التقدير: وقيارٌ بها كذلك، فإن قيل: لِمَ لا يجوزُ أَنْ يكونَ الحذفُ من الأول أيضاً؟ فالجوابُ أنه يلزم من ذلك دخولُ اللام في خبر المبتدأ غيرِ المنسوخِ ب «إنَّ» وهو قليلٌ لا يقع إلا في ضرورة شعر، فالآية يجوز فيها هذان التقديران على التخريج. قال الزمخشري: «والصابئون: رفعٌ على الابتداء، وخبرُه محذوفٌ، والنيةُ به التأخير عمَّا في حَيِّز» إنَّ «من اسمها وخبرها، كأنه قيل: إنَّ الذين آمنوا والذين هادوا والنصارى حكمُهم كذلك والصابئون كذلك، وأنشد سيبويه شاهداً على ذلك:
Takdiri: «Kayyâr da orada böyledir [garibtir]» şeklindedir. Şayet: «Hazfin birinciden olması niçin caiz olmasın?» denilirse, cevabı şudur: Bundan, ‘inne’ ile mensuh olmayan mübtedanın haberine lâm harfinin dahil olması gerekir ki bu da pek azdır ve ancak şiir zaruretinde vuku bulur. Dolayısıyla ayette bu tahrice göre bu iki takdir de caizdir. Zemahşerî şöyle demiştir: «‘es-Sâbiûn’ mübteda olarak merfûdur, haberi hazfedilmiştir ve 'inne'nin ismi ile haberinin kapladığı alanın gerisine tehir edilmesi niyet edilmiştir. Sanki şöyle denilmiş gibidir: 'Şüphesiz iman edenler, Yahudiler ve Hıristiyanlar... onların hükmü böyledir; Sâbiîler de böyledir.' Sîbeveyh buna şahit olarak şu beyti inşad etmiştir:
١٧٧ - ١- وإلاَّ فاعلَمُوا أنَّا وأنتمْ ... بُغاةٌ ما بَقِينا في شِقاقِ
177 - 1- «Aksi halde bilin ki ayrılıkta kaldığımız sürece biz de siz de azgınlarız (bâğîleriz).»
أي: فاعلموا أنَّا بُغاةٌ وأنتم كذلك» ثم قال بعد كلام: «فإنْ قلت: فقوله» والصابئون «معطوف لا بد له من معطوف عليه فما هو؟ قتل: هو مع خبره المحذوفِ جملةٌ معطوفة على جملة قوله: {إِنَّ الذين آمَنُواْ} إلى آخره، ولا محلَّ لها كما لا محلَّ للتي عَطَفَتْ عليها. فإن قلت: فالتقديمُ والتأخير لا يكون إلا لفائدةً فما هي؟ قلت: فائدتُه التنبيه على أن الصابئين يُتاب عليهم إنْ صَحَّ منهم الإِيمان والعملُ الصالحُ فما الظنُّ بغيرهم؟ وذلك أنَّ الصابئين
Yani: 'Bilin ki biz azgınız, siz de öylesiniz.'» Ardından bir miktar sözden sonra şöyle demiştir: «Eğer: 'Onun «es-Sâbiûn» sözü matuftur, mutlaka bir matuf aleyhe ihtiyacı vardır, o nedir?' dersen; derim ki: O, mahzuf haberiyle birlikte {إِنَّ الذين آمَنُواْ} kavlinin oluşturduğu cümlenin tamamına matuf bir cümledir ve üzerine atfedildiği cümlenin iraptan mahalli olmadığı gibi bunun da mahalli yoktur. Eğer: 'Öne alma ve erteleme ancak bir fayda için olur, peki buradaki fayda nedir?' dersen; derim ki: Buradaki fayda, şayet iman ve salih amel kendilerinden sahih bir şekilde sadır olursa Sâbiîlerin tevbelerinin dahi kabul edileceğine dikkat çekmektir; artık diğerlerini sen düşün! Zira Sâbiîler,
أبينُ هؤلاء المعدودين ضلالاً وأشدُّهم عتياً، وما سُمُّوا صابئين إلا أنهم صَبَؤوا على الأديان كلها أي: خَرَجوا، كما أن الشاعر قدَّم قولَه:» وأنتم «تنبيهاً على أن المخاطبين أوغل في الوصف بالبغي من قومِه، حيث عاجل به قبل الخبر الذي هو» بُغاةٌ «؛ لئلا يدخُلَ قومُه في البغي قبلهم مع كونِهم أوغَل فيه منهم وأثبت قدماً. فإن قلت: فلو قيل:» والصابئين وإياكم «لكانَ التقديمُ حاصلاً. قلت: لو قيل هكذا لم يَكُنْ من التقديم في شيء لأنه لا إزالةَ فيه عن موضعه، وإنما يُقال مقدمٌ ومؤخرٌ للمُزال لا للقارِّ في مكانه، وتجري هذه الجملة مَجْرى الاعتراض» .
burada sayılanların sapıklık bakımından en belirgin olanı ve taşkınlıkta en şiddetli olanıdır. Onlara 'Sâbiîler' denilmesi de bütün dinlerden çıktıkları (saba'û) içindir. Nitekim şair de 'bağy' ile nitelenmede muhatapların kendi kavminden daha ileri olduğuna dikkat çekmek için «siz» sözünü öne almış ve bunu haber olan «bâğîleriz» kelimesinden önce aceleyle getirmiştir; ta ki muhataplar bağy hususunda onlardan daha ileri ve daha kökleşmişken kendi kavmi onlardan önce bağye dahil edilmiş olmasın. Eğer: 'Şayet «ve's-Sâbiîne ve iyyâkum» denseydi öne alma yine hâsıl olurdu' dersen; derim ki: Böyle denseydi hiçbir şekilde takdimden sayılmazdı; çünkü kendi yerinden bir çıkarma söz konusu olmazdı. Takdim edilmiş ve tehîr edilmiş tabirleri yerinde duran için değil, yerinden çıkarılan için kullanılır. Bu cümle ise ara cümle (i'tirâz) mesabesindedir.»
الوجه الثاني: أن «إنَّ» بمعنى نعم فهي حرفُ جوابٍ، ولا محلَّ لها حينئذ، وعلى هذا فما بعدها مرفوعُ المحلِّ على الابتداء، وما بعده معطوفٌ عليه بالرفع، وخبرُ الجميع قوله: {مَنْ آمَنَ} إلى آخره، وكونُها بمعنى «نعم» قولٌ مرجوح، قال به بعضُ النحويين، وجَعَل من ذلك قول تعالى: {إِنْ هذان لَسَاحِرَانِ} [طه: ٦٣] في قراءةِ مَنْ قرأه بالألف، وفي الآية كلامٌ طويل يأتي إنْ شاء الله تعالى في موضعِه، وجعل منه أيضاً قولَ عبد الله بن الزبير: «إنَّ وصاحبُها» جواباً لمن قال له: «لَعَن الله ناقة حملتني إليك» أي: نعم وصاحبُها، وجَعَلَ منه قولَ الآخر:
İkinci vecih: ‘İnne’ edatının ‘na‘am’ (evet) manasında olmasıdır; bu durumda o bir cevap harfidir ve iraptan mahalli yoktur. Buna göre kendisinden sonrası mübteda olarak mahallen merfûdur, ondan sonrası ise ref ile ona matuftur. Hepsinin haberi ise {مَنْ آمَنَ} kavlidir. Onun ‘na‘am’ manasında olması mercûh bir görüştür; bazı nahivciler bunu söylemiş ve Yüce Allah'ın {إِنْ هذان لَسَاحِرَانِ} [Tâhâ: 63] kavlini —onu elif ile okuyanların kıraatinde— buna örnek göstermişlerdir. Bu ayet hakkında inşallah yeri geldiğinde uzun bir bahis gelecektir. Yine Abdullah b. ez-Zübeyr'in, kendisine «Beni sana taşıyan deveye Allah lânet etsin» diyene verdiği: «İnne ve sâhibuhâ» (Evet, sahibine de) cevabını —yani «Evet ve sahibi de» manasında— ve diğer şairin şu sözünü de buna örnek göstermişlerdir:
١٧٧ - ٢- بَرَزَ الغواني في الشبا ... بِ يَلُمْنَني وألومُهُنَّهْ
177 - 2- «Gençlik çağındaki güzeller ortaya çıkıp beni kınıyorlar, ben de onları kınıyorum.»
ويَقُلْنَ شَيْبٌ قد عَلا ... كَ وقد كَبِرْتَ فقلتُ إنَّهْ
«'Ak saçlar seni kaplamış ve artık yaşlanmışsın' diyorlar; ben de 'İnneh' (Evet) dedim.»
أي: نعم والهاءُ للسكت، وأُجيب بأنَّ الاسمَ والخبرَ محذوفان في قولِ ابن الزبير، وبقي المعطوفُ على الاسمِ دليلاً عليه، والتقدير: إنها وصاحبها معلونان، وتقدير البيت: إنه كذلك، وعلى تقديرِ أن تكونَ بمعنى «نعم» فلا يَصِحُّ هنا جَعْلُها بمعناها؛ لأنها لم يتقدَّمْها شيء تكون جواباً له، و «نعم» لا تقع ابتداءَ كلام، إنما تقع جواباً لسؤال فتكونُ تصديقاً له. ولقائل أن يقولَ: «يجوزُ أن يكونَ ثَمَّ سؤالٌ مقدر، وقد ذكروا ذلك في مواضع كثيرةٍ منها قولُه تعالى: {لاَ أُقْسِمُ} [القيامة: ١] {لاَ جَرَمَ} [هود: ٢٢] ، قالوا: يُحتمل أن يكونَ رَدَّاً لقائلِ كيتَ وكيتَ.
Yani: «Evet» demektir, sondaki he ise sekte he'sidir. Buna şöyle cevap verilmiştir: İbnü'z-Zübeyr'in sözünde isim ve haber mahzuftur; isme matuf olan lafız ise ona delil olarak kalmıştır. Takdiri: «İnnehâ ve sâhibuhâ mel'ûnâni» (Şüphesiz o deve de sahibi de lânetlenmiştir) şeklindedir. Beytin takdiri ise: «İnnehu kezâlik» (Şüphesiz o öyledir) biçimindedir. Onun «na‘am» manasında olduğu takdir edilse bile burada o manaya hamledilmesi sahih olmaz; çünkü kendisinden önce cevap teşkil edeceği bir şey geçmemiştir. «Na‘am» ise söze başlangıç olarak gelmez, ancak bir soruya cevap olup onu tasdik etmek üzere gelir. Bir kimse şöyle diyebilir: «Burada takdirî bir sorunun bulunması caizdir. Nitekim bunu pek çok yerde zikretmişlerdir; Yüce Allah'ın {لاَ أُقْسِمُ} [el-Kıyâme: 1] ve {لاَ جَرَمَ} [Hûd: 22] kavilleri bunlardandır. Şöyle ve şöyle diyen kimseye bir reddiye olması muhtemeldir demişlerdir.»
الوجه الثالث: / أن يكون معطوفاً على الضميرِ المستكنِّ في» هادوا «أي: هادوا هم والصابئون، وهذا قول الكسائي، ورَدَّه تلميذه الفراء والزجاج قال الزجاج:» هو خطأ من جهتين «إحداهما: أن الصابئ في هذا القول يشارك اليهودي في اليهودية، وليس كذلك، فإن الصابئ هو غيرُ اليهودي، وإن جُعِل» هادوا «بمعنى تابوا من قوله تعالى: {إِنَّا هُدْنَآ إِلَيْكَ} [الأعراف: ١٥٦] لا من اليهودية، ويكون المعنى: تابوا هم والصابئون، فالتفسيرُ قد جاء بغير ذلك؛ لأنَّ معنى» الذين آمنوا «في هذه الآية إنما هو إيمانٌ بأفواههم لأنه يريد به المنافقين، لأنه وصفُ الذين آمنوا بأفواهِهم ولم تؤمِنْ قلوبُهم، ثم ذَكَر اليهود والنصارى فقال: مَنْ آمنَ منهم بالله فله كذا، فجعَلَهم يهوداً ونصارى، فلو كانوا مؤمنين لم يحتجْ أَنْ يقال:» مَنْ آمنَ فلهم أجرهم «. قلت: هذا على
Üçüncü vecih: «Hâdû» fiilindeki müstetir zamire matuf olmasıdır; yani «Onlar ve Sâbiîler yahudileştiler» demektir. Bu, Kisâî'nin görüşüdür; talebesi Ferrâ ve Zeccâc ise bunu reddetmiştir. Zeccâc şöyle demiştir: «Bu iki yönden hatalıdır. Birincisi: Bu görüşe göre Sâbiî, Yahudi ile Yahudilikte ortak olur; oysa durum böyle değildir, çünkü Sâbiî Yahudi'den başkasıdır. Şayet «hâdû» fiili Yahudilikten değil de Yüce Allah'ın {إِنَّا هُدْنَآ إِلَيْكَ} [el-A‘râf: 156] kavlindeki gibi 'tevbe ettiler' manasına hamledilirse ve anlam 'Onlar ve Sâbiîler tevbe ettiler' şeklinde olursa, tefsir bundan farklı gelmiştir; zira bu ayetteki «ellezîne âmenû» ifadesinden kasıt dilleriyle iman etmeleridir, çünkü bununla münafıkları kastetmektedir. Zira bu, dilleriyle iman edip kalpleriyle iman etmeyenlerin vasfıdır. Ardından Yahudileri ve Hıristiyanları zikredip: 'Onlardan her kim Allah'a iman ederse ona şu vardır' buyurmuş, onları Yahudi ve Hıristiyan kılmıştır. Şayet [gerçek] mümin olsalardı 'Kim iman ederse onlara mükâfatları vardır' denilmesine ihtiyaç kalmazdı.» Derim ki: Bu,
أحدِ القولين أعني أن» الذين آمنوا «مؤمنون نفاقاً. ورَدَّه أبو البقاء ومكي ابن أبي طالب بوجهٍ آخرَ وهو عدمُ تأكيدِ الضمير المعطوفِ عليه. قلت: هذا لا يلزمُ الكسائي، لأنَّ مذهبَه عدمُ اشتراط ذلك، وإنْ كان الصحيحُ الاشتراطَ، نعم يلزم الكسائي من حيث إنه قال بقولٍ تردُّه الدلائلُ الصحيحة، والله أعلم.
iki görüşten birine göredir; yani «ellezîne âmenû» ifadesiyle münafıkça iman edenlerin kastedildiği görüşe göredir. Ebü'l-Bekâ ve Mekkî b. Ebî Tâlib bunu başka bir yönden daha reddetmiştir ki o da üzerine atıf yapılan zamirin tekit edilmemiş olmasıdır. Derim ki: Bu Kisâî'yi bağlamaz; çünkü onun mezhebi bunu şart koşmamaktır; gerçi sahih olan şart koşmaktır. Evet, sahih delillerin reddettiği bir görüşü söylediği cihetle bu itiraz Kisâî'yi bağlar; en doğrusunu Allah bilir.
وهذا القولُ قد نقله مكي عن الفراء، كما نَقَله غيرُه عن الكسائي، وردَّ عليه بما تقدَّم، فيحتمل أن يكونَ الفراء كان يوافق الكسائي ثم رجَع، ويحتمل أن يكون مخالفاً له ثم رجع إليه، وعلى الجملةِ فيجوز أن يكونَ في المسألة قولان.
Bu görüşü Mekkî, başkalarının Kisâî'den naklettiği gibi Ferrâ'dan da nakletmiş ve yukarıda geçen gerekçeyle reddetmiştir. Ferrâ'nın önce Kisâî'ye muvafakat edip sonra bu görüşten dönmüş olması veya ona muhalif olup sonra onun görüşüne dönmüş olması muhtemeldir. Velhasıl bu meselede iki görüşün bulunması caizdir.
الوجه الرابع: أنه مرفوعٌ نسقاً على محلِّ اسم «إنَّ» لأنه قبل دخولها مرفوعٌ بالابتداء، فلمَّا دخلَتْ عليه لم تغيِّر معناه بل أكَّدته، غايةُ ما في الباب أنها عَمِلَتْ فيه لفظاً، ولذلك اختصَّتْ هي و «أن» بالتفح، ولكن على رأي بذلك دون سائر أخواتها لبقاء معنى الابتداء فيها، بخلافِ ليت ولعل وكأن، فإنه خَرَج إلى التمني والتَّرَجي والتشبيه، وأجرى الفراء البابَ مُجرى واحداً، فأجاز ذلك في ليت ولعل، وأنشد:
Dördüncü vecih: 'İnne'nin isminin mahalline atfedilerek (nesk yoluyla) merfû olmasıdır. Zira 'inne' dahil olmadan önce o mübteda olarak merfû idi. 'İnne' onun üzerine dahil olduğunda anlamını değiştirmedi, aksine pekiştirdi; nihayetinde olan tek şey lafzen onda amel etmesidir. İşte bu sebeple o ve «enne» [diğerlerine muhalif olarak] fetha ile tahsis edilmiştir. Ancak bu görüşe göre diğer kardeşleri değil sadece bu ikisi böyledir; zira mübteda manası bunlarda baki kalmıştır. «Leyte», «le‘alle» ve «keenne» ise temenni, terecci (umut) ve teşbih anlamlarına kaydığı için böyle değildir. Ferrâ ise bu bâbı tek bir mecrada yürütmüş, bunu «leyte» ve «le‘alle»de de caiz görerek şu beyti inşad etmiştir:
١٧٧ - ٣- يا ليتني وأنتِ يا لميسُ ... في بلدٍ بها أنيسُ
177 - 3- «Ey Lemîs! Keşke ben ve sen, içinde can yoldaşı olan bir beldede olsaydık.»
