Binûn

[Mâide: — 6. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Masûn (İ'rab Tefsiri) · Semîn el-Halebî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

-أبني لُبَيْنَى إنَّ أُمَّكُمُ ... أَمَةٌ، وإنَّ أباكُمُ عَبُدُ

- «Ey Lübeynâ'nın oğulları! Şüphesiz anneniz bir cariyedir, babanız ise tam bir köledir (‘abüd)!»

فضمَّ الباء، قلت: كذا نَسَب البيتَ لابن جحر، وقد قَدَّمْتُ أنه لطرفة، ومِمَّنْ نَسَبه لطرفةَ الشيخُ شهاب الدين أبو شامة. وقال أبو إسحاق: «ووجْهُ قراءِة حمزةَ أنَّ الاسمَ بُنِي على فَعُل كما تقول:» رجلٌ حَذُر «وتأويلُه أنه مبالغٌ في الحذر / فتأويلُ» عَبُد «أنَّه بَلَغ الغايةَ في طاعة الشيطان، وكأنَّ هذا اللفظَ لفظٌ واحدٌ يَدُلُّ على الجمعِ كما تقول للقوم» عَبُد العَصا «تريدُ عبيد العصا،

Böylece be harfini zammeli okumuştur. Derim ki: Beyti İbn Hacer'e [Evs b. Hacer'e] nispet etmiştir, fakat daha önce belirttiğim gibi o Tarafe'ye aittir; beyti Tarafe'ye nispet edenlerden biri de Şeyh Şihâbüddin Ebû Şâme'dir. Ebû İshak ise şöyle demiştir: “Hamza'nın kıraatinin vechi, ismin «racülün hazur» (رجل حَذُر) denilmesi gibi «fe'ul» (فَعُل) vezninde kurulmuş olmasıdır; bunun tevili, o adamın sakınmada aşırıya kaçtığıdır. Dolayısıyla «'abüd» (عَبُد) kelimesinin tevili de şeytana itaatte son noktaya vardığıdır. Sanki bu lafız, bir topluluğa 'sopanın köleleri' demek isteyerek «'abüdü'l-'asâ» (عَبُد العَصا) dediğin gibi, tekil olduğu halde çoğula delalet eden bir lafızdır.”

فأخذ أبو عليّ هذا وبَسَطه بما ذَكَرْتُه عنه، ثم قال» وجاز هذا البناءُ في عَبْد لأنه في الأصلِ صفةٌ، وإن كان قد استُعْمِل استعمالَ الأسماءِ، لا يُزيل ذلك عنه حكمَ الوصفِ كالأبطح والأبرق استُعْمِلا استعمالَ الأسماءِ حتى جُمِعا جَمْعَها في قولهم: أبارق وأباطح كأجادِل جمع الأجْدَل ثم لم يُزِلْ ذلك عنهما حكمَ الصفة، يَدُلُّك على ذلك مَنْعُهم له الصرفَ كأحمر، وإذا لم يَخْرج العبدُ عن الصفة لم يمتنعْ أَنْ يُبنى بناءَ الصفات على فَعُل نحو: «يَقُظ» ، وإنما أَشْبَعْتُ العبارةَ هنا لأن بعض الناس طَعَن على هذه القراءة ونسب قارئها إلى الوهم كالفراء والزجاج وأبي عبيد ونصير الرازي النحوي صاحب الكسائي. قال الفراء: «إنما يجوز ذلك في ضرورةِ الشعر - يعني ضمَّ باء» عَبُد «فأمَّا في القراء فلا» وقال أيضاً: «إنْ تكن لغةً مثلَ حَذُر وعَجُل جاز ذلك، وهو وجهٌ، وإلاَّ فلا تجوزُ في القراءة» وقال الزجاج: «هذه القراءةُ ليست بالوجهِ لأنَّ عَبُداً على فَعُل، وهذا ليس من أمثلةِ الجمعِ» وقال أبو عبيد: «إنما معنى العَبُد عندهم الأعبُد، يريدون خدَمَ الطاغوتِ، ولم نجد هذا يَصِحُّ عن أحد من فصحاء العرب أن العَبْد يقال فيه عَبُد وإنما هو عَبْد وأَعْبُد» وقال نصير الرازي «هذا وَهْمٌ مِمَّن قرأ به فليتقِ الله مَنْ قرأ به، وليسألْ عنه العلماء حتى يوقفَ على أنه غير جائز» قلت: قد سألوا عن ذلك العلماءَ ووجدوه صحيحاً في المعنى بحمد الله تعالى، وإذا تواتر الشيء قرآناً فلا التفاتَ إلى مُنْكرِه لأنه خَفِيَ عنه ما وَضَح لغيره.

Ebû Ali [el-Fârisî] bu görüşü almış ve kendisinden naklettiğim üzere genişletmiştir; ardından şöyle demiştir: “«'Abd» (عَبْد) kelimesinde bu vezin caiz olmuştur; çünkü her ne kadar isimler gibi kullanılmış olsa da aslında bir sıfattır. Bu kullanım, 'ebtah' (geniş vadi) ve 'ebrak' (taşlık yer) kelimelerinin isimler gibi kullanılıp hatta «ecdel»in çoğulunun «ecâdil» gelmesi gibi «ebârık» ve «ebâtıh» şeklinde isim çoğuluyla çoğul yapılmalarına rağmen sıfatlık hükmünü üzerlerinden kaldırmadığı gibi, ondan da sıfatlık hükmünü kaldırmaz. «Ahmer» gibi gayrimunsarıf kabul etmeleri de sana buna delalet eder. 'Abd' kelimesi sıfatlıktan çıkmadığına göre, «yakuz» (يَقُظ) örneğindeki gibi sıfatların «fe'ul» (فَعُل) vezninde kurulması [onda da] engellenemez.” Burada ifadeyi ayrıntılı tuttum; çünkü el-Ferrâ, ez-Zeccâc, Ebû Ubeyd ve el-Kisâî'nin talebesi nahivci Nusayr er-Râzî gibi bazı kimseler bu kıraate itiraz etmiş ve onu okuyan kimseyi vehme kapılmakla itham etmişlerdir. el-Ferrâ şöyle demiştir: “Bu -yani 'abüd' kelimesinin be'sinin zammelenmesi- ancak şiir zaruretinde caiz olur; kıraatte ise caiz değildir.” Yine o: “Şayet «hazur» ve «'acul» gibi bir lehçe ise bu caizdir ve bir vecihtir; aksi takdirde kıraatte caiz olmaz” demiştir. ez-Zeccâc: “Bu kıraat doğru bir vecih değildir; çünkü «'abüd» kelimesi «fe'ul» veznindedir ve bu çoğul kalıplarından değildir” demiştir. Ebû Ubeyd ise: “Onlara göre «el-'abüd» kelimesinin anlamı 'el-a'büd'dür, yani tağutun hizmetçilerini kastederler. Biz ise fasih Arapların hiçbirinden 'abd' kelimesine 'abüd' denildiğinin sahih olduğunu görmedik; bu kelime sadece 'abd' ve 'a'büd' şeklinde gelir” demiştir. Nusayr er-Râzî de: “Bu, onu okuyan kimseden kaynaklanan bir vehimdir; onu okuyan kişi Allah'tan korksun ve caiz olmadığı kendisine bildirilinceye kadar bunu âlimlere sorsun” demiştir. Derim ki: Âlimlere bunu sormuşlar ve Allah Teâlâ'ya hamdolsun mana bakımından sahih olduğunu görmüşlerdir. Bir şey Kur'an olarak mütevatir olduğunda, onu inkâr edene itibar edilmez; çünkü başkasına açık olan husus ona kapalı kalmıştır.

وأمَّا القراءاتُ الشاذةُ فقرأ أُبَيّ: و «عَبَدُوا» بواوِ الجمع مراعاةً لمعنى «مَنْ» وهي واضحةٌ. وقرأ الحسن البصري في رواية عَبَّاد و «عَبْدَ الطاغوت» بفتح العين والدال وسكون الباء ونصب التاء من «الطاغوت» وخَرَّجها ابن عطية على وجهين احدهما: أنه أراد: «وعَبْداً الطاغوت» فحذف التنوينَ من «عبداً» لالتقاء الساكنين كقوله:

Şaz kıraatlere gelince; Übey, «men» (مَنْ) lafzının manasını gözeterek cemi vavı ile «ve ‘abedû» (وَعَبَدُوا) şeklinde okumuştur ki bu [kıraat] gayet açıktır. el-Hasen el-Basrî, Abbâd rivayetinde ayn ve dâl harflerinin fethası, be'nin sükûnu ve «et-tâğût» kelimesinin te'sinin nasbıyla «ve ‘abde’t-tâğûte» (وَعَبْدَ الطاغوت) şeklinde okumuştur. İbn Atıyye bu okuyuşu iki veche göre açıklamıştır: Birincisi: «Ve ‘abden et-tâğûte» demek istemiş, fakat şu beyitte olduğu gibi iki sakinin bir araya gelmesi sebebiyle «‘abden» kelimesinden tenvini hazfetmiştir:

١٧٥ - ١-. . . . . . . . . . . . . . . . . . ... ولا ذاكرَ اللهَ إلا قليلا

175 - 1- «...ve Allah'ı pek az zikreder.»

والثاني: أنه أراد «وعبَد» بفتح الباء على أنه فعلٌ ماضٍ كقراءة الجماعة إلا أنه سَكَّن العينَ على نحوِ ما سَكَّنها في قول الآخر:

İkincisi: Cemaatin kıraatindeki gibi mazi fiil olarak be harfinin fethasıyla «ve ‘abede»yi kastetmiş, ancak diğer bir şairin sözünde ayn harfini cezmle okuduğu gibi bunda da [ortadaki harfi] sakin kılmıştır:

١٧٥ - ٢- وما كلُّ مغبونٍ ولو سَلْفَ صَفْقُهُ ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

175 - 2- «Her aldatılan, alışverişi peşin (selfe) olsa bile...»

بسكون اللام، ومثله قراءةُ أبي السمال: {ولُعْنوا بما قالوا} بسكون العين، قلت: ليس ذلك مثلَ «لُعْنوا» لأنَّ تخفيف الكسر مقيس بخلاف الفتح ومثلُ «سَلْفَ» قولُ الآخر:

Burada [«selfe» kelimesinde] lâm harfinin sükûnuyladır. Ebü's-Semmâl'in aynın sükûnuyla: {ولُعْنوا بما قالوا} “Söylediklerinden ötürü lanetlendiler” kıraati de böyledir. Derim ki: Bu, «lu‘nû» gibi değildir; çünkü fethanın aksine kesrenin hafifletilmesi kıyasa uygundur. «Selfe»nin benzeri, diğer şairin şu sözüdür:

١٧٥ - ٣- إنما شِعْريَ مِلْحٌ ... قد خُلْطَ بجُلْجُلانْ

175 - 3- «Benim şiirim ancak bir tuzdur; susam tanesiyle karıştırılmış (hulda)!»

من حيث إنه خَفَّف الفتحة. وقال الشيخ - بعد أن حكى التخريج الأول عن ابن عطية -: «وهذا التخريجُ لا يَصِحُّ لأنَّ عَبْداً لايمكن أن ينصبَ الطاغوت، إذ ليس بمصدرٍ ولا اسمِ فاعل، فالتخريجُ الصحيح أن يكونَ تخفيفاً من» عَبَدَ «ك» سَلْف «في» سَلَفْ «قلت: لو ذكر التخريجين عن ابن عطية، ثم استشكلَ الأولَ لكان إنصافاً لئلا يُتَوَهَّم أن التخريجَ الثاني له. ويمكن أن يقال: إنَّ» عَبْداً «لِما في لفظه من معنى التذلل والخضوعِ دَلَّ على ناصبٍ للطاغوت حُذِفَ، فكأنه قيل: مَنْ يعبُد هذا العبدَ؟ فقيل: يعبُد الطاغوتَ، وإذا تقرَّر أنَّ» عَبْدَ «حُذِفَ تنوينُه فهو منصوبٌ عطفاً على القردة، أي: وجعلَ منهم عَبْداً للطاغوت.

[Bu benzerlik] fethayı hafifletmesi (sakin kılması) açısındandır. Şeyh [Ebû Hayyân], İbn Atıyye'den birinci izahı aktardıktan sonra şöyle demiştir: “Bu izah sahih değildir; çünkü 'abd' kelimesinin 'et-tâğût'u nasb etmesi mümkün değildir, zira masdar veya ism-i fail değildir. Dolayısıyla sahih izah, «selef»teki «self» gibi «'abede» fiilinden bir hafifletme olmasıdır.” Derim ki: İbn Atıyye'den her iki izahı zikredip sonra birincisine itiraz etseydi, ikinci izahın kendisine ait olduğu zannı doğmaması için daha hakkaniyetli olurdu. Şöyle de denilebilir: «'Abd» (عَبْد) kelimesi lafzındaki boyun eğme ve zillet manası sebebiyle, 'et-Tâğût' kelimesini nasb eden mahzuf bir fiile delalet etmiştir; sanki: «Bu köle kime ibadet ediyor?» denilmiş, «Tağuta ibadet ediyor» diye cevap verilmiştir. «'Abd» kelimesinin tenvininin hazfedildiği sabit olunca, 'el-kıradete' kelimesine atfedilerek mensub olur; yani: Onlardan tağuta bir köle kıldı.

وقرأ الحسن أيضاً في روايةٍ أخرى كهذه القراءة، إلا أنه جَرَّ» الطاغوت «وهي واضحةٌ فإنه مفرد يُراد به الجنسُ أُضيف إلى ما بعده. وقرأ الأعمش والنخعي وأبو جعفر:» وعُبِد «مبنياً للمفعول،» الطاغوتُ «رفعاً. وقرأ عبد الله كذلك إلا أنَّه زادَ في الفعلَ تاءَ التأنيث، وقرأ:» وعُبِدَتِ الطاغوتُ «والطاغوت يذكر ويؤنث، قال تعالى: {والذين اجتنبوا الطاغوت أَن يَعْبُدُوهَا} [الزمر: ١٧] ، وقد تقدَّم في البقرة قال ابن عطية:» وضَعَّفَ الطبري هذه القراءةَ، وهي متجهةٌ «يعني قراءةَ البناءِ للمعفول، ولم يبيِّنْ وجهَ الضعفِ ولا توجيهَ القراءة، ووجهُ الضعفِ أنه تخلو الجملة المعطوفة على الصلةِ من رابطٍ يربُطها

el-Hasen başka bir rivayette yine bu kıraat gibi okumuş, ancak «et-Tâğût» kelimesini cer etmiştir. Bu da açıktır; çünkü cins kastedilen tekil bir kelimedir ve kendisinden sonrakine muzaf olmuştur. el-A'meş, en-Nehaî ve Ebû Ca'fer meçhul fiil olarak «ve ‘ubide» ve ref ile «et-Tâğûtu» (وعُبِد الطاغوتُ) şeklinde okumuşlardır. Abdullah [b. Mes'ûd] da aynı şekilde okumuş, ancak fiile müenneslik te'si ekleyerek «ve ‘ubideti’t-tâğûtu» (وعُبِدَتِ الطاغوتُ) şeklinde okumuştur. Tâğût kelimesi müzekker de müennes de kullanılır; nitekim Allah Teâlâ: {والذين اجتنبوا الطاغوت أَن يَعْبُدُوهَا} “Tağuta kulluk etmekten kaçınanlar...” [Zümer 17] buyurmuştur ve bu husus Bakara Suresi'nde geçmişti. İbn Atıyye şöyle demiştir: “et-Taberî bu kıraati zayıf bulmuştur, oysa bu tutarlı bir kıraattir.” Yani meçhul bina kıraatini kastetmiştir; ancak zayıflık yönünü de kıraatin izahını da açıklamamıştır. Zayıflık yönü şudur: Sıla cümlesine matuf olan cümle, kendisini mevsûle bağlayan bir rabıttan yoksun kalmaktadır; zira «‘ubide’t-tâğûtu» ifadesinde {مَن لَّعَنَهُ الله} “Allah'ın lanet ettiği kimseler”e dönen bir zamir yoktur. «Zeyd dövüldü» cümlesini «ikram ettim» üzerine atfetmek üzere: «Kendilerine hakaret ettiğiniz kimselere ikram ettim ve Zeyd dövüldü» desen caiz olmaz; bu da onun gibidir. Kıraatin izahına gelince, Ebü'l-Kâsım ez-Zemahşerî'nin belirttiği gibidir: “Âid zamir mahzuftur, takdiri: «Ve onların içinde veya aralarında tağuta tapıldı» şeklindedir.”

بالموصولِ، إذ ليس في» عُبِد الطاغوتُ «ضميرٌ يعودُ على {مَن لَّعَنَهُ الله} لو قلت: أكرمت الذين أهنتُم وضُرِب زيدٌ» على أن يكون «وضُرِب» عطفاً على «أكرمت» لم يَجُزْ، فكذلك هذا. وأمَّا توجيهُها فهو كما قال أبو القاسم الزمخشري: «إنَّ العائدَ محذوفٌ تقديرُه:» وعُبِد الطاغوتُ فيهم أو بينهم «.

«Ve ‘ubide’t-tâğûtu» ifadesinde {مَن لَّعَنَهُ الله} “Allah'ın lanet ettiği kimseler” ifadesine dönen bir zamir bulunmadığı için mevsûle bağlanamaz. «Zeyd dövüldü» cümlesini «ikram ettim» cümlesine atfetmek üzere: «Kendilerine hakaret ettiğiniz kimselere ikram ettim ve Zeyd dövüldü» desen caiz olmaz; bu da böyledir. İzahına gelince, Ebü'l-Kâsım ez-Zemahşerî'nin dediği gibidir: “Âid zamir mahzuftur; takdiri: «Onların içinde veya aralarında tağuta ibadet edildi» şeklindedir.”

وقرأ ابن مسعود في روايةِ عبد الغفار عن علقمة عنه: {وعَبُدَ الطاغوتُ} بفتح العين وضمِّ الباء وفتحِ الدالِ ورفعِ الطاغوت، وفيها تخريجان، أحدُهما: - ما ذكرَه ابن عطية - وهو أن يصيرَ له أَنْ عُبِد كالخُلُقِ والأمرِ المعتاد المعروف، فهو في معنى فَقُه وشَرُف وظَرُف، قلت: يريد بكونِه في معناه أي: صار له الفقهُ والظرفُ خُلُقاً معتاداً معروفاً، وإلاَّ فمعناه مغايرٌ لمعاني هذه الأفعالِ والثاني: - ما ذكرَه الزمخشري - وهو أَنْ صارَ معبوداً من دونِ الله ك» أمُر «أي: صار أميراً، وهو قريبٌ من الأولِ وإنْ كان بينهما فرقٌ لطيفٌ.

İbn Mes'ûd, Abdülgaffâr'ın Alkame yoluyla kendisinden yaptığı rivayette aynın fethası, be'nin zammesi, dâlin fethası ve et-Tâğût'un ref'iyle {وعَبُدَ الطاغوتُ} “ve tağuta tapıldı / tağut mabud oldu” şeklinde okumuştur. Bu kıraatte iki izah vardır: Birincisi -İbn Atıyye'nin zikrettiği- kendisine ibadet edilmesinin huy ve alışılageldik bilinen bir iş haline gelmesidir; bu durumda «fakühe» (fakih oldu), «şerüfe» (şerefli oldu) ve «zarüfe» (zarif oldu) manasındadır. Derim ki: Onun manasındadır derken, yani fıkıh ve zerafetin onun için alışılmış bilinen bir karakter haline gelmesini kastetmektedir; yoksa manası bizzat bu fiillerin anlamlarından farklıdır. İkincisi -ez-Zemahşerî'nin zikrettiği- tıpkı «emüra» (emir oldu) gibi, Allah'tan başka kendisine tapılan bir mabud haline gelmesidir. Aralarında latif bir fark olsa da bu izah birinciye yakındır.

وقرأ ابن عباس في رواية عكرمة عنه ومجاهد / ويحيى بن وثاب: و {وعُبُدَ الطاغوتِ} بضم العين والباء وفتح الدال وجر «الطاغوت» وفيها أقوال، أحدها: وهو قول الأخفش - أنَّ عُبُداً جمع عبيد، وعبيد جمعُ عَبْد فهو جمعٌ الجمعِ، وأنشد:

İbn Abbas (İkrime'nin kendisinden rivayetinde), Mücâhid ve Yahyâ b. Vessâb ayn ve be harflerinin zammesi, dâlin fethası ve 'et-Tâğût'un cerriyle {وعُبُدَ الطاغوتِ} “ve tağuta tapanlar [kıldı]” şeklinde okumuşlardır. Bunda birkaç görüş vardır: Birincisi -ki el-Ahfeş'in görüşüdür- «'ubüd»ün «'abîd»in çoğulu, «'abîd»in de «'abd»in çoğulu olmasıdır; dolayısıyla cem'ul-cem'dir (çoğulun çoğuludur). Şu beyti inşad etmiştir:

١٧٥ - ٤- أنسُبِ العبدَ إلى آبائِه ... أسودَ الجِلْدَةِ من قومٍ عُبُدْ

175 - 4- «Köleyi atalarına nispet et; derisi siyah olan köleler (‘ubüd) topluluğundan...»

وتابعه الزمخشري على ذلك، يعني أنَّ عبيداً جمعاً بمنزلة رغيف مفرداً فيُجْمع جمعَه كما يُقال: رغيف ورُغُف. الثاني - وهو قولُ ثعلب - أنه جمعُ عابد كشارف وشُرُف، وأنشد:

ez-Zemahşerî de bu konuda ona tabi olmuştur; yani çoğul olan «'abîd», tekil olan «rağîf» (ekmek) konumundadır ve «rağîf-ruğuf» denildiği gibi onun çoğulu gibi çoğul yapılır. İkincisi -ki Sa'leb'in görüşüdür- «şârif-şuruf» (yaşlı dişi deve-develer) gibi «‘âbid»in çoğuludur. Şu beyti inşad etmiştir:

١٧٥ - ٥- ألا يا حَمْزُ للشُّرُفِ النَّواءِ ... فهنَّ مُعَقِّلاتٌ بالفِناءِ

175 - 5- «Ey Hamz, yağlı ve yaşlı develere (şuruf) bak! Avluda bağlı duruyorlar.»

والثالث: أنه جَمْعُ عَبْد كسِقْف وسُقُف ورَهْن ورُهُن. والرابع: أنه جمع عِباد، وعِباد جمعُ «عَبْد» فيكونُ أيضاً جمعَ الجمعِ مثل «ثِمار» هو جمع «ثَمَرة» ثم يُجْمع على «ثُمُر» وهذا لأنَّ عِباداً وثِماراً جمعين بمنزلة كتاب مفرداً، وكتاب يجمع على كُتُب فكذلك ما وازَنَه.

Üçüncüsü: «Sıkf-sükuf» (tavan-tavanlar) ve «rehn-rühun» (rehin-rehinler) gibi «‘abd» kelimesinin çoğuludur. Dördüncüsü: «‘İbâd»ın çoğuludur; «‘ibâd» da «‘abd»in çoğulu olduğuna göre yine çoğulun çoğuludur (cem'ul-cem'). Tıpkı «semere»nin çoğulunun «simâr», sonra onun çoğulunun «sümür» olması gibidir. Bunun sebebi, çoğul olan «‘ibâd» ve «simâr»ın tekil olan «kitâb» konumunda olması ve «kitâb»ın «kütüb» şeklinde çoğul yapılmasıdır; ona vezin olarak denk olan kelimeler de böyledir.

وقرأ الأعمش: «وعُبَّدَ» بضمِّ العينِ وتشديدِ الباءِ مفتوحةً وفتحِ الدال، «الطاغوت» بالجرِّ، وهي جمع عابِد كضُرَّب في جمع ضارِب وخُلَّص في جمع خالِص. وقرأ ابنُ مسعود أيضاً في رواية علقمة: {وعُبَدَ الطاغوت} بضمِّ العين وفتح الباء والدالِ. و «الطاغوتِ» جَرَّا، وتوجيهُها أنه بناءُ مبالغةٍ كحُطَم ولُبَد وهو اسمُ جنسٍ مفردٍ يُراد به الجمعُ، والقولُ فيه كالقول في قراءةِ حمزة وقد تقدَّمَتْ.

el-A'meş, aynın zammesi, be'nin fethalı şeddesi, dâlin fethası ve 'et-Tâğût'un cerriyle «ve ‘ubbede’t-tâğûti» (وعُبَّدَ الطاغوت) şeklinde okumuştur. Bu, «dârib»in çoğulundaki «durrab» ve «hâlis»in çoğulundaki «hullas» gibi «‘âbid»in çoğuludur. İbn Mes'ûd da Alkame rivayetinde aynın zammesi, be ve dâlin fethası ve 'et-Tâğût'un cerriyle {وعُبَدَ الطاغوت} “ve tağuta tapanlar [kıldı]” şeklinde okumuştur. Bunun izahı, «hutam» ve «lübed» gibi mübalağa kalıbı olmasıdır; bu, kendisiyle çoğul kastedilen tekil bir cins ismidir. Buradaki değerlendirme, daha önce geçen Hamza'nın kıraatindeki değerlendirme gibidir.

وقرأ ابن مسعود في رواية علقمةَ أيضاً: و {وعُبَّدَ الطاغوتَ} بضمِّ العين وبشد الباء مفتوحة وفتح الدال ونصب «الطاغوت» وخَرَّجها ابن عطية على

İbn Mes'ûd, Alkame'nin kendisinden yaptığı diğer bir rivayette aynın zammesi, be'nin fethalı şeddesi, dâlin fethası ve 'et-Tâğût'un nasbıyla {وعُبَّدَ الطاغوتَ} “ve tağuta tapanlar [kıldı]” şeklinde okumuştur. İbn Atıyye bu okuyuşu,

أنها جمعُ عابد كضُرِّب في جمع ضارب، وحَذَف التنوين من «عبدا» لالتقاء الساكنين كقوله:

«dârib»in çoğulu olan «durrab» gibi «‘âbid»in çoğulu olması esasına dayandırmış ve şu beyitte olduğu gibi iki sakinin bir araya gelmesi sebebiyle «‘ubbeden» kelimesinden tenvini hazfetmiştir:

١٧٥ - ٦-. . . . . . . . . . . . . . . . ... ولا ذاكرَ اللهَ إلا قليلا

175 - 6- «...ve Allah'ı pek az zikreder.»

قال: «وقد تقدَّم نظيرُه» يعني قراءةَ: {وعَبْدَ الطاغوتَ} بفتح العين والدال وسكونِ الباءِ ونصبِ التاء، وكان ذَكَر لها تخريجين، أحدُهما هذا، والآخرُ لا يمكنُ وهو تسكينُ عينِ الماضي. وقرأ بريدة الأسلمي فيما نقلَه عنه ابنُ جرير: «وعابِد الشيطانِ» بنصبِ «عابد» وجَرِّ «الشيطان» بدلَ الطاغوت وهو تفسيرٌ لا قراءةٌ. وقرأ أبو واقد الأعرابي: {وعُبَّاد} بضمِّ العينِ وتشديدِ الباءِ بعدها ألف ونصبِ الدال، والطاغوتِ بالجر، وهي جمعُ عابد كضُرًَّاب في ضارب.

O: “Bunun benzeri daha önce geçti” demiştir; yani ayn ve dâlin fethası, be'nin sükûnu ve te'nin nasbıyla {وعَبْدَ الطاغوتَ} “ve tağuta tapanlar [kıldı]” okuyuşunu kastetmektedir. O okuyuş için iki vecih zikretmişti: Biri bu vecihtir, diğeri ise mümkün olmayan mazi fiilin aynü'l-fiilinin sakin kılınmasıdır. Büreyde el-Eslemî, İbn Cerîr'in kendisinden naklettiğine göre «et-Tâğût» yerine 'âbid'in nasbı ve 'eş-Şeytân'ın cerriyle «ve ‘âbide’ş-şeytâni» (وعابِد الشيطانِ) şeklinde okumuştur; bu bir kıraat değil tefsirdir. Ebû Vâkıd el-A'râbî aynın zammesi, be'nin şeddesi ve ardından elif ile dâlin nasbı ve 'et-Tâğût'un cerriyle {وعُبَّاد} “ve kullar [kıldı]” şeklinde okumuştur; bu da «dârib»in çoğulu olan «durrâb» gibi «‘âbid»in çoğuludur.

وقرأ بعضُ البصريين: «وعِبادَ الطاغوتِ» بكسرِ العين، وبعد الباء المخففة ألف، ونصب الدال وجَرِّ «الطاغوت» وفيها قولان: أحدهما: أنه جمع عابِد كقائِم وقِيام، وصائِم وصِيام. والثاني: أنها جمعُ عَبْد، وأنشد سيبويه:

Basralılardan bazıları aynın kesresi, şeddesiz be'den sonra bir elif, dâlin nasbı ve 'et-Tâğût'un cerriyle «ve ‘ibâde’t-tâğûti» (وعِبادَ الطاغوتِ) şeklinde okumuşlardır. Bunda iki görüş vardır: Birincisi: «Kāim-kıyâm» ve «sâim-sıyâm» gibi «‘âbid»in çoğuludur. İkincisi: «‘Abd»in çoğuludur. Sîbeveyh şu beyti inşad etmiştir:

١٧٥ - ٧- أتوعِدُني بقومِك يابنَ حَجْلٍ ... أُشاباتٍ يُخالُون العِبادَا

175 - 7- «Ey Hacl'ın oğlu! Kendilerini hür kullar (‘ibâd) sanan o karmaşık kabilenle mi beni tehdit ediyorsun?»

قال ابن عطية: «وقد يجوزُ أن يكونَ جمعَ» عَبْد «، وقلما يأتي»

İbn Atıyye şöyle demiştir: “«‘Abd»in çoğulu olması caizdir; ancak «‘ibâd» kelimesinin,

عِباد «/ مضافاً إلى غيرِ الله تعالى، وأَنْشَد سيبويه:» أتُوْعِدُني «البيت قال أبو الفتح: يريد عبادَ آدم ﵇، ولو أراد عباد الله فليس ذلك بشيء يُسَبُّ به أحدٌ، فالخَلْقُ كلُّهم عبادُ الله» قال ابن عطية: «وهذا التعليقُ بآدم شاذٌّ بعيدٌ والاعتراضُ باقٍ، ولي هذا مِمَّا تخيَّل الشاعرُ قصدَه، وإنما أرادَ العبيد فساقَتْه القافيةُ إلى العباد، إذ قد يُقال لِمَنْ يملكه مِلْكاً ما، وقد ذكر أن عربَ الحيرة سُمُّوا عِباداً لدخولهم في طاعةِ كِسْرى فدانَتْهم مملكتُه» قلت: قد اشْتَهَر في ألسنةِ الناس أن «عَبْدا» المضافَ إلى الله تعالى يُجْمَعُ على «عِباد» وإلى غيره على «عبيد» ، وهذا هو الغالبُ، وعليه بنى أبو محمد.

Allah Teâlâ'dan başkasına muzaf olarak gelmesi pek azdır. Sîbeveyh: «Beni mi tehdit ediyorsun...» beytini inşad etmiştir.” Ebü'l-Feth şöyle demiştir: “Âdem'in (aleyhisselâm) kullarını kastetmektedir; şayet Allah'ın kullarını kastetseydi bu bir kimseye hakaret edilecek bir şey olmazdı, zira bütün yaratılmışlar Allah'ın kullarıdır.” İbn Atıyye şöyle demiştir: “Bu Âdem'e bağlama tevili şaz ve uzaktır, itiraz ise devam etmektedir. Şairin kastettiği şey bu tahayyül edilen mana değildir; o sadece köleleri (el-‘abîd) kastetmiş, kafiye onu «el-‘ibâd» lafzına sevk etmiştir; zira bir kimsenin bir şekilde mülkünde bulunan kimseye de bu kelime söylenebilir. Nitekim Hîre Araplarının Kisrâ'nın itaatine girip krallığına boyun eğdikleri için «‘İbâd» olarak adlandırıldıkları zikredilmiştir.” Derim ki: İnsanların dilinde Allah Teâlâ'ya muzaf olan «‘abd» kelimesinin çoğulunun «‘ibâd», başkasına muzaf olanın ise «‘abîd» olarak geldiği meşhurdur ve galip olan da budur; Ebû Muhammed [İbn Atıyye] de görüşünü buna bina etmiştir.

وقرأ عون العقيلي في روايةِ العَبَّاس بن الفضل عنه: «وعابِدُ الطاغوتِ» بضمِّ الدالِ وجَرِّ الطاغوت كضاربِ زيدٍ. قال أبو عمرو: تقديرُه: «وهم عابدُ الطاغوت» قال ابن عطية: «فهو اسمُ جنسٍ» قلت: يعني انه أرادَ ب «عابِد» جماعةً، قتل: وهذه القراءةُ يجوز أن يكونَ أصلُها: «وعابدو الطاغوت» جَمْعَ عابد جمعَ سلامةٍ، فلمَّا لَقِيت الواوُ لامَ التعريف حُذِفَتْ لالتقاء الساكنين، فصار اللفظُ بدالٍ مضمومةٍ، ويؤيِِّد فَهْمَ هذا أنَّ أبا عمرو قَدَّر المبتدأ جَمْعاً فقال: «تقديرُه: هم عابدو» اللهم إلا أَنْ ينقلُوا عن العقيلي أنه نَصَّ علي قراءتِه أنها بالإِفراد، أو سمعوه يقف على «عابد» أو رَأَوْا مصحفَه بدالٍ دونَ واوٍ، وحينئذ تكونُ قراءتُه كقراءةِ ابن عباس: {وعابدو}

Avn el-Ukaylî, Abbâs b. el-Fadl'ın kendisinden yaptığı rivayette «dâribü Zeydin» gibi dâlin zammesi ve et-Tâğût'un cerriyle «ve ‘âbidü’t-tâğûti» (وعابِدُ الطاغوتِ) şeklinde okumuştur. Ebû Amr takdirinin: «Ve hüm ‘âbidü’t-tâğûti» (Onlar tağuta tapanlardır) şeklinde olduğunu söylemiştir. İbn Atıyye ise: “O bir cins ismidir” demiştir. Derim ki: Yani «‘âbid» ile bir topluluğu kastetmiştir. Derim ki: Bu kıraatin aslının, 'âbid'in kurallı çoğulu (cemi müzekker sâlim) olarak «ve ‘âbidû’t-tâğûti» (وعابدو الطاغوت) olması da caizdir; vav harfi tarif lâmı ile karşılaşınca iki sakinin bir araya gelmesi sebebiyle hazfedilmiş ve lafız zammeli bir dâl ile kalmıştır. Ebû Amr'ın mübtedayı çoğul takdir ederek: «Takdiri: Onlar tapanlardır (hüm ‘âbidû)» demesi de bu anlayışı destekler. Meğerki Ukaylî'den kıraatinin tekil olduğunu açıkça ifade ettiğini nakletmiş olsunlar veya onu «‘âbid» üzerinde dururken (vakıf yaparken) duymuş olsunlar yahut mushafını vavsız tek bir dâl ile görmüş olsunlar; o takdirde onun kıraati İbn Abbas'ın vavlı {وعابدو} kıraati gibi olur.

بالواوِ، وعلى الجملة فقراءتُهما متحدةٌ لفظاً، وإنَّما يَظْهَرُ الفرقُ بينهما على ما قالُوه في الوقفِ أو الخطِّ.

Vav iledir; hülasa ikisinin okuyuşu lafız olarak birdir, aralarındaki fark ancak belirttikleri üzere duruşta (vakıf) veya yazılışta (hat) ortaya çıkar.

وقرأ ابنُ عباس في روايةٍ أخرى لعكرمة: «وعابِدُوا» بالجمعِ، وقد تقدَّم ذلك. وقرأ ابن بُرَيْدة: «وعابد» بنصبِ الدالِ كضاربِ زيدٍ، وهو أيضاً مفردٌ يُراد به الجنسُ. وقرأ ابن عباس وابن أبي عبلة: {وعَبَد الطاغوتِ} بفتحِ العينِ والباءِ والدال وجَرِّ الطاغوت، وتخريجُها أنَّ الأصلَ: «وعبدةً الطاغوت» وفاعِل يُجْمَعُ على فَعَلَة كفاجِر وفَجَرة، وكافِر وكَفَرة، فحُذِفَتْ تاءُ التأنيثِ للإِضافة كقوله:

İbn Abbas, İkrime'nin diğer bir rivayetinde çoğul olarak «ve ‘âbidû» (وعابِدُوا) şeklinde okumuştur ki bu daha önce geçmişti. İbn Büreyde, «dâribe Zeydin» gibi dâlin nasbıyla «ve ‘âbide» (وعابد) şeklinde okumuştur; bu da kendisiyle cins kastedilen tekil bir kelimedir. İbn Abbas ve İbn Ebî Able ayn, be ve dâl harflerinin fethası ve 'et-Tâğût'un cerriyle {وعَبَد الطاغوتِ} “ve tağuta tapanlar [kıldı]” şeklinde okumuşlardır. Bunun izahı şudur: Aslı «ve ‘abedete’t-tâğûti» şeklindedir; «fâil» kalıbı «fâcir-fecere» ve «kâfir-kefere» gibi «fe‘ale» (فَعَلَة) kalıbında çoğul yapılır, buradaki dişilik te'si ise şairin şu sözünde olduğu gibi tamlama (izafet) sebebiyle hazfedilmiştir:

١٧٥ - ٨- قام وُلاها فسقَوْه صَرْخَدا ... أي: ولاتُها، وكقوله:

175 - 8- «Onun yöneticileri (vulâha) kalkıp ona Sarhad şarabı sundular...» Yani: «Vülâtühâ» (ولاتها) demektir. Şu sözde olduğu gibi:

١٧٥ - ٩-. . . . . . . . . . . . . . . ... وأَخْلَفُوك عِدَ الأمرِ الذي وَعَدُوا

175 - 9- «...ve vadettikleri işin sözünü (‘ide) sana tutmadılar.»

أي: عدةَ الأمر، ومنه: {وَإِقَامَ الصلاوة} [الأنبياء: ٧٣] أي: إقامةِ الصلاة، ويجوزُ أَنْ يكونَ «عَبَدَ» اسمَ جنسٍ لعابد كخادِم وخَدَم / وحينئذ فلا حَذْفَ تاءِ تأنيثٍ لإِضافة. وقُرِئ: «وعَبَدَة الطاغوت» بثبوتِ التاء وهي دالَّةٌ على حَذْفِ التاء للإِضافة في القراءةِ قبلَها، وقد تقدَّم توجيهُها أنَّ فاعِلاً يُجْمَعُ على «فَعَلَة» كبارّ وبَرَرة وفاجِر وفَجَرة.

Yani: «'İdete'l-emri» demektir. Yüce Allah'ın: {وَإِقَامَ الصلاوة} “ve namazı kılmayı...” [Enbiyâ 73] kavli de bu kabildendir; yani «ikāmete's-salâti» demektir. «'Abede» kelimesinin, «hâdim-hadem» gibi «‘âbid» için bir cins ismi olması da caizdir; bu takdirde izafet sebebiyle dişilik te'sinin hazfi söz konusu olmaz. Te harfinin sübûtuyla «ve ‘abedete’t-tâğûti» (وعَبَدَة الطاغوت) şeklinde de okunmuştur ki bu, bir önceki kıraatte izafet dolayısıyla te'nin hazfedildiğine delalet eder. Bunun izahı daha önce geçmişti; zira «fâil» vezni «bârr-berara» ve «fâcir-fecara» örneklerinde olduğu gibi «fe‘ale» vezninde çoğul yapılır.

وقرأ عبيد بن عمير: «وأعْبُد الطاغوت» جمع عبد كفَلْس وأَفْلُس وكَلْب وأَكْلُب. وقرأ ابن عباس: «وعبيد الطاغوت» جمع عبدٍ كفَلْس وأَفْلُس وكَلْب وأَكْلُب. وقرأ ابن عباس: «وعبيد الطاغوت» وجمعَ عبدٍ ايضاً وهو نحو: كلب وكليب «قال:

Ubeyd b. Umeyr, «fels-eflüs» ve «kelb-eklüb» gibi 'abd'in çoğulu olarak «ve a'büde't-tâğûti» (وأعْبُد الطاغوت) şeklinde okumuştur. İbn Abbas «ve ‘abîde’t-tâğûti» (وعبيد الطاغوت) şeklinde okumuştur; bu da 'abd'in çoğuludur ve «kelb-kelîb» gibidir. Şair şöyle demiştir:

١٧٦ - ٠-

176 - 0-

تَعَفَّق بالأَرْطَى لها وأرادَها ... رجالٌ فَبَذَّتْ نبلَهُمْ وكَلِيبُ

«Ilgın ağaçları arasında ona pusu kurdu ve adamlar onu avlamak istedi; o ise onların oklarını da köpeklerini de (kelîb) geride bıraktı.»

وقُرئ أيضاً:» وعابدي الطاغوت «وقرأ عبد الله بن مسعود:» ومَنْ عَبَدوا «فهذه أربعٌ وعشرون قراءةً، وكان ينبغي ألاَّ يُعَدَّ فيها:» وعابد الشيطان «لأنها تفسيرٌ لا قراءة. وقال ابن عطية:» وقد قال بعضُ الرواة في هذه الآية: إنها تجويزٌ لا قراءةٌ «يعني لَمَّا كَثُرت الرواياتُ في هذه الآيةِ ظنَّ بعضُهم أنه قيل على سبيلِ الجواز لا أنها منقولةٌ عن أحدٍ، وهذا لا ينبغي أَنْ يُقال ولا يُعْتقدَ فإنَّ أهلَها إنما رَوَوْها قراءةً تَلَوها على مَنْ أخذوا عنه، وهذا بخلاف و» عابد الشيطان «فإنَّه مخالفٌ للسواد الكريم.

Ayrıca «ve ‘âbidî’t-tâğûti» (وعابدي الطاغوت) şeklinde de okunmuştur. Abdullah b. Mes'ûd ise «ve men ‘abedû» (ومَنْ عَبَدوا) şeklinde okumuştur. İşte bunlar yirmi dört kıraattir. Ancak «ve ‘âbide’ş-şeytân» kıraatinin bunlar arasında sayılmaması gerekirdi; çünkü o bir kıraat değil tefsirdir. İbn Atıyye şöyle demiştir: “Bazı râviler bu ayet hakkında şöyle demiştir: Bu okuyuşlar caiz görme (tecviz) kabilindendir, rivayet edilmiş kıraat değildir.” Yani bu ayetteki rivayetler çoğalınca bazıları bunların kimseden nakledilmeksizin caizlik yoluyla söylendiğini zannetmiştir. Oysa böyle söylenmesi ve inanılması doğru değildir; çünkü bu kıraatlerin ehli, bunları kendilerinden ders aldıkları kimselere bizzat okuyarak birer kıraat olarak rivayet etmişlerdir. Bu durum «ve ‘âbide’ş-şeytân» okuyuşunun aksinedir; zira o mushafın ana metnine (sevâd-ı kerîm) aykırıdır.

وطريقُ ضبطِ القراءةِ في هذا الحرفِ بعدَما عُرِفَ القراء أن يقال: سبع قراءات مع كونِ» عَبَد «فعلاً ماضياً وهي: وعَبَد وعَبَدُوا ومَنْ عَبَدوا وعُبِد وعُبِدَت وعَبُدَ وعَبْدَ في قولِنا: إنَّ الباء سَكَنَتْ تخفيفاً كسَلْفَ في سَلَف، وتسعُ قراءاتٍ مع كونِه جمعَ تكسيرٍ وهي: وعُبُدَ وعُبَّد مع جَرِّ الطاغوت وعُبَّد مع نصبه وعُبَّاد وعِباد وعَبَدَ على حَذْفِ التاءِ للإِضافةِ وعَبَدَة وأَعْبُد وعبيد، وست مع المفرد: وعَبُدَ وعُبَدَ وعابدَ الطاغوت وعابدُ الطاغوت بضم الدال وعابد الشيطان وعَبْدَ الطاغوت، وثنِتان مع كونه جمعَ سلامة: وعابِدوا بالواو وعابدي بالياء. فعلى قراءةِ الفعل يجوز في الجملةِ وجهان، أحدهما: أن تكونَ معطوفةً على الصلة قبلها والتقدير: مَنْ لعنَه الله وعَبَد الطاغوت. والثاني: أنه ليس داخلاً في حَيِّز الصلةِ، وإنما هو على تقديرِ مَنْ أي: ومَنْ عَبَد، ويدلُّ له قراءة عبد الله بإظهارِ» مَنْ «إلاَّ أنَّ هذا - كما قال الواحدي - يؤدِّي إلى حَذْفِ الموصولِ وإبقاءِ صلتِه، وهو ممنوعٌ عند البصريين، جائزٌ عند

Kıraatler bilindikten sonra bu kelimedeki okuyuşları zaptetme yöntemi şöyle demektir: «'Abede»nin mazi fiil olmasıyla birlikte yedi kıraat vardır; bunlar: 'Selef'teki 'self' gibi be harfinin hafifletme amacıyla sakin kılındığı görüşümüze göre «ve ‘abede», «ve ‘abedû», «ve men ‘abedû», «ve ‘ubide», «ve ‘ubidet», «ve ‘abüde» ve «ve ‘abde»dir. Kırık çoğul (cemi teksir) olmasıyla birlikte dokuz kıraat vardır; bunlar: 'et-Tâğût'un cerriyle «ve ‘ubüde» ve «ve ‘ubbede», nasbıyla «ve ‘ubbede», «ve ‘ubbâde», «ve ‘ibâde», izafet sebebiyle te'nin hazfiyle «ve ‘abede», «ve ‘abedete», «ve a'büde» ve «ve ‘abîde»dir. Tekil olmasıyla birlikte altı kıraat vardır: «ve ‘abüde», «ve ‘ubede», «ve ‘âbide’t-tâğûti», dâlin zammesiyle «ve ‘âbidü’t-tâğûti», «ve ‘âbide’ş-şeytâni» ve «ve ‘abde’t-tâğûti»dir. Kurallı çoğul (cemi salim) olmasıyla birlikte ise iki kıraat vardır: Vav ile «ve ‘âbidû» ve yâ ile «ve ‘âbidî»dir. Fiil okuyuşuna göre cümlede iki vecih caizdir: Birincisi, kendisinden önceki sıla cümlesine matuf olmasıdır; takdiri: «Allah'ın lanet ettiği ve tağuta tapan kimse» şeklindedir. İkincisi, sıla kapsamına dâhil olmayıp «men» takdirinde olmasıdır; yani «ve men ‘abede» (ve tağuta tapan kimse) demektir. Abdullah'ın «men» lafzını açıkça gösteren okuyuşu da buna delalet eder. Ancak bu durum -el-Vâhidî'nin belirttiği gibi- mevsûlün hazfedilip sılasının bırakılmasına yol açar ki bu Basralılara göre caiz değildir,

الكوفيين، وسيأتي جميعُ ذلك في قولِه تعالى: {وقولوا آمَنَّا بالذي أُنزِلَ إِلَيْنَا وَأُنزِلَ إِلَيْكُمْ} [العنكبوت: ٤٦] أي: وبالذي أُنْزل. وعلى قراءةِ جمع التكسير فيكون منصوباً عطفاً على القردة والخنازير أي: جَعَلَ منهم القردةَ وعِباد وعُبَّاد وعبيد، وعلى قراءةِ الإِفراد كذلك أيضاً، ويجوز النصبُ فيها أيضاً من وجهٍ آخرَ وهو العطفُ على» مَنْ «في {مَن لَّعَنَهُ الله} إذا قلنا بأنه منصوبٌ على ما تقدَّم تحريرُه قبلُ، وهو مرادٌ به الجنس، وفي بعضِها قُرئ برفعه نحو:» وعابدُ الطاغوت، وتقدَّم أن أبا عمرو يُقَدِّر له مبتدأ أي: هم عابد، وتقدَّم ما في ذلك، وعندي أنه يجوزُ ان يرتفعَ على أنه معطوفٌ على «مَنْ» في قولِه تعالى {مَن لَّعَنَهُ الله} ويَدُلُّ لذلك أنهم أجازوا في قراءِة عبدِ الله: «وعابدُو» بالواوِ هذين الوجهين فهذا مثله.

Kûfelilere göre ise caizdir. Bütün bunlar Yüce Allah'ın: {وقولوا آمَنَّا بالذي أُنزِلَ إِلَيْنَا وَأُنزِلَ إِلَيْكُمْ} “Bize indirilene de size indirilene de iman ettik deyin” [Ankebût 46] kavlinde, yani: «ve bi'llezî ünzile» (ve size indirilene de) takdirinde gelecektir. Kırık çoğul (cemi teksir) kıraatine göre ise maymunlar ve domuzlar üzerine atıfla mensub olur; yani: Onlardan maymunlar, [tağutun] kullarını (‘ibâd, ‘ubbâd, ‘abîd) kıldı. Tekil kıraatine göre de böyledir. Tekil kıraatinde başka bir yönden de nasb caizdir ki o da, daha önce tahkik edildiği üzere nasb mahallinde olduğunu söylediğimiz takdirde {مَن لَّعَنَهُ الله} “Allah'ın lanet ettiği kimseler” kavlindeki «men» lafzına atfedilmesidir; bu durumda cins kastedilmiştir. Bazı kıraatlerde ise «ve ‘âbidü’t-tâğûti» örneğinde olduğu gibi ref ile okunmuştur. Ebû Amr'ın buna: «Onlar tapandır (hüm ‘âbidü)» şeklinde bir mübteda takdir ettiği ve bu konudaki değerlendirme daha önce geçmişti. Bana göre Yüce Allah'ın: {مَن لَّعَنَهُ الله} “Allah'ın lanet ettiği kimseler” kavlindeki «men» lafzına matuf olarak merfu olması da caizdir. Abdullah'ın vav ile «ve ‘âbidû» kıraatinde bu iki veche cevaz vermiş olmaları da buna delalet eder; dolayısıyla bu da onun gibidir.

وأما قراءة جمع السلامة فَمَنْ قرأ بالياء فهو منصوبٌ عطفاً على القردةِ، ويجوزُ فيه وجهان آخران، أحدُهما: أنه منصوبٌ عطفاً على «مَنْ» في {مَن لَّعَنَهُ الله} إذا قلنا إنَّ محلَّها نصبٌ كما مَرَّ. والثاني: أنه مجرورٌ عطفاً على {مَن لَّعَنَهُ الله} أيضاً إذا قُلنا بأنَّها في محلِّ جر بدلاً من «بشرِّ» كما تقدمَّ إيضاحُه. وهذه أوجهٌ واضحةٌ عَسِرة الاستنباطِ واللهُ أعلمُ. ومَنْ قَرأ بالواو فرفعُه: إمَّا على إضمارِ مبتدأ أي: هم عابدُو الطاغوت، وإمَّا نسقٌ على «مَنْ» في قولِه تعالى: {مَن لَّعَنَهُ الله} كما تقدَّم.

Cemi salim kıraatine gelince; yâ ile okuyan kimseye göre bu okuyuş «el-kıradete» kelimesine atıfla mensubdur. Bunda iki vecih daha caizdir: Birincisi, daha önce geçtiği üzere mahallinin nasb olduğunu söylediğimiz takdirde {مَن لَّعَنَهُ الله} “Allah'ın lanet ettiği kimseler” kavlindeki «men» lafzına atıfla mensub olmasıdır. İkincisi ise, daha önce açıklandığı üzere «bi-şerrin» kelimesinden bedel olarak cer mahallinde olduğunu söylediğimiz takdirde yine {مَن لَّعَنَهُ الله} “Allah'ın lanet ettiği kimseler” ifadesine atıfla mecrur olmasıdır. Bunlar açık fakat çıkarılması (istinbatı) ince vecihlerdir, en doğrusunu Allah bilir. Vav ile okuyan kimseye göre ise ref durumu: Ya gizli bir mübtedaya binaendir, yani «onlar tağuta tapanlardır (hüm ‘âbidû't-tâğût)» demektir; ya da daha önce geçtiği üzere Yüce Allah'ın: {مَن لَّعَنَهُ الله} “Allah'ın lanet ettiği kimseler” kavlindeki «men» lafzına atıftır.

قوله تعالى: {أولئك شَرٌّ} مبتدأ وخبر، و «مكاناً» نصب على التمييز، نَسَب الشَّر للمكان وهو لأهلِه، كنايةً عن نهايتهِم في ذلك، و «شرّ» هنا على بابه من التفضيل، والمفضَّل عليه فيه احتمالان، أحدهما: أنهم المؤمنون، فيقال: كيف يُقال ذلك والمؤمنون لا شَرَّ عندهم البتة؟ فَأُجيب بجوابين، أحدُهما: - ما ذكره النحاس - وهو أنَّ مكانَهم في الآخرة شَرٌّ مِنْ مكانِ

Yüce Allah'ın: {أولئك شَرٌّ} “İşte onlar daha kötüdür” kavli mübteda ve haberdir. «Mekânen» (مكاناً) kelimesi temyiz olarak mensubdur. Kötülük mekâna nispet edilmiştir, oysa o mekânın ehline aittir; bu, onların bu husustaki son noktada oluşlarından kinayedir. Buradaki «şerr» kelimesi kendi ism-i tafdil babı üzeredir. Kendisiyle kıyaslanan (mufaddalun aleyh) hakkında iki ihtimal vardır: Birincisi, onların müminler olmasıdır. Bu durumda: “Müminlerde hiçbir şekilde kötülük yokken bu nasıl söylenebilir?” denilir. Buna iki cevap verilmiştir: Birincisi -en-Nehhâs'ın zikrettiği- onların ahiretteki yerlerinin, müminlerin dünyadaki yerinden daha kötü olmasıdır; zira müminlere dünyada birtakım 'kötülükler' yani dünyevi kederler, muhtaçlık, darlık, eziyet işitme ve kâfirler tarafından hor görülme gibi sıkıntılar isabet etmektedir. O şöyle demiştir: “Bu, bu konuda söylenmiş en güzel açıklamadır.” Ömrüme yemin olsun ki doğru söylemiştir; zira mümin nice eziyetlerle karşılaşır ve muhtaçlıktan ötürü zakkum ve acı maddelerin tadını tadar. İki cevaptan ikincisi: Delille susturmak (ilzam) amacıyla hasmın iddiasına göre onun varsayımını teslim edip kabullenme (tenzil ve teslim) yoluyladır; sanki şöyle denilmiştir: “Sizin iddianıza göre onların yerinden daha kötüdür”; dolayısıyla mana bakımından mukabeleye yakındır. İki ihtimalden ikincisi ise: Kendisiyle kıyaslananın kâfirlerden bir fırka olmasıdır; yani: Lanetlenmiş, gazaba uğramış, aralarından maymunlar ve domuzlar kılınmış ve tağuta tapan o kimseler, bu yerilmiş hasletleri kendisinde toplamayan diğer kâfirlerden yer bakımından daha kötüdür.

المؤمنين في الدنيا لِما يلحقُهم فيه من «الشر» يعني من الهمومِ الدنيويةِ والحاجةِ والإِعسار وسماعِ الأذى والهَضْم من جانبهم قال: «وهذا أحسنُ ما قيل فيه» لعَمْري لقد صدق فطالما يَلْقَى المؤمن من الأذى ويذوقُ من الحاجة كلَّ صابٍ وعَلْقم. والثاني من الجوابين: أنه على سبيل التنزيل والتسليم للخصم على زعمه إلزاماً له بالحجة، كأنه قيل: شَرٌّ من مكانهم في زعمكم، فهو قريب من المقابلة في المعنى. والثاني من الاحتمالين أنَّ المفضَّل عليه هم طائفة من الكفارِ، أي: أولئك الملعونون المغضوبُ عليهم المجعولُ منهم القردةُ والخنازيرُ العبادون الطاغوتَ شرٌّ مكاناً من غيرهم مِنَ الكفرة الذين لم يَجْمعوا بين هذه الخصالِ الذميمةِ.

Müminlerin dünyadaki durumundan [daha kötüdür]; çünkü dünyada kendilerine 'kötülük' yani dünyevi kederler, muhtaçlık, darlık, eziyet duyma ve onlar tarafından haksızlığa uğrama gibi durumlar isabet eder. O: “Bu, bu konuda söylenenlerin en güzelidir” demiştir. Ömrüme yemin olsun ki doğru söylemiştir; zira mümin ne kadar da çok eziyetle karşılaşır ve ihtiyaçtan ötürü sabır otu ve zakkumun her türlüsünü tadar! İki cevaptan ikincisi ise: Delille hasmı ilzam etmek için onun iddiasına göre meseleyi teslim edip onun seviyesine inme (tenzil ve teslim) yoluyladır; sanki: «Sizin iddianıza göre onların yerinden daha kötüdür» denilmiştir; bu da mana olarak mukabeleye yakındır. İki ihtimalden ikincisi ise: Kendisiyle karşılaştırılanların (mufaddalun aleyh) kâfirlerden bir zümre olmasıdır; yani: İşte o lanetlenmiş, gazaba uğramış, kendilerinden maymunlar ve domuzlar kılınmış ve tağuta tapmış olanlar, bu kötü hasletleri kendisinde toplamamış olan diğer kâfirlerden konumca daha kötüdür.

قوله تعالى: {وَإِذَا جَآءُوكُمْ} : الضميرُ المرفوعُ لليهودِ المعاصرين، فحينئذ لا بُدَّ مِنْ حذفِ مضافٍ أي: وإذا جاءكم ذريتُهم أو نَسْلُهم؛ لأنَّ أولئك المجعولَ منهم القردة والخنازير لم يَجيئوا، ويجوزُ ألاَّ يقدَّر مضافٌ محذوفٌ، وذلك على أن يكونَ قولُه {مَن لَّعَنَهُ الله} إلى أخره عبارةً عن المخاطبين في قوله: {يَا أَهْلَ الكتاب} وأنه مِمَّا وُضِع فيه الظاهرُ موضعَ المضمر، وكأنه قيل: أنتم، كذا قاله الشيخ، وفيه نظرٌ فإنه لا بدَّ من تقدير مضافٍ في قوله تعالى: {وَجَعَلَ مِنْهُمُ القردة} تقديرُه: وجَعَلَ من آبائِكم أو أسلافكم أو من جنسكم، لأن المعاصرين ليسوا مجعولاً منهم بأعيانِهم، فسواءً جَعَله مِمَّا ذَكَر أم لا، لا بد من حذف مضاف.

Yüce Allah'ın: {وَإِذَا جَآءُوكُمْ} “Size geldiklerinde...” kavlindeki merfu zamir, [Peygamber'in] çağdaşı olan Yahudilere aittir. Bu durumda mutlaka mahzuf bir muzaf takdir edilmelidir; yani: «Onların zürriyeti veya nesli size geldiğinde» demektir; çünkü kendilerinden maymunlar ve domuzlar kılınan o kimseler gelmiş değillerdir. Mahzuf bir muzaf takdir edilmemesi de caizdir; bu da Yüce Allah'ın: {مَن لَّعَنَهُ الله} “Allah'ın lanet ettiği kimseler” kavlinin ve devamının, {يَا أَهْلَ الكتاب} “Ey Ehl-i Kitap!” kavlindeki muhataplardan ibaret olması ve zahir ismin zamir yerine konulduğu yerlerden olması esasına dayanır; sanki «siz» denilmiş gibidir. Şeyh [Ebû Hayyân] böyle demiştir; ancak bunda tutarsızlık vardır, zira Yüce Allah'ın: {وَجَعَلَ مِنْهُمُ القردة} “ve onlardan maymunlar kıldığı...” kavlinde her halükarda mahzuf bir muzaf takdir etmek zorunludur; takdiri: «Atalarınızdan veya geçmişlerinizden veya cinsinizden kıldı» şeklindedir; çünkü çağdaş olanların bizzat kendileri dönüştürülmüş kimseler değildir. Dolayısıyla bunu zikrettiği kabilden saysın veya saymasın, mutlaka bir muzafın hazfedilmiş olması gerekir.

قوله تعالى: {وَقَدْ دَّخَلُواْ بالكفر} هذه جملةٌ حاليةٌ / وفي العامل فيها وجهان أحدُهما: وبه بدأ أبو البقاء - أنه «قالوا» أي: قالوا كذا في حالِ دخولِهم كفرةً وخروجِهم كفرةً وفيه نظرٌ، إذ المعنى يَأباه. والثاني: أنه «آمنَّا» ،

Yüce Allah'ın: {وَقَدْ دَّخَلُواْ بالكفر} “ve onlar küfürle girdikleri halde...” kavli bir hal cümlesidir. Bu cümlede amel eden amil hakkında iki vecih vardır: Birincisi -ki Ebü'l-Bekâ bununla başlamıştır- «kālû» (dediler) fiilidir; yani: Kâfir olarak girip kâfir olarak çıktıkları hal üzere böyle dediler. Ancak bunda tutarsızlık vardır; zira mana buna elvermez. İkincisi ise «âmennâ» (iman ettik) fiilidir;

وهذا واضحٌ أي: قالوا آمنَّا في هذه الحال. و «قد» في «وقد دَخَلُوا» «وقد خَرَجُوا» لتقريب الماضي في الحال. وقال الزمخشري: «ولمعنًى آخرَ وهو أنَّ أماراتِ النفاقِ كانت لائحةً عليهم فكان الرسولُ ﵇ متوقعاً لإِظهار الله تعالى ما كتموه، فدخَلَ حرفُ التوقعِ، وهو متعلِّقٌ بقولِه» قالوا آمنا «أي: قالوا ذلك وهذه حالُهم» يعني بقوله: «وهو متعلِّقٌ» أي: والحال، وقوةُ كلامِه تُعْطي أنَّ صاحبَ الحالِ وعاملَها الجملةُ المَحْكِيَّة بالقول. و «بالكفر» متعلقٌ بمحذوفٍ لأنه حالٌ من فاعلِ «دَخَلوا» فيه حال من حالٍ أي: دَخلوا ملتبسين بالكفرِ أي: ومعَهم الكفرُ كقولِهم: «خرج زيدٌ بثابه» وقراءةِ مَنْ قرأ: {تَنْبُتُ بالدُّهْن} أي: وفيها الدهن، ومنه ما أنشدَ الأصمعي:

Bu [ikinci vecih] açıktır; yani: Bu hal üzereyken «iman ettik» dediler. «Ve kad dehalû» ve «ve kad haracû»daki «kad» (قَدْ), geçmiş zamanı şimdiki zamana (hale) yaklaştırmak içindir. Zemahşerî şöyle demiştir: «Diğer bir mana için de [gelmiştir ki], o da şudur: Münafıklık alametleri üzerlerinde açıkça görünmekteydi; Resul [aleyhisselâm] ise Yüce Allah'ın onların gizlediklerini açığa çıkarmasını beklemekteydi. Bu sebeple beklenti harfi (harf-i tevakkuk) dahil oldu; bu da 'iman ettik dediler' kavline taalluk etmektedir; yani: Onların hali bu iken böyle dediler.» [Zemahşerî], «ve o taalluk etmektedir» sözüyle hal cümlesini kastetmektedir. Sözünün kuvveti; halin sahibinin ve amilinin, kavil ile hikâye edilen cümle (el-cümletü'l-mahkîyye) olduğunu göstermektedir. «Bi'l-küfri» (كُفْر ile) ifadesi mahzuf bir kelimeye mütealliktir; çünkü «dehalû» fiilinin failinden haldir ve burada halden hal yapılmıştır; yani: Küfre bürünmüş olarak girdiler; yani: «Zeyd elbisesiyle çıktı» sözünde ve: {تَنْبُتُ بالدُّهْن} “[o ağaç] yağla biter” kıraatinde -yani içinde yağ olduğu halde- olduğu gibi küfür onların beraberindeydi. Asmaî'nin şu okuduğu beyit de bu kabildendir:

١٧٦ - ١- ومُسْتَنَّةٍ كاسْتنانِ الخَرُو ... فِ قد قَطَعَ الحَبْل بالمِرْوَدِ

176 - 1- Kazığıyla birlikte ipi koparmış olan, kuzunun koşuşu gibi koşan [bir dişi deveye bindim].

أي: ومرودُه فيه، وكذلك «به» أيضاً حالٌ من فاعلِ «خرجوا» .

Yani: Kazığı onun içindeyken (beraberindeyken) [ipi kopardı]. Aynı şekilde [ayetteki] «bihî» (onunla) ifadesi de «haracû» (çıktılar) fiilinin failinden haldir.

وقوله: {وهم} مبتدأٌ، و «قد خَرَجُوا» خبرُه، والجملةُ حالٌ أيضاً عطفٌ على الحالِ قبلَها، وإنما جاءتِ الأولى فعليةً والثانيةُ اسميةً تنبيهاً على فرطِ تهالكِهم في الكفر، وذلك أنهم كان ينبغي لهم إذا دخلوا على الرسولِ ﵇ أَنْ يُؤمنوا، لِما يَرَوْن من حسنِ سَمْتِه وهَيْبَته وما يظهرُ على يديهِ

Yüce Allah'ın: {وهم} “ve onlar...” kavli mübteda (özne), «kad haracû» ise haberidir (yüklem). Bu cümle de kendisinden önceki hale matuf olarak yine haldir. Birincisinin fiil cümlesi, ikincisinin ise isim cümlesi olarak gelmesi, onların küfürde aşırı derecede helak oluşlarına (saplanıp kalmalarına) dikkat çekmek içindir. Şöyle ki: Resul'ün [aleyhisselâm] huzuruna girdiklerinde; onun güzel gidişatını, heybetini ve onun mübarek ellerinde zahir olan

الشريفة من الخوارقِ والمعجزات، ولذلك قال بعض الكفرة: «رأيت وجهَ مَنْ ليس بكذَّاب» فلمَّا [لم] ينجَعْ فيهم ذلك أكَّد كفرهَم الثاني بأَنْ أبْرَز الجملةَ اسميةً صدرُها اسمٌ وخبرها فعلٌ، ليكونَ الإِسنادُ فيها مرتين. وقال ابن عطية: «وقولُه» «وهم» تخليص من احتمالِ العبارةِ أن يدخُلَ قومٌ بالكفرِ ثم يؤمنوا ويخرجَ قومٌ وهم كفرة، فكان ينطبِقُ على الجميع وهم قد دَخَلوا بالكفر وقد خَرَجوا به، فأزال اللهُ الاحتمالَ بقوله: «وهم قد خَرَجوا به» أي: هم بأعيانِهم «وهذا المعنى سَبَقه إليه الواحدي فبسَطَه ابنُ عطية، قال الواحدي:» وهم قد خَرَجوا به «أكَّد الكلامَ بالضمير تعييناً إياهم بالكفرِ وتمييزاً لهم عن غيرِهم» وقال بعضُهم: «معنى» هم «التأكيدُ في إضافة الكفر إليهم، ونفى أن يكونَ من الرسولِ ما يوجِبُ كفرَهم مِنْ سوءِ معاملتِه لهم، بل كان يلطفُ بهم ويعاملُهم أحسنَ معاملةٍ، فالمعنى: أنهم هم الذين خَرَجوا بالكفر باختيارِ أنفسهم، لا أنك أنت الذي تسبَّبْبَ لبقائِهم في الكفر» وقال أبو البقاء: «ويجوز أن يكونَ التقديرُ: وقد كانوا خَرَجُوا به» ولا معنى لهذا التأويلِ.

harikulade halleri ve mucizeleri gördükleri için iman etmeleri gerekirdi; nitekim kâfirlerden biri: «Yalancı olmayan birinin yüzünü gördüm» demiştir. Bu [deliller] onlara fayda vermeyince, [Allah Teâlâ] onların ikinci küfrünü; cümleyi başı isim, haberi ise fiil olan bir isim cümlesi biçiminde ortaya koyarak isnadın iki defa gerçekleşmesini sağlamak suretiyle pekiştirmiştir. İbn Atıyye şöyle demiştir: «Yüce Allah'ın {وهم} 've onlar' buyurması, ifadenin; bir topluluğun küfürle girip sonra iman etmesi ve başka bir topluluğun da kâfir olarak çıkması ihtimalinden arındırılması içindir. [Zira bu takdirde] 'onlar küfürle girmiş ve onunla çıkmışlardı' ifadesi hepsine şamil olabilirdi. Allah Teâlâ: 'Ve onlar onunla çıkmışlardı' buyurarak bu ihtimali ortadan kaldırmıştır; yani: [Girenler ve çıkanlar] bizzat kendileridir.» Bu manada Vâhidî ondan önce davranmış, İbn Atıyye ise bunu genişletmiştir. Vâhidî şöyle demiştir: «'Ve onlar onunla çıkmışlardı' ifadesinde sözü zamirle pekiştirmiş; bu da onları küfürle niteleyip başkalarından ayırt etmek içindir.» Bazıları da şöyle demiştir: «'Hüm' (onlar) zamirinin manası, küfrün onlara nispet edilmesini pekiştirmektir; ayrıca Peygamber'den, onlara kötü muamelede bulunarak küfre girmelerini gerektirecek bir durumun sadır olduğunu nefyetmektir. Bilakis o, onlara lütufla yaklaşır ve en güzel muameleyi yapardı. Dolayısıyla mana şudur: Küfür ile çıkanlar kendi tercihleriyle bizzat kendileridir; yoksa onların küfür üzere kalmalarına sebep olan sen değilsin.» Ebü'l-Bekâ ise: «Takdirin: 'Ve onlar onunla çıkmış bulunuyorlardı' şeklinde olması da caizdir» demiştir; fakat bu tevilin bir anlamı yoktur.

والواوُ في قوله تعالى: {وَهُمْ قَدْ خَرَجُواْ} تحتمل وجهين أحدهما: أن تكونَ عاطفةً لجملةِ حالٍ على مثلِها، والثاني: أن تكونَ هي نفسُها واوَ الحال، وعلى هذا يكونُ في الآية الكريمة حجةٌ لمن يُجيز تعدُّدَ الحالِ لذي حالٍ مفردٍ من غير عطف ولا بدل إلا في أفعلِ التفضيل، نحو: «جاء زيدٌ ضاحكاً كاتباً» وعلى الأول لا يجوزُ ذلك إلا بالعطفِ أو البدلِ، وهذا شبيهٌ بالخلاف في تعدُّد الخبر.

Yüce Allah'ın: {وَهُمْ قَدْ خَرَجُواْ} “ve onlar onunla çıkmış oldukları halde...” kavlindeki vav iki veçhe ihtimal taşır: Birincisi: Hal cümlesini benzeri bir hal cümlesine bağlayan atıf vavı olmasıdır. İkincisi: Bizzat kendisinin hal vavı olmasıdır. Buna göre ayet-i kerimede, ismi tafdil hali müstesna, «Zeyd gülerek ve yazarak geldi» örneğinde olduğu gibi atıfsız ve bedelsiz tek bir hal sahibi (zû'l-hâl) için birden fazla halin caiz olduğunu savunanlar adına bir delil bulunmaktadır. Birinci görüşe göre ise bu, ancak atıf veya bedel ile caizdir; bu da haberin birden fazla olması konusundaki ihtilafa benzer.

وقوله تعالى: {وترى} : يجوز أن تكونَ بصريةً فيكونَ «يُسارعون» حالاً، وأن تكونَ العِلْمية أو الظنيَّة فينتصب «يسارعون» مفعولاً ثانياً.

Yüce Allah'ın: {وترى} “Ve görürsün...” kavli: [Gözle] görme fiili (basariyye) olabilir; bu durumda «yusâriûne» hal olur. Bilgi (ilmiyye) veya zannetme (zanniyye) fiili olması da caizdir; bu takdirde «yusâriûne» ikinci meful (tümleç) olarak mansub olur.

و «منهم» في محلِّ نصب على أنه صفةٌ ل «كثيراً» فيتعلَّقُ بمحذوفٍ أي: كائناً منهم أو استقرَّ منهم. وقرأ أبو حيوة: «العِدوان» بالكسر. وأَكْلِهم «هذا مصدرٌ مضافٌ لفاعله. والسحتَ مفعولُه، وقد تقدَّم ما فيه قبلَ ذلك وقوله:» لبئسما «قد تَقَدَّم ايضاً حكمُ» ما «مع بئس ونِعْم أولَ هذا الكتاب فأَغْنى عن إعادته.

«Minhüm» (onlardan) ifadesi «kesîran» kelimesinin sıfatı olarak nasb mahallindedir; dolayısıyla mahzuf bir kelimeye mütealliktir, yani: «Onlardan olan» veya «onlardan meydana gelen» demektir. Ebû Hayve, «el-udvân» kelimesini kesre ile «el-ıdvân» şeklinde okumuştur. «Ve eklihim» ifadesi, failine muzaf olmuş bir masdardır. «Es-suht» ise onun mefulüdür; buna dair hususlar daha önce geçmişti. «Le-bi'semâ» ifadesine gelince, «bi'se» ve «ni'me» ile birlikte gelen «mâ»nın hükmü de bu kitabın başında geçmişti, dolayısıyla tekrarına gerek kalmamıştır.

وقوله تعالى: {لَوْلاَ} : حرفُ تحضيضٍ ومعناه التوبيخ. وقرأ الجراح وأبو واقد: «الِّربيُّون» مكان الربانيين. وقرأ ابن عباس «بئسما» بغير لام قسم. و «قولِهم» مصدرٌ مضافٌ لفاعلِه، «والإِثْمَ» مفعولُه.

Yüce Allah'ın: {لَوْلاَ} “...olmalı değil miydi? / ...engelleselerdi ya!” kavli teşvik harfidir (harf-i tahdîd) ve manası azarlamadır (tevbîh). Cerrâh ve Ebû Vâkıd, «er-rabbâniyyîn» yerine «er-ribbiyyûn» şeklinde okumuşlardır. İbn Abbas ise yemin lâmı olmaksızın «bi'semâ» şeklinde okumuştur. «Kavlihim» failine muzaf olmuş bir masdardır, «el-isme» ise onun mefulüdür.

وقرأ أبو السمَّال: «ولُعنوا» بسكون العين، وحَسَّن تخفيفَها هنا كونُها كسرةً بين ضمتين، ومثلُه قولُ الآخر:

Ebû's-Semmâl, ayındaki sükûn ile «ve lu'nû» şeklinde okumuştur. Burada harekenin hafifletilmesini (tahfif) güzelleştiren husus, iki damme arasında bir kesre olmasıdır. Diğer şairin şu sözü de bunun gibidir:

١٧٦ - ٢- لو عُصْرَ منه البانُ والمسكُ انعصَرْ ... والظاهر أن الضميرَ في «كانوا» عائدٌ على الأحبار والرهبان، ويجوز أن يعودَ على المتقدمين.

176 - 2- Eğer ondan ban ağacı yağı ve misk sıkılsaydı, sıkılıp akardı... Zahir olan, «kânû»daki zamirin din bilginlerine (ahbâr) ve rahiplere raci olmasıdır; daha önce geçen kimselere raci olması da caizdir.

وقول تعالى حكايةً عن اليهود: {يَدُ الله مَغْلُولَةٌ} فيه قولان، أحدُهما:

Yüce Allah'ın Yahudilerden naklen buyurduğu: {يَدُ الله مَغْلُولَةٌ} “Allah'ın eli bağlıdır” kavlinde iki görüş vardır: Birincisi:

أنه خبرٌ مَحْضٌ. وزعم بعضُهم أنه على تقديرِ همزةِ استفهام تقديره: «أيدُ اللَّهِ مغلولةٌ» ؟ قالوا ذلك لَمَّا قَتَّر عليهم معيشتهم، ولا يحتاجون إلى هذا التقدير. و «بما قالوا» الباء للسببية أي: لُعنوا بسببِ قولِهم، و «ما» مصدريةٌ، ويجوزُ أن تكونَ موصولةً اسمية والعائدُ محذوف. وغَلُّ اليدِ وبسطُها هنا استعارةٌ للبخل والجود، وإن كان ليس ثَمَّ يدٌ ولا جارحة، وكلامُ العرب ملآنُ من ذلك. قالت العرب: «فلانٌ ينفق بكلتا يديه» قال:

Bunun sırf bir haber cümlesi olduğudur. Bazıları ise bunun soru hemzesinin takdiriyle «Allah'ın eli bağlı mıdır?» şeklinde olduğunu ileri sürmüşlerdir; onlar bunu [Allah] geçimlerini daralttığında söylemişlerdir; fakat bu takdire ihtiyaç yoktur. «Bimâ kālû» ifadesindeki bâ (بِ) sebebiyet içindir; yani: Söyledikleri söz sebebiyle lanetlendiler; «mâ» masdariyyedir. İsm-i mevsul olması da caizdir, bu durumda ait zamiri (âid) mahzuftur. Burada elin bağlanması ve açılması, ortada el veya uzuv olmasa dahi, cimrilik ve cömertlik için birer istiaredir. Arapların kelamı bununla doludur. Araplar: «Filanca iki eliyle birden infak eder» derler. [Şair] şöyle demiştir:

١٧٦ - ٣- يداك يدا مجدٍ، فكفٌّ مفيدةٌ ... وكفٌ إذا ما ضُنَّ بالمالِ تُنْفِقُ

176 - 3- Senin iki elin şan ve şeref elidir; bir avucun kazandırır, diğer avucun ise mala karşı cimrilik edildiğinde infak eder.

وقال آخر هو ابو تمام:

Bir diğeri, yani Ebû Temmâm şöyle demiştir:

١٧٦ - ٤- تعوَّد بَسْطَ الكفِّ حتى لَوَ أنَّه ... دعاها لقَبْضٍ لم تُطِعْه أنامِلُهْ

176 - 4- Avucunu açmaya (cömertliğe) öyle alıştı ki, şayet avucunu kısmaya çağırsa parmak uçları ona itaat etmezdi.

وقد استعارت العربُ ذلك حيث لا يدَ البتة، ومنه قولُ لبيد:

Araplar bu ifadeyi ortada kesinlikle hiçbir el bulunmadığı durumlarda dahi istiare yoluyla kullanmışlardır; Lebîd'in şu sözü de bu kabildendir:

١٧٦ - ٥-. . . . . . . . . . . . . . ... إذْ أصبحَتْ بيدِ الشَمالِ زِمامُها

176 - 5- ...Dizgini kuzey rüzgarının eline geçtiği vakit.

وقال آخر:

Bir başkası da şöyle demiştir:

١٧٦ - ٦- جادَ الحِمَى بَسْطُ اليدين بوابلٍ ... شَكَرتْ نداه تِلاعُه ووِهادُهْ

176 - 6- İki eli açık olan [bulut], korunan o yurda sağanak yağmuruyla cömertlik etti; yurdun tepeleri ve çukurları onun cömertliğine şükretti.

وقالوا: «بَسَطَ اليأسُ كفَّيه في صدري» واليأسُ معنًى لا عينٌ، وقد

Yine onlar: «Ümitsizlik göğsüme iki avucunu birden açtı» demişlerdir; oysa ümitsizlik somut bir varlık (ayn) değil, soyut bir manadır; buna rağmen

جعلوا له كَفَّين مجازاً. قال الزمخشري: «فإنْ قلت: لِمَ ثُنِّيت اليد في» بل يداه مبسوطتان «وهي في» يَدُ اللَّهِ مغلولةٌ «مفردةٌ؟ قلت: ليكونَ ردُّ قولِهم وإنكارُه أبلغَ وأدلَّ على إثباتِ غايةِ السخاء له ونَفْيِ البخل عنه، وذلك أنَّ غايةَ ما يبذله السخيُّ من ماله بنفسِه أن يعطيَه بيديه جميعاً فبنى المجازَ على ذلك» وقوله: {غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ وَلُعِنُواْ} يحتمل الخبرَ المحضَ، ويحتمل أن يُرادَ به الدعاءُ عليهم. وفي مصحف عبد الله: «بُسُطان» يقال: «يدٌ بُسُط» على زنة «ناقة سُرُح» و «أُحُد» و «مِشْية سُجُع» ، أي: مبسوطة بالمعروف، وقرأ عبد الله: «بسيطتان» يقال: يد بسيطة أي: مُطْلَقَةٌ بالمعروف.

onun için mecazen iki avuç isnad etmişlerdir. Zemahşerî şöyle demiştir: «Eğer: 'Yed' (el) kelimesi 'yedullâhi mağlûletün' ifadesinde tekil iken; {بَلْ يَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ} kavlinde niçin tesniye (ikil) kılınmıştır?' dersen; derim ki: Onların sözünü reddetmek ve inkâr etmek daha beliğ olsun, O'nun hakkında nihai cömertliği ispat edip cimriliği nefyetmeye daha çok delalet etsin diyedir. Çünkü cömert bir kimsenin bizzat kendi malından bağışlayacağı şeyin son noktası, onu iki eliyle birden vermesidir; işte mecaz da bunun üzerine kurulmuştur.» Yüce Allah'ın: {غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ وَلُعِنُواْ} “Kendi elleri bağlansın ve lanetlensinler!” kavli, sırf bir haber bildirmeye ihtimal taşıdığı gibi, onlara beddua edilmesinin kastedilmiş olmasına da ihtimal taşır. Abdullah'ın [İbn Mes'ûd] mushafında «busutân» şeklindedir; «nâkatün sürühun» (hızlı dişi deve), «uhudün» ve «mişyetün sücuun» (ahenkli yürüyüş) vezninde «yedün busutun» denilir; yani: İyilikle açılmış demektir. Abdullah ise «basîtatân» şeklinde okumuştur; «yedün basîtatün» denilir, yani: İyilik hususunda serbest bırakılmış, cömert el demektir.

قوله: {يُنفِقُ كَيْفَ يَشَآءُ} في هذه الجملة خمسةُ أوجه، أحدها: - وهو الظاهر - أنْ لا محلَّ لها من الإِعراب لأنها مستأنفة والثاني: أنها في محلِّ رفع لأنها خبر ثان ل «يداه» والثالث: أنها في محل نصبٍ على الحال من الضميرِ المستكنِّ في «مبسوطتان» وعلى هذين الوجهين فلا بُدَّ من ضمير مقدَّرٍ عائدٍ على المبتدأ، أو على ذي الحال أي: ينفق بهما، وحَذْفُ مثلِ ذلك قليلٌ.

Yüce Allah'ın: {يُنفِقُ كَيْفَ يَشَآءُ} “Nasıl dilerse öyle infak eder” kavlindeki bu cümlede beş vecih vardır: Birincisi -ki zahir olan budur- istinaf cümlesi olduğu için iraptan mahallinin olmamasıdır. İkincisi: «Yedâhu» (iki eli) mübtedasının ikinci haberi olduğu için ref mahallinde olmasıdır. Üçüncüsü: «Mebsûtatâni» kelimesindeki müstetir (gizli) zamirden hal olarak nasb mahallinde olmasıdır. Bu iki veçhe göre; mübtedaya veya hal sahibine dönen mukadder bir zamirin bulunması zorunludur, yani: «O iki eliyle infak eder» takdirindedir; böylesi bir zamirin hazfedilmesi ise azdır.

وقال أبو البقاء: «ينفق كيف يشاء» مسأنفٌ، ولا يجوزُ ان يكونَ حالاً من الهاء - يعني في «يداه» - لشيئين، أحدُهما: أنَّ الهاءَ مضاف إليها. والثاني: أنَّ الخبرَ يَفْصِل بينهما: ولا يجوزُ أن تكونَ حالاً من اليدين، إذ ليس فيها ضمير يعود إليهما «قلت: قوله:» أحدُهما: أنَّ الهاء مضاف إليها «ليس ذلك بمانع؛ لأن الممنوع إنما هو مجيءُ الحال من المضافِ إليه إذا لم يكن

Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «'Yünfiku keyfe yeşâ'' cümlesi müsteneftir (yeni bir başlangıçtır). İki sebepten ötürü 'yedâhu'daki he (ـه) zamirinden hal olması caiz değildir: Birincisi: He zamiri muzafun ileyhtir. İkincisi: Haber aralarını ayırmaktadır. İki elden de hal olması caiz değildir, zira cümlede o ikisine dönen bir zamir yoktur.» Derim ki: Onun «Birincisi: He zamirinin muzafun ileyh olmasıdır» sözü engel teşkil etmez; çünkü halin muzafun ileyhten gelmesinin yasak olması,

المضاف جزءاً من المضافِ إليه أو كجزئه أو عاملاً فيه وهذا من النوع الأول فلا مانع فيه. وقوله:» والثاني: أن الخبرَ يَفْصِل بينهما «هذا أيضاً ليس بمانع، ومنه: {وهذا بَعْلِي شَيْخاً} [هود: ٧٢] إذا قلنا إن» شيخاً «حالٌ من اسم الإِشارة، والعاملُ فيه التنبيه. وقوله:» إذ ليس فيها ضمير «قد تقدَّم أن العائِدَ يُقَدَّر، أي: ينفق بهما.

muzafın, muzafun ileyhin bir parçası veya parçasının benzeri olmadığı ya da onda amil bulunmadığı durumlar içindir. Bu ise birinci türdendir, dolayısıyla bir engel yoktur. Onun: «İkincisi: Haberin aralarını ayırmasıdır» sözü de engel teşkil etmez; nitekim «şeyhen» kelimesinin işaret isminden hal olduğunu ve amilinin de tenbih olduğunu söylediğimiz takdirde: {وهذا بَعْلِي شَيْخاً} “Bu kocam da bir yaşlıdır” [Hûd: 72] ayeti de bu kabildendir. Onun: «Zira içinde zamir yoktur» sözüne gelince; aid zamirin takdir edileceği daha önce geçmişti, yani: «O iki eliyle infak eder» demektir.

الرابع: أنها حالٌ من» يداه «وفيه خلافٌ - أعني مجيءَ الحال من المبتدأ - ووجهُ المنعِ أنَّ العامل في الحالِ هو العاملُ في صاحبها، والعاملُ في صاحبها أمرٌ معنوي لا لفظيٌ وهو الابتداء، وهذا على أحدِ الأقوال في العاملِ في الابتداء. الخامس: أنها حال من الهاء في» يداه «ولا اعتبارَ بما منعه أبو البقاء لِمَا تقدَّم من تصحيحِ ذلك.

Dördüncüsü: «Yedâhu» kelimesinden hal olmasıdır; bunda -yani halin mübtedadan gelmesi hususunda- ihtilaf vardır. Men edenlerin gerekçesi, halde amel eden amilin hal sahibinde de amel eden amil olmasıdır; oysa hal sahibindeki amil lafzî değil, ibtidadan ibaret manevî bir unsurdur. Bu da ibtidada amil olan şeye dair görüşlerden birine dayanır. Beşincisi: «Yedâhu»daki he zamirinden hal olmasıdır; bunun sıhhati daha önce geçtiği için Ebü'l-Bekâ'nın bunu men etmesine itibar edilmez.

و» كيف «في مثلِ هذا التركيبِ شرطيةٌ نحو:» كيف تكون أكون «ومفعولُ المشبه محذوفٌ، وكذلك جوابُ هذا الشرط أيضاً محذوفٌ مدلولٌ عليه بالفعلِ السابق ل» كيف «والمعنى: ينفق كما يشاء أن ينفق ينفق، ويبسطُ في السماء كيف يشاء أن يبسطَه يبسطه، فحذف مفعول» يشاء «وهو» أَنْ «وما بعدها، وقد تقدم أن مفعول» يشاء «و» يريد «لا يُذْكران إلا لغرابتهِمها، وحَذَفَ أيضاً جوابَ» كيف «وهو» ينفق «المتأخرُ» ويبسط «المتأخرُ لدلالة» ينفق ويبسط «الأولين، وهو نظيرُ قولك:» أقوم إنْ يقم زيد «، ولا جائزٌ أن يكونَ» ينفق المتقدُم عاملاً في «كيف» لأنَّ لها صدرَ الكلامِ،

Bu tür terkiplerde «keyfe» (كَيْفَ), «Sen nasıl olursan ben de öyle olurum» ifadesinde olduğu gibi şart edatıdır. [Yeşâ' fiilinin] mefulü mahzuftur; aynı şekilde bu şartın cevabı da «keyfe»den önceki fiilin delaletiyle mahzuftur. Mana şudur: Nasıl infak etmeyi dilerse öyle infak eder; göğe nasıl yaymayı dilerse onu öyle yayar. Dolayısıyla «yeşâ'» fiilinin mefulü olan «en» (أَنْ) ve sonrası hazfedilmiştir; zira «yeşâ'» ve «yürîdü» fiillerinin mefulünün, ancak şaşırtıcı bir durum olduğunda zikredileceği daha önce geçmişti. Yine «keyfe»nin cevabı olan sonraki «yünfiku» ve sonraki «yebsutu» da önceki «yünfiku» ve «yebsutu»nun delaletiyle hazfedilmiştir. Bu, senin: «Zeyd ayağa kalkarsa kalkarım» sözünün benzeridir. Önceki «yünfiku» fiilinin «keyfe» üzerinde amil olması caiz değildir; çünkü «keyfe» cümlenin başında yer alma (sadr-ı kelâm) hakkına sahiptir,

ومالَه صدرُ الكلام لا يعمل فيه إلا حرفُ الجر أو المضاف. وقال الحوفي: «كيف» سؤالٌ عن حال، وهي نصبٌ ب «يشاء» قال الشيخ «ولا يُعْقَلُ هنا كونُها سؤالاً عن حال» قلت: وقد تقدم الكلام عليها مشبعاً عند قولِه: {يُصَوِّرُكُمْ فِي الأرحام كَيْفَ يَشَآءُ} [آل عمران: ٦] ، وذكرنا عبارةَ الناس فيها.

cümle başında yer alma hakkına sahip olan şeyde ise ancak harf-i cer veya muzaf amel edebilir. Havfî şöyle demiştir: «'Keyfe', halden sualdir ve 'yeşâ'' fiili ile mensubdur.» Şeyh [Ebû Hayyân]: «Burada onun halden sual olması aklen düşünülemez» demiştir. Derim ki: Yüce Allah'ın: {يُصَوِّرُكُمْ فِي الأرحam كَيْفَ يَشَآءُ} “Rahimlerde sizi dilediği gibi şekillendirir” [Âl-i İmrân: 6] kavlinde buna dair açıklama etraflıca geçmiş ve bu hususta âlimlerin sözlerini zikretmiştik.

قوله: {مَّآ أُنزِلَ} «ما» هنا موصولةٌ اسمية في محل رفع، لأنها فاعل بقوله: {وَلَيَزِيدَنَّ} ولا يجوزُ ان تكونَ «ما» مصدريةً، و «إليك» قائمٌ مقام الفاعل ل «أُنْزل» ويكون التقديرُ: «وليزيدَنَّ كثيراً الإِنزالُ إليك» لأنه لم يُعْلَمْ نفسُ المُنَزَّل، والذي يزيدهم إنما هو المُنَزَّل لا نفسُ الإِنزال.

Yüce Allah'ın: {مَّآ أُنزِلَ} “indirilen...” kavlindeki «mâ», burada ism-i mevsul olup {وَلَيَزِيدَنَّ} “ve elbette artıracaktır” kavlinin faili olması hasebiyle ref mahallindedir. «Mâ»nın masdariyye olması caiz değildir; [bu takdirde] «ileyke» ifadesi «ünzile» fiilinin nâib-i faili konumuna geçer ve takdir: «Sana indiriliş çoklarının [azgınlığını] artıracaktır» şeklinde olur; çünkü indirilen şeyin bizzat kendisi bilinmiş olmaz, oysa onların [azgınlığını] artıran şey indiriliş eyleminin bizzat kendisi değil, indirilenin ta kendisidir.

وقوله: «منهم» صفةٌ ل «كثيراً» فيتعلَّقُ بمحذوف و «طغياناً» مفعولٌ ثان ل «يَزيد» وقوله: {إلى يَوْمِ القيامة} متعلقٌ ب «أَلْقينا» ، ويجوز أن يتعلَّق بقوله: «والبغضاء» اي: إنَّ التباغضَ بينهم إلى يوم القيامة، ولا يجوزُ أن يتعلَّقَ بالعداوةِ لئلا يَلْزَمَ الفصلُ بين المصدرِ ومعمولِه بالأجنبي وهو المعطوفُ، وعلى هذا فلا يجوزُ أن تكونَ المسألةُ من التنازع، لأن شرطَه تسلُّطُ كلٍ من العاملين، والعاملُ الأولُ هنا لو سُلِّط على المتنازع فيه لم يَجُزْ للمحذورِ المذكور. وقد نَقَل بعضُهم أنه يجوز التنازع في فِعْلَي التعجب مع التزامِ إعمالِ الثاني؛ لأنه لا يُفْصَلِّ بين فعل التعجب ومعمولِه، وهذا مثلُه، أي: يُلْتَزَمُ إعمالُ العامل الثاني، وهو خارج عن قياسِ التنازع، وتقدَّم لك نظيره. والفرقُ بين العداوة والبغضاء أن العداوة كل شيء مشتهر يكون عنه عملٌ وحرب، والبغضاء لا تتجاوزُ النفوس، قال ابن عطية وقال الشيخ: «العداوةُ أخَصُّ من البغضاء لأنَّ كل عدو مُبْغَضٌ، وقد يُبْغَضُ مَنْ ليس بعدو» .

Yüce Allah'ın «minhüm» kavli «kesîran» kelimesinin sıfatıdır, dolayısıyla mahzuf bir kelimeye mütealliktir. «Tugyânen» (azgınlık) kelimesi «yezîde» fiilinin ikinci mefulüdür. {إلى يَوْمِ القيامة} “kıyamet gününe kadar” kavli ise «elkaynâ» (bıraktık/attık) fiiline mütealliktir; «ve'l-bağdâe» kavline müteallik olması da caizdir, yani: Aralarındaki bu kinleşme kıyamet gününe kadardır. Düşmanlık (el-adâvet) kelimesine müteallik olması ise caiz değildir; zira masdar ile mefulünün arasının yabancı bir öge olan matuf ile ayrılması gerekirdi. Buna göre bu meselenin tenâzu' (amil çekişmesi) kabilinden olması caiz değildir; zira tenâzuun şartı, iki amilden her birinin [müteallak üzerinde] tasarruf yetkisinin bulunmasıdır. Buradaki birinci amil çekişilen öge üzerinde tasarruf ettirilseydi, zikredilen sakıncadan ötürü caiz olmazdı. Bazıları taaccüb fiillerinde, ikinci amilin amel ettirilmesi zorunluluğu şartıyla tenâzuun caiz olduğunu nakletmiştir; çünkü taaccüb fiili ile mefulünün arası ayrılmaz. Bu da onun gibidir; yani ikinci amilin amel ettirilmesi zorunludur ve bu da tenâzuun kıyas kurallarının dışındadır; nitekim bunun benzeri daha önce geçmişti. Düşmanlık (adâvet) ile kin (bağdâ) arasındaki fark şudur: Düşmanlık, kendisinden fiil ve savaş doğan her türlü açık husustur; kin ise nefislerin ötesine geçmez. Bunu İbn Atıyye söylemiştir. Şeyh [Ebû Hayyân] ise şöyle demiştir: «Düşmanlık kinden daha hususidir; çünkü her düşmana kin beslenir, fakat bazen düşman olmayan kimseye de kin beslenebilir.»

قوله: {لِّلْحَرْبِ} فيه وجهان أحدهما: أنه متعلقٌ ب «أوقدوا» أي: أوقدوها لأجل الحرب. والثاني: أنه صفة ل «نارا» فيتعلق بمحذوف، وهل الإِيقادُ حقيقةٌ أو مجازٌ؟ قولان. و «أطفأها الله» جواب «كلما» وهو أيضاً حقيقة أو مجاز على حَسَب ما تقدم. وقوله: {فَسَاداً} [المائدة: ٣٣] قد تقدم نظيره، وأنه يجوز أن يكونَ مصدراً من المعنى، وحينئذ لك اعتباران، أحدهما: ردُّ الفعل لمعنى المصدر. والثاني: ردُّ المصدر لمعنى الفعل، وأن يكون حالاً أي: يَسْعَوْن سَعْيَ فساد، أو: يفسدون بسعيهم فساداً، أو: يَسْعَوْن مفسدين، وأن يكونَ مفعولاً من أجله: أي: يَسْعَوْن لأجل الفساد. والضميرُ في «بينهم» يجوز أن يعود على اليهودِ وحدَهم لأنه فِرَقٌ مختلفةٌ وطوائفُ متشعبةٌ، وأَنْ يعودَ على اليهود والنصارى لتقدُّم ذكرهم في قولِه تعالى: {لاَ تَتَّخِذُواْ اليهود والنصارى} [المائدة: ٥١] ، ولا ندراجِ الصنفين في قوله: {قُلْ ياأهل الكتاب} [المائدة: ٥٩] ، والألفُ واللام في «الأرض» يجوزُ أن تكونَ للجنس وأن تكون للعهد.

Yüce Allah'ın: {لِّلْحَرْبِ} “savaş için” kavlinde iki vecih vardır: Birincisi: «Evkadû» (tutuşturdular) fiiline müteallik olmasıdır, yani: Savaş amacıyla onu tutuşturdular. İkincisi: «Nâran» (ateş) kelimesinin sıfatı olmasıdır, dolayısıyla mahzuf bir kelimeye taalluk eder. Ateş tutuşturmanın hakiki mi yoksa mecazi mi olduğu konusunda iki görüş vardır. «Etfe'ehallâhu» (Allah onu söndürdü) cümlesi «küllemâ»nın cevabıdır; bu da daha önce geçtiği üzere hakiki veya mecazidir. Yüce Allah'ın: {فَسَاداً} “bozgunculuk için / fesat çıkararak” [el-Mâide: 33] kavlinin benzeri daha önce geçmişti; bunun manadan türeyen bir masdar olması caizdir; bu durumda iki yaklaşımınız olur: Birincisi: Fiilin, masdarın manasına irca edilmesi. İkincisi: Masdarın, fiilin manasına irca edilmesi. Yine bunun hal olması da caizdir; yani: Fesat çabasıyla çabalarlar veya çabalarıyla fesat çıkarırlar yahut fesatçılar olarak çabalarlar demektir. Mefulün lieclih (için/amacıyla) olması da caizdir; yani: Fesat çıkarmak amacıyla koşuştururlar demektir. «Beynehüm» (aralarında) ifadesindeki zamirin, farklı fırkalar ve kollara ayrılmış zümreler oldukları için sadece Yahudilere raci olması caiz olduğu gibi; Yüce Allah'ın: {لاَ تَتَّخِذُواْ اليهود والنصارى} “Yahudileri ve Hristiyanları edinmeyin...” [el-Mâide: 51] kavlinde zikirleri geçtiği ve: {قُلْ ياأهل الكتاب} “De ki: Ey Ehl-i Kitap!” [el-Mâide: 59] kavlinde iki sınıf da yer aldığı için Yahudilere ve Hristiyanlara raci olması da caizdir. «El-Ard» (yeryüzü) kelimesindeki elif-lâm takısı cins için olabileceği gibi ahid için de olabilir.

وقوله تعالى: {وَلَوْ أَنَّ} : تقدَّم الكلامُ على نظيرِ هذا التركيب.

Yüce Allah'ın: {وَلَوْ أَنَّ} “Şayet onlar...” kavline gelince: Bu terkibin benzerine dair açıklama daha önce geçmişti.

قوله تعالى: {لأَكَلُواْ مِن فَوْقِهِمْ} : مفعولُ الأكلِ هنا محذوفٌ اقتصاراً، أي لوُجِد منهم هذا الفعلُ، و «من فوقهم» متعلقٌ به أي: لأكلوا من الجهتين. وقال أبو البقاء: «إنَّ» من فوقهم «صفةٌ لمفعول محذوف أي: لأكلُوا رِزْقاً كائناً مِنْ فوقِهم» وقوله «منهم» خبر مقدم، و «أمةٌ» مبتدأ، و «مقتصدةٌ» صفتُها، وعلى رأي الأخفش يجوز أن تكون «أمة» فاعلاً

Yüce Allah'ın: {لأَكَلُواْ مِن فَوْقِهِمْ} “üstlerinden yerlerdi” kavlinde: Yeme (ekl) fiilinin mefulü burada yetinme (iktisar) amacıyla hazfedilmiştir; yani bu eylem onlardan sadır olurdu; «min fevkıhim» ise ona mütealliktir, yani: İki yönden de [bolluk içinde] yerlerdi demektir. Ebü'l-Bekâ: «'Min fevkıhim' ifadesi mahzuf bir mefulün sıfatıdır; yani: Üstlerinden olan bir rızkı yerlerdi takdirindedir» demiştir. Yüce Allah'ın «minhüm» kavli öne geçmiş haber (haber-i mukaddem), «ümmetün» mübteda, «muktesıdetün» ise onun sıfatıdır. Ahfeş'in görüşüne göre «ümmetün» kelimesinin car-mecrur ile merfu fail olması da caizdir.

بالجار. وقوله: {مِّنْهُمْ أُمَّةٌ مُّقْتَصِدَةٌ وَكَثِيرٌ مِّنْهُمْ} تنويعٌ في التفصيل، فأَخْبر في الجملة الأولى بالجار والمجرور، ووصفَ المبتدأ بالاقتصاد، ووصفَ المبتدأ في الجملة الثانية ب «منهم» ، وأخبر عنه بجملة قوله: {سَآءَ مَا يَعْمَلُونَ} وذلك لأنَّ الطائفةَ الأولى ممدوحةٌ فُوصفوا بالاقتصاد، وأخبر عنهم بأنهم من جملة أهل الكتاب فإنَّ الوصفَ ألزمُ من الخبر، فإنهم إذا أسلموا زال عنهم هذا الاسم، وأما الطائفة الثانية فإنهم وصفوا بكونهم من أهل الكتاب فإنَّ الوصفَ ألزمُ وهم كفار فهم منهم، وأخبر عنهم بالجملة الذَّمِّيَّة فإن الخبرَ ليس بلازم، وقد يُسْلِم منهم ناس فيزول عنهم الإِخبار بذلك.

Yüce Allah'ın: {مِّنْهُمْ أُمَّةٌ مُّقْتَصِدَةٌ وَكَثِيرٌ مِّنْهُمْ} “İçlerinden orta yolu tutan bir topluluk vardır; onlardan çoğunun ise...” kavli, tafsilatlandırmada bir çeşitliliktir. Birinci cümlede car ve mecrur ile haber vermiş ve mübtedayı orta yolluluk (iktisad) ile nitelemiştir; ikinci cümlede ise mübtedayı «minhüm» ile nitelemiş ve ondan {سَآءَ مَا يَعْمَلُونَ} “yaptıkları ne kötüdür!” cümlesi ile haber vermiştir. Bunun sebebi şudur: Birinci zümre övülmüştür; bu yüzden orta yollulukla nitelenmiş ve Ehl-i Kitap zümresinden oldukları haber verilmiştir; zira sıfat haberden daha bağlayıcıdır, nitekim onlar Müslüman olduklarında bu isim onlardan kalkar. İkinci zümreye gelince, onlar Ehl-i Kitap'tan olmakla nitelenmişlerdir; zira sıfat daha bağlayıcıdır ve onlar kâfir oldukları için onlardandır; haklarında ise yerme cümlesi ile haber verilmiştir, zira haber bağlayıcı ve kalıcı değildir, bazen içlerinden bazı insanlar Müslüman olur da haklarındaki bu haber ortadan kalkar.

و «ساءَ» هذه يجوزُ فيها ثلاثة أوجه، أحدها: أن تكونَ تعجباً كأنه قيل: ما أسوأ عملَهم، ولم يذكر الزمخشري غيرَ هذا الوجه، ولكن النحاة لَمَّا ذكروا صيغَ التعجب لم يَعُدُّوا فيها «ساء» ، فإن أراد من جهةِ المعنى لا من [جهة] التعجب المبوبِ له في النحو فقريب. الثاني: أنها بمعنى «بِئْس» فتدلُّ على الذَّمِّ كقوله تعالى: {سَآءَ مَثَلاً القوم} وعلى هذين القولين ف «ساءَ» غيرُ متصرفة، لأن التعجب والمدح والذم لا تتصرَّفُ أفعالُهما. الثالث: أن تكون «ساء» المتصرفة نحو: ساء يسوء، ومنه {لِيَسُوءُواْ وُجُوهَكُمْ} [الإِسراء: ٧] {سِيئَتْ وُجُوهُ الذين كَفَرُواْ} [الملك: ٢٧] ، والمتصرفةُ متعديةٌ، قال تعالى: {لِيَسُوءُواْ وُجُوهَكُمْ} فأين مفعولُ هذه؟ قيل: هو محذوفٌ تقديره: ساء عملُهم المؤمنين، والتي بمعنى «بئس» لا بد لها من مميِّز، وهو هنا محذوفٌ تقديره: ساء عملاً الذي كانوا يعملونه. والحرب مؤنثةٌ، وهي في الأصل مصدر، وقد تقدَّم الكلامُ عليها في البقرة.

Buradaki «sâe» (سَآءَ) fiilinde üç vecih caizdir: Birincisi: Şaşma (taaccüb) bildirmesidir; sanki: «Amelleri ne kadar da kötüdür!» denilmiştir. Zemahşerî bu vecihten başkasını zikretmemiştir; ancak nahivciler taaccüb kalıplarını saydıklarında aralarında «sâe»yi saymamışlardır; eğer o, nahivde başlık açılan taaccüb kalıbını değil de mana yönünü kastetmişse bu yakındır. İkincisi: «Bi'se» (بِئْس) manasında olmasıdır; bu durumda Yüce Allah'ın: {سَآءَ مَثَلاً القوم} “O kavmin misali ne kötüdür” kavlinde olduğu gibi yermeye (zem) delalet eder. Bu iki görüşe göre «sâe» gayr-ı muntasarıftır (çekimsizdir); çünkü taaccüb, medih ve zem fiilleri çekilmezler. Üçüncüsü: «Sâe-yesûu» gibi mutasarrıf (çekimli) olan «sâe» olmasıdır; {لِيَسُوءُواْ وُجُوهَكُمْ} “yüzlerinizi kederlendirsinler diye” [el-İsrâ: 7] ve {سِيئَتْ وُجُوهُ الذين كَفَرُواْ} “inkâr edenlerin yüzleri kederlendi” [el-Mülk: 27] ayetleri bu kabildendir. Mutasarrıf olan fiil geçişlidir (müteaddîdir); Allah Teâlâ: {لِيَسُوءُواْ وُجُوهَكُمْ} buyurmuştur. Peki, buradaki fiilin mefulü nerededir? «O mahzuftur, takdiri: Onların yaptıkları iş müminleri üzdü/kederlendirdi şeklindedir» denilmiştir. «Bi'se» manasında olan fiil için ise mutlaka bir temyiz gerekir; o da burada mahzuftur, takdiri: «Yapmakta oldukları şey amel olarak ne kötüdür!» şeklindedir. Harp (el-harb) kelimesi müennestir (dişildir), aslında bir masdardır ve buna dair açıklama Bakara Suresi'nde geçmişti.

قوله تعالى: {ياأيها الرسول} : ناداه بأشرفِ الصفات البشرية. وقوله: {بَلِّغْ مَآ أُنزِلَ إِلَيْكَ} وهو قد بَلَّغَ!! فأجاب الزمخشري بأن المعنى: جميعَ ما أُنْزل إليك، أي: أيَّ شيء أُنْزل غيرَ مراقِبٍ في تبليغه أحداً ولا خائفٍ أن ينالكَ مكروهٌ «وأجاب ابن عطية بقريب منه، قال:» أَمَر رسولَه بالتبليغِ على الاستيفاء والكمال، لأنه كان قد بلَّغ «، وأجابَ غيرُهما بأنَّ المعنى على الديمومة كقوله: {يا أَيُّهَا النبي اتق الله} [الأحزاب: ١] {يَا أَيُّهَا الذين آمَنُواْ آمِنُواْ} [النساء: ١٣٦] ، وإنما ذكرْتُ هذا لأنه ينفعُ في سؤالٍ سيأتي.

Yüce Allah'ın: {ياأيها الرسول} “Ey Resul!” kavlinde: Ona beşeri sıfatların en şereflisiyle nida etmiştir. {بَلِّغْ مَآ أُنزِلَ إِلَيْكَ} “Sana indirileni tebliğ et” kavline gelince; o zaten tebliğ etmiştir! Zemahşerî buna, mananın «Sana indirilenlerin tümünü [tebliğ et]; yani tebliğinde hiç kimseden çekinmeksizin ve başına hoşlanmadığın bir şeyin gelmesinden korkmaksızın indirilen her şeyi [tebliğ et]» şeklinde olduğu cevabını vermiştir. İbn Atıyye de buna yakın bir cevap vererek şöyle demiştir: «Resulüne, tebliği eksiksiz ve tastamam yapmasını emretti; çünkü o zaten tebliğ etmekteydi.» Başkaları ise mananın; {يا أَيُّهَا النبي اتق الله} “Ey Peygamber! Allah'tan sakın” [el-Ahzâb: 1] ve {يَا أَيُّهَا الذين آمَنُواْ آمِنُواْ} “Ey iman edenler! İman edin” [en-Nisâ: 136] ayetlerinde olduğu gibi süreklilik (devamlılık) bildirdiği cevabını vermişlerdir. Bunu zikretmemin sebebi, ileride gelecek bir soruda faydalı olacak olmasıdır.

وقوله: {ما} يحتملُ أن تكونَ اسميةً بمعنى الذي، ولا يجوز أن تكون موصوفةً لأنه مأمورٌ بتبليغِ الجميع كما مَرَّ، والنكرةُ لا تَفِي بذلك فإن تقديرها:» بَلِّغْ شيئاً أُنزل إليك «وفي» أُنزل «ضمير مرفوعٌ يعودُ على ما قام مقامَ الفاعل، وتحتمل على بُعْدٍ أن تكون» ما «مصدريةً، وعلى هذا فلا ضميرَ في» أُنْزل «لأنَّ» ما «المصدريةَ حرفٌ على الصحيح فلا بُدَّ من شيءٍ يقومُ مقامَ الفاعلِ وهو الجارُّ بعده، وعلى هذا فيكونُ التقديرُ: بَلِّغِ الإِنزالَ، ولكنَّ الإِنزال لا يُبَلِّغُ فإنه معنى، إلا أن يُراد بالمصدر أنه واقعٌ موقعَ المفعول به، ويجوز أن يكونَ المعنى:» اعلَمْ بتبليغِ الإِنزالِ «فيكونُ مصدراً على بابه.

Yüce Allah'ın: {ما} kavlinin «ellezî» manasında ism-i mevsul olma ihtimali vardır; mevsuf bir nekire olması ise caiz değildir, zira geçtiği üzere o, hepsini tebliğ etmekle emrolunmuştur; nekire ise buna yetmez, çünkü takdiri: «Sana indirilen bir şeyi tebliğ et» şeklinde olur. «Ünzile» fiilinde nâib-i fail yerine geçen şeye dönen merfu bir zamir vardır. Uzak bir ihtimal olmakla birlikte «mâ»nın masdariyye olma ihtimali de vardır; buna göre «ünzile»de zamir bulunmaz; çünkü sahih olan görüşe göre masdariyet bildiren «mâ» bir harftir, dolayısıyla nâib-i fail makamına geçecek bir şeye ihtiyaç vardır ki o da kendisinden sonraki car-mecrurdur. Buna göre takdir: «İndirilişi tebliğ et» şeklinde olur; fakat indiriliş tebliğ edilmez, zira o soyut bir manadır; meğerki masdar ile mefulün bih makamına kaim olan şey kastedilmiş olsun. Mananın: «İndirilişin tebliğini bildir» şeklinde olması da caizdir, bu takdirde [indirme] kendi babında hakiki bir masdar olur.

قوله تعالى: {وَإِن لَّمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ} أي: وإنْ لم تفعل التبليغَ، فحذَف المفعولَ به ولم يقل:» وإن لم تبلِّغْ فما بَلَّغت «لِما تقدم في قوله تعالى: {فَإِن لَّمْ تَفْعَلُواْ} [الآية: ٢٤] في البقرة، والجوابُ لا بد أن يكون مغايراً للشرط لتحصُل الفائدةُ، ومتى اتَّحدا اختلَّ الكلام، لو قلت:» إن أتى زيد فقد

Yüce Allah'ın: {وَإِن لَّمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ} “Eğer bunu yapmazsan O'nun elçiliğini tebliğ etmemiş olursun” kavli; yani: Tebliği yapmazsan demektir. Bakara Suresi'nde Yüce Allah'ın: {فَإِن لَّمْ تَفْعَلُواْ} “Eğer yapamazsanız...” [el-Bakara: 24] kavlinde geçtiği gerekçeyle mefulü hazfetmiş ve «Eğer tebliğ etmezsen tebliğ etmemiş olursun» dememiştir. Anlamın fayda sağlaması için cevabın şarttan farklı olması şarttır; ikisi aynı olduğu takdirde kelam bozulur. Mesela: «Zeyd gelirse

جاء «لم يَجُزْ، وظاهرُ قوله تعالى: {وَإِن لَّمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ} اتحادُ الشرطِ والجزاء، فإن المعنى يَؤُول ظاهراً إلى: وإن لم تفعل لم تفعلْ. وأجابَ الناس عن ذلك بأجوبةٍ أسَدُّها ما قاله الأستاذ أبو القاسم الزمخشري، وقد أجابَ بجوابين، أحدُهما: أنه إذا لم يمتثل أمرَ اللهِ في تبليغِ الرسالاتِ وكَتْمِها كلِّها كأنه لم يُبْعَثْ رسولاً كان أمراً شنيعاً لاخفاءَ بشناعته، فقيل: إنْ لم تبلغ أدنى شيء وإن كلمةً واحدةً فكنت كمن ركب الأمرَ الشنيع الذي هو كتمانُ كلِّها، كما عَظَّم قَتْل النفسِ في قوله: {فَكَأَنَّمَا قَتَلَ الناس جَمِيعاً} [المائدة: ٣٢] . والثاني: أَنْ يُراد: وإنْ لم تفعلْ ذلك فلك ما يُوجِبُ كتمانَ الوحي كلِّه من العقاب فوضَع السببَ موضعَ المُسَبِّب، ويؤيده:» فأوحى الله إليَّ إنْ لم تبلِّغْ رسالاتي عَذَّبْتُك «.

gelmiş olur» desen caiz olmaz. Yüce Allah'ın: {وَإِن لَّمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ} kavlinin zahiri ise şart ile cezanın (cevabın) aynı olmasıdır; zira mana zahirde: «Eğer yapmazsan yapmamış olursun» şekline dönmektedir. Âlimler buna çeşitli cevaplar vermişlerdir ki en isabetlisi Üstat Ebü'l-Kāsım ez-Zemahşerî'nin söylediğidir. O iki cevap vermiştir: Birincisi: Vahiyleri tebliğ etme konusunda Allah'ın emrine uymayıp hepsini gizlediği takdirde -sanki peygamber olarak gönderilmemiş gibi- çirkinliği gizlenemez derecede feci bir iş olmuş olur; bu sebeple: «Şayet tek bir kelime dahi olsa en ufak bir şeyi tebliğ etmezsen, hepsini gizlemekten ibaret olan o korkunç işi irtikâb etmiş kimse gibi olursun» denilmiştir; nitekim Yüce Allah: {فَكَأَنَّمَا قَتَلَ الناس جَمِيعاً} “bütün insanları öldürmüş gibi olur” [el-Mâide: 32] kavlinde bir cana kıymayı böyle büyütmüştür. İkincisi: «Eğer bunu yapmazsan, vahyin tamamını gizlemenin gerektirdiği cezaya çarptırılırsın» manasının kastedilmiş olmasıdır; böylece sebebi müsebbibin (sonucun) yerine koymuştur. «Allah bana: 'Eğer risaletlerimi tebliğ etmezsen sana azap ederim' diye vahyetti» rivayeti de bunu desteklemektedir.

وأجاب ابن عطية فقال:» أي: وإن تركت شيئاً فقد تركت الكل وصار ما بَلَّغْت غيرَ معتد به، فمعنى «وإن لم تفعل» : «وإن لم تستوفِ» نحوُ هذا قولُ الشاعر:

İbn Atıyye ise şöyle cevap vermiştir: «Yani: Bir şeyi terk edersen hepsini terk etmiş olursun ve tebliğ ettiğin şey de muteber sayılmaz. Dolayısıyla 'Eğer yapmazsan' kavlinin manası: 'Eğer eksiksiz yapmazsan' demektir.» Şairin şu sözü de bu kabildendir:

١٧٦ - ٧- سُئِلْتَ فلم تبخَلْ، ولم تُعْطِ نائلاً ... ، فسِيَّان لا حمدٌ عليك ولا ذَمٌّ

176 - 7- Senden istendi de cimrilik etmedin, ama dişe dokunur bir bağışta da bulunmadın; dolayısıyla ne övgü ne de yergi alman birdir.

أي: فلم تعطِ ما يُعَدُّ نائلاً، وإلا يتكاذَبِ البيتُ، يعني بالتكاذب أنه قد قال: «فلم تبخل» فيتضمن أنه أعطى شيئاً، فقوله بعد ذلك: «ولم تُعْطِ نائلاً» لو لم يقدِّر نائلاً يُعْتَدُّ به تكاذَبَ. وفيه نظر فإنه قوله «لم تبخل ولم تُعْطِ» لم يتواردا على محلِّ واحد حتى يتكاذَبا، فلا يلزمُ من عدمِ التقدير الذي قَدَّره ابن عطية كَذِبُ البيت، وبهذا الذي ذكرتُه يتبيِّنُ فسادُ قولِ مَنْ زعم أنَّ هذا

Yani: Bağış sayılabilecek bir şey vermedin; aksi takdirde beytin kısımları birbirini yalanlar. Beytin birbirini yalanlamasından kastı şudur: Şair «cimrilik etmedin» demiş, bu da bir şey verdiğini tazammun etmiştir; bundan sonra söylediği «bağışta bulunmadın» sözünde şayet kayda değer bir bağış takdir edilmezse beyit birbirini yalanlamış olur. Ancak bunda tutarsızlık vardır; zira onun «cimrilik etmedin ve vermedin» sözleri birbirini yalanlayacak şekilde tek bir mahalle yönelmiş değildir; dolayısıyla İbn Atıyye'nin takdir ettiği kayıt takdir edilmediğinde beytin yalancı çıkması gerekmez. Zikrettiğim bu hususla, bu beytin

البيتَ مِمَّا تنازَعَ فيه ثلاثةُ عواملَ: سُئِلت وتَبْخَلْ وتُعْطِ، وذلك لأنه قوله: «ولم تَبْخَلْ» على قولِ هذا القائلِ متسلطٌ على «طائل» فكأنه قيل: فلم تبخل بطائل، وإذا لم يبخل به فقد بذله وأعطاه فيناقضه قوله بعد ذلك. و «لم تُعْطِ نائلاً» .

üç amilin -yani 'süilte' (senden istendi), 'tebhal' (cimrilik ettin) ve 'tu'tî' (verdin) amillerinin- çekiştiği (tenâzu ettiği) yerlerden olduğunu iddia eden kimsenin sözünün bozukluğu da açığa çıkmaktadır. Çünkü bu iddia sahibinin görüşüne göre onun «ve lem tebhal» sözü «tâil» (fayda/bağış) kelimesi üzerinde tasarruf etmektedir; sanki: «Kayda değer bir bağışta cimrilik etmedin» denilmiş gibi olur. Onda cimrilik etmediğinde ise onu bezletmiş ve vermiş olur ki bu takdirde ardından gelen: «Dişe dokunur bir bağışta da bulunmadın» sözüyle çelişir.

وقد أفسد ابن الخطيب الرازي الجوابَ المتقدم واختار جواباً مِنْ عنده فقال: «أجاب الجمهور ب» إنْ لم تبلِّغ واحداً منها كنت كمن لم يبلِّغْ شيئاً «وهذا ضعيفٌ، لأنَّ مَنْ ترك البعضَ وأتى بالبعض فإن قيل: إنه تَرَكَ الكلَّ كان كذباً، ولو قيل: إن مقدارَ الجُرْم في ترك البعض مثلُ الجرم في ترك الكل فهذا هو المُحالُ الممتنع، فسقط هذا الجوابُ، والأصحُّ عندي أن يقالَ: خَرَجَ هذا الجوابُ على قانون قوله:

İbnü'l-Hatîb er-Râzî, yukarıda geçen cevabı çürütmüş ve kendi katından bir cevap seçerek şöyle demiştir: «Cumhur [bu ayete]: 'Şayet onlardan birini tebliğ etmezsen hiçbir şeyi tebliğ etmemiş gibi olursun' diye cevap vermiştir. Bu ise zayıftır; çünkü bir kısmını terk edip bir kısmını getiren kimse hakkında şayet 'hepsini terk etti' denilirse bu yalan olur. Eğer 'bir kısmını terk etmedeki cürüm miktarı hepsini terk etmedeki cürüm gibidir' denilirse bu da imkânsız ve muhaldir. Dolayısıyla bu cevap düşmüştür. Bana göre en sahih olanı şöyle denilmesidir: Bu cevap şairin şu sözünün kuralına göre çıkmıştır:

١٧٦ - ٨- أنا أبو النجمِ وشِعْري شِعْري ... ومعناه: أنَّ شعري قد بَلَغَ في الكمال والفصاحة والمتانة إلى حيث متى قيل إنه شعري فقد انتهى مدحُه إلى الغاية التي لا يزاد عليها، وهذا الكلامُ يفيد المبالغةَ التامةَ من هذا الوجه، فكذا هنا كأنه قال: فإن لم تبلِّغْ رسالاتِه فما بلَّغْتَ رسالاته، يعني أنه لا يمكن أن يوصفَ تَرْكُ التبليغ بتهديدٍ أعظمَ من أنه تَرَكَ التبليغَ، فكان ذلك تنبيهاً على غايةِ التهديد والوعيد.

176 - 8- Ben Ebû'n-Necm'im, şiirim de şiirimdir... Bunun manası şudur: Benim şiirim kemal, fesahat ve sağlamlıkta öyle bir noktaya ulaşmıştır ki, onun hakkında 'benim şiirimdir' denildiğinde övgüsü artık üzerine ziyade yapılamayacak nihai sınıra ulaşmış olur. Bu kelam bu yönden tam bir mübalağa ifade eder. İşte burada da böyledir; sanki: 'Eğer O'nun elçiliklerini tebliğ etmezsen, O'nun elçiliklerini tebliğ etmemiş olursun' demiştir; yani tebliği terk etmeyi, onun bizzat tebliği terk etmiş olmasından daha büyük bir tehditle nitelemek mümkün değildir. Bu da tehdit ve uyarının nihai sınırına dikkat çekmedir.»

قال الشيخ:» وما ضَعَّفَ به جوابَ الجمهور لا يضعف به لأنه قال: «فإنْ قيل إنه تركَ الكل كان كذباً» ولم يقولوا ذلك، إنما قالوا إنَّ بعضها ليس أَوْلى بالأداء من بعضٍ، فإن لم تؤدِّ فكأنك أَغْفَلتَ أداءَها جميعَها، كما

Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Cumhurun cevabını zayıf saydığı gerekçe ile o cevap zayıf düşmez. Çünkü o: 'Şayet hepsini terk etti denilirse bu yalan olur' demiştir; oysa onlar böyle dememişlerdir. Onlar sadece: 'Vahyin bazısını eda etmek bazısını eda etmekten daha evla değildir; şayet eda etmezsen sanki tamamını eda etmeyi ihmal etmiş gibi olursun; nitekim

أن مَنْ لم يؤمِنْ ببعضِها كان كمن لم يؤمنْ بكلِّها لإِدلاء كل منها بما يُدْلي به غيرُها، وكونُها كذلك في حكم شيءٍ واحدٍ، والشيءُ الواحد لا يكون مبلِّغاً غير مبلَّغ مؤمناً به غيرَ مؤمن به، فصار ذلك التبليغُ للبعضِ غيرَ معتدٍّ به «قلت: هذا الكلام الأنيق أعني ما وقع به الجواب عن اعتراض الرازي كلامُ الزمخشري أَخَذَه ونقله إلى هنا.

bir kısmına iman etmeyen kimse, her biri diğerinin sunduğu delili sunduğu için sanki tamamına iman etmemiş gibi olur. Durum böyle olunca hepsi tek bir şey hükmündedir. Tek bir şey ise [aynı anda] hem tebliğ edilmiş hem tebliğ edilmemiş, hem iman edilmiş hem iman edilmemiş olamaz. Dolayısıyla o kısmın tebliği muteber sayılmamış olur' demişlerdir.» Derim ki: Râzî'nin itirazına karşı verilen bu zarif söz, yani cevap, Zemahşerî'nin sözüdür; onu oradan alıp buraya nakletmiştir.

وتمامُ كلام الزمخشري أن قال بعد قوله: «غير مؤمَنٍ» وعن ابن عباس ﵁: «إنْ كتمت آيةً لم تبلِّغْ رسالاتي» وروى عن رسول الله ﷺ أنه قال: «بَعَثَني الله برسالاته فضِقْتُ بها ذَرْعاً، فأوحى الله إليّ إنْ لم تبلِّغْ رسالاتي عَذَّبْتُك وضَمِن لي العِصمةَ فقويتُ» قال الشيخ: «وأما ما ذكر من أن مقدار الجُرم في تَرْكِ البعضُ مثلُ الجرم في ترك الكل مُحال ممتنع فلا استحالةَ فيه؛ لأن الله تعالى أن يرتِّب على الذنب اليسير العقابَ العظيم وبالعكس، ثم مَثَّل بالسارق الآخذِ خفيةً يُقْطَع ويُرَدُّ ما أخذ، وبالغاضبِ يؤخذ منه ما أخذ دونَ قطعٍ.

Zemahşerî'nin sözünün tamamı, «iