasındaki gerekçeyle reddetmiş, bunu hata saymış ve açıklamasını bazı eserlerine havale etmiştir. Aynı şekilde «arafû»nun failinden hal olmasını da, hakkı tanımalarının bu hal ile kayıtlanmasını gerektireceği, oysa onların hakkı bu halde de başka halde de tanıdıkları gerekçesiyle reddetmiş ve şöyle demiştir: «En uygunu istînâfiyye olmasıdır.» Şeyh'in hata saydığı hususa gelince, bu meselede onunla tartışma yeri burası değildir. «Kayıtlamayı gerektirir» sözüne cevaben ise denir ki: Bu hal sadece onların en şerefli halleri olduğu için zikredilmiştir ve onları övme kabilinden gelmiştir. «Rabbenâ âmennâ» (ربَّنا آمنَّا) sözü kavl fiiliyle mansub mahallindedir; keza: {فاكتبنا} “Bizi yaz” ifadesinden: {الصالحين} “İyiler” kavline kadar olan kısım da böyledir.
قوله تعالى: {وَمَا لَنَا لاَ نُؤْمِنُ} : «ما» استفهاميةٌ في محل رفع بالابتداء، و «لنا» جارٌّ ومجرورٌ خبرُه، تقديرُه: أيُّ شيء استقر لنا، و «لا نؤمن» جملة حالية. وقد تقدَّم نظيرُ هذه الآية والكلامُ عليها، وأنَّ بعضَهم قال: إنها حال لازمة لا يتمُّ المعنى إلا بها نحو: {فَمَا لَهُمْ عَنِ التذكرة مُعْرِضِينَ} [المدثر: ٤٩] ، وتقدَّم ما قلتُه فيه فأغنى ذلك عن إعادتِه. وقال الشيخ هنا: «وهي المقصودُ وفي ذكرِها فائدةُ الكلام، وذلك كما تقول:» جاء زيدٌ راكباً «لِمَنْ قال: هل جاء زيدٌ ماشياً أو راكباً؟ .
Yüce Allah'ın: {وَمَا لَنَا لاَ نُؤْمِنُ} “Bize ne oluyor ki inanmayalım” kavlindeki «mâ» (ما) istifhâmiyye olup mübteda olarak ref mahallindedir; câr-mecrûr olan «lenâ» (لنا) ise onun haberidir, takdiri: 'Bizim için sabit olan şey nedir?' şeklindedir. «Lâ nü'minü» (لا نؤمن) ise hal cümlesidir. Bu ayetin benzeri ve buna dair açıklamalar, bazılarının bunun tıpkı: {فَمَا لَهُمْ عَنِ التذكرة مُعْرِضِينَ} “Onlara ne oluyor da öğütten yüz çeviriyorlar?” [Müddessir 49] kavlinde olduğu gibi anlamın ancak kendisiyle tamamlandığı lâzım bir hal olduğunu söyledikleri daha önce geçmişti. Benim bu konudaki sözlerim de geçtiğinden tekrarına gerek kalmamıştır. Şeyh burada şöyle demiştir: «Maksud olan da budur ve kelamın faydası onun zikredilmesindedir; bu da tıpkı 'Zeyd yürüyerek mi yoksa binekli mi geldi?' diyen birine 'Zeyd binekli olarak geldi' demen gibidir.»
قوله: {وَمَا جَآءَنَا} في محلِّ» ما «وجهان، أحدهما: أنه مجرور نسقاً على الجلالة أي: بالله وبما جاءَنا، وعلى هذا فقوله:» من الحق «فيه احتملان، أحدُهما: أنه حالٌ من فاعل» جاءنا «أي: جاء في حال كونِه من جنسِ الحقِّ. والاحتمال الآخر: أن تكونَ» مِنْ «لابتداء الغاية، والمرادُ بالحقِّ الباري تعالى، وتتعلَّقُ» مِنْ «حينئذ ب» جاءنا «كقولك» جاءَنا فلانُ من عند زيد «، والثاني: أنَّ محلَّه رفعٌ بالابتداء، والخبر قوله: {مِنَ الحق} والجملةُ في موضع الحال، كذا قاله أبو البقاء ويصيرُ التقدير: وما لنا لا نؤمِنْ بالله
Yüce Allah'ın: {وَمَا جَآءَنَا} “Ve bize gelene [inanmayalım]” kavlindeki «mâ»nın (ما) mahallinde iki vecih vardır: Birincisi, lafza-i celâle matuf olarak mecrur olmasıdır; yani: 'Allah'a ve bize gelene [inanmayalım]' demektir. Buna göre «mine'l-hakk» (من الحق) sözünde iki ihtimal vardır: Biri, «câenâ»nın failinden hal olmasıdır; yani 'hakkın cinsinden olması halinde gelene' demektir. Diğer ihtimal ise «min»in ibtidâ-i gāye için olması, hak ile Yüce Yaratıcı'nın kastedilmesi ve «min»in bu takdirde -senin 'falanca bize Zeyd'in yanından geldi' demen gibi- «câenâ»ya müteallik olmasıdır. İkincisi: Mahallinin mübteda olarak ref olmasıdır; haberi ise: {مِنَ الحق} kavlidir ve cümle hal konumundadır. Bunu Ebu'l-Bekā böyle söylemiştir ve takdir: 'Allah'a inanmayacak neyimiz var
والحالُ أنَّ الذي جاءنا كائنٌ من الحق،» والحقُّ «يجوز أن يُراد به القرآنُ فإنه حقُّ في نفسه، ويجوزُ أن يُراد به الباري تعالى - كما تقدَّم - والعاملُ فيها الاستقرارُ الذي تضمَّنه قولُه» لنا «.
ki bize gelen şey de haktan meydana gelmiş bulunmaktadır' şeklinde olur. «el-Hak» (الحقُّ) ile Kur'an'ın kastedilmesi caizdir; zira o bizatihi haktır. Daha önce geçtiği üzere Cenâb-ı Bârî'nin kastedilmesi de caizdir. Onda amel eden ise «lenâ» (لنا) kavlinin içerdiği istikrardır (sabit olma anlamıdır).
قوله: {وَنَطْمَعُ} في هذه الجملة ستة اوجه، أحدها: أنها منصوبة المحلِّ نسقاً على المحكيِّ بالقَول قبلَها أي: يقولون كذا ويقولون نطمع وهو معنىً حسن. / الثاني: أنها في محلِّ نصب على الحال من الضمير المستتر في الجارِّ الواقعِ خبراً وهو» لنا «لأنه تضمَّنَ الاستقرارَ، فرفع الضمير وعَمِلَ في الحال، وإلى هذا ذهبَ أبو القاسم فإنه قال:» والواو في «ونطمعُ» واو الحال، فإنْ قلت: ما العاملُ في الحال الأولى والثانية؟ قلت: العاملُ في الأولى ما في اللام من معنى الفعلِ كأنه قيل: أيُّ شيء حَصَل لنا غيرَ مؤمنين، وفي الثانية معنى هذا الفعل ولكن مقيداً بالحال الأولى لأنك لو أَزَلْتَها وقلت: «ما لنا ونطمعُ» لم يكنْ كلاماً «. وفي هذا الكلامِ نظرٌ وهو قولُه:» لأنَّك لو أَزَلْتَها إلى آخره «لأنَّا إذا أَزَلْناها وأتينا ب» نطمع «لم نأتِ بها مقترنةً بحرفِ العطف، بل مجردةٌ منه لنحُلَّها محلَّ الأولى، ألا ترى أنَّ النحويين إذا وضعوا المعطوفَ موضعَ المعطوف عليه وضعوه مجرداً من حرفِ العطف، ورأيتُ في بعض نسخ الكشاف:» ما لنا نطمعُ «من غير واوٍ مقترنةٍ ب» نطمعُ «ولكن أيضاً لا يَصِحُّ لأنك لو قلت:» ما لنا نطمعُ «كان كلاماً كقوله تعالى:
Yüce Allah'ın: {وَنَطْمَعُ} “Ve umuyoruz” kavlinde altı vecih vardır: Birincisi, kendisinden önce kavl ile hikâye edilen kısma matuf olarak mahallen mansub olmasıdır; yani 'şöyle diyorlar ve umuyoruz diyorlar' demektir ki bu güzel bir manadır. İkincisi: Haber konumundaki câr olan «lenâ»daki (لنا) müstetir zamirden hal olarak nasb mahallinde olmasıdır; çünkü o istikrar manasını içermiş, zamiri ref etmiş ve halde amel etmiştir. Ebu'l-Kāsım bu görüşe gitmiş ve şöyle demiştir: «'Ve natme'u'daki vâv hal vâvıdır. Eğer 'Birinci ve ikinci halde amil olan nedir?' dersen, derim ki: Birincisinde amil olan, lâm harfindeki fiil manasıdır; sanki 'inanmayanlar olarak bize ne oldu?' denilmiştir. İkincisinde ise bu fiil manasıdır, ancak birinci halle kayıtlıdır; çünkü şayet birinci hali kaldırıp 'mâ lenâ ve natme'u' desen bu düzgün bir söz olmazdı.» Bu sözde, onun «çünkü şayet onu kaldırsan... ilâ âhirihi» ifadesi açısından eleştiriye açık bir yön vardır. Zira biz onu kaldırıp «natme'u»yu getirdiğimizde onu atıf harfine bitişik olarak değil, birincinin yerine koymak için ondan soyutlanmış olarak getiririz. Görmez misin ki nahivciler matufu matufun aleyhin yerine koyduklarında onu atıf harfinden soyutlanmış olarak koyarlar. Keşşâf'ın bazı nüshalarında «natme'u»ya bitişen vâv olmaksızın «mâ lenâ natme'u» şeklinde gördüm; fakat bu da doğru değildir, çünkü «mâ lenâ natme'u» desen, tıpkı Yüce Allah'ın şu kavlindeki gibi:
{فَمَا لَهُمْ عَنِ التذكرة مُعْرِضِينَ} [المدثر: ٤٩] ، ف «نطمع» واقعٌ موقعَ مفردٍ هو حال، كما لو قلت: ما لك طامعاً، وما لنا طامعين. وردَّ الشيخ عليه هذا الوجه بشيئين، أحدهما: أن العامل لا يقتضي أكثرَ من حالٍ واحدة إذا كان صاحبُه مفرداً دونَ بدل أو عطف إلا أفعلَ التفضيل على الصحيح.
{فَمَا لَهُمْ عَنِ التذكرة مُعْرِضِينَ} “Onlara ne oluyor da öğütten yüz çeviriyorlar?” [Müddessir 49] düzgün bir söz olurdu; dolayısıyla «natme'u», tıpkı 'mâ leke tâmi'an' (sana ne oluyor da umuyorsun) ve 'mâ lenâ tâmi'îne' (bize ne oluyor da umuyoruz) demen gibi hal olan bir müfredin yerine geçmiş olur. Şeyh [Ebû Hayyân] ona bu vechi iki şeyle reddetmiştir: Birincisi: Sahibi bedel veya atıf olmaksızın müfret olduğunda, amil -sahih olan görüşe göre ism-i tafdîl müstesna- birden fazla hal iktiza etmez.
والثاني: أنه يلزم دخولُ الواو على مضارع مثبت. وذلك لا يجوزُ إلا بتأويل تقدير مبتدأ أي: ونحن نطمع.
İkincisi ise: Müspet (olumlu) muzari fiilin başına vâv harfinin girmesini gerektirmesidir. Bu ise ancak bir mübteda takdiri teviliyle caiz olur; yani 've nahnu natme'u' (biz ummaktayken) demektir.
الثالث: أنها في محل نصبٍ على الحال من فاعل «نؤمن» فتكون الحالان متداخلتين. قال الزمخشري: «ويجوز أن يكون» ونطمع «حالاً من» لا نؤمن «على معنى: أنهم أَنْكروا على أنفسهم انهم لا يوحِّدون الله ويطمعون مع ذلك أن يصحبوا الصالحين» وهذا فيه ما تقدم من دخول واو الحال على المضارع المثبت، وأبو البقاء لَمَّا أجاز هذا الوجهَ قَدَّر مبتدأ قبل «نطمع» ، وجعل الجملةَ حالاً من فاعل «نؤمن» ليخلصَ من هذا الإِشكال فقال: «ويجوز أن يكون التقديرُ:» ونحن نطمع «، فتكون الجملةُ حالاً من فاعل لا نؤمن» الرابع: أنها معطوفةٌ على «لا نؤمن» فتكون في محلِّ نصب على الحال من ذلك الضميرِ المستترِ في «لنا» ، والعاملُ فيها هو العاملُ في الحال قبلها. فإنْ قلت: هذا هو الوجه الثاني المتقدم، وذكرتَ عن الشيخِ هناك أنه منع مجيء الحالين لذي حال واحدة، وبأنه يلزمُ دخولُ الواو على المضارع فما الفرق بين هذا وذاك؟ فالجواب أنَّ الممنوعَ تعدُّدُ الحال دون عاطف، وهذه الواوُ عاطفةٌ، وأن المضارعَ إنما يتمنع دُخولُ واوِ الحال عليه وهذه عاطفةٌ لا واوُ حالٍ فحصل الفرقُ بينهما من جهةِ الواو، حيث كانت في الوجه الثاني واوَ الحال وفي هذا الوجه واوُ عطف، وهذا وإن كان واضحاً فقد يَخْفى على كثير من المتدربين في الإِعراب، ولَمَّا حكى أبو القاسم هذا الوجهَ أبدى له معنيين حسنين فقال ﵀: «وأن يكونَ معطوفاً على» لا نؤمن «على معنى: وما لنا نجمعُ بين التثليث وبين الطمعِ في صحبةِ الصالحين، أو على معنى: وما لنا لا نجمعُ بينهما بالدخولِ في الإِسلام، لأنَّ الكافرَ
Üçüncüsü: «Nü'minü»nün (نؤمن) failinden hal olarak nasb mahallinde olmasıdır; böylece iki hal birbiri içine geçmiş (mütedâhil) olur. Zemahşerî şöyle demiştir: «'Ve natme'u'nun, 'lâ nü'minü'den hal olması da şu manada caizdir: Onlar, Allah'ı birlemeyip bununla beraber salihlerle beraber olmayı ummalarını kendi nefislerine yakıştıramayıp kınamışlardır.» Bunda da hal vâvının müspet muzari fiilin başına girmesi şeklindeki daha önce geçen sakınca bulunmaktadır. Ebu'l-Bekā ise bu veche cevaz verdiğinde bu müşkülden kurtulmak için «natme'u»dan önce bir mübteda takdir etmiş ve cümleyi «nü'minü»nün failinden hal kılarak şöyle demiştir: «Takdirin 've nahnu natme'u' (biz ummaktayken) olması caizdir; böylece cümle 'lâ nü'minü'nün failinden hal olur.» Dördüncüsü: «Lâ nü'minü»ye matuf olmasıdır; böylece «lenâ»daki o müstetir zamirden hal olarak nasb mahallinde olur ve onda amel eden de kendisinden önceki halde amel edendir. Eğer 'Bu daha önce geçen ikinci vecihtir; orada Şeyh'in tek bir hal sahibi için iki hal gelmesini menettiğini ve muzarinin başına vâv girmesini gerektireceğini zikretmiştin; o halde bununla onun arasındaki fark nedir?' dersen, cevaben denir ki: Menedilen husus, atıf harfi olmaksızın hallerin birden fazla olmasıdır; buradaki vâv ise atıf vâvıdır. Muzarinin başına girmesi menedilen şey ise hal vâvıdır; buradaki ise atıf vâvıdır, hal vâvı değildir. Dolayısıyla ikisi arasındaki fark vâv yönünden ortaya çıkmıştır; zira ikinci vecihte hal vâvı iken, bu vecihte atıf vâvıdır. Bu durum açık olsa da irap talimi yapan pek çok kimseye gizli kalabilir. Ebu'l-Kāsım bu vechi naklettiğinde buna dair iki güzel mana ortaya koymuş ve rahimehullâh şöyle demiştir: «'Lâ nü'minü'ye matuf olması da şu manada [mümkündür]: Teslis (üçleme) ile salihlerin birlikteliğini ummayı bir araya getirecek neyimiz var? Yahut: İslâm'a girerek bu ikisini bir araya getirmeyecek neyimiz var? Çünkü kâfirin»
ما ينبغي له أن يطمعَ في صحبة الصالحين» .
salihlerin birlikteliğini umması yakışık almaz.»
الخامس: أنها جملة استئنافية. قال الشيخ: «الأحسنُ والأسهلُ أن يكونَ استئنافَ إخبارٍ منهم بأنهم طامعون في إنعامِ الله عليهم بإدخالهم مع الصالحين، فالواوُ عاطفةُ هذه الجملةَ على جملة» وما لنا لا نؤمن «قلت: وهذا المعنى هو ومعنى كونها معطوفةً على المَحْكِيِّ بالقول قبلها شيءٌ واحدٌ، فإن فيه الإِخبارَ عنهم بقولهم كيتَ وكيتَ.
Beşincisi: İstînâfiyye cümlesi olmasıdır. Şeyh şöyle demiştir: «En güzeli ve en kolayı, salihlerle beraber [cennete] girdirilmek suretiyle Allah'ın kendilerine lütufta bulunmasını umduklarına dair onlardan gelen bir haber verme istînâfı olmasıdır. Vâv harfi bu cümleyi 'vemâ lenâ lâ nü'minü' cümlesine atfetmektedir.» Derim ki: Bu mana ile kendisinden önce kavl ile hikâye edilene matuf olması manası tek bir şeydir; çünkü bunda onların şöyle şöyle dediklerinin haber verilmesi vardır.
السادس: أن يكون «ونطمعُ» معطوفاً على «نؤمن» أي: وما لنا لا نطمع. قال الشيخ هنا: «ويظرُ لي وجهُ غيرُ ما ذكروه وهو أن يكونَ معطوفاً على» نؤمن «التقدير: وما لنا لا نؤمنُ ولا نطمعُ، فيكونُ في ذلك إنكارٌ لانتفاء إيمانهم وانتفاءِ طمعهم مع قدرتِهم على تحصيلِ الشيئين: الإِيمانِ والطمعِ في الدخول مع الصالحين» قلت: قوله: «غيرُ ما ذكروه» ليس كما ذكره، بل ذكر أبو البقاء فقال: «ونطمعُ يجوز أن يكونَ معطوفاً على» نؤمن «أي: وما لنا لا نطمع» ، فقد صَرَّح بعطفه على الفعل المنفي ب «لا» غايةُ ما في الباب أن الشيخَ زاده بسطاً.
Altıncısı: «Natme'u»nun «nü'minü»ye matuf olmasıdır; yani: 'Ummayacak neyimiz var?' demektir. Şeyh burada şöyle demiştir: «Bana, onların zikrettiklerinin dışında bir vecih görünmektedir ki o da 'nü'minü'ye matuf olmasıdır. Takdir: 'İnanmayacak ve ummayacak neyimiz var?' şeklindedir. Böylece bu iki şeyi, yani imanı ve salihlerle beraber girmeyi ummayı elde etmeye güçleri yettiği halde, imanlarının ve umutlarının bulunmayışını yadırgayıp reddetme anlamı olur.» Derim ki: Onun «onların zikrettiklerinin dışında» sözü dediği gibi değildir; bilakis Ebu'l-Bekā bunu zikretmiş ve: «'Natme'u'nun 'nü'minü'ye matuf olması caizdir, yani: 'Ummayacak neyimiz var?' demektir» diyerek «lâ» ile nefyedilen fiile atfedildiğini açıkça belirtmiştir. İşin özü, Şeyh bunu sadece biraz daha geniş açıklamıştır.
والطمع قال الراغب: «هو نزوعُ النفسِ إلى الشيء شهوة له» ثم قال: ولَمَّا كان أكثرُ الطمعِ من جهة الهوى قيل: الطَمَعُ طَبَعٌ والطَمَعُ يدنِّس الإِهابَ «وقال الشيخ:» الطمعُ قريبٌ من الرجاء / يقال منه: طَمِع يطمَعُ طَمَعاً، قال تعالى: {خَوْفاً وَطَمَعاً} [السجدة: ١٦] وطَماعَة وطماعِيَة كالكراهية، قال:
Tamâ'a (الطمع) gelince; Râgıb şöyle demiştir: «Nefsin arzu duyarak bir şeye meyletmesidir.» Sonra şöyle devam etmiştir: «Tamahın çoğu heva kaynaklı olduğu için 'Tamah tabiat hâline gelen bir kirdir' ve 'Tamah deriyi kirletir' denilmiştir.» Şeyh ise şöyle demiştir: «Tamah, recâya (ummaya) yakındır. Bu kökten 'tami'a yetma'u tama'an' denilir; nitekim Yüce Allah: {خَوْفاً وَطَمَعاً} “Korku ve umutla” [Secde 16] buyurmuştur. 'Kerâhiye' gibi 'tamâ'at' ve 'tamâ'iye' şeklinde de gelir. Şair şöyle demiştir:
١٨٠ - ٥-. . . . . . . . . . . . . . . . . ...
180 - 5- . . . . . . . . . . . . . . . . . ...
طَماعيةً أَنْ يغفرَ الذنبَ غافرُهْ
Günahı bağışlayanın onu bağışlayacağı umuduyla...
فالتشديدُ فيها خطأ، واسمُ الفاعل منه طَمِع ك «فَرِح» و «أَشِر» ولم يَحْكِ الشيخُ غيرَه، وحكى الراغب: طَمِعٌ وطامعٌ، وينبغي أن يكون ذلك باعتبارين كقولِهم «فَرِح» لمن شأنه ذلك، و «فارح» لمن تجدَّد له فرحٌ.
Onda [tamâ'iyye şeklinde] şedde getirilmesi hatadır. Bu fiilin ism-i fâili 'ferih' ve 'eşir' gibi 'tami'dir (طَمِع). Şeyh bundan başkasını nakletmemiştir; Râgıb ise 'tami'' ve 'tâmi'' [şeklinde iki kalıp] nakletmiştir. Bunun, şanı/âdeti bu olan kimse için 'ferih', sevinci yeni ortaya çıkan kimse için ise 'fârih' demeleri gibi iki ayrı itibar ile olması gerekir.
قوله: {أَن يُدْخِلَنَا} أي: في أن، فمحلُّها نصب أو جر على ما تقدَّم غيرَ مرة. و «مع» على بابِها من المصاحبة، وقيل: هي بمعنى «في» ولا حاجةَ إليه لاستقلالِ المعنى مع بقاءِ الكلمةِ على موضوعها.
Yüce Allah'ın: {أَن يُدْخِلَنَا} “Bizi girdirmesini” kavli; yani 'fî en' (في أن) demektir; dolayısıyla iraptaki mahalli defalarca geçtiği üzere nasb veya cerdir. «Me'a» (مع) ise beraberlik (musâhabet) aslı üzeredir. 'Fî' (في - içinde) manasında olduğu da söylenmiştir; fakat kelimenin konulduğu mana üzere kalmasıyla anlam tam olduğundan buna gerek yoktur.
وقرأ الحسن: {فآتاهم} : مِنْ آتاه كذا أي: أعطاه، والقراءةُ الشهيرةُ أَوْلى؛ لأنَّ الإِثابةَ فيها مَنْبَهَةٌ على أنَّ ذلك لأجلِ عملٍ، بخلاف الإِيتاء، فإنه يكونُ على عملٍ وعلى غيره. وقوله: {جَنَّاتٍ} مفعول ثان ل «أثابَهم» أو ل «آتاهم» عل حَسَبِ القراءتين. و «تجري من تحتها الأنهار» في محلِّ نصبٍ صفةً ل «جنات» . و «خالدين» حالٌ مقدرةٌ، وقوله: {وذلك جَزَآءُ} مبتدأٌ وخبرٌ، وأُشير ب «ذلك» إلى الثوابِ أو الإِيتاء. و «المحسنين» يُحتمل أن يكونَ من بابِ إقامةِ الظاهرِ مُقامَ المضمر، والأصل: «وذلك جزاؤُهم» وإنما ذُكِر وصفُهم الشريف مَنْبَهَةً على أن هذه الخَصْلَة محصِّلة جزائهم بالخير، ويُحتمل أن يرادَ كلُّ محسنٍ، فيندرجون اندراجاً أولياً.
Hasan: {فآتاهم} şeklinde okumuştur ki bu 'ona şunu verdi' (âtâhu kezâ) manasındaki 'îtâ'dandır. Meşhur kıraat ise daha evlâdır; çünkü sevap verme (isâbe) ifadesinde bunun bir amel karşılığı olduğuna dikkat çekme vardır; oysa verme (îtâ) böyle değildir, zira o hem bir amel karşılığı hem de amel olmaksızın gerçekleşebilir. Yüce Allah'ın: {جَنَّاتٍ} “Cennetler” kavli, iki kıraate göre «esâbehüm»ün (أثابهم) veya «âtâhüm»ün (آتاهم) ikinci mef'ûlüdür. «Tecrî min tahtihe'l-enhâr» (تجري من تحتها الأنهار) cümlesi «cennât»ın sıfatı olarak nasb mahallindedir. «Hâlidîne» (خالدين) mukadder bir haldir. {وذلك جَزَآءُ} “İşte bu, karşılığıdır” kavli mübteda ve haberdir; «zâlike» (ذلك) ile sevaba veya vermeye işaret edilmiştir. {المحسنين} “İyilik edenlerin” kavlinin zâhir ismin zamir yerine konulması kabilinden olması muhtemeldir; aslı: 've zâlike cezâühüm' (işte bu onların mükâfatıdır) şeklindedir; bu şerefli vasıf ancak bu hasletin onların hayırla mükâfatlandırılmasını sağladığına dikkat çekmek için zikredilmiştir. Bütün ihsan sahiplerinin kastedilmiş olması da muhtemeldir ki bu takdirde onlar öncelikle bu kapsama girerler.
قوله تعالى: {حَلاَلاً} : فيه ثلاثة أوجه، أظهرُها: أنه مفعولٌ به أي: كُلوا شيئاً حلالاً، وعلى هذا الوجهِ ففي الجارِّ وهو قوله: {مِمَّا رَزَقَكُمُ} وجهان، أحدُهما: أنه حالٌ من «حلالا» لأنه في الأصل صفةٌ لنكرةٍ فلمَّا قُدِّم عليها انتصبَ حالاً. والثاني: أنَّ «مِنْ» لابتداء الغاية في الأكل أي: ابتدئوا أكلكم الحلالَ من الذي رزقه الله لكم. الوجه الثاني من
Yüce Allah'ın: {حَلاَلاً} “Helal olarak” kavlinde üç vecih vardır: Bunların en belirgini mef'ûlün bih olmasıdır; yani 'helal olan bir şeyi yiyin' demektir. Bu veche göre câr olan: {مِمَّا رَزَقَكُمُ} “Size rızık olarak verdiklerinden” kavlinde iki vecih vardır: Birincisi, «halâlen»den hal olmasıdır; zira asılda nekre bir kelimenin sıfatı iken onun önüne geçirilince hal olarak mansub olmuştur. İkincisi, «min»in yemedeki başlangıç (ibtidâ-i gāye) için olmasıdır; yani: 'Helal olan yemenize Allah'ın size rızık olarak verdiğinden başlayın' demektir.
الأوجه المتقدمة أنه حالٌ من الموصول أو من عائده المحذوف أي: «رَزَقكموه» فالعاملُ فيه «رزقكم» الثالث: أنه نعتٌ لمصدرٍ محذوف أي: أَكْلاً حلالاً وفيه تجوُّزٌ.
Geçen vecihlerden ikincisi: Mevsûlden veya onun mahzuf zamirinden -yani 'rezakakumûhu'dan- hal olmasıdır; bu durumda onda amel eden «rezakakum»dur. Üçüncüsü: Mahzuf bir masdarın sıfatı olmasıdır; yani 'helal bir yiyişle yiyin' (eklen halâlen) demektir ve bunda mecaz vardır.
قوله تعالى: {لاَ يُؤَاخِذُكُمُ} : إلى آخره، تقدم إعرابُ ذلك في سورة البقرة واشتقاقُ المفردات. وقرأ حمزة والكسائي وأبو بكر عن عاصم: «عَقَدْتُمْ» بتخفيف القاف دون ألف بعد العين، وابن ذكوان عن ابن عامر: «عاقدتم» بزنة فاعلتم، والباقون: «عَقَّدتم» بتشديد القاف. فأمَّا التخفيفُ فهو الأصل، وأمَّالتشديدُ فيحتمل أوجهاً، أحدها: أنه للتكثيرِ لأنَّ المخاطبَ به جماعةٌ. والثاني: أنه بمعنى المجردِ فيوافِقُ القراءةَ الأولى، ونحوه: قَدَّر وقَدَر. والثالث: أنه يَدُلُّ على توكيد اليمين نحو: «واللهِ الذي لا إله إلا هو» . والرابع: أنه يدل على تأكيد العزم بالالتزام. الخامس: أنه عوضٌ من الألف في القراءة الأخرى، ولا أدري ما معناه، ولا يجوز أن يكونَ لتكرير اليمين فإنَّ الكفارةَ تَجِبُ ولو بمرةٍ واحدةٍ.
Yüce Allah'ın: {لاَ يُؤَاخِذُكُمُ} “[Allah] sizi sorumlu tutmaz” kavli ve devamının irabı ile kelimelerin türeyişi Bakara Suresi'nde geçmişti. Hamza, Kisâî ve Âsım'dan Ebû Bekr, ayın harfinden sonra elif olmaksızın kaf harfinin tahfifiyle «akadtüm» (عَقَدْتُمْ) şeklinde; İbn Âmir'den İbn Zekvân 'fâaltüm' vezninde «âkadtüm» (عاقدتم) şeklinde; diğer kıraat imamları ise kaf harfinin teşdidiyle «akkadtüm» (عَقَّدتم) şeklinde okumuşlardır. Tahfif asıldır. Teşdide gelince, birkaç vecih ihtimali taşır: Birincisi: Kendilerine hitap edilenler bir topluluk olduğu için çokluk (teksîr) ifade etmesidir. İkincisi: Mücerret manasında olup birinci kıraatle uyuşmasıdır; tıpkı 'kaddere' ve 'kadere' gibi. Üçüncüsü: 'Kendisinden başka ilah olmayan Allah'a yemin olsun' sözü gibi yeminin pekiştirilmesine delalet etmesidir. Dördüncüsü: Bağlanmak suretiyle azmin pekiştirilmesine delalet etmesidir. Beşincisi: Diğer kıraatteki elifin yerine ivaz (bedel) olmasıdır ki bunun manasını bilmiyorum. Yeminin tekrarlanması için olması ise caiz değildir; zira kefaret bir defa [yemin etmekle] bile vacip olur.
وقد تَجَرَّأ أبو عبيد على هذه القراءةِ وزيَّفَها فقال: «التشديد للتكرير [مرةً] من بعد مرة، ولست آمنُ أن توجِبَ هذه القراءةُ سقوطَ الكفارةِ في اليمين الواحدة لأنها لم تكرَّرْ» وقد وَهَّموه الناسُ في ذلك، وذكروا تلك المعاني المتقدمة، فَسَلِمَتِ القراءةُ تلاوةً ومعنى ولله الحمدُ.
Ebû Ubeyd bu kıraate karşı cüretkâr davranıp onu kusurlu bularak şöyle demiştir: «Teşdid, art arda defalarca tekrarlamak içindir; bu kıraatin, tekrarlanmadığı için tek bir yeminde kefaretin düşmesini gerektirmesinden endişe ederim.» İnsanlar (âlimler) bu hususta onu yanılgıda saymışlar ve yukarıda geçen manaları zikretmişlerdir. Böylece kıraat lafız ve mana bakımından kusurdan berî kalmıştır, Allah'a hamdolsun.
وأمَّا «عاقدت» فيُحتملُ أن يكونَ بمعنى المجردِ نحو: «جاوزت الشيء وجُزْتُه» وقال الفارسي: «عاقَدْتم» يحتمل أمرين، أحدهما: أن يكونَ بمعنى
«Âkadtüm»e gelince; tıpkı 'câveztü'ş-şey'e' ve 'cüztühû' (şeyi aştım/geçtim) sözlerinde olduğu gibi mücerret manasında olması muhtemeldir. Fârisî şöyle demiştir: «Âkadtüm iki ihtimal taşır: Birincisi, şu manada olmasıdır:
فَعَل، كطارقت النَّعْل وعاقبتُ اللص، والآخر: أن يُراد به فاعَلْتُ التي تقتضي فاعلين، كأن المعنى: بما عاقدتم عليه الأيمانَ، عَدَّاه ب «على» لَمَّا كان بمعنى عاهد، قال: {بِمَا عَاهَدَ عَلَيْهِ الله} [الفتح: ١٠] كما عَدَّى: {نَادَيْتُمْ إِلَى الصلاة} [المائدة: ٥٨] ب «إلى» وبابُها أن تقول: ناديت زيداً [نحو:] {وَنَادَيْنَاهُ مِن جَانِبِ الطور} [مريم: ٥٢] لَمَّا كانت بمعنى دَعَوْتُ إلى كذا، قال: {مِّمَّن دَعَآ إِلَى الله} [فصلت: ٣٣] ثم اتُّسِع فحُذِف الجارُّ ونُقِل الفعل إلى المفعول، ثم حُذِف الضمير العائد من الصلة إلى الموصول إذ صار: {بِمَا عَقَّدتُّمُ الأيمان} كما حُذِف من قوله: {فاصدع بِمَا تُؤْمَرُ} [الحجر: ٩٤] قلت: يريد ﵀ أن يبيِّن معنى المفاعلة فأتى بهذه النظائر للتضمين ولحذفِ العائدِ على التدريج، والمعنى: بما عاقَدْتُم عليه الأيمان وعاقَدَتُم الأيمان عليه، فَنَسَب المعاقدةَ إلى الأيمان مجازاً. ولقائل أن يقول: قد لانحتاجُ إلى عائد حتى نحتاج إلى هذا التكلُّفِ الكثير، وذلك بأن نجعلَ «ما» مصدريةً والمفعولُ محذوفٌ تقديرُه: بما عاقدتم غيرَكم الأيمانَ، أي: بمعاقدتكم غيرَكم الأيمانَ، ونخلص من مجازٍ آخر وهو نسبةُ المعاقدةِ إلى الأيمان، فإنَّ في هذا الوجه نسبةَ المعاقدة للغير وهي نسبةٌ حقيقة، وقد نَصَّ على ذلك - أعني هذا الوجه - جماعةٌ.
'Fe'ale' vezninde olmasıdır; tıpkı 'târaktu'n-na'le' (ayakkabıyı yamadım) ve 'âkabtu'l-lıssa' (hırsızı cezalandırdım) gibi. Diğeri ise iki fail gerektiren 'fâ'altü' vezninin kastedilmesidir; sanki mana: 'Üzerine yeminlerle akitleştiğiniz şeyler sebebiyle' şeklindedir. 'Âhede' (sözleşti) manasında olduğu için 'alâ' (على) ile geçişli kılmıştır; nitekim: {بِمَا عَاهَدَ عَلَيْهِ الله} “Allah'a verdiği sözü...” [Fetih 10] buyurmuştur. Tıpkı: {نَادَيْتُمْ إِلَى الصلاة} “Namaza çağırdığınızda” [Mâide 58] kavlinde 'ilâ' (إلى) ile geçişli kıldığı gibi; oysa asıl kuralı 'Zeyd'e seslendim' (nâdeytü Zeyden) demendir; [nitekim:] {وَنَادَيْنَاهُ مِن جَانِبِ الطور} “Ona Tur'un sağ yanından seslendik” [Meryem 52] buyrulmuştur. 'Şuna davet ettim' manasında olunca da: {مِّمَّن دَعَآ إِلَى الله} “Allah'a çağırandan...” [Fussilet 33] buyurmuştur. Sonra genişletme yapılarak harf-i cer hazfedilmiş, fiil mef'ûle aktarılmış, ardından sıladan mevsûle dönen âid zamir hazfedilmiş ve: {بِمَا عَقَّدتُّمُ الأيمان} “Bağladığınız yeminler sebebiyle” hâlini almıştır; tıpkı: {فاصدع بِمَا تُؤْمَرُ} “Sana emrolunanı açıkça bildir” [Hicr 94] kavminden hazfedildiği gibi.» Derim ki: [Fârisî] rahimehullâh müfâale babının manasını açıklamak istemiş, bu sebeple tazmin ve âid zamirin kademeli olarak hazfedilmesi hususunda bu benzer örnekleri getirmiştir. Mana ise: 'Üzerine yeminlerle akitleştiğiniz ve yeminlerin kendisi üzerine akitleştiği şeyler sebebiyle' demektir; böylece akitleşmeyi mecaz yoluyla yeminlere nispet etmiştir. Bir kimse şöyle diyebilir: Biz bu denli külfete ihtiyaç duyacak kadar âid zamire muhtaç olmayabiliriz; bu da «mâ»yı (ما) masdariyye, mef'ûlü ise mahzuf kabul etmemizle olur ki takdiri: 'Başkasıyla yeminleştiğiniz şeyler sebebiyle' yani 'başkasıyla yeminleşmeniz sebebiyle' şeklinde olur. Böylece akitleşmenin yeminlere nispet edilmesi şeklindeki diğer bir mecazdan da kurtulmuş oluruz; zira bu vecihte akitleşmenin başkasına nispet edilmesi söz konusudur ki bu hakiki bir nispettir. Nitekim bir grup [âlim] buna -yani bu veche- açıkça metinde yer vermiştir.
وقد تعقَّب الشيخُ على أبي علي كلامَه / فقال: «قوله: إنه مثل» طارَقْتُ النعل «و» عاقبت اللص «ليس مثلَه، لأنك لا تقول: طَرَقْتُ
Şeyh [Ebû Hayyân], Ebû Alî'nin sözünü eleştirerek şöyle demiştir: «Onun; bunun 'târaktu'n-na'le' (ayakkabıyı yamadım) ve 'âkabtu'l-lıssa' (hırsızı cezalandırdım) gibi olduğu şeklindeki sözü doğru değildir; zira sen 'taraktu'
ولا عَقَبْتُ، وتقول: عاقَدْت اليمين وعَقَدْتُها» وهذا غيرُ لازم لأبي علي لأنَّ مرادَه أنه مثلُه من حيث إنَّ المفاعلةَ بمعنى أن المشاركة من اثنين منتفيةٌ عنه كانتفائها من عاقَبْتُ وطارَقْتُ، أمَّا كونُه يقال فيه أيضاً كذا فلا يَضُرُّه ذلك في التشبيه.
ve 'akabtu' demezsin; fakat 'âkadtu'l-yemîne' ve 'akadtuhâ' dersin.» Bu [itiraz], Ebû Alî için bağlayıcı değildir; çünkü onun kastı, 'âkabtu' ve 'târaktu' fiillerinde iki kişi arasındaki ortaklaşalığın bulunmayışı gibi, buradaki müfâale babında da ortaklaşalığın bulunmayışı yönüyle ona benzemesidir. Onda [mücerredinin de] söyleniyor olması ise bu benzetmeye zarar vermez.
وقال أيضاً: «تقديرُه حَذْفَ حرفِ الجر ثم الضمير على التدرج بعيدٌ، وليس بنظير:» فاصدَعْ بما تؤمر «لأن» أمر «يتعدَّى بنفسِه تارةً وبحرف الجر أخرى، وإن كان الأصلُ الحرفَ، وأيضاً ف» ما «في» فاصدَعْ بما «لا يتعيَّن أن تكونَ معنى الذي، بل الظاهر أنها مصدريةٌ، وكذلك ههنا الأحسنُ أن تكونَ مصدريةً لمقابلتِها بالمصدرِ وهو اللَّغْوُ» .
Yine şöyle demiştir: «Onun harf-i cerri ve ardından zamiri kademeli olarak hazfetme takdiri uzaktır; 'fasda' bimâ tü'mer' (sana emrolunanı açıkça bildir) örneğine de benzemez. Çünkü 'emera' fiili asıl olan harf[-i cer] ile geçişli olmakla birlikte bazen bizzat kendisiyle de geçişli olur. Ayrıca 'fasda' bimâ'daki «mâ»nın (ما) 'ellezî' manasında olması zorunlu değildir; bilakis onun masdariyye olması zahirdir. Aynı şekilde burada da masdar olan 'lağv' ile karşılandığı için masdariyye olması en uygun olanıdır.»
وقد تقدَّم في سورة النساء قولُه تعالى: {والذين عَقَدَتْ أَيْمَانُكُمْ} [الآية: ٣٣] و «عَاقَدْت» وذكرت لك ما فيهما فصارَ في ثلاثُ قراءاتٍ في المشهور، وفي تِيْكَ قراءاتان، وكنت قد ذَكَرْتُ أنه رُوي عن حمزة في سورة النساء: «عَقَّدت» بالتشديد، فيكون فيها أيضاً ثلاث قراءات، إلا أنه اتفاقٌ غريبٌ فإنَّ حمزة من أصحاب التخفيف في هذه السورة، وقد رُوي عنه التثقيلُ في النساء.
Nisâ Suresi'nde Yüce Allah'ın: {والذين عَقَدَتْ أَيْمَانُكُمْ} “Yeminlerinizin bağladığı kimseler” [Nisâ 33] kavli ile «'âkadet» kıraati geçmiş ve bunlara dair açıklamaları sana aktarmıştım. Böylece meşhurda bunda üç kıraat, şunda ise iki kıraat olmuş oldu. Ben, Hamza'dan Nisâ Suresi'nde şeddeli olarak «'akkadet» şeklinde rivayet edildiğini zikretmiştim; bu durumda onda da üç kıraat olmuş olur. Ancak bu garip bir tevafuktur; zira Hamza bu surede [Mâide'de] hafif (şeddesiz) okuyanlardandır; Nisâ'da ise ondan şeddeli okuduğu rivayet edilmiştir.
قوله تعالى: {فَكَفَّارَتُهُ إِطْعَامُ} مبتدأ وخبر، والضميرُ في «فكفارته» فيه أربعةُ أوجه، أحدها: أنه يعودُ على الحِنْثِ الدالِّ عليه سياقُ الكلام، وإنْ لم يَجْرِ له ذكرٌ، أي: فكفَّارةُ الحِنْثِ. الثاني: أنه يعود على «ما» إنْ جَعَلْناها موصولةً اسميةً، وهو على حذفِ مضافٍ، أي: فكفارة نُكْثه، كذا قدَّره الزمخشري والثالث: أنه يعودُ على العَقْدِ لتقدُّمِ الفعلِ الدالِّ عليه. الرابع: أن يعودَ على اليمين، وإن كانت مؤنثة لأنها بمعنى الحَلْف، قالهما أبو البقاء، وليسا بظارهرين. و «إطعامُ» مصدرٌ مضافٌ لمفعوله وهو مقدَّرٌ
Yüce Allah'ın: {فَكَفَّارَتُهُ إِطْعَامُ} “Bunun keffareti yedirmektir” kavli mübteda (özne) ve haberdir (yüklem). «Fe-keffâratühû»daki zamirde dört vecih vardır: Birincisi: Açıkça zikredilmemiş olsa bile sözün akışının delalet ettiği hınse (yemini bozmaya) dönmesidir; yani: 'Yemini bozmanın keffareti' demektir. İkincisi: «Mâ»yı (ما) ism-i mevsûl kabul edersek ona dönmesidir ki bu, muzâfın hazfiyledir; yani: 'Onu bozmanın keffareti' demektir; Zemahşerî böyle takdir etmiştir. Üçüncüsü: Kendisine delalet eden fiilin daha önce geçmesinden ötürü akde (bağlamaya) dönmesidir. Dördüncüsü: Müennes olmasına rağmen 'half' (yemin etmek) manasında olduğu için yemine dönmesidir. Bu ikisini Ebû'l-Bekâ söylemiştir fakat bunlar zahir değildir. «İt'âmü» (إطعام) ise mef'ûlüne muzâf olmuş bir masdardır ve o mef'ûl takdir edilmiştir.
بحرفٍ وفعل مبني للفاعل أي: فكفارته أن يُطْعِمَ الحانثُ عشرةً، وفاعلُ المصدر يُحذف كثيراً، ولا ضرورة تَدْعوا إلى تقديرِه بفعلٍ مبني للمفعولِ أي: أن يُطْعَمَ عشرةٌ، لأنَّ في ذلك خلافاً تقدَّم التنبيه عليه، فعلى الأول يكونُ محلُّ «عشرة» نصباً، وعلى الثاني يكون محلُّها رفعاً على ما لم يُسَمِّ فاعله، ولذلك فائدةٌ تَظْهر في التابع، فإذا قلت: «يعجبني أكلُ الخبزِ» فإن قدرته مبنياً للفاعل فتتبع «الخبز» بالجرِّ على اللفظِ والنصبِ على المحلِّ، وإنْ قَدًّرْتَه مبنياً للمفعول أَتْبعته جراً ورفعاً، فتقول، يعجبني أكلُ الخبزِ والسمنِ والسمنَ والسمنُ، وفي الحديث: «نَهَى عن قتلِ الأبتر وذو الطُّفْيَتَيْنِ» برفع «ذو» على معنى: أن يُقْتل الأبتر. قال أبو البقاء «والجيد أن يُقَدِّر- أي المصدر - بفعلٍ قد سُمِّي فاعلُه، لأنَّ ما قبله وما بعده خطابٌ» قلت: فهذه قرينةٌ تُقَوِّي ذلك، لأنَّ المعنى: فكفَّارته أَنْ تُطْعِموا أنتم أيها الحالفون، وقد قَدَّمْتُ لك أَنَّ تقديرَه بالمبني للفاعل هو الراجحُ، ولو لم تُوجَدْ قرينةٌٌ لأنه الأصلُ.
[Bu da] harf ve mâlûm (etken) bir fiille takdir edilir; yani: 'Bunun keffareti yeminini bozan kimsenin on kişiyi doyurmasıdır.' Masdarın faili çokça hazfedilir; bunu meçhul (edilgen) bir fiille takdir etmeye -yani 'on kişinin doyurulması' şeklinde takdir etmeye- zorlayan bir zaruret yoktur, çünkü bunda daha önce dikkat çekilen bir ihtilaf vardır. Birinciye göre «aşerete» kelimesinin mahalli nasb, ikinciye göre ise nâib-i fâil (sözde özne) olarak mahalli reftir. Bunun tâbide (kendisine uyan kelimede) ortaya çıkan bir faydası vardır: 'Ekmeğin yenmesi hoşuma gidiyor' (yu'cibunî eklu'l-hubzi) dediğinde, şayet mâlûm takdir edersen 'el-hubz' kelimesine lafzan cer, mahallen nasb üzere tâbi kılarsın. Şayet meçhul takdir edersen lafzan cer ve mahallen ref üzere tâbi kılarsın; böylece 'ekmeğin ve yağın yenmesi' derken 've's-semni', 've's-semne' ve 've's-semnü' dersin. Hadiste: «Ebter ve zü't-tufyeteyn [yılanlarının] öldürülmesini yasakladı» buyrulmuş olup «zû» kelimesi 'ebterin öldürülmesi' manasına binaen ref ile gelmiştir. Ebû'l-Bekâ: «İyi olan, masdarın fâili belli olan bir fiille takdir edilmesidir; çünkü öncesi ve sonrası hitaptır» demiştir. Derim ki: Bu, onu kuvvetlendiren bir karinedir; zira mana: 'Bunun keffareti siz ey yemin edenlerin doyurmasıdır' şeklindedir. Sana daha önce mâlûm fiille takdir etmenin karine olmasa dahi asıl olduğu için racih olduğunu belirtmiştim.
قوله: {مِنْ أَوْسَطِ} فيه وجهان، أحدُهما: أنه في محلِّ رفع خبراً لمبتدأ محذوفٍ يبيِِّنه ما قبلَه تقديرُه: طعامُهم في أوسطِ، ويكون الكلامُ قد تَمَّ عند قوله: {مساكين} وسيأتي إيضاحُ هذا بزيادةٍ قريباً إن شاء الله تعالى. والثاني: أنه في موضعِ نصبٍ لأنه صفةٌ للمفعول الثاني، والتقديرُ: قوتاً أو طعاماً كائناً من أوسط، وأما المفعول الأول فهو «عشرة» المضافُ إليه المصدرُ، و «ما» موصولة اسميةٌ والعائد محذوفٌ أي: من أوسطِ الذي تطعمونه، وقَدَّره
Ayet-i kerimedeki: {مِنْ أَوْسَطِ} “[yedirdiğinizin] orta hallisinden” ifadesinde iki vecih vardır: Birincisi: Öncesinin açıkladığı mahzuf bir mübtedanın haberi olarak ref mahallinde olmasıdır ki takdiri: 'Onların yiyeceği orta hallisindendir' şeklindedir ve kelam {مساكين} kavlinde tamamlanmış olur; bu hususun açıklaması inşâallahu teâlâ yakında daha geniş biçimde gelecektir. İkincisi: İkinci mef'ûlün sıfatı olduğu için nasb mahallinde olmasıdır; takdiri: 'Orta hallisinden olan bir azık veya yiyecek' şeklindedir. Birinci mef'ûle gelince, o da masdarın kendisine muzâf olduğu «aşerete» kelimesidir. «Mâ» (ما) ise ism-i mevsûldür ve âid zamir mahzuftur; yani: 'Yedirdiğiniz şeyin orta hallisinden' demektir. Onu takdir ederken
أبو البقاء مجروراً ب «مِنْ» فقال: «الذي تطعمون منه» وفيه نظرٌ لأنَّ من شرط العائد المجرور في الحذف أَنْ يتَّحِدَ الحرفان والمتعلَّقان، والحرفان هنا وإن اتفقا وهما «مِنْ» و «مِنْ» إلا أنَّ العامل اختلف، فإنَّ «مِنْ» الثانية متعلقةٌ ب «تُطْعِمُون» والأولى متعلقةٌ بمحذوفٍ وهو الكون المطلق لأنها وقعت صفة للمفعول المحذوف، وقد يُقال: إنَّ الفعل لَمَّا كان مُنْصَبّاً على قوله: {مِنْ أَوْسَطِ} فكأنه عاملٌ فيه، وإنما قدِّرْنا مفعولاً لضرورة الصناعة، فإن قلت: الموصولُ لم ينجرَّ «مِنْ» إنما انجرَّ بالإِضافةِ فالجواب أنَّ المضافَ إلى الموصول كالموصولِ في ذلك نحو: «مُرَّ بغلام الذي مررت» .
Ebû'l-Bekâ «min» (من) ile mecrur kabul etmiş ve: 'Kendisinden yedirdiğiniz şey' demiştir. Fakat bunda tutarsızlık vardır; zira mecrur âid zamirin hazfedilmesinin şartı iki harfin ve iki müteallakın (bağlantı noktasının) aynı olmasıdır. Burada her iki harf «min» ve «min» olarak aynı olsa bile âmil farklıdır; zira ikinci «min» «tut'imûne» fiiline müteallaktır, birincisi ise mahzuf mef'ûle sıfat olduğu için mutlak kevn (varlık) olan mahzufa müteallaktır. Şöyle de denilebilir: Fiil {مِنْ أَوْسَطِ} kavline yönelmiş olduğundan onda amel etmiş gibidir; mef'ûlü ise sadece nahiv kaidesinin zorunluluğundan ötürü takdir ettik. Eğer dersen ki: 'Mevsûl «min» ile cer olunmadı, bilakis izâfetle cer olundu', cevabı şudur: Mevsûle muzâf olan kelime bu hususta mevsûl gibidir; tıpkı 'Uğradığın kimsenin kölesine uğra' (murra bi-gulâmi'llezî merarte [bihî]) sözünde olduğu gibi.