فأتى ب «أنت» ، وهو ضميرُ رفعٍ نسقاً على الياء في «ليتني» ، وهل يَجْري غيرُ العطف من التوابع مَجْراه في ذلك؟ فذهَبَ الفراء ويونس إلى جوازِ
Burada «leytenî»deki yâ zamirine atfen bir merfû zamir olan «ente»yi getirmiştir. Tâbi olan unsurlardan atıf dışındakiler de bu hususta atıf gibi cereyan eder mi? Ferrâ ve Yûnus bunun caiz olduğuna gitmiş,
ذلك وجَعَلا منه قوله تعالى: {قُلْ إِنَّ رَبِّي يَقْذِفُ بالحق عَلاَّمُ الغيوب} [سبأ: ٤٨] فرفعُ «عَلاَّم» عندهما على النعت ل «ربي» على المحلِّ، وحكوا «إنهم أجمعون ذاهبون» ، وغَلَّط سيبويه مَنْ قال مِن العرب: إنهم أجمعون ذاهبون «فقال:» واعلم أنَّ قوماً من العرب يغْلَطون فيقولون: «إنهم أجمعون ذاهبون» وأخذ الناس عليه في ذلك من حيث إنه غَلَّط أهل اللسان، وهم الواضعون او المتلقُّون من الواضع، وأُجيب بأنهم بالنسبةِ إلى عامة العرب غالطون وفي الجملة فالناسُ قد رَدُّوا هذا المذهبَ، أعني جوازَ الرفعِ عطفاً على محلِّ اسم «إنَّ» مطلقاً، أعني قبلَ الخبرِ وبعده، خَفِي إعرابُ الاسمِ أو ظهر. ونقل بعضُهم الإِجماع على جوازِ الرفعِ على المحلِّ بعد الخبر، وليس بشيء، وفي الجملةِ ففي المسألةِ أربعةُ مذاهبَ: مذهبُ المحققين: المنعُ مطلقاً، ومذهبُ بعضهم، التفصيل قبل الخبر فيمتنع، وبعده فيجوز، ومذهب الفراء: إنْ خَفِي إعرابُ الاسم جاز ذلك لزوال الكراهية اللفظية، وحُكِي من كلامهم: «إنك وزيد ذاهبان» الرابع: مذهب الكسائي: وهو الجوازُ مطلقاً ويَسْتدل بظواهرِ قوله تعالى: {إِنَّ الذين آمَنُواْ والذين هَادُواْ} الآية، وبقوله: - وهو ضابئ البرجمي -
ve Yüce Allah'ın {قُلْ إِنَّ رَبِّي يَقْذِفُ بالحق عَلاَّمُ الغيوب} “De ki: Şüphesiz Rabbim gerçeği ortaya koyar; O, gaybları hakkıyla bilendir” [Sebe': 48] kavlini buna örnek göstermişlerdir. Onlara göre «Allâmu» kelimesinin ref'i, mahalle binaen «Rabbî»nin sıfatı olması sebebiyledir. Yine «İnnehüm ecmaûne zâhibûn» (Şüphesiz onların hepsi gidicidir) sözünü nakletmişlerdir. Sîbeveyh ise Araplardan «İnnehüm ecmaûne zâhibûn» diyenleri hatalı bularak şöyle demiştir: «Bil ki Araplardan bir topluluk hata edip 'İnnehüm ecmaûne zâhibûn' derler.» İnsanlar da dil ehli bizzat vazedici veya vazediciden alan kimseler olduğu halde onları hatalı bulduğu cihetiyle Sîbeveyh'i bu konuda eleştirmişlerdir. Buna ise onların genel Araplara nispetle yanılmış oldukları cevabı verilmiştir. Velhasıl insanlar bu mezhebi —yani haberden önce veya sonra olsun, ismin irabı ister gizli ister açık olsun mutlak olarak 'inne'nin isminin mahalline atıfla ref'in caiz olmasını— reddetmişlerdir. Bazıları haberden sonra mahalle binaen ref'in caiz olduğu hususunda icmâ nakletmişse de bu bir şey değildir. Özetle bu meselede dört mezhep vardır: Muhakkiklerin mezhebi mutlak olarak menetmektir. Bazılarının mezhebi tafsilat yapmaktır; haberden önce menedilir, haberden sonra caiz olur. Ferrâ'nın mezhebi: Şayet ismin irabı gizli kalırsa lafzî çirkinlik ortadan kalktığı için bu caizdir; Arapların kelâmından «İnneke ve Zeydün zâhibâni» nakledilmiştir. Dördüncüsü Kisâî'nin mezhebidir: Bu da mutlak olarak cevazdır. O, Yüce Allah'ın {إِنَّ الذين آمَنُواْ والذين هَادُواْ} ayetinin zâhirini ve —Dâbi‘ el-Bürcumî'ye ait olan— şu sözü delil getirir:
١٧٧ - ٤- فَمَنْ يَكُ أمسى بالمدينةِ رحلُه ... فإني وقَيَّارٌ بها لغريبُ
177 - 4- «Kimin yükü Medine'de kalmış olursa olsun, şüphesiz ben ve Kayyâr orada garibiz.»
وبقوله:
Yine şairin şu sözünü:
١٧٧ - ٥- يا ليتنا وهما نَخْلُو بمنزلةٍ ... حتى يَرى بعضُنا بعضاً ونَأْتَلِفُ
177 - 5- «Keşke biz ve o ikisi bir konakta baş başa kalsaydık da birbirimizi görüp kaynaşsaydık.»
وبقوله:
Ve şu sözünü:
١٧٧ - ٦- وإلاَّ فاعلموا أنَّا وأنتمْ ... . . . . . . . . . . . . . . . . . .
177 - 6- «Aksi halde bilin ki biz ve siz... . . . . . . . . . . . . . . . . . .»
البيت، / وبقوله:
beytini ve şu sözü:
١٧٧ - ٧- يا ليتني وأنتِ يا لميسُ ... وبقولهم: «إنك وزيدٌ ذاهبان» وكلُّ هذه تَصْلُح أن تكونَ دليلاً للكسائي والفراء معاً، وينبغي أن يوردَ الكسائي دليلاً على جوازِ ذلك مع ظهور إعرابِ الاسم نحو: «إنَّ زيداً وعمروٌ قائمان» وردَّ الزمخشري الرفع على المحل فقال: «فإنْ قلت: هَلاَّ زَعَمْتَ أن ارتفاعه للعطف على محل» إنَّ «واسمها.
177 - 7- «Ey Lemîs! Keşke ben ve sen...» beytini ve onların «İnneke ve Zeydün zâhibâni» sözünü delil getirir. Bütün bunlar hem Kisâî hem de Ferrâ için delil olmaya elverişlidir. Kisâî'nin «İnne Zeyden ve Amrun kâimâni» gibi ismin irabının açık olduğu durumda da bunun caiz olduğuna dair bir delil getirmesi gerekirdi. Zemahşerî ise mahalle binaen ref'i reddederek şöyle demiştir: «Eğer: 'Onun ref' oluşunun 'inne' ile isminin mahalline atıf sebebiyle olduğunu niçin iddia etmedin?' dersen; derim ki:
قلت: لا يَصِحُّ ذلك قبل الفراغ من الخبر، لا تقول: «إنَّ زيداً وعمرو منطلقان» فإنْ قلت: لِمَ لا يَصِحُّ والنيةُ به التأخيرُ، وكأنك قلت: إنَّ زيداً منطلق وعمرو؟ قلت: لأني إذا رفعته رفعتُه على محل «إنَّ» واسمِها، والعاملُ في محلهما هو الابتداء، فيجب أن يكون هو العاملَ في الخبر؛ لأنَّ الابتداءَ ينتظم الجزأين في عمله، كما تنتظِمُها «إنَّ» في عمِلها، فلو رَفَعْتَ «الصابئون» المنويَّ به التأخيرُ بالابتداء وقد رفَعْتَ الخبرَ ب «إنَّ» لأَعْمَلْتَ فيهما رافعين مختلفين «وهو واضحٌ فيما رَدَّ به إلا أنه يُفْهِمُ كلامُه أن يُجيز ذلك بعد استكمال الخبر، وقد تقدَّم أنَّ بعضَهم نَقَل الإِجماعَ على جوازِه.
Haber tamamlanmadan önce bu sahih olmaz; 'İnne Zeyden ve Amrun müntelikâni' diyemezsin. Eğer: 'Tehiri niyet edildiği ve sanki sen «İnne Zeyden müntelikun ve Amrun» demişsin gibi olduğu halde bu niçin sahih olmasın?' dersen; derim ki: Çünkü ben onu merfû kıldığımda, 'inne' ve isminin mahalline binaen merfû kılmış olurum. Bu ikisinin mahallinde amel eden âmil ise ibtidâdır; dolayısıyla haberde amel edenin de ibtidâ olması zorunludur. Zira 'inne' amelinde iki cüzü birden kuşattığı gibi, ibtidâ da amelinde bu iki cüzü kuşatır. Eğer tehiri niyet edilen 'es-Sâbiûn'u ibtidâ ile merfû kılar, haberi de 'inne' ile merfû kılarsan, o ikisinde iki farklı râfi'i (ref edici âmili) amel ettirmiş olursun.» Onun bununla yaptığı ret açıktır; ancak sözü, haber tamamlandıktan sonra buna cevaz verdiği izlenimini vermektedir. Nitekim bazılarının bunun cevazı üzerine icmâ naklettiği yukarıda geçmişti.
الخامس: قال الواحدي:» وفي الآيةِ قولٌ رابعٌ لهشام بن معاوية: وهو أَنْ تُضْمِرَ خبرَ «إنَّ» وتبتدئ «الصابئون» والتقدير: «إنَّ الذين آمنوا والذين هادوا يُرْحَمُون» على قولِ مَنْ يقولُ إنَّهم مسلمون، و «يُعَذَّبون» على قولِ مَنْ يقول إنهم كفار، فيُحْذَفُ الخبرُ إذ عُرِف موضِعُه، كما حُذِف مِنْ قولِه: {إِنَّ الذين كَفَرُواْ بالذكر} [فصلت: ٤١] أي: «يُعاقَبون» ثم قال الواحدي: «وهذا القولُ قريبٌ من قولِ البصريين، غيرَ أنَّهم يُضْمِرون خبرَ الابتداءِ، ويَجْعلون» مَنْ آمن «خبرَ» إن «، وهذا على العكس من ذلك لأنه جَعَل» مَنْ آمَن «خبرَ الابتداء وحَذَفَ خبرَ» إنَّ «قلت: هو كما قال، وقد نَبَّهْتُ على ذلك في قولي أولاً: إنَّ منهم مَنْ يُقَدِّر الحذفَ مِن الأول، ومنهم مَنْ يعكس.
Beşincisi: Vâhidî şöyle demiştir: «Ayet hakkında Hişâm b. Muâviye'ye ait dördüncü bir görüş daha vardır: O da «inne»nin haberini gizli tutman (takdir etmen) ve «es-Sâbiûn» kelimesiyle [mübteda olarak] başlamandır. Takdiri de: Onların Müslüman olduğunu söyleyenlerin görüşüne göre «İman edenler ve Yahudi olanlara merhamet olunacaktır», kâfir olduklarını söyleyenlerin görüşüne göre ise «onlara azap edilecektir» şeklindedir. Dolayısıyla yeri bilindiği için haber hazfedilmiştir; nitekim O'nun: { إِنَّ الذين كَفَرُواْ بالذكر } “Şüphesiz o zikri inkâr edenler...” [Fussilet: 41] buyruğundan da [haber] hazfedilmiştir, yani: «Cezalandırılacaklardır».» Sonra Vâhidî şöyle demiştir: «Bu görüş Basralıların görüşüne yakındır; şu kadar var ki onlar mübtedanın haberini gizli tutmakta ve «men âmene» ifadesini «inne»nin haberi kılmaktadırlar. Bu görüş ise bunun tam tersinedir; çünkü o, «men âmene» ifadesini mübtedanın haberi yapmış ve «inne»nin haberini hazfetmiştir.» Ben de derim ki: Durum onun dediği gibidir. Nitekim daha önce geçen şu sözümde buna dikkat çekmiştim: Onlardan kimi hazfi birinciden takdir eder, kimi de bunun tersini yapar.
السادس: أنَّ» الصابئون «مرفوعٌ بالابتداء وخبرُه محذوفٌ كمذهب سيبويه والخليل، إلا انه لا يُنْوى بهذا المبتدأِ التأخيرُ، فالفرقُ بينه وبين مذهبِ سيبويه نيةُ التأخيرِ وعدمُها. قال أبو البقاء» وهو ضعيفٌ أيضاً؛ لِما فيه من لزومِ الحذفِ والفصلِ «أي: لِما يلزمُ من الجمع بين الحذفِ والفصلِ، ولا يَعْني بذلك أنَّ المكانَ من مواضع الحذف اللازمِ، لأنَّ القرآنَ يلزمُ أَنْ يُتْلَى على ما أُنْزِل، وإنْ كان ذلك المكان في غيره يجوزُ فيه الذكرُ والحذفُ.
Altıncısı: Sîbeveyh ve Halîl'in mezhebi gibi «es-Sâbiûn» mübteda olarak merfûdur ve haberi mahzuftur; ancak bu mübteda ile tehir niyet edilmemiştir. Dolayısıyla bu görüş ile Sîbeveyh'in mezhebi arasındaki fark, tehir niyetinin bulunup bulunmamasıdır. Ebü'l-Bekâ: «Bu görüş de zayıftır; çünkü bunda hazif ile faslın zorunlu olması durumu vardır» demiştir. Yani hazif ile faslın bir arada bulunmasının gerekmesi sebebiyledir. Bununla buranın hazfi zorunlu olan yerlerden olduğunu kastetmemektedir; zira Kur'an'ın indirildiği üzere okunması zorunludur, her ne kadar burası Kur'an dışındaki bir kelâmda zikrin ve hazfin caiz olduğu bir yer olsa bile.
السابع: أنَّ» الصابئون «منصوبٌ، وإنما جاء على لغةِ بني الحرث وغيرِهم الذين يَجْعَلون المثَّنى بالألفِ في كل حال نحو:» رأيت الزيدان ومررت بالزيدان «نقلَ ذلك مكي بن أبي طالب وأبو البقاء، وكأنَّ شبهةَ هذا القائلِ على ضَعْفِها أنه رأى الألفَ علامةَ رفعِ المثنى، وقد جُعِلَتْ في هذه اللغةِ نائبةً رفعاً ونصباً وجراً، وكذا الواو هي علامةُ رفعِ المجموعِ سلامةً، فيبقى في حالةِ النصب والجر كما بَقِيت الألف، وهذا ضعيفٌ بل فاسدٌ.
Yedincisi: «es-Sâbiûn» mansubdur; ancak «Reeytü'z-Zeydâni» ve «Merartü bi'z-Zeydâni» diyerek tesniyeyi her durumda elif ile kılan Benî'l-Hâris ve diğerlerinin lügati üzere gelmiştir. Bunu Mekkî b. Ebî Tâlib ve Ebü'l-Bekâ nakletmiştir. Bu görüşü söyleyen kimsenin —zayıf olmakla birlikte— şüphesi sanki şudur: O, elifin tesniyenin ref alâmeti olduğunu ve bu lügatte ref, nasb ve cer hallerinde nâib kılındığını görmüştür; aynı şekilde vav da kurallı müzekker çoğulun (cem-i müzekker sâlim) ref alâmetidir, dolayısıyla elifin kaldığı gibi nasb ve cer durumunda da kalır [diye düşünmüştür]. Bu zayıf, hatta fâsit bir görüştür.
الثامن: أنَّ علامةَ النصبِ في «الصابئون» فتحةُ النون، والنونُ حرفُ الإِعراب كهي في «الزيتون» و «عربون» قال أبو البقاء: «فإنْ قيل: إنما أجاز أبو علي ذلك مع الياءِ لا مع الواوِ قيل: قد أجازه غيرُه، والقياسُ لا يَدْفَعُه» قلت: يشير إلى مسألة وهو: أن الفارسي أجازَ / في بعضِ جموع السلامة وهي ما جَرَتْ مَجْرى المكسِّر كبنين وسنين أن يَحُلَّ الإِعرابُ نونَها، بشرطِ أن يكونَ ذلك مع الياءِ خاصةً دونَ الواوِ فيقال: «جاء البنينُ» قال:
Sekizincisi: «es-Sâbiûn» kelimesindeki nasb alâmeti nûn'un fethasıdır; nûn ise «ez-Zeytûn» ve «‘Urbûn» kelimelerindeki gibi irap harfidir. Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «Eğer: 'Ebû Ali [el-Fârisî] buna ancak yâ ile birlikte cevaz vermiştir, vav ile değil' denilirse; 'Başkası buna cevaz vermiştir, kıyas da bunu reddetmez' denilir.» Derim ki: [Ebü'l-Bekâ] şu meseleye işaret etmektedir: Fârisî, cem-i teksîr gibi cereyan eden «benîn» ve «sinîn» gibi bazı kurallı çoğullarda, bunun vav ile değil de özellikle yâ ile olması şartıyla irabın nûn harfine gelmesini caiz görmüş ve «Câe'l-benînü» (Oğullar geldi) denilebileceğini söylemiştir. Şair şöyle demiştir:
١٧٧ - ٨- وكان لنا أبو حسن عليٌّ ... أباً بَرّاً ونحنُ له بنينُ
177 - 8- «Hasan'ın babası Ali bizim için hayırlı bir babaydı, biz de ona oğullardık (benînü).»
وفي الحديث: «اللهم اجْعَلْها عليهم سنيناً كسنينِ يوسف» .
Hadiste de şöyle buyrulmuştur: «Allah'ım, onların üzerine Yûsuf'un kıtlık yılları gibi yıllar (sinînen) ver.»
وقال:
Ve şair şöyle demiştir:
١٧٧ - ٩- دعانيَ مِنْ نجدٍ فإنَّ سنينَه ... لَعِبْنَ بنا شِيباً وشَيَّبْنَنا مُرْدَا
177 - 9- «Beni Necid'den [ayrılmaktan] vazgeçir; zira onun yılları bizi saçlarımız ağarmışken oynattı ve bıyıksız gençlerken de ağarttı.»
فأثْبَتَ النونَ في الإِضافة، فلمَّا جاءت هذه القراءةُ ووجِّهت بأن علامة النصبِ فتحةُ النونِ، وكان المشهورُ بهذا القولِ إنما هو الفارسي، سأل أبو البقاء هذه المسألةَ. وأجاب بأنَّ غيرَه يُجيزه حتى مع الواو، وجعل أنَّ القياسَ لا يأباه. قلت: القياسُ يأباه، والفرقُ بينه حالَ كونه بالياء وبين كونِه بالواوِ ظاهرٌ قد حَقَّقْته في «شرح التسهيل» نعم إذا سُمِّي بجمعِ المذكرِ السالمِ جاز فيه خمسةُ أوجه، أحدُها: أَنْ يُعْرَبَ بالحركاتِ مع الواوِ، ويصيرَ
Burada izâfette nûn harfini sabit tutmuştur. Bu kıraat gelip de nasb alâmetinin nûn'un fethası olduğu şeklinde gerekçelendirilince ve bu görüşle meşhur olan da ancak Fârisî olunca, Ebü'l-Bekâ bu meseleyi sormuştur. Ve başkasının bunu vav ile de caiz gördüğü ve kıyasın da bunu reddetmediği şeklinde cevap vermiştir. Derim ki: Kıyas bunu reddeder; kelimenin yâ ile olması durumuyla vav ile olması durumu arasındaki fark açıktır ve bunu «Şerhu't-Teshîl»de etraflıca tahkik ettim. Evet, cem-i müzekker sâlim ile özel isim yapıldığında (tesmiye edildiğinde) onda beş vecih caiz olur. Bunlardan biri: Vav ile birlikte harekelerle iraplanması ve
نظيرَ «الَّذُوْن» فيقال: «جاء الزيدون ورأيت الزيدون ومررت بالزيدون» ك «جاء الذون ورأيت الذون ومررت بالذون» هذا إذا سُمِّي به، أمَّا ما دام جمعاً فلا أحفظُ فيه ما ذكره أبو البقاء، ومن أَثْبَتَ حجةٌ على مَنْ نفى لا سيما مع تقدُّمِه في العلم والزمان.
«ellezûne» kelimesinin benzeri haline gelmesidir. Nitekim «Câe'l-lezûne, ve reeytü'l-lezûne, ve merartü bi'l-lezûne» denildiği gibi «Câe'z-Zeydûnü, ve reeytü'z-Zeydûne, ve merartü bi'z-Zeydûni» denir. Bu, onunla özel isim yapıldığı takdirdedir; çoğul olarak kaldığı müddetçe ise Ebü'l-Bekâ'nın zikrettiği şeyi [çoğul hakkında] bilmiyorum. Bir şeyi ispat eden kimse, özellikle ilim ve zaman bakımından önde olmasıyla birlikte, nefyeden kimseye karşı hüccettir.
التاسع: قال مكي: «وإنما رفع» الصابئون «لأن» إنَّ «لم يظهر لها عملٌ في» الذين «فبقي المعطوفُ على رفعه الأصلي قبل دخول» إنَّ «على الجملةَ» قلت: هذا هو بعينه مذهب الفراء، أعني أنه يجيز العطف على محل اسم «إنَّ» إذا لم يظهر فيه إعراب، إلا أن عبارة مكي لا توافق هذا ظاهراً.
Dokuzuncusu: Mekkî şöyle demiştir: «'es-Sâbiûn' kelimesinin merfû kılınması ancak 'inne'nin 'ellezîne' kelimesinde amelinin açıkça görülmemesi sebebiyledir; böylece matuf olan kelime, 'inne' cümleye dahil olmadan önceki aslî ref hali üzere kalmıştır.» Derim ki: Bu, aynen Ferrâ'nın mezhebidir; yani o, 'inne'nin isminde irap açıkça görülmediğinde onun mahalline atfı caiz görmektedir. Ancak Mekkî'nin ifadesi zâhiren buna tam uyum sağlamamaktadır.
وقرأ أُبي بن كعب وعثمان بن عفان وعائشة والجحدري وسعيد بن جبير وجماعة: «والصابئين» بالياء، ونقلها صاحب «الكشاف» عن ابن كثير، وهذا غير مشهور عنه، وهذه القراءة واضحةُ التخريجِ عطفاً على لفظِ اسم «إنَّ» وإن كان فيها مخالفةٌ لسوادِ المصحفِ فهي مخالفةٌ يسيرة، ولها نظائرُ كقراءة قنبل عن ابن كثير: {سراط} وبابِه بالسين، وكقراءة حمزة إياه في روايةٍ بالزاي، وهم مرسومٌ بالصاد في سائر المصاحف، ونحو قراءةِ الجميع: {إيلافهم} بالياء، والرسم بدونها في الجميع.
Übey b. Ka‘b, Osman b. Affân, Âişe, el-Cahderî, Saîd b. Cübeyr ve bir topluluk yâ ile «ve's-Sâbiîne» şeklinde okumuşlardır. el-Keşşâf sahibi bunu İbn Kesîr'den nakletmiştir ki bu ondan meşhur değildir. Bu kıraatin tahrîci, 'inne'nin isminin lafzına matuf olması bakımından açıktır. Mushafın hattına (sevâdına) bir muhalefet içerse de bu cüzi bir muhalefettir ve bunun benzerleri vardır: Nitekim Kunbul'ün İbn Kesîr'den rivayetle {سراط} ve bu bâbtaki kelimeleri sîn harfiyle okuması; Hamza'nın bir rivayette onu zây harfiyle okuması —ki diğer bütün mushaflarda sâd ile yazılıdır— ve herkesin {إيلافهم} kelimesini yâ ile okuması —oysa hepsinde resim yâ harfi olmaksızındır— böyledir.
وقرأ الحسن البصري والزهري: {والصابِيُون} بكسر الباء بعدها ياء خالصة، وهو تخفيف للهمزة كقراءة من قرأ {يَسْتهزِيُون} بخلوص الياء، وقد تقدم قراءة نافع في
Hasan-ı Basrî ve Zührî, bâ harfinin kesresi ve ardından hâlis bir yâ ile {والصابِيُون} şeklinde okumuşlardır; bu da hemzenin teshîlidir, tıpkı hâlis yâ ile {يَسْتهزِيُون} okuyanların kıraati gibidir. Nâfi‘in kıraati daha önce
البقرة. وأما «النصارى» فهو منصوب عطفاً على لفظ اسمِ «إنَّ» ولا حاجةَ إلى ادِّعاء كونِه مرفوعاً على ما رفع به «الصابئون» لكلفةِ ذلك.
Bakara Sûresi'nde geçmişti. «en-Nasârâ» kelimesine gelince; o, 'inne'nin isminin lafzına atfen mansubdur. Külfetli olacağından dolayı onun «es-Sâbiûn» kelimesinin merfû kılındığı şey üzerine merfû olduğunu iddia etmeye gerek yoktur.
قوله تعالى: {مَنْ آمَنَ} يجوز في «مَنْ» وجهان، أحدهما: أنها شرطيةٌ، وقوله: «فلا خوفٌ» إلى آخره جواب الشرط، وعلى هذا ف «آمن» في محل جزم بالشرط، و «فلا خوف» في محل جزم بكونه جوابَه، والفاءُ لازمةٌ. والثاني: أن تكونَ موصولةً والخبر «فلا خوف» ، ودخلت الفاءُ لشبهِ المبتدأ بالشرطِ، ف «آمَنَ» على هذا لا محلَّ له لوقوعه صلةً، و «فلا خوفٌ» محلُّه الرفعُ لوقوعِه خبراً، والفاءُ جائزةُ الدخولِ لو كان في غير القرآن، وعلى هذين الوجهين فمحلُّ «مَنْ» رفعٌ بالابتداء، ويجوز على كونِها مصولةً أن تكونَ في محل نصب بدلاً من اسم «إنَّ» وما عُطِف عليه، أو تكون بدلاً من المعطوف فقط، وهذا الخلافِ في «الذين آمنوا» : هل المرادُ بهم المؤمنون حقيقةً، أو المؤمنون نفاقاً؟ وعلى كلِّ تقدير من التقادير المتقدمة فالعائدُ من هذه الجملة على «مَنْ» محذوفٌ تقديرُه: مَنْ آمَنَ منهم «كما صَرَّح به في موضعٍ آخرَ وتقدَّم إعرابُ باقي الجملة فيما مضى.
Yüce Allah'ın {مَنْ آمَنَ} kavlindeki «men» lafzında iki vecih caizdir: Birincisi: Şart edatı olmasıdır; «felâ havfun» kavli ve devamı şartın cevabıdır. Buna göre «âmene» şart sebebiyle cezm mahallindedir; «felâ havfun» ise onun cevabı olması sebebiyle cezm mahallindedir ve fâ harfi zorunludur. İkincisi: İsm-i mevsûl olmasıdır ve haber «felâ havfun»dur; fâ harfi ise mübtedanın şarta benzemesi sebebiyle dahil olmuştur. Buna göre «âmene» sıla cümlesi olarak vaki olduğu için iraptan mahalli yoktur; «felâ havfun» ise haber olarak vaki olduğu için mahallen merfûdur ve Kur'an dışında olsaydı fâ harfinin dahil olması caiz [fakat zorunsuz] olurdu. Bu iki veche göre «men» kelimesinin iraptaki mahalli mübteda olarak ref'tir. Mevsûl olması takdirine göre ise 'inne'nin isminden ve ona matuf olanlardan bedel olarak veya sadece matuftan bedel olarak mahallen mansub olması da caizdir. Bu da «ellezîne âmenû» ifadesinden muradın hakiki müminler mi yoksa münafıkça iman edenler mi olduğu ihtilafına dayanır. Geçen her bir takdire göre bu cümleden «men»e dönen âid zamir mahzuftur; takdiri başka bir yerde açıkça zikredildiği gibi «onlardan kim iman ederse» şeklindedir. Cümlenin geri kalanının irabı ise daha önce geçmişti.
قوله تعالى: {كُلَّمَا جَآءَهُمْ رَسُولٌ} : قد تقدَّم الكلام على «كلما» مشبعاً فَأَغْنى عن إعادتِه. وقال الزمخشري: «كلما جاءهم رسول» جملةٌ شرطيةٌ وقعت صفةً ل «رسلاً» والراجعُ محذوفٌ أي: رسول منهم «، ثم قال:» فإنْ قلت: أين جوابُ الشرط، فإنَّ قولَه: {فَرِيقاً كَذَّبُواْ وَفَرِيقاً يَقْتُلُونَ} ناب عن الجواب، لأنَّ الرسولَ الواحدَ لا يكون فريقين، ولأنه
Yüce Allah'ın {كُلَّمَا جَآءَهُمْ رَسُولٌ} kavline gelince: «Küllemâ» hakkındaki bahis daha önce doyurucu bir şekilde geçmiş olup tekrar edilmesine gerek bırakmamıştır. Zemahşerî şöyle demiştir: «'Küllemâ câehüm resûlün', 'rusülen' kelimesinin sıfatı olarak vaki olmuş şart cümlesidir; râci zamir ise mahzuftur, yani 'onlardan bir elçi' demektir.» Ardından şöyle demiştir: «Eğer: 'Şartın cevabı nerededir? Zira {فَرِيقاً كَذَّبُواْ وَفَرِيقاً يَقْتُلُونَ} kavli cevabın yerine geçmiştir; çünkü tek bir elçi iki fırka olmaz ve ayrıca
لا يحسُن أن تقولَ: «إن أكرمت أخي أخاك أكرمت» ؟ قلت: هو محذوفٌ يَدُلُّ عليه قوله: {فَرِيقاً كَذَّبُواْ وَفَرِيقاً يَقْتُلُونَ} كأنه قيل: كلما جاءَهم رسولٌ ناصَبُوه، وقوله: {فَرِيقاً كَذَّبُواْ} جواب مستأنف لقائلٍ يقول: كيف فَعَلُوا برسلهم؟ «قال الشيخ:» وليس «كلما» شرطاً، بل «كلَّ» منصوبٌ على الظرف و «ما» مصدرية ظرفية، ولم يجزم العرب ب «كلما» أصلاً، ومع تسليم أن «كلما» شرط فلا يمتنع لِما ذكر، أما الأول فلأنَّ المرادَ ب «رسول» الجنسُ لا واحدٌ بعينه، فيصح انقسامُه إلى فريقين نحو: «لا أصحبك ما طَلَعَ نجمٌ» أي: جنس النجوم، وأما الثاني فيعني أنه لا يجوزُ تقديمُ معمولِ جوابِ الشرط عليه، وهذا الذي منعه إنما منعه الفراءُ وحدَه، وأما غيرُه فأجاز ذلك، وهذا مع تسليم أنَّ «كلما» شرط، وأمَّا إذا مشينا على أنَّها ظرفيةٌ فلا حاجة إلى الاعتذارِ عن ذلك، ولا يمتنعُ تقديمُ معمولِ الفعلِ العاملِ في «كلما» تقول: «كلما جئتني أخاك أكرمتُ» قلت: هذا واضحٌ من أنها ليست شرطاً، وهذه العبارةُ تكثُر في عبارة الفقهاء دونَ النحاة. وفي عبارة أبي البقاء ما يُشْعر بما قاله الزمخشري فإنه قال: «وكَذَّبوا» جواب «كلما» «وفريقاً» مفعول ب «كَذَّبوا» و «فريقاً» منصوب ب «يقتلون» وإنما قدَّمَ مفعولَ «يقتلون» لتواخي رؤوسِ الآي، وقَدَّم مفعولَ «كَذَّبوا» مناسبة لما بعده.
'Kardeşime ikram edersen senin kardeşine ikram ederim' [şeklinde cevapta takdim] demek uygun düşmez?' dersen; derim ki: O [cevap], {فَرِيقاً كَذَّبُواْ وَفَرِيقاً يَقْتُلُونَ} kavlinin delalet ettiği mahzuf bir unsurdur. Sanki: 'Onlara her ne zaman bir elçi geldiyse ona düşmanlık ettiler' denilmiş gibidir. {فَرِيقاً كَذَّبُواْ} kavli ise 'Peygamberlerine ne yaptılar?' diyen bir kimseye yönelik müstakil bir cevaptır.» Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «'Küllemâ' şart edatı değildir; bilakis 'küll' zarf olarak mansubdur, 'mâ' ise masdariyet bildiren zaman edatıdır (masdariyye-i zarfiyye). Araplar 'küllemâ' ile asla cezm yapmamışlardır. 'Küllemâ'nın şart olduğu kabul edilse bile zikredilen husustan ötürü [cevabın takdimi] engellenemez. Birincisi: Çünkü 'resûl'den murat muayyen bir kişi değil cins isimdir; dolayısıyla 'Yıldız doğdukça seninle arkadaşlık etmem' —yani yıldız cinsi— sözünde olduğu gibi iki fırkaya taksim edilmesi sahihtir. İkincisine gelince: Şartın cevabının mamûlünün cevabın önüne geçmesinin caiz olmadığını kastetmektedir; bunu meneden ise sadece Ferrâ'dır, başkaları ise buna cevaz vermiştir. Bu da 'küllemâ'nın şart olduğunu kabul etmemiz durumundadır; şayet onun zarf olduğu görüşü üzere yürürsek buna dair bir mazeret beyan etmeye gerek kalmaz ve 'küllemâ'da amel eden fiilin mamûlünün öne geçmesi imkânsız olmaz. Nitekim 'Bana her geldiğinde kardeşine ikram ettim' dersin.» Derim ki: Onun şart olmadığı hususu açıktır ve bu ifade nahivcilerden ziyade fukahanın lafzında çokça geçer. Ebü'l-Bekâ'nın ifadesinde de Zemahşerî'nin dediğini ihsas ettiren bir yön vardır; zira o şöyle demiştir: «'Kezzebû', 'küllemâ'nın cevabıdır; 'ferîkan' ise 'kezzebû'nun mef'ûlüdür. [İkinci] 'ferîkan' da 'yaktülûn' ile mansubdur. 'Yaktülûn'un mef'ûlü ancak ayet sonlarının uyumu (fevâsıl) gözetildiği için öne alınmıştır; 'kezzebû'nun mef'ûlü ise kendisinden sonrasına münasebet olsun diye öne geçirilmiştir.»
قال الزمخشري: «فإنْ قلت: لِمَ جيء بأحد الفعلين ماضياً وبالآخر مضارعاً؟ قلت: جِيء ب» يقتلون «على حكايةِ الحالِ الماضية استفظاعاً للقتلِ، واستحضاراً لتلك الحال الشنيعة للعجبِ منها» انتهى. وقد يقال: فلِمَ لا حُكِيت حالُ التكذيب أيضاً فيُجاء بالفعل مضارعاً لذلك؟ ويُجاب بأنَّ
Zemahşerî şöyle demiştir: «Eğer: 'İki fiilden biri niçin mâzi, diğeri muzâri olarak getirilmiştir?' dersen; derim ki: Öldürme fiilinin dehşetini vurgulamak ve hayret verici oluşundan ötürü o feci durumu zihinde canlandırmak maksadıyla geçmiş durumun hikâye edilmesi (hikâye-i hâl-i mâziyye) kabilinden 'yaktülûn' getirilmiştir.» Sözü bitti. Şöyle de denilebilir: Yalanlamanın durumu da hikâye edilip bu sebeple fiil muzâri olarak getirilemez miydi? Buna şöyle cevap verilir:
الاستفظاعَ في القتلِ وشناعتِه أكثرُ / من فظاعةِ التكذيب، وأيضاً فإنه لمَّا جِيء به مضارعاً ناسَبَ رؤوس الآي.
Öldürme fiilindeki dehşet ve çirkinlik, yalanlamanın çirkinliğinden daha fazladır. Ayrıca o muzâri olarak getirildiğinde ayet sonlarıyla da (fevâsıl) uyumlu olmuştur.
قوله تعالى: {أَلاَّ تَكُونَ} : قرأ البصري والأَخَوان برفع النون، والباقون بنصبها. فَمَنْ رفع ف «أَنْ» عنده مخففةٌ من الثقيلة، واسمها ضميرُ الأمرِ والشأنِ محذوفٌ تقديرُه: أنه، و «لا» نافية، و «تكون» تامة، و «فتنةٌ» فاعلها، والجملةُ خبر «أن» وهي مفسِّرةٌ لضميرِ الأمرِ والشأن، وعلى هذا ف «حَسِب» هنا لليقين لا للشكِّ، ومن مجيئِها لليقين قولُ الشاعر:
Yüce Allah'ın {أَلاَّ تَكُونَ} kavline gelince: Basralı [Ebû Amr] ve iki Kûfeli (Hamza ve Kisâî) nûn'un ref'i ile okumuşlar, diğerleri ise nasbı ile okumuşlardır. Kim ref ile okuduysa ona göre «en» edatı muhaffefedir (şeddesizleştirilmiş «enne»dir); ismi ise mahzuf şe'n zamiridir, takdiri «ennehû» (şüphesiz durum şudur) şeklindedir. «Lâ» nâfiyedir (olumsuzluk bildirir), «tekûnu» tâmm fiildir, «fitnetün» ise onun fâilidir. Cümle ise «en»in haberidir ve şe'n zamirini tefsir etmektedir. Buna göre buradaki «hasibe» fiili şüphe için değil kesin bilgi (yakîn) içindir. Onun yakîn için gelişine şairin şu sözü örnektir:
١٧٨ - ٠- حَسِبْتُ التقى والجودَ خيرَ تجارةٍ ... رَباحاً إذا ما المرءُ أصبحَ ثاقِلاً
178 - 0- Takvayı ve cömertliği en hayırlı ticaret bildim / Kazanç bakımından, kişi [kabirde] ağırlaştığı (ölüp gömüldüğü) zaman.
أي: تيقَّنْتُ لأنه لا يلِيقُ الشكُّ بذك، وإنما اضطرِرْنا إلى جَعْلِها في الآية الكريمة بمعنى اليقين لأنَّ «أَنْ» المخففةَ لا تقع إلا بعد يقين، فأمَّا قوله:
Yani: Kesin olarak bildim (yakîn hasıl ettim); çünkü böyle bir hususta şüphe yakışmaz. Ayet-i kerimede ise onu yakîn anlamında kabul etmeye mecbur kaldık; zira muhaffefe (şeddesiz) «en» ancak yakîn bildiren bir fiilden sonra gelir. Şairin şu sözüne gelince:
١٧٨ - ١- أرجو وآمُل أَنْ تدنُو مودتُها ... وما إخالُ لدينا منكِ تنويلُ
178 - 1- Onun sevgisinin yaklaşmasını umuyor ve diliyorum, / Senden bize bir ihsan olacağını ise hiç zannetmiyorum.
فظاهرُه أنها مخففةٌ لعدم إعمالها وقد وقعت بعد «أرجو» و «آمل» وليسا بيقينٍ. والجوابُ من وجهين، أحدُهما: أنَّ «أَنْ» ناصبة، وإنما أُهْمِلَتْ
Zahir olan, amel etmemesi sebebiyle onun muhaffefe olmasıdır; hâlbuki yakîn bildirmeyen «ercû» (umuyorum) ve «âmülü» (diliyorum) fiillerinden sonra gelmiştir. Buna iki vecihle cevap verilir. Birincisi: «En» nasbedicidir; ancak...
حملاً على «ما» المصدرية، ويَدُلُّ على ذلك انها على ذلك أنها لو كانَتْ مخففةً لفُصِل بينها وبين الجملةِ الفعليةِ بما سنذكره، ويكون هذا مثلَ قولِ الله تعالى: {لِمَنْ أَرَادَ أَن يُتِمَّ الرضاعة} [البقرة: ٢٣٣] ، وكقوله:
masdariyet bildiren «mâ»ya kıyasla amel ettirilmemiştir (ihmal edilmiştir). Şayet muhaffefe olsaydı, kendisiyle fiil cümlesi arasının birazdan zikredeceğimiz şeylerle ayrılması gerekeceği hususu da buna delalet eder. Bu da Yüce Allah'ın şu kavli gibi olur: {لِمَنْ أَرَادَ أَن يُتِمَّ الرضاعة} “emzirmeyi tamamlamak isteyen kimse için” [Bakara 233] ve şairin şu sözü gibi:
١٧٨ - ٢- يا صاحبيَّ فَدَتْ نفسي نفوسَكما ... وحيثما كنتما لُقِّيتُما رَشَدا
178 - 2- Ey iki arkadaşım, canım canlarınıza feda olsun! / Nerede olursanız olun doğru yola eriştirilesiniz!
أَنْ تَحْمِلا حاجةً لي خَفَّ مَحْمَلُها ... تستوجبا نعمةً عندي بها ويَدا
[Sizden ricam,] taşınması hafif olan bir ihtiyacımı yüklenmenizdir; / Bununla katımda bir lütuf ve ihsanı hak etmiş olursunuz.
أَنْ تقرآنِ على أسماءَ ويحكما ... مني السلامَ وألاَّ تُشْعِرا أحدا
Yazıklar olsun size, Esmâ'ya benden selam iletmeniz / Ve bunu hiç kimseye hissettirmemenizdir.
فقوله: «أَنْ تقرآن» بدلٌ من «حاجة» وقد أَهْمل «أن» ومثلُه قوله:
Burada «en takraâni» sözü «hâceten» kelimesinden bedeldir ve «en» edatını amelsiz bırakmıştır (ihmal etmiştir). Şairin şu sözü de bunun gibidir:
١٧٨ - ٣- إني زعيمٌ يا نُوَيْ ... قَةُ إن نجوْتِ من الرَّزاحِ
178 - 3- Ben kefilim ey devecik, / Eğer zayıflıktan ve dermansızlıktan kurtulursan,
ونجوتِ من وَصَبِ العدو ... و [من الغدو] إلى الرَّواحِ
Ve koşmanın yorgunluğundan / Ve sabahtan akşama [yol almaktan] kurtulursan,
أَنْ تهبطين بلادَ قَوْ ... مٍ يَرْتَعُون من الطِّلاحِ
Dikenli ağaçlar arasında otlayan / Bir kavmin yurduna inip konacağına.
وكيفما قُدِّر فيما ذكرته من الأبيات يلزم أحد شذوذين قد قيل باحتمال كل منهما: إمَّا إهمالُ «أَنْ» وإمَّا وقوع المخففة بعد غير علم، وعدمُ الفصل بينها وبين الجملة الفعلية.
Zikrettiğim bu beyitlerde nasıl takdir edilirse edilsin, her ikisinin de muhtemel olduğu söylenen iki şâz durumdan biri lazım gelir: Ya «en» edatının ihmal edilmesi (amel ettirilmemesi) ya da muhaffefe olan «en»in ilim (kesinlik) bildirmeyen bir fiilden sonra gelmesi ve onunla fiil cümlesi arasının ayrılmamasıdır.
والثاني من وجهي الجواب: أنَّ رجاءه وأملَه قَوِيا حتى قربا من اليقين فأجراهما مُجْراه في ذلك. وأما قول الشاعر:
Cevabın iki vechinden ikincisi şudur: Onun ricası ve ümidi kesin bilgiye (yakîne) yaklaşacak kadar güçlenmiş, bu yüzden de o ikisini bu hususta yakîn yerine koymuştur. Şairin şu sözüne gelince:
١٧٨ - ٤-
178 - 4-
عَلِموا أَنْ يُؤَمَّلون فجادُوا ... قبلَ أَنْ يُسْألوا بأعظمِ سُؤْلِ
Kendilerine umut bağlandığını bildiler de / Kendilerinden istenmeden önce en büyük ihsanda bulundular.
فالظاهرُ أنها المخففة، وشَذَّ عدمُ الفصلِ، ويُحتمل أن تكونَ الناصبةَ شَذَّ وقوعُها بعد العلمِ وشَذَّ إهمالُها، ففي الأولِ شذوذٌ واحدٌ وهو عدم الفصلِ، وفي الثاني شذوذان: وقوعُ الناصبةِ بعد العلمِ، وإهمالُها حملاً على «ما» أختِها.
Zahir olan, onun muhaffefe olmasıdır ve fasıla (ayırıcı öge) bulunmaması şâzdır. Nasbedici «en» olması da muhtemeldir; bu takdirde ilim bildiren fiilden sonra gelmesi şâz olduğu gibi ihmal edilmesi (amel ettirilmemesi) de şâzdır. Dolayısıyla birinci ihtimalde tek bir şâzlık vardır ki o da fasılanın olmamasıdır; ikinci ihtimalde ise iki şâzlık vardır: Nasbedici «en»in ilim bildiren fiilden sonra gelmesi ve kardeşi «mâ»ya kıyasla ihmal edilmesidir.
وجاء هنا على الواجبِ - عند بعضِهم - أو الأحسنِ - عند آخرين - وهو الفصلُ بين «أَنْ» الخفيفةِ وبين خبرِها إذا كان جملةً فعلية متصرفة غيرَ دعاءٍ، والفاصلُ: إمَّا نفيٌ كهذه الآية، / وإمَّا حرفُ تنفيس كقوله تعالى:
Burada [ayette ise kural], bazılarına göre vacip, diğer bazılarına göre ise daha evlâ olan şekil üzere gelmiştir; o da şudur: Muhaffefe «en» ile onun haberi -şayet dua anlamı içermeyen mutasarrıf bir fiil cümlesi ise- arasının ayrılmasıdır. Ayırıcı öge (fâsıl) ise ya bu ayette olduğu gibi bir olumsuzluk edatıdır ya da Yüce Allah'ın şu kavlinde olduğu gibi bir tenfîs (gelecek zaman) harfidir:
{عَلِمَ أَن سَيَكُونُ مِنكُمْ مرضى} [المزمل: ٢٠] ، ومثلُه: «عَلِمْت أن سوف تقومُ» وإمَّا «قد» كقوله تعالى: {وَنَعْلَمَ أَن قَدْ صَدَقْتَنَا} [المائدة: ١١٣] وإمَّا «لو» - وهي غريبة - كقوله: {وَأَلَّوِ استقاموا} [الجن: ١٦] {أَن لَّوْ كَانُواْ يَعْلَمُونَ الغيب} [سبأ: ١٤] . وتَحرَّزْتُ بالفعلية من الاسمية فإنها لا تحتاج إلى فاصل، كقولِه تعالى: {وَآخِرُ دَعْوَاهُمْ أَنِ الحمد للَّهِ رَبِّ العالمين} [يونس: ١٠] وكقوله:
{عَلِمَ أَن سَيَكُونُ مِنكُمْ مرضى} “İçinizden hastalar olacağını bildi” [Müzzemmil 20] ve bunun benzeri olan «Alimtü en sevfe tekûmu» (Kalkacağını bildim) ifadesidir; ya da Yüce Allah'ın {وَنَعْلَمَ أَن قَدْ صَدَقْتَنَا} “ve bize doğru söylediğini bilelim” [Mâide 113] kavlinde olduğu gibi «kad» edatıdır; yahut -nadir olmakla birlikte- {وَأَلَّوِ استقاموا} “Eğer dosdoğru yolda yürüselerdi” [Cin 16] ve {أَن لَّوْ كَانُواْ يَعْلَمُونَ الغيب} “şayet gaybı bilselerdi” [Sebe 14] kavillerinde olduğu gibi «lev» edatıdır. «Fiil cümlesi» kaydını koymakla isim cümlesini hariç tuttum; zira isim cümlesi fâsıla ihtiyaç duymaz. Nitekim Yüce Allah'ın {وَآخِرُ دَعْوَاهُمْ أَنِ الحمد للَّهِ رَبِّ العالمين} “dualarının sonu ise 'Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun' sözüdür” [Yûnus 10] kavli ve şairin şu sözü böyledir:
١٧٨ - ٥- في فتيةٍ كسيوفِ الهندِ قد عَلِموا ... أَنْ هالِكٌ كلُّ مَنْ يَخْفَى ويَنْتَعِلُ
178 - 5- Hint kılıçları gibi yiğitler arasında; onlar kesinlikle bildiler ki, / Ayakkabısız yürüyen de ayakkabı giyen de (yani herkes) helak olucudur.
وبالمصترفةِ من غيرِ المتصرفة فإنه لا تَحْتاج إلى فاصلٍ، كقوله تعالى: {وَأَن لَّيْسَ لِلإِنسَانِ إِلاَّ مَا سعى} [النجم: ٣٩] {وَأَنْ عسى أَن يَكُونَ} [الأعراف: ١٨٥] ، وبغيرِ دعاءٍ من الواقعةِ دعاءً كقولِه تعالى: {أَنَّ غَضَبَ الله} [النور: ٩] في قراءة نافع.
«Mutasarrıf» kaydıyla gayr-i mutasarrıf (çekimsiz) fiili hariç tuttum; zira o da fâsıla ihtiyaç duymaz. Yüce Allah'ın {وَأَن لَّيْسَ لِلإِنسَانِ إِلاَّ مَا سعى} “Gerçekten insan için kendi çalışmasından başkası yoktur” [Necm 39] ve {وَأَنْ عسى أَن يَكُونَ} “ve ecellerinin yaklaşmış olabileceğini...” [A'râf 185] kavilleri böyledir. «Dua olmayan» kaydıyla da Nâfi' kıraatinde Yüce Allah'ın {أَنَّ غَضَبَ الله} “Allah'ın gazabının kendi üzerine olması” [Nûr 9] kavlinde olduğu gibi dua bildiren fiili hariç tuttum.
ومَنْ نصب «تكونَ» ف «أَنْ» عنده هي الناصبة للمضارع دخلت على فعل منفي ب «لا» ، و «لا» لا يمنعُ أن يعملَ ما بعدها فيما قبلها من ناصبٍ ولا جازم ولا جارّ، فالناصبُ كهذه الآية، والجازم كقوله تعالى: {إِلاَّ تَفْعَلُوهُ تَكُنْ فِتْنَةٌ} [الأنفال: ٧٣] {إِلاَّ تَنصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ الله} [التوبة: ٤٠] ، والجارُّ نحو:: جئت بلا زادٍ «.
Kim «tekûne»yi nasb ile okuduysa, ona göre «en» edatı muzâri fiili nasbeden edattır; «lâ» ile olumsuz kılınmış bir fiilin başına gelmiştir. «Lâ» edatı ise kendisinden önce gelen nasbedici, cezmedici veya cer edici bir amilin kendisinden sonraki lafızda amel etmesine engel olmaz. Nasbediciye örnek bu ayettir. Cezmediciye örnek Yüce Allah'ın {إِلاَّ تَفْعَلُوهُ تَكُنْ فِتْنَةٌ} “Eğer bunu yapmazsanız bir fitne olur” [Enfâl 73] ve {إِلاَّ تَنصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ الله} “Eğer siz ona yardım etmezseniz, şüphesiz Allah ona yardım etmiştir” [Tevbe 40] kavilleridir. Cer edene örnek ise: «Ci'tü bi-lâ zâdin» (Azıksız geldim) ifadesidir.
و» حَسِب «هنا على بابها من الظن، فالناصبة لا تقع بعد علم، كما أنَّ المخففة لا تقع بعد غيرِه، وقد شَذَّ وقوعُ الناصبة بعد يقين وهو نصٌّ فيه كقوله:
Buradaki «hasibe» fiili kendi asıl manası olan zann üzerinedir; zira nasbedici «en» ilimden (kesinlik bildiren fiilden) sonra gelmez, nitekim muhaffefe «en» de ilim dışındaki bir fiilden sonra gelmez. Nasbedici «en»in yakîn bildiren bir lafızdan sonra gelmesi ise şâzdır; şairin şu sözünde açıkça böyledir:
١٧٨ - ٦- نَرْضَى عن الناسِ إنَّ الناسَ قد عَلِموا ... أَنْ لا يدانِيَنا من خَلْقِه بشرُ
178 - 6- Biz insanlardan razı oluruz; insanlar kesinlikle bilmişlerdir ki, / O'nun yarattıklarından hiçbir beşer bizim seviyemize yaklaşamaz.
وليس لقائلٍ أن يقول: العلمُ هنا بمعنى الظن، إذ لا ضرورةَ تدعو إليه، والأكثرُ بعد أفعالِ الشكِّ النصبُ ب» أَنْ «ولذلك أُجْمِع على انصب في قوله تعالى: {أَحَسِبَ الناس أَن يتركوا} [العنكبوت: ٢] ، وأمَّا قولُه تعالى: {أَفَلاَ يَرَوْنَ أَلاَّ يَرْجِعُ إِلَيْهِمْ} [طه: ٨٩] فالجمهورُ على الرفع، لأنه الرؤية تقعُ على العلمِ.
Hiç kimse: 'Buradaki ilim zann anlamındadır' diyemez; zira buna sevk eden bir zaruret yoktur. Şüphe bildiren fiillerden sonra en yaygın olan kullanım «en» ile nasb yapılmasıdır. Bundan dolayı Yüce Allah'ın {أَحَسِبَ الناس أَن يتركوا} “İnsanlar bırakılacaklarını mı sandılar?” [Ankebût 2] kavlinde nasb üzerinde icmâ edilmiştir. Yüce Allah'ın {أَفَلاَ يَرَوْنَ أَلاَّ يَرْجِعُ إِلَيْهِمْ} “Görmüyorlar mı ki o kendilerine dönmüyor?” [Tâhâ 89] kavline gelince, cumhur ref üzere okumuştur; çünkü buradaki rü'yet (görme) ilim anlamındadır.
والحاصلُ أنه متى وَقَعَتْ بعد علم وَجَبَ أن تكونَ المخففةَ، وإذا وقعت بعد ما ليس بعلمٍ ولا شك وَجَبَ أَنْ تكونَ الناصبةَ، وإن وقعت بعد فعلٍ يحتمل اليقين والشك جاز فيها وجهان باعتبارين: إنْ جعلناه يقيناً جعلناها المخففةَ ورفعنا ما بعدها، وإنْ جعلناه شكّاً جعلناها الناصبةَ ونصبنا ما بعدها، والايةُ الكريمةُ من هذا الباب، وكذلك قوله تعالى: {أَفَلاَ يَرَوْنَ أَلاَّ يَرْجِعُ إِلَيْهِم} [طه: ٨٩] وقوله: {أَحَسِبَ الناس أَن يتركوا} [العنكبوت: ٢] ، لكن لم يُقرأ في الأولى إلا بالرفع، ولا في الثاينة إلا بالنصب، لأن القراءة سنةٌ متبعة. وهذا تحريرٌ العبارة فيها، وإنما قلت ذلك لأن بعضَهم يقول: يجوزُ فيها بعد أفعال الشك وجهان فيوهمُ هذا أنه يجوزُ فيها أن تكونَ المخففةَ والفعلُ قبلها باقٍ على معناه من الشك، لكن يريد ما ذكرتُه لك من الصلاحيةِ اللفظيةِ بالاعتبارين المتقدمين، ولهذا قال الأستاذ الزمخشري:» فإنْ قلت: كيف دخل فعلُ الحسبان على «أَنْ» التي هي للتحقيق «قلت: نَزَّل حسبانَهم لقوته في صدروهم منزلةَ العلم» والسببُ المقتضي لوقوعِ المخففةِ بعد اليقين، والناصبةِ بعد غيره، وجوازِ الوجهين فيما تردَّد: ما ذكروه وهو «أَنْ» المخففة تَدُلُّ على ثباتِ الأمرِ واستقرارِه لأنها التوكيدِ كالمشددة، والعلمُ وبابُه كذلك فناسَبَ أَنْ تُوقِعَها بعد اليقين للملائمةِ بينهما، ويدلٌّ على ذلك وقوعُها مشددةً بعد اليقين كقوله تعالى:
Hâsılı kelam; «en» edatı ilim bildiren bir fiilden sonra geldiğinde muhaffefe olması vaciptir; ne ilim ne de şüphe bildiren bir fiilden sonra geldiğinde ise nasbedici olması vaciptir. Şayet hem yakîn hem de şüphe ihtimali taşıyan bir fiilden sonra gelirse iki mülahaza ile iki vecih caiz olur: Eğer onu yakîn kabul edersek «en»i muhaffefe sayar ve sonrasını merfû yaparız; şayet şüphe kabul edersek onu nasbedici sayar ve sonrasını mansub yaparız. Ayet-i kerime bu kabildendir. Yüce Allah'ın {أَفَلاَ يَرَوْنَ أَلاَّ يَرْجِعُ إِلَيْهِم} “Görmüyorlar mı ki o kendilerine dönmüyor?” [Tâhâ 89] kavli ile {أَحَسِبَ الناس أَن يتركوا} “İnsanlar bırakılacaklarını mı sandılar?” [Ankebût 2] kavli de böyledir; fakat birincisinde sadece ref ile, ikincisinde ise sadece nasb ile okunmuştur; zira kıraat tâbi olunan bir sünnettir. Bu konudaki ifadenin tahriri (net açıklaması) budur. Bunu söylememin sebebi şudur: Bazıları 'Şüphe fiillerinden sonra iki vecih caizdir' derler; bu da öncesindeki fiil şüphe anlamında kaldığı hâlde «en»in muhaffefe olabileceği vehmini doğurur. Hâlbuki kastedilen, zikrettiğim iki mülahazaya dayalı lafzî elverişliliktir. Nitekim Üstat Zemahşerî şöyle demiştir: «Eğer: 'Tahkik (kesinlik) ifade eden «en» edatının başına hasbân (zann) fiili nasıl dahil olmuştur?' dersen; derim ki: Göğüslerindeki kuvvetinden ötürü onların zannını ilim mertebesine indirgemiştir.» Muhaffefe «en»in yakînden sonra, nasbedicinin ise yakîn dışındakilerden sonra gelmesini ve mütereddit olanlarda iki vechin caiz olmasını gerektiren sebep şudur: Muhaffefe «en», şeddeli olan gibi tekit ifade ettiği için durumun sabitliğine ve yerleşik olmasına delalet eder; ilim ve bu kabilden fiiller de böyledir. Dolayısıyla aralarındaki uyumdan ötürü onu yakînden sonra getirmek uygun düşmüştür. Yakînden sonra şeddeli olarak gelmesi de buna delalet eder; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
{وَيَعْلَمُونَ أَنَّ الله هُوَ الحق المبين} [النور: ٢٥] {أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ الله على كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} [البقرة: ١٠٦] {أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ الله لَهُ مُلْكُ السموات والأرض} [البقرة: ١٠٧] إلى غير ذلك، والنوعُ الذي لا يدلُّ على ثبات واستقرارٍ / تقع بعده الناصبة كقوله تعالى: {والذي أَطْمَعُ أَن يَغْفِرَ لِي} [الشعراء: ٨٢] {نخشى أَن تُصِيبَنَا دَآئِرَةٌ} [المائدة: ٥٢] {فَخَشِينَآ أَن يُرْهِقَهُمَا} [الكهف: ٨٠] {أَأَشْفَقْتُمْ أَن تُقَدِّمُواْ} [المجادلة: ١٣] إلى غير ذلك، والنوعُ المحتمل للأمرين تقع بعده تارة المخففةُ وتارةً الناصبةُ كما تقدم من الاعتبارين، وعلى كلا التقديرين أعني كونَها المخففةَ أو الناصبةَ فهي سادَّةٌ مسدَّ المفعولين عند جمهورِ البصريين، ومسدَّ الأولِ والثاني محذوفٌ عند أبي الحسن، أي: حَسِبوا عدمَ الفتنةِ كائناً أو حاصلاً. وحكى بعض النحويين أنه ينبغي لِمَنْ رفع أن يَفْصِل «أن» من «لا» في الكتابة؛ لأنها الهاء المضمرةَ حائلةٌ في المعنى، ومَنْ نَصَبَ لم يَفْصِل لعدمِ الحائل بينهما. قال أبو عبد الله: «هذا ربما ساغَ في غيرِ المصحفِ، أمَّا المصحفُ فلم يُرْسَمْ إلى على الاتصال» انتهى. قلت: «وفيه هذه العبارة تجوُّز إذ لفظُ الاتصالِ يُشْعر بأَنْ تُكْتب» أنلا «فتوصلَ» أن «ب» لا «في الخط، فينبغي أن يقال: لا تُثْبَتُ لها صورةٌ، أو تُثْبَتُ لها صورةٌ منفصلة.
{ وَيَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ الْمُبِينُ } [en-Nûr: 25] “Ve Allah’ın apaçık hakkın ta kendisi olduğunu bilirler”, { أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } [el-Bakara: 106] “Bilmez misin ki Allah her şeye hakkıyla kadirdir?”, { أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ } [el-Bakara: 107] “Bilmez misin ki göklerin ve yerin mülkü yalnızca Allah’ındır?” [ayetleri] ve benzerleri böyledir. Sabitlik ve kararlılık ifade etmeyen türe gelince; Yüce Allah’ın şu ayetlerinde olduğu gibi peşinden nasb eden [en edatı] gelir: { وَالَّذِي أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي } [eş-Şuarâ: 82] “Ve beni bağışlamasını umduğumdur”, { نَخْشَى أَنْ تُصِيبَنَا دَائِرَةٌ } [el-Mâide: 52] “Başımıza bir felaketin gelmesinden korkuyoruz”, { فَخَشِينَا أَنْ يُرْهِقَهُمَا } [el-Kehf: 80] “Böylece onları azdırmasından endişe ettik”, { أَأَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا } [el-Mücâdele: 13] “[Sadaka] vermekten çekindiniz mi?” ve benzerleri böyledir. Her iki duruma da ihtimali olan türün ardından ise, daha önce geçen iki mülahaza gereğince kimi zaman muhaffefe (şeddesiz / hafifletilmiş) kimi zaman da nasb eden [en] gelir. Her iki takdire göre de -yani ister muhaffefe ister nasb eden olsun- Basralıların cumhuruna göre bu yapı iki mefulün (nesnenin) yerine geçmiştir; Ebu’l-Hasan’a göre ise birinci mefulün yerine geçmiştir, ikinci meful ise hazfedilmiştir; yani: “Fitnenin olmamasını vuku bulmuş veya meydana gelmiş sandılar” [demektir]. Bazı nahivciler, [fiili] merfu okuyan kimsenin yazıda “en” (أن) ile “lâ” (لا) arasını ayırması gerektiğini, çünkü gizli [şân] zamirinin mana bakımından bir engel teşkil ettiğini; nasb ile okuyanın ise aralarında bir engel bulunmadığı için ayırmaması gerektiğini nakletmiştir. Ebû Abdillâh: “Bu belki Mushaf dışındaki metinlerde caiz olabilir, fakat Mushaf ancak bitişik olarak yazılmıştır” demiştir (nakil bitti). Ben derim ki: Bu ifadede bir mecaz (gevşeklik) vardır; zira bitişiklik ifadesi, hat (yazı) bakımından “en”in “lâ”ya bitiştirilerek “en-lâ” (أنلا) şeklinde yazılmasını düşündürür. Oysa şöyle denilmesi gerekirdi: [Nun için] bir suret (harf şekli) sabit kılınmaz [yani idgamla yazılır] yahut ayrık bir suret sabit kılınır.
قوله تعالى: {ثُمَّ عَمُواْ وَصَمُّواْ كَثِيرٌ مِّنْهُمْ} في هذا الكتاب خمسة أوجه، أحدها: أنَّ الواوَ علامةُ جمع الفاعل، كما يَلْحق الفعلَ تاءُ التأنيث ليدلَّ على تأنيث الفاعل، ك» قامت هند «وهذه اللغة جاريةٌ في المثنى وجمعِ الإِناث أيضاً فيقال:» قاما أخواك، وقمن أخواتك «كقوله:
Yüce Allah'ın {ثُمَّ عَمُواْ وَصَمُّواْ كَثِيرٌ مِّنْهُمْ} “Sonra yine körleştiler ve sağırlaştılar, onlardan birçoğu” kavlinde beş vecih vardır. Birincisi: Tıpkı «kâmet Hindün» (Hind kalktı) örneğinde fâilin müennesliğine delalet etmek üzere fiile müenneslik tâ'sının bitişmesi gibi, vâv harfi de fâilin çoğulluk alametidir. Bu lehçe tesniye (ikil) ve cemi müenneslerde (dişil çoğul) de geçerlidir; nitekim «Kâmâ ehavâke» (İki kardeşin kalktı) ve «Kumne ehavâtüke» (Kız kardeşlerin kalktı) denilir. Şairin şu sözünde olduğu gibi:
١٧٨ - ٧-. . . . . . . . . . . . . ... وقد أَسْلَماه مُبْعَدٌ وحَميمٌ
178 - 7- ... / Onu hem uzak kimse hem de yakın akraba terk etti.
وقوله:
Ve şairin şu sözü gibi:
١٧٨ - ٨- ولكنْ دِيافِيٌّ أبوه وأمُّه ... بِحَوْرانَ يَعْصِرنَ السَّليطَ أقاربُهْ
178 - 8- Fakat babası ve anası Diyâf kabilesindendir; / Havran'da akrabaları susam yağı sıkarlar.
واستدلَّ بعضُهم بقولِه ﵇:» «يتعاقبون فيكم ملائكة» ويعبِّر النحاة عن هذه اللغةِ بلغةِ «أكلوني البراغيث» ولكنَّ الأفصحَ ألاَّ تلحقَ الفعلَ علامةٌ، وفَرَّق النحويون بين لَحاقِه علامةَ التأنيث وعلامةَ التثنية والجمع بأنَّ علامةَ التأنيث ألزمُ؛ لأن التأنيث في ذاتِ الفاعل بخلاف التثنيةِ والجمعِ فإنه غيرُ لازمٍ.
Bazıları Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in «Gece ve gündüz melekleri içinizde nöbetleşirler (yetâakabûne fîküm melâiketün)» hadisini buna delil getirmiştir. Nahivciler bu lehçeyi «ekelûnî el-berâğîs» (beni pireler yedi) lehçesi olarak adlandırırlar. Ancak en fasih olanı, fiile [fâilin zikredildiği durumlarda tesniye ve cemi] alametinin bitişmemesidir. Nahivciler, fiile müenneslik alametinin bitişmesi ile tesniye ve cemi alametinin bitişmesi arasını şu şekilde ayırmışlardır: Müenneslik alameti daha lazımdır; çünkü müenneslik fâilin zatında vardır, tesniye ve cemi ise böyle lazım (ayrılmaz) bir vasıf değildir.
الوجه الثاني: أنَّ الواوَ ضميرٌ عائدٌ على المذكورين العائدِ عليهم واو «حسبوا» و «كثير» بدلٌ من هذا الضمير، كقولك: «إخوتك قاموا كبيرُهم وصغيرُهم» ونحوه.
İkinci vecih: Vâv, «hasibû» fiilindeki vâvın raci olduğu zikredilen kimselere dönen bir zamirdir; «kesîrun» ise bu zamirden bedeldir. Tıpkı «İhvetüke kâmû kebîruhüm ve sağîruhüm» (Kardeşlerin, büyükleri de küçükleri de kalktılar) sözün ve benzerleri gibidir.
الوجه الثالث: أن الواو ضمير أيضاً، و «كثيرٌ» بدلٌ منه، والفرقُ بين هذا الوجه والذي قبله أن الضمير في الوجهِ الأولِ مفسَّر بما قبلَه وهم بنو إسرائيل، وأمَّا في هذا الوجه فهو مفسَّر بما بعده، وهذا أحدُ المواضع التي يُفَسَّر فيها الضميرُ بما بعده، وهو أن يُبْدَلَ منه ما يفسِّرهُ، وهي مسألةُ خلاف وقد تقدم تحريرها. الوجه الرابع: أن الضميرَ عائدٌ على مَنْ تقدَّم، و «كثير» خبر مبتدأ محذوف، وقَدَّره مكي تقديرين، أحدهما: قال: «تقديرُه العُمْيُ والصُّمُّ كثير منهم» والثاني: العَمَى والصَّمَمُ كثيرٌ منهم، ودلَّ على ذلك قوله: {ثُمَّ عَمُواْ وَصَمُّواْ} فعلى تقديره الأول: يكون «كثير» صادقاً عليهم و «منهم» صفة ل «كثير» ، وعلى التقدير الثاني يكون «كثير» صادقاً على العَمَى
Üçüncü vecih: Vâv yine bir zamirdir ve «kesîrun» ondan bedeldir. Bu vecih ile bir önceki arasındaki fark şudur: Birinci vecihte zamir kendisinden önceki ile -ki onlar İsrâiloğullarıdır- tefsir edilmiştir; bu vecihte ise kendisinden sonraki ile tefsir edilmektedir. Bu da zamirin kendisinden sonraki lafızla tefsir edildiği yerlerden biridir ki o da kendisini tefsir eden şeyin ondan bedel kılınmasıdır; bu ihtilaflı bir meseledir ve tahkiki daha önce geçmişti. Dördüncü vecih: Zamir daha önce geçenlere racidir; «kesîrun» ise mahzuf bir mübtedanın haberidir. Mekkî bunu iki şekilde takdir etmiştir; birincisinde şöyle demiştir: «Takdiri: Körler ve sağırlar onlardan çoktur (el-Umyu ve's-summu kesîrun minhüm) şeklindedir.» İkincisi: «Körlük ve sağırlık onlardan çok kimsede vardır (el-Amâ ve's-samemu kesîrun fîhim/minhüm) şeklindedir.» {ثُمَّ عَمُواْ وَصَمُّواْ} kavli de buna delalet etmiştir. Mekkî'nin birinci takdirine göre «kesîr» onlar için geçerli (onlara hamledilmiş) olur ve «minhüm» ifadesi «kesîr»in sıfatı olur; ikinci takdire göre ise «kesîr» körlük
والصَّمَمِ لا عليهم، و «منهم» صفةٌ له بمعنى أنه صادر منهم، وهذا الثاني غيرُ ظاهرٍ. وقدَّره الزمخشري فقال: «أولئك كثير منهم» الوجه الخامس: أنَّ «كثير» مبتدأٌ والجملةُ الفعلية قبله خبرٌ، ولا يُقال: إنَّ الفعلَ متى وقع خبراً وجَبَ تأخيرُه لأنَّ ذلك مشروطٌ بكونِ الفاعل مستتراً نحو: «زيدٌ قام» لأنه لو قُدِّم فقيل: قام زيدٌ لألبس بالفاعل، فإنْ قيل: وهذا أيضاً يُلْبس بالفاعل في لغة «أكلوني البراغيث» فالجواب أنها لغةٌ ضعيفةٌ لا نبالي بها. وضَعَّفَ أبو البقاء هذا الوجه بمعنى آخرَ فقال: «لأنَّ الفعلَ قد وَقَع في موضِعِه فلا يُنْوَى به غيرُه» وفيه نظرٌ لأنَّا لا نُسَلِّم أنه وَقَع موقعَه، وإنما كان واقعاً موقعَه لو كان مجرداً من علامةٍ. ومثلُ هذه الآية أيضاً قولُه تعالى: {وَأَسَرُّواْ النجوى الذين ظَلَمُواْ} [الأنبيا: ٣] .
ve sağırlık için geçerli olur, onlar için değil; «minhüm» ise onlardan sadır olduğu anlamında onun sıfatı olur. Bu ikinci takdir pek açık (zahir) değildir. Zemahşerî ise şöyle takdir etmiştir: «Onlar, içlerinden pek çoğudur (Ülâike kesîrun minhüm).» Beşinci vecih: «Kesîrun» mübtedadır, öncesindeki fiil cümlesi ise onun haberidir. 'Fiil haber olduğunda fâilden sonraya bırakılması vaciptir' denilemez; çünkü bu kural, fâilin gizli (müstetir) zamir olması şartına bağlıdır; nitekim «Zeydün kâme» (Zeyd kalktı) böyledir. Zira fiil öne alınıp «Kâme Zeydün» denseydi mübteda fâil ile karışırdı. Eğer: 'Bu durum «ekelûnî el-berâğîs» lehçesinde de fâil ile karışır' denilirse; cevap şudur: O zayıf bir lehçedir, dikkate alınmaz. Ebü'l-Bekâ ise bu vechi başka bir gerekçeyle zayıf bulup şöyle demiştir: «Çünkü fiil kendi yerinde vaki olmuştur, dolayısıyla başka bir yer niyet edilmez.» Ancak bu görüşte eleştiriye açık bir yön vardır; zira fiilin kendi asıl yerinde vaki olduğunu kabul etmiyoruz; fiil ancak hiçbir alamet taşımadığı takdirde kendi yerinde vaki olmuş sayılırdı. Yüce Allah'ın {وَأَسَرُّواْ النجوى الذين ظَلَمُواْ} “O zulmedenler fısıldaşmayı gizli tuttular” [Enbiyâ 3] kavli de bu ayet gibidir.
والجمهورُ على «عَمُوا وَصمُّوا» بفتح العين والصاد، والأصل: عَمِيُوا وصَمِمُوا كشَرِبُوا، فأُعِلَّ الأولُ بالحذفِ، والثاني: بالإِدغام. وقرأ يحيى بن وثاب وإبراهيم النخعي بضم العين والصاد وتخفيف الميم من «عَمُوا» قال الزمخشري: «على تقدير / عماهم الله وصَمَّهم أي: رماهم وضربهم بالعَمَى والصَّمم، كما يقال: نَزَكْتُه إذا ضربته بالنَّيْزَك وَركَبْتُه إذا ضربته بركبتِك» ولم يَعْترض عليه الشيخ، وكان قد قال قبل ذلك بعد أَنْ حكى القراءة: «جَرَتْ مَجْرى زُكِم الرجلُ وأَزْكَمَه الله، وحُمَّ وأَحَمَّه الله، ولا يقال: زَكَمه الله ولا حمَّه، كما لا يقال: عَمَيْتُه ولا صَمَمْته، وهي أفعالٌ جاءت مبنيةً
Cumhur, ayn ve sâd harflerinin fethasıyla «amû ve sammû» şeklinde okumuştur; aslı «şeribû» vezninde «amiyû ve samimû» şeklindedir. Birincisinde hazif ile, ikincisinde ise idgam ile i'lâl yapılmıştır. Yahyâ b. Vessâb ve İbrâhîm en-Nehaî ise ayn ve sâd harflerinin dammesiyle ve «amû» kelimesindeki mîm'in şeddesiz (tahfifli) okunmasıyla okumuşlardır. Zemahşerî şöyle demiştir: «'Allah onları kör ve sağır etti (amâhumullâhu ve sammehüm)', yani 'onları körlük ve sağırlığa maruz bıraktı/vurdu' takdirindedir; nitekim kısa mızrakla vurduğunda 'nezektehû' ve dizinle vurduğunda 'rekebtehû' denilmesi gibidir.» Şeyh [Ebû Hayyân] ona itiraz etmemiştir; oysa kıraati naklettikten önce şöyle demişti: «Bu kullanım 'adam nezle oldu (zükime'r-racülü) ve Allah onu nezle etti (ezkamehullâhu)', 'sıtmalandı (humme) ve Allah onu sıtmalandırdı (ehammehullâhu)' ifadeleri gibidir; 'zekemehullâhu' veya 'hammehullâhu' denilmediği gibi 'ameytühû' veya 'samemtühû' da denilmez. Bunlar meçhul (fâili isimlendirilmemiş)
للمفعول الذي لم يُسَمَّ فاعلُه وهي متعدِّيةٌ ثلاثية، فإذا بُنيت للفاعلِ صارَتْ قاصرة فإذا أَرَدْتَ بناءَها للفاعلِ متعديةً أَدْخَلْتَ همزة النقل، وهي نوع غريب في الأفعال» انتهى. فقوله: «كما لا يُقال عَمَيْتُه ولا صَمَمْتُه» يقتضي أن الثلاثي منها لا يتعدَّى، والزمخشري قد قال على تقدير: «عَماهُم الله وصَمَّهم» فاستعمل ثلاثِيَّةُ متعدياً، فإن كان ما قاله الشيخ صحيحاً فينبغي أن يكونَ كلام أبي القاسم فاسداً أو بالعكس.
olarak gelen sülâsî müteaddî fiillerdir; mâlum (fâili için) bina edildiklerinde lâzım (geçişsiz) olurlar. Şayet onları fâili için müteaddî (geçişli) olarak kurmak istersen ta'diye (nakil) hemzesini dahil edersin ki bu, fiillerde garip (nadir) bir türdür.» Sözü bitti. Onun: «'Ameytühû' ve 'samemtühû' denilmediği gibi» sözü, bu fiillerin sülâsîsinin müteaddî olmamasını iktiza eder; hâlbuki Zemahşerî: «Amâhumullâhu ve sammehüm» takdirinde diyerek sülâsîsini müteaddî olarak kullanmıştır. Şayet Şeyh'in [Ebû Hayyân'ın] söylediği doğru ise Ebu'l-Kâsım'ın [Zemahşerî'nin] sözünün fasit olması gerekir ya da bunun aksi geçerlidir.
وقرأ ابن أبي عبلة «كثيراً» نصباً على أنه نعت لمصدر محذوف، وتقدم غيرَ مرة أنه عند سيبويه حالٌ. وقال مكي: «ولو نَصَبْتَ» كثيراً «في الكلام لجازَ أن تجعلَه نعتاً لمصدر محذوف، أي: عمًى وصمماً كثيراً» قلت: كأنه لم يطَّلِعْ عليها قراءةً، أو لم تَصِحَّ عنده لشذوذها.
İbn Ebî Able ise «kesîran» kelimesini mahzuf bir masdarın sıfatı olarak nasb ile okumuştur; Sîbeveyh'e göre bunun hâl olduğu daha önce defalarca geçmişti. Mekkî ise şöyle demiştir: «Şayet kelamda 'kesîran'ı nasb etseydin, onu mahzuf bir masdarın sıfatı yapman caiz olurdu; yani 'pek çok bir körleşme ve sağırlaşma ile (amyen ve samemen kesîran)' takdirinde olurdu.» Derim ki: Sanki o, bunun bir kıraat olduğuna muttali olmamış ya da şâz oluşundan ötürü ona göre sahih kabul edilmemiştir.
وقوله: {فَعَمُواْ} عطفَه بالفاء وقوله: {ثُمَّ عَمُواْ وَصَمُّواْ} عطفه ب «ثم» ، وهو معنى حسن، وذلك أنهم عَقِيبَ الحسبانِ حَصَل لهم العَمَى والصَّمَمُ مِنْ غير تراخٍ، وأسند الفعلين إليهم، بخلافِ قولِه: {فَأَصَمَّهُمْ وأعمى أَبْصَارَهُمْ} [محمد: ٢٣] لأنَّ هذا فيمن لم يَسْبِقْ له هدايةٌ، وأسند الفعل الحسنَ لنفسِه في قوله: {ثُمَّ تَابَ الله عَلَيْهِمْ} وعطف قوله: {ثُمَّ عَمُواْ} بحرفِ التراخي دلالةً على أنهم تمادَوا في الضلالِ إلى وقت التوبة.
[Önceki ayette geçen] {فَعَمُواْ} “körleştiler” kavlini fâ ile, {ثُمَّ عَمُواْ وَصَمُّواْ} “sonra yine körleştiler ve sağırlaştılar” kavlini ise «sümme» ile atfetmiştir. Bu pek güzel bir manadır; zira onlar zannın hemen akabinde hiçbir gecikme olmaksızın körlük ve sağırlığa düçar oldular ve iki fiili de onlara isnat etti; Yüce Allah'ın {فَأَصَمَّهُمْ وأعمى أَبْصَارَهُمْ} “onları sağırlaştırdı ve gözlerini kör etti” [Muhammed 23] kavlinin aksine; çünkü bu, kendisi için daha önce bir hidayet vaki olmamış kimseler hakkındadır. Güzel olan fiili ise {ثُمَّ تَابَ الله عَلَيْهِمْ} “Sonra Allah onların tövbelerini kabul etti” kavlinde kendi zâtına isnat buyurmuştur. [İkinci] {ثُمَّ عَمُواْ} kavlini ise terâhî (zaman aralığı) bildiren harfle atfetmiştir; bu da onların tövbe vaktine kadar sapıklıkta ısrar ettiklerine delalet eder.
قوله تعالى: {ثَالِثُ ثَلاَثَةٍ} : معناه أحدُ الثلاثة، ولذلك منع الجمهورُ أن يُنْصَبَ ما بعده، لا تقول: ثالثٌ ثلاثةً ولا رابعٌ أربعةً، قالوا: لأنه اسمُ فاعلٍ ويعملُ عمل فعله، وهنا لا يقع موقعَه فعلٌ فعلٌ إذ لا يقال: ربَّعْتُ
Yüce Allah'ın {ثَالِثُ ثَلاَثَةٍ} “üçün üçüncüsü” kavline gelince: Bunun anlamı üçten biridir. Bu sebeple cumhur, kendisinden sonraki kelimenin nasbedilmesini menetmiştir; 'sâlisün selâseten' veya 'râbiun erbeaten' denilemez. Şöyle demişlerdir: Çünkü o ism-i fâildir ve fiilinin amelini yapar; burada ise onun yerine bir fiil geçemez; zira 'rabba'tü...
الأربعة ولا ثلَّثْتُ الثلاثة، وأيضاً فإنه أحدُ الثلاثة فيلزم أن يعمل في نفسه، وأجاز النصبَ بمثل هذا ثعلب، وردَّه عليه الجمهور بما ذكرته لك، أمَّا إذا كان من غيرِ لفظِ ما بعده فإنه يجوزُ فيه الوجهان: النصب والإِضافة نحو: رابعٌ ثلاثةَ، وإن شئت: ثلاثةٍ. واعلم أنه يجوز أن يُشتقَّ من واحد إلى عشرة صيغةُ اسمِ فاعل نحو: «واحد» ويجوز قبله فيقال: حادي وثاني وثالث إلى عاشر، وحينئذ يجوز أن يستعمل مفرداً فيقال: ثالث ورابع، كما يقال: ثلاثة وأربعة من غير ذكر مفسرٍ، وأن يستعملَ استعمالَ أسماءِ الفاعلين إنْ وقع بعده مغايرُه لفظاً، ولا يكونُ إلا ما دونه برتبةٍ واحدٍ نحو عاشرُ تسعةٍ، وتاسعُ ثمانيةٍ، فلا يجامعُ ما دونَه برتبتين نحو: عاشرُ ثمانيةٍ ولا ثامنُ أربعةٍ، ولا يُجامِعُ ما فوقه مطلقاً فلا يقال: تاسعُ عشرةٍ ولا رابعُ ستةٍ، إذا تقرر ذلك فيعطى حكمَ اسمَ الفاعلِ فلا يعملُ إلا بشروطه، وأمَّا إذا جامع موافقاً له لفظاً وجبت إضافتُه نحو: ثالثُ ثلاثةٍ وثاني اثنين، وتقدَّم خلاف ثعلب، ويجوز أن يُبْنى أيضاً من احد عشر إلى تسعة عشر فيقال: حادي عشر وثالث عشر، ويجوز أَنْ يُستعمل مفرداً كما ذكَرْتُه لك، ويجوز أن يُسْتَعْمل مجامعاً لغيره ولا يكونُ إلا موافقاً، فيقال: حادي عشر أحد عشرَ، وثالثَ عشرَ ثلاثَة عشرَ، ولا يقال: ثالثَ عشرَ اثني عشرَ، وإن كا بعضهم خالف، وحكمُ المؤنثِ كحكمِه في الصفاتِ الصريحةِ فيقال: ثالثة ورابعة، وحاديةَ عشرةَ، وثالثةَ عشرةَ ثلاثَ عشرةَ، وله أحكامٌ كثيرة استوفيتُها في «شرح التسهيل» .
el-erbeate' (dördü dörtledim) veya 'sallestü's-selâsete' (üçü üçledim) denilmez. Ayrıca o, üçün biridir; dolayısıyla kendi nefsinde amel etmesi lazım gelir. Sa'leb ise bu gibilerde nasbı caiz görmüştür; fakat cumhur sana zikrettiğim gerekçeyle bunu reddetmiştir. Ancak kendisinden sonraki kelimenin lafzından farklı olursa iki vecih caizdir: İzafet ve nasb; nitekim 'râbiun selâseten' (üçü dörtleyen) ve dilersen 'râbiu selâsetin' dersin. Bil ki birden ona kadar ism-i fâil kalıbı türetilebilir; nitekim «vâhid» denilir, ondan önce de «hâdî, sânî, sâlis... âşir» denilir. Bu durumda tek başına müfred olarak kullanılması caizdir; tıpkı bir mümeyyiz (açıklayıcı) zikredilmeksizin «üç» ve «dört» denildiği gibi «sâlis» ve «râbi'» denilir. Kendisinden sonra lafız bakımından farklı bir sayı gelirse ism-i fâillerin kullanımı gibi kullanılır; bu da ancak kendisinden bir derece aşağısı ile olur; nitekim «âşiru tis'atin» (dokuzu onlayan) ve «tâsiu semâniyetin» (sekizi dokuzlayan) gibi. Kendisinden iki derece aşağısı ile bir arada bulunmaz; nitekim «âşiru semâniyetin» veya «sâminu erbaatin» denilemez. Kendisinden üstündeki bir sayıyla ise kesinlikle bir arada bulunmaz; nitekim «tâsiu aşeratin» veya «râbiu sittetin» denilmez. Bu kural yerleştiğine göre, ona ism-i fâil hükmü verilir ve ancak şartları dahilinde amel eder. Kendisiyle lafızca aynı olan bir sayıyla bir araya geldiğinde ise izafeti vaciptir; «sâlisü selâsetin» (üçün üçüncüsü) ve «sâniye'sneyni» (ikinin ikincisi) gibi. Sa'leb'in muhalefeti daha önce geçmişti. On birden on dokuza kadar da bu kalıptan terkip yapılabilir; «hâdiye aşere» ve «sâlise aşere» denilir. Zikrettiğim gibi tek başına da kullanılabilir, başkasıyla bir arada da kullanılabilir; başkasıyla bir arada ancak lafzen uygun olanla kullanılır: «hâdiye aşere ehade aşere» ve «sâlise aşere selâsete aşere» denilir; «sâlise aşere isnâ aşere» denilmez; her ne kadar bazıları buna muhalefet etmiş olsa da. Müennesin hükmü de sarih sıfatlardaki hükmü gibidir; «sâlisetün, râbiatün, hâdiyete aşrate, sâlisete aşrate selâse aşrate» denilir. Bunun pek çok hükmü vardır; bunları Şerhu't-Teshîl'de etraflıca açıkladım.
قوله: {وَمَا مِنْ إله} «مِنْ» زائدة في المبتدأ لوجود الشرطين، وهما كونُ الكلامِ غيرَ إيجابٍ، وتنكيرُ ما جَرَّتْهُ، و «إلهٌ» بدل من محل «إلهٍ» المجرورِ
Yüce Allah'ın {وَمَا مِنْ إله} “Hiçbir ilah yoktur” kavlinde «min» harfi mübtedada zâiddir; zira iki şart da mevcuttur: Kelamın olumsuz (gayr-i mûceb) olması ve cer ettiği lafzın nekre olmasıdır. [Sonrasındaki] «ilâhun» kelimesi ise...
ب «مِنْ» الاستغراقية، لأن محلَّه رفعٌ كما تقدم، والتقدير: وما إلهٌ في الوجودِ إلا إلهٌ متصفٌ بالواحدانية. قال الزمخشري: «من» في قوله: «مِنْ إله» للاستغراقِ، وهي المقدرةُ مع «لا» التي لنفي الجنس في قولك: «لا إلهَ إلا اللَّهُ» والمعنى، وما من إله قط في الوجود إلا إلهٌ متصفٌ بالوحدانية وهو الله تعالى «. فقد تحصَّل مِنْ هذا أن» مِنْ إله «وخبرُه محذوفٌ، و» إلا إلهٌ «بدلٌ على المحل. قال مكي:» ويجوزُ في الكلام النصبُ: «إلا إلهاً» على الاستثناء «قال أبو البقاء ولو» قُرئ بالجرِّ بدلاً من لفظ «إله» لكان جائزاً في العربية «قتل: ليس كما قال، لأنه يلزمُ زيادةُ» مِنْ «في الواجب، لأن النفيَ انتقضَ ب» إلاَّ «لو قلت:» ما قامَ إلا من رجلٍ «لم يَجُزْ فكذا هذا، وإنما يجوزُ ذلك على رأي الكوفيين والأخفشِ، فإنَّ الكوفيين يشترطون تنكيرَ مجرورها فقط، والأخفشُ لا يشترط شيئاً.
istiğrâk (kapsam) bildiren «min» ile mecrur olan «ilâhin» kelimesinin mahallinden bedeldir; çünkü onun mahalli daha önce geçtiği üzere ref'tir. Takdiri şöyledir: 'Varlıkta, teklik vasfına sahip bir ilahtan başka hiçbir ilah yoktur.' Zemahşerî şöyle demiştir: «'Min ilâhin' kavlindeki 'min' istiğrâk içindir; nitekim 'Lâ ilâhe illallâh' sözündeki cinsini nefyeden 'lâ' ile birlikte takdir edilen 'min' de böyledir. Anlamı ise şudur: Varlıkta teklik vasfına sahip bir ilahtan başka kesinlikle hiçbir ilah yoktur, O da Yüce Allah'tır.» Bundan hâsıl olan şudur: «Min ilâhin» [mübtedadır] ve haberi mahzuftur; «illâ ilâhun» ise mahalle binaen bedeldir. Mekkî şöyle demiştir: «Kelamda istisna üzere nasb ile 'illâ ilâhen' denilmesi de caizdir.» Ebü'l-Bekâ ise şöyle demiştir: «'İlâh' kelimesinin lafzından bedel kılınarak cer ile okunsaydı Arap dilinde caiz olurdu.» Derim ki: Mesele onun dediği gibi değildir; zira olumlu kelamda «min»in zâid olması lazım gelir; çünkü olumsuzluk «illâ» ile bozulmuştur. Nitekim «Mâ kâme illâ min racülin» desen caiz olmaz, bu da böyledir. Bu ancak Kûfelilerin ve el-Ahfeş'in re'yine göre caiz olur; zira Kûfeliler sadece cer ettiği lafzın nekre olmasını şart koşarlar, el-Ahfeş ise hiçbir şart koşmaz.
قال مكي: «واختار الكسائي الخفضَ على البدل من لفظ» إله «وهو بعيدٌ لأنَّ» مِنْ «لا تُزَاد في الواجب» . قلت: ولو ذهبَ ذاهبٌ إلى أنَّ قوله «إلا إلهٌ» خبر المبتدأ، وتكونُ المسألة من الاستثناءِ المفرغِ، كأنه قيل: ما إلهٌ إلا إلهٌ متصفٌ بالواحدِ لَمَا ظهر له منعٌ، لكني لم أرَهم قالوه. وفيه مجالٌ للنظر.
Mekkî şöyle demiştir: «Kisâî, 'ilâh' lafzından bedel olarak cer yapılmasını tercih etmiştir; ancak bu uzaktır, çünkü 'min' olumlu kelamda zâid kılınmaz.» Derim ki: Şayet bir kimse «illâ ilâhun» sözünün mübtedanın haberi olduğuna ve meselenin müferrağ istisna kabilinden olduğuna kani olsa -sanki 'Hiçbir ilah ancak bir olan ilah[tır]' denilmiş gibi- buna yönelik açık bir engel bulunmazdı; fakat onların bunu söylediğini görmedim. Bu hususta düşünmeye değer bir yön vardır.
قوله: {لَيَمَسَّنَّ} جوابُ قسمٍ محذوفٍ، وجوابُ الشرطِ محذوفٌ لدلالةِ هذا عليه، والتقديرُ: واللَّهِ إنْ لم ينتهوا ليمسَّنَّ، وجاء هذا على القاعدةِ التي قَرَّرْتُها: وهو أنه إذا اجتمعَ شرطٌ وقسمٌ أُجيب سابقُهما ما لم يسبقْهما ذو خبر، وقد يجابُ الشرطُ مطلقاً، وقد تقدَّم أيضاً أن فعلَ الشرطِ حينئذ لا يكون
Yüce Allah'ın {لَيَمَسَّنَّ} “mutlaka dokunacaktır” kavli mahzuf bir yeminin cevabıdır; şartın cevabı ise buna delalet ettiği için mahzuftur. Takdiri: 'Vallahi eğer vazgeçmezlerse mutlaka dokunacaktır' şeklindedir. Bu, daha önce açıkladığım kural üzere gelmiştir: Şart ile yemin bir araya geldiğinde, kendilerinden önce haber alan bir unsur (mübteda) geçmedikçe önce gelene cevap verilir; bazen mutlak olarak şarta da cevap verilebilir. Yine daha önce geçtiği üzere, bu durumda şart fiili ancak...
إلا ماضياً لفظاً، أو معنًى لا لفظاً كهذه الآية، فإنْ قيل: السابقُ هنا الشرطُ، اذ القسمُ مقدرٌ فيكون تقديرُه متأخراً فالجوابُ أنه لو قُصِد تأخُّرُ القسمِ في التقدير لأُجيبَ الشرط، فلمَّا أُجيب القسمُ عُلِم أنه مقدَّرُ التقديمِ، وعَبَّر بعضُهم عن هذا فقال: «لام التوطئِة للقسمِ قد تُحْذَفُ ويُراعى حكمُها كهذه الآيةِ، إذ التقدير:» ولئن لم «كما صَرَّح بهذا في غير موضع كقوله: {لَّئِن لَّمْ يَنتَهِ المنافقون} [الأحزاب: ٦٠] ، ونظيرُ هذه الآية قوله: {وَإِن لَّمْ تَغْفِرْ لَنَا وَتَرْحَمْنَا لَنَكُونَنَّ} [الأعراف: ٢٣] {وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ} [الأنعام: ١٢١] ، وتقدَّم أنَّ هذا النوع من جواب القسم يَجِبُ أن يُتَلَقَّى باللامِ وإحدى النونين عند البصريين، إلاَّ ما قَدَّمْت لك استثناءَه» قال الزمخشري: «فإنْ قلت: فهلاَّ قيل: لَيَمسُّهُم عذاب. قلت في إقامة الظاهرُ مقامَ المضمرِ فائدةٌ، وهي تكريرُ الشهادة عليهم بالكفر» .
ya lafzen mâzi olur ya da bu ayette olduğu gibi lafzen değil mânen mâzi olur. Eğer: 'Burada önce gelen şarttır; zira yemin mukadderdir, dolayısıyla takdirinin sonra olması gerekir' denilirse; cevap şudur: Şayet takdirde yeminin sonra gelmesi kastedilseydi şarta cevap verilirdi. Yemine cevap verildiğine göre onun öne alınmış takdir edildiği anlaşılmıştır. Bazıları bunu şöyle ifade etmiştir: «Yemin için hazırlık bildiren lâm (lâm-ı tavtie) bazen hazfedilir ve bu ayette olduğu gibi hükmü gözetilir; zira takdiri 've le-in lem' şeklindedir. Nitekim Yüce Allah'ın {لَّئِن لَّمْ يَنتَهِ المنافقون} “Andolsun eğer münafıklar vazgeçmezlerse” [Ahzâb 60] kavlinde olduğu gibi başka yerlerde bu açıkça zikredilmiştir. Yüce Allah'ın {وَإِن لَّمْ تَغْفِرْ لَنَا وَتَرْحَمْنَا لَنَكُونَنَّ} “Eğer bizi bağışlamaz ve bize merhamet etmezsen mutlaka [hüsrana uğrayanlardan] oluruz” [A'râf 23] ve {وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ} “Eğer onlara itaat ederseniz şüphesiz siz de müşrikler olursunuz” [En'âm 121] kavilleri de bu ayetin benzeridir. Basralılara göre yemin cevabının bu türünün lâm ve iki nûndan biriyle karşılanmasının vacip olduğu -istisnasını sana daha önce zikrettiğim durumlar hariç- geçmişti.» Zemahşerî şöyle demiştir: «Eğer: 'Onlara bir azap dokunacaktır (leyemessehüm azâbün) denilemez miydi?' dersen; derim ki: Açık ismin (zahir) zamir (muzmar) makamına getirilmesinde bir fayda vardır ki o da onların küfür üzere olduklarına dair şahitliğin tekrar edilmesidir.»
وقوله: {مِنْهُمْ} في محلِّ نصبٍ على الحال. قال أبو البقاء: «إمَّا من الذين، وإمَّا من ضميرِ الفاعل في» كفروا «قلت: لم يتغير الحكمُ في المعنى، لأنَّ الضميرَ الفاعل هو نفسُ الموصول، وإنما الخلاف لفظي. وقال الزمشخري:» مِنْ «في قوله: {لَيَمَسَّنَّ الذين كَفَرُواْ مِنْهُمْ} للبيانِ كالتي في قوله: {فاجتنبوا الرجس مِنَ الأوثان} [الحج: ٣٠] قلت: فعلى هذا يتعلقُ» منهم «بمحذوفٍ، فإنْ قلت: هو على جَعْلِه حالاً متعلقٌ أيضاً بمحذوفٌ. قلت: الفرقُ بينهما أنَّ جَعْلَه حالاً يتعلَّقُ بمحذوفٍ، ذلك المحذوفُ هو الحالُ في
Yüce Allah'ın {مِنْهُمْ} kavli hâl olarak nasb mahallindedir. Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «Ya 'ellezîne'den ya da 'keferû' fiilindeki fâil zamirinden hâldir.» Derim ki: Mânada hüküm değişmez; zira fâil zamiri mevsûlün bizzat kendisidir, ihtilaf ise sadece lafzîdir. Zemahşerî ise şöyle demiştir: «{لَيَمَسَّنَّ الذين كَفَرُواْ مِنْهُمْ} kavlindeki 'min', Yüce Allah'ın {فاجتنبوا الرجس مِنَ الأوثان} “Pislikten, putlardan sakının” [Hac 30] kavlinde olduğu gibi beyan içindir.» Derim ki: Buna göre «minhüm» mahzuf bir kelimeye taalluk eder. Eğer: 'Onun hâl kılınması durumunda da mahzufa taalluk etmektedir' dersen; derim ki: İkisi arasındaki fark şudur: Hâl kılınması durumunda mahzuf bir kelimeye taalluk eder ve o mahzuf kelime
الحقيقة، وعلى هذا الوجهِ يتعلَّقُ بفعلٍ مفسِّرٍ للموصولِ الأولِ، كأنه قيل: أعني منهم، ولا محلِّ ل» أعني «لأنها جملةٌ تفسيرية. وقال الشيخ:» ومِنْ «في» منهم «للتبعيض أي: كائناً منهم، والربطُ حاصلٌ بالضمير، فكأنه قيل: كافرُهم، وليسوا كلَّهم بَقُوا على الكفر» انتهى. يعني: هذا تقديرٌ لكونِها تبعيضيةً وهو معنى كونِها في محلِّ نصبٍ على الحال.
hakikatte hâlin kendisidir; bu vecihte ise birinci mevsûlü açıklayan bir fiile taalluk eder, sanki «a'nî minhüm» (onlardan olanları kastediyorum) denilmiş gibi olur. «A'nî» cümlesinin ise tefsir cümlesi olduğu için iraptan mahalli yoktur. Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «'Minhüm'deki 'min' teb'îz (kısmîlik) içindir; yani 'onlardan bir kısmı olarak' demektir ve irtibat zamir ile sağlanmıştır. Sanki 'onların kâfir olanları' denilmiştir; zira onların hepsi küfür üzere kalmamıştır.» Sözü bitti. Yani bu, onun teb'îziye oluşunun bir takdiridir ve hâl olarak nasb mahallinde oluşunun anlamı da budur.
وقوله تعالى: {أَفَلاَ يَتُوبُونَ} : تقدَّم نظيره مراراً وأنَّ فيه رأيين: رأيُ الجمهورُ تقديمُ حرفِ العطف على الهمزة تقديراً، ورأيُ أبي القاسم بقاؤُه على حالِه وحَذْفُ جملةٍ معطوفٍ على عليها، والتقديرُ: أيثبتون على كفرِهم فلا يَتُوبون، والاستفهامُ فيه قولان / أظهرُهما: أنه للتعجيب من حالهم: كيف لا يتوبون ويستغفرون من هذه المقالةِ الشنعاء؟ والثاني: أنه بمعنى الأمر وهو رأي ابن زياد الفراء، كأنه قال: تُوبوا واستغفروا من هاتين المقالتين، كقوله: {فَهَلْ أَنْتُمْ مُّنتَهُونَ} [المائدة: ٩١] . كلامُ ابن عطية يُفْهِم أنه للتحضيضِ، قال: «رَفَقَ جلَّ وعلا بهم بتحضيضِه إياهم على التوبة وطلبِ المغفرة» يعني بذلك من حيث المعنى، وإلاَّ فَفَهْمُ التحضيضِ من هذا اللفظ غيرُ مُسَلَّمٍ، وكيف يُعْقَلُ أنَّ حرف العطف فَصَلَ بين الهمزة ولا المفهمةِ للتحضيضِ؟ فإنْ قلت: هذا إنما يُشْكِلُ على قولِنا: إنَّ «ألا» التحضيضيةَ بسيطةٌ غيرُ مركبةٍ، فلا يُدَّعى فيها الفصل بحرفِ العطف، أما إذا قلنا إنها همزة الاستفهامِ دَخَلَتْ على «لا» النافيةِ وصارَ معناهما التحضيضَ فلا يَضُرُّ الفصلُ بحرف العطف، لأنه عُهِد في «لا» النافيةِ الداخلِ عليها همزةُ الاستفهام، فالجواب: أنه لا يجوزُ مطلقاً؛ لأنَّ ذلك المعنى قد انسلخَ وحَدَثَ
Yüce Allah'ın {أَفَلاَ يَتُوبُونَ} “Hâlâ tövbe etmiyorlar mı?” kavline gelince: Benzeri defalarca geçmişti; bunda iki görüş vardır: Cumhurun görüşü, atıf harfinin takdiren hemzenin önüne geçirildiğidir; Ebu'l-Kâsım'ın [Zemahşerî'nin] görüşü ise yerinde bırakıldığı ve kendisine atfedilen bir cümlenin mahzuf olduğudur; takdiri de 'Küfürleri üzere sebat mı ediyorlar da tövbe etmiyorlar?' şeklindedir. Buradaki istifham hakkında iki görüş vardır: En zahir olanı, onların durumuna hayret bildirmek içindir: Nasıl olur da bu çirkin sözden tövbe edip bağışlanma dilemezler? İkincisi ise emir anlamında olduğudur; bu İbn Ziyâd el-Ferrâ'nın görüşüdür, sanki 'Bu iki sözden tövbe edin ve bağışlanma dileyin' demiştir; nitekim Yüce Allah'ın {فَهَلْ أَنْتُمْ مُّنتَهُونَ} “Artık vazgeçecek misiniz?” [Mâide 91] kavli böyledir. İbn Atıyye'nin sözü ise bunun tahdîd (teşvik/özendirme) için olduğunu ihsas ettirir; nitekim o şöyle demiştir: «Yüce Allah tövbeye ve mağfiret talebine teşvik etmek suretiyle onlara lütufta bulunmuştur.» Bununla mana yönünü kastetmektedir; aksi takdirde bu lafızdan tahdîd manası çıkarmak kabul edilemez. Hemze ile tahdîd ifade eden 'lâ' arasını atıf harfinin ayırdığı nasıl düşünülebilir? Eğer: 'Bu durum ancak tahdîd bildiren «elâ» edatının mürekkep (birleşik) olmayıp basit (yalın) olduğunu söylediğimizde müşkil olur; dolayısıyla onda atıf harfiyle ayrılma iddia edilemez. Şayet istifham hemzesinin nâfiye olan «lâ» üzerine girdiğini ve ikisinin anlamının tahdîd olduğunu söylersek atıf harfiyle ayrılmanın bir zararı olmaz; zira başına istifham hemzesi giren nâfiye «lâ»da bu bilinen bir durumdur' dersen; cevap şudur: Bu kesinlikle caiz değildir; çünkü o [asıl] anlam sıyrılmış ve [yeni bir anlam] meydana gelmiştir...
معنىً آخرُ وهو التحضيضُ، فلا يلزُم من الجوازِ في الأصلِ الجوازُ بعد حدوثِ معنًى جديدٍ.
başka bir anlam olan tahdîd (teşvik/özendirme) manası kazanmıştır. Dolayısıyla asıldaki caizlikten, yeni bir anlam ortaya çıktıktan sonraki caizlik gerekmez.
قوله تعالى: {مَّا المسيح ابن مَرْيَمَ إِلاَّ رَسُولٌ} : كقوله: {وَمَا مُحَمَّدٌ إِلاَّ رَسُولٌ} [آل عمران: ١٤٤] . و «قد خَلَتْ» صفةٌ له كما في الآيةِ الأخرى. وتقدَّم معنى الحصرِ. وقوله: {وَأُمُّهُ صِدِّيقَةٌ} ابتداءٌ وخبرٌ، ولا محلَّ لهذه الجملةِ من الإِعراب. و «صِدِّيقَةٌ» تأنيثُ «صِدِّيق» وهو بناء مبالغة ك «فَعّال» و «فَعُول» إلا أنه لا يعمل عملَ أمثلةِ المبالغة، فلا يقال: «زيدٌ شِرِّيبٌ العسلَ» كما يقال: «شَرَّابٌ العسلَ» وإن كان القياس إعمالَه، وهل هو مِنْ «صَدَق» الثلاثي أو من «صَدَّق» مضعفاً؟ القياسُ يقتضي الأولَ، لأنَّ أمثلةَ المبالغةِ تَطَّرِدُ من الثلاثي دونَ الرباعي، فإنه لم يَجيء منه إلا القليلُ. وقال الزمخشري: «انه من التصديق» وكذا ابنُ عطية، إلا أنَّه جَعَله محتملاً، وهذا واضحٌ لقوله: {وَصَدَّقَتْ بِكَلِمَاتِ رَبَّهَا} فقد صَرَّح بالفعلِ المسند إليها مضعفاً.
Yüce Allah'ın: {مَّا المسيح ابن مَرْيَمَ إِلاَّ رَسُولٌ} “Meryem oğlu Mesih, yalnızca bir elçidir” kavli, {وَمَا مُحَمَّدٌ إِلاَّ رَسُولٌ} “Muhammed, yalnızca bir elçidir” [Âl-i İmrân 144] kavli gibidir. «قد خَلَتْ» [cümlesi] diğer ayette olduğu gibi onun sıfatıdır. Hasr (sınırlandırma) manası daha önce geçmişti. {وَأُمُّهُ صِدِّيقَةٌ} “Anası da dosdoğrudur” kavli mübtedâ ve haberdir; bu cümlenin iraptan mahalli yoktur. «صِدِّيقَةٌ» kelimesi «صِدِّيق» kelimesinin müennesidir (dişilidir); «فَعّال» ve «فَعُول» gibi bir mübalağa kalıbıdır. Ancak mübalağa kalıplarının amelini yapmaz; kıyas amel etmesini gerektirse de «şarrâbun el-asele» (balı çok içen) denildiği gibi «Zeydün şirribun el-asele» denilmez. Bu kelime sülâsî (üç harfli) olan «sadaka» (صَدَقَ) fiilinden mi, yoksa şeddeli olan «saddaka» (صَدَّقَ) fiilinden mi türemiştir? Kıyas birincisini gerektirir; çünkü mübalağa kalıpları rubâîden (dört harfliden) değil, sülâsîden düzenli olarak gelir; nitekim rubâîden pek az gelmiştir. Zemahşerî: «O, tasdik etmekten gelmektedir» demiştir. İbn Atıyye de böyledir, ancak o bunu ihtimalli kılmıştır. Yüce Allah'ın {وَصَدَّقَتْ بِكَلِمَاتِ رَبَّهَا} “Rabbinin kelimelerini tasdik etti” kavlinden dolayı bu açıktır; zira ona isnad edilen fiili şeddeli olarak açıkça zikretmiştir.
وقوله: {كَانَا يَأْكُلاَنِ الطعام} لا محلَّ له لأنه اسئنافٌ وبيان لكونِهما كسائرِ البشرِ في احتياجِهما إلى مايَحْتاج إليه كلُّ جسمٍ مُولَدٍ، والإلهُ الحقُّ منزَّهٌ عن ذلك. وقال بضعهم: «هو كناية عن احتياجهما إلى التغَوُّطِ» ولا حاجة إليه. قوله: «كيف» منصوب بقوله: «نُبَيِّن» بعده، وتقدم ما فيه في قوله: {كَيْفَ تَكْفُرُونَ} [البقرة: ٢٨] وغيرِه، ولا يجوز أن يكونَ معمولاً لِما قبله لأن له صدرَ الكلام، وهذه الجملةُ الاستفهامية في محلِّ نصب لأنها معلقةٌ للفعل قبلها. وقوله: {ثُمَّ انظر أنى يُؤْفَكُونَ} كالجملةِ قبلَها، «وأَنَّى» بمعنى كيف، و «يُؤْفكون» ناصبٌ ل «أنَّى» ويُؤْفكون: بمعنى يُصْرَفُون.
{كَانَا يَأْكُلاَنِ الطعام} “İkisi de yemek yerlerdi” kavlinin [iraptan] mahalli yoktur; çünkü isti'nâftır (yeni bir başlangıçtır) ve onların sonradan yaratılmış her cismin muhtaç olduğu şeylere olan ihtiyaçları bakımından diğer insanlar gibi olduklarının açıklamasıdır. Hak olan ilah ise bundan münezzehtir. Bazıları: «Bu, onların tuvalet ihtiyacına kinayedir» demiştir; fakat buna gerek yoktur. «كيف» kelimesi kendisinden sonraki «نُبَيِّن» kelimesiyle mansubdur; bu konudaki açıklamalar {كَيْفَ تَكْفُرُونَ} “Nasıl inkâr edersiniz?” [Bakara 28] ve diğer ayetlerde geçmişti. Cümle başında bulunma hakkı (sadr-ı kelâm) olduğu için kendisinden öncekine ma'mûl olması caiz değildir. Bu istifham cümlesi, kendisinden önceki fiili ta'lik ettiği için nasb mahallindedir. {ثُمَّ انظر أنى يُؤْفَكُونَ} “Sonra bak, nasıl da çevriliyorlar!” kavli de önceki cümle gibidir. «أَنَّى» kelimesi 'nasıl' anlamındadır; «يُؤْفكون» ise «أنَّى»yı nasb edendir. «يُؤْفكون» fiili, 'çevriliyorlar/döndürülüyorlar' demektir.
قوله تعالى: {مَا لاَ يَمْلِكُ} : يجوز أن تكونَ «ما» بمعنى الذي، وأن تكونَ نكرةً موصوفةً، والجملةُ بعدها صلةٌ فلا محلَّ لها، وصفةٌ فمحلُّها النصبُ، وفي وقوعِ «ما» على العاقلِ هنا لأنه أُريد به عيسى وأمُّه وجوهٌ، أحدها: أنه أُتِي ب «ما» مراداً به العاقلُ لأنها مبهمةٌ تقعُ على كل شيء، كذا قالَه سيبويه، أو أُريد به النوعُ كقوله: {فانكحوا مَا طَابَ لَكُمْ مِّنَ النسآء} [النساء: ٣] أي: النوعَ الطيب، أو أُريد به العاقلُ مع غيره لأنَّ أكثرَ ما عُبِد مِنْ دونَ [اللَّهِ] غيرُ عاقلٍ كالأصنامِ والأوثانِ والكواكبِ والشجرِ، أو شبهُهُ على أولِ أحوالِه، لأنه في أولِ حالِه لا يُوصَفُ بعقلٍ فيكف يُتَّخذ إلهاً معبوداً؟ وفي تكريرِ الأمر بقوله: «انظُرْ» «ثم انظر» دلالةٌ على الاهتمام بالنظر، وأيضاً فقد اختَلف متعلَّقُ النظرين، فإنَّ الأولَ أمرٌ بالنظر في كيفية إيضاح الله تعالى لهم الآياتِ وبيانِها بحيث إنه لا شكَّ فيها ولا ريبَ، والأمرُ الثاني بالنظر في كونِهم صُرِفوا عن تدبُّرها والإِيمان بها، أو بكونِهم قُلِبوا عمَّا أُريد بهم. قال الزمخشري: «فإنْ قتل: ما معنى التراخي في قولِه:» ثم انظرْ «؟ قلت: معناه ما بينَ التعجبين، يعني أنه بَيَّن لهم الآياتِ بياناً عجباً، وأنَّ إعراضَهم عنها أعجُب منه» انتهى. يعني أنه من بابِ التراخي في الرُّتَبِ لا في الأزمنةِ، ونحوُه: {ثْمَّ الذين كَفَرُواْ بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ} [الأنعام: ١] وسيأتي.
Yüce Allah'ın: {مَا لاَ يَمْلِكُ} “Güç yetiremeyen şeylere...” kavline gelince: «مَا»nın 'ellezî' (الذي) anlamında olması da sıfat almış bir nekra olması da caizdir. Sonrasındaki cümle sıla olup iraptan mahalli yoktur; [nekra kabul edilirse] sıfat olup mahalli nasbdır. Burada İsa ve annesi kastedildiği halde akıl sahibi için «ما» lafzının kullanılmasında bazı vecihler vardır: Birincisi, her şeyi kapsayan müphem bir lafız olduğu için akıl sahibi kastedilerek «ما» getirilmiştir; Sîbeveyh böyle demiştir. Veya {فانكحوا مَا طَابَ لَكُمْ مِّنَ النسآء} “Kadınlardan size helal olanları nikâhlayın” [Nisâ 3] kavlinde olduğu gibi tür kastedilmiştir, yani 'helal olan tür'. Ya da Allah'tan başka tapılanların çoğu putlar, heykeller, yıldızlar ve ağaçlar gibi akıl sahibi olmayan şeyler olduğu için akıl sahibi olan ile olmayan birlikte kastedilmiştir. Yahut ilk durumuna benzetilmiştir; çünkü ilk durumunda akılla nitelenemez; o halde nasıl ibadet edilen bir ilah edinilebilir? «انظُرْ» (bak) ve «ثم انظر» (sonra bak) buyrularak emrin tekrarlanmasında [ibret nazarıyla] bakmaya verilen öneme delalet vardır. Ayrıca iki bakışın taalluk ettiği hususlar da farklıdır; zira birincisi, Allah Teâlâ'nın kendilerine ayetleri, içlerinde hiçbir şüphe ve tereddüt kalmayacak şekilde nasıl açıkladığına ve beyan ettiğine bakma emridir; ikinci emir ise onların ayetleri düşünmekten ve onlara iman etmekten nasıl yüz çevirdiklerine veya kendileri için murad edilen durumdan nasıl saptırıldıklarına bakma emridir. Zemahşerî şöyle demiştir: «Eğer: '«ثم انظر» kavlindeki terâhînin (zaman/mertebe aralığının) manası nedir?' dersen; derim ki: Manası iki hayret verici durum arasındaki farktır; yani onlara ayetleri pek hayret verici bir şekilde açıklamıştır, onların bundan yüz çevirmesi ise bundan daha da hayret vericidir.» Sözü bitti. Yani bu durum zaman bakımından değil, mertebeler bakımından terâhî kabilindendir. {ثْمَّ الذين كَفَرُواْ بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ} “Sonra inkâr edenler Rablerine [başkalarını] denk tutuyorlar” [En'âm 1] kavli de bunun gibidir ve ileride gelecektir.
قوله: {والله هُوَ السميع العليم} «هو» : يجوزُ أن يكونَ مبتدأ ثانياً، و «السميعُ» خبرُه، و «العليمُ» خبرٌ ثانٍ أو صفةٌ، والجملةُ خبرُ الأول، ويجوزُ أَنْ يكونَ فصلاً، وقد عُرِف ما فيه، ويجوزُ أَنْ يكونَ بدلاً. وهذه الجملةُ الظاهرُ فيها أنها لا محلَّ لها من الإِعراب، ويحتمل أن تكونَ في محلِّ نصبٍ
{والله هُوَ السميع العليم} “Ve Allah, her şeyi hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir” kavlindeki «هُوَ» zamirinin ikinci mübtedâ, «السميعُ» kelimesinin onun haberi, «العليمُ» kelimesinin ise ikinci haber veya sıfat olması; [bu] cümlenin de birinci mübtedânın haberi olması caizdir. Fasl zamiri olması da caizdir ki buna dair bilgi bilinmektedir; bedel olması da caizdir. Bu cümlenin zahir olan durumu iraptan mahallinin bulunmamasıdır; nasb mahallinde olması da muhtemeldir;
على الحالِ من فاعلِ «تَعْبُدون» أي: أتعبدون غيرَ الله والحالُ أن الله هو المستحقُّ للعبادة لأنه يَسْمع كل شيء ويعلمه، وإليه ينحو كلامُ الزمخشري فإن قال: {والله هُوَ السميع العليم} متعلق ب «أتعبدون» أي: أتشركون بالله ولا تَخْشَوْنه، وهو الذي يسمع ما تقولون ويعلم ما تعتقدون؟ أتعبدون العاجزَ واللَّهُ هو السميع العليم؟ انتهى. والرابطُ بين الحالِ وصاحبِها الواوُ، ومجيءُ هاتين الصفتين بعد هذا الكلام في غاية المناسبة، فإنَّ السميع يسمع ما يُشْكَى إليه من الضُّرِّ وطلب النفع ويعلم مواقعَهما كيف يكونان؟
«تَعْبُدون» fiilinin fâilinden hâl olur; yani: Allah her şeyi hakkıyla işiten ve hakkıyla bilen olduğu için ibadete yegâne layık olan O iken, siz Allah'tan başkasına mı tapıyorsunuz? Zemahşerî'nin sözü de bu yöne meyletmektedir; nitekim o şöyle demiştir: «{والله هُوَ السميع العليم} ifadesi 'e-ta'büdûne'ye (أتعبدون) bağlıdır; yani söylediklerinizi işiten ve inandıklarınızı bilen O olduğu halde Allah'a şirk koşup O'ndan korkmuyor musunuz? Allah her şeyi hakkıyla işiten ve hakkıyla bilen olduğu halde siz aciz olana mı tapıyorsunuz?» Sözü bitti. Hâl ile hâl sahibi arasındaki bağlaç vâv'dır (vâv-ı hâliyye). Bu sözden sonra bu iki sıfatın gelmesi son derece münasiptir; zira hakkıyla işiten (Semî'), kendisine şikayet edilen zararı ve talep edilen faydayı işitir; [hakkıyla bilen ise] bunların yerlerinin nasıl gerçekleşeceğini bilir.
قوله تعالى: {غَيْرَ الحق} : فيه خمسة أوجه، أحدها: أنه نعت لمصدر محذوف أي: لا تَغْلُوا في دينكم غُلُوَّاً غيرَ الحق أي: غلوَّاً باطلاً، ولم يذكر الزمخشري غيره. الثاني: أنه منصوبٌ على الحال من ضمير الفاعل في «تَغْلُوا» أي: لا تَغْلوا مجاوزينَ الحق، ذكره أبو البقاء الثالث: أنه حالٌ من «دينكم» أي: لا تغلوا فيه وهو باطل، بل اغلُوا فيه وهو حَقٌّ، ويؤيد هذا ما قاله الزمخشري فإنه قال: «لأنَّ الغلوَّ في الدين غُلُوَّان: حقٌّ وهو أَنْ يُفْحص عن حقائِقه ويفتَّشَ عن أباعدِ معانيه ويُجْتَهَدَ في تحصيله حُجَجَه، وغلوٌ باطل: وهو أن يَتَجاوز الحقَّ ويتخطاه بالإِعراض عن الأدلة» . الرابع: أنه منصوبٌ على الاستثناء المتصل. الخامس: على الاستثناءِ المنقطع. ذكرَ هذين الوجين الشيخُ عن غيره، واستبعدهما فإنه قال: «وأبعدَ مَنْ ذهب إلى أنها استثناءٌ متصل، ومَنْ ذهب إلى انها استثناءٌ
Yüce Allah'ın: {غَيْرَ الحق} “Haksız yere...” kavlinde beş vecih vardır. Birincisi: Mahzuf bir masdarın sıfatıdır, yani: 'Dininizde haksız bir aşırılıkla, yani batıl bir aşırılıkla aşırı gitmeyin' demektir. Zemahşerî bundan başkasını zikretmemiştir. İkincisi: «تَغْلُوا» fiilindeki fâil zamirinden hâl olarak mansubdur; yani: 'Hakkı aşarak haddi aşmayın' demektir, bunu Ebu'l-Bekâ zikretmiştir. Üçüncüsü: «دينكم» lafzından hâldir; yani: 'O batıl iken dininizde aşırı gitmeyin, bilakis o hak iken onda gayret gösterin' demektir. Zemahşerî'nin şu sözü de bunu desteklemektedir; o şöyle demiştir: «Çünkü dinde aşırılık iki türlüdür: Hak olan aşırılık; bu da dinin hakikatlerini araştırmak, en derin anlamlarını incelemek ve delillerini elde etmeye çalışmaktır. Batıl olan aşırılık ise delillerden yüz çevirerek hakkı aşmak ve onun ötesine geçmektir.» Dördüncüsü: Muttasıl istisna olarak mansubdur. Beşincisi: Münkatı' istisna olarak [mansubdur]. Bu iki vechi Şeyh [Ebû Hayyân] başkasından nakletmiş ve bunları uzak görerek şöyle demiştir: «Bunun muttasıl istisna olduğunu söyleyen de, münkatı' istisna olduğunu söyleyip...»
منقعطع ويقدِّره ب» لكن الحقَّ فاتبعوه «قلت: والمستثنى منه يَعْسُر تعيينُه، والذي يظهر فيه أنه قوله: {فِي دِينِكُمْ} كأنه قيل: لا تَغْلُوا في دينكم إلا الدين الحق فإنه يجوز لكم الغلوُّ فيه، ومعنى الغلو فيه ما تقدم من تقرير الزمخشري له.
«...onu 'fakat hakka gelince ona uyun' şeklinde takdir eden de pek uzak bir görüş ileri sürmüştür.» Derim ki: Müstesnâ minh'in belirlenmesi zordur; bu konuda zahir olan, onun {فِي دِينِكُمْ} kavli olduğudur; sanki 'Hak olan din müstesna, dininizde aşırı gitmeyin; zira hak dinde gayret göstermeniz caizdir' denilmiştir. Hak dinde aşırı gitmenin (gulatın) anlamı ise Zemahşerî'nin daha önce geçen tespitidir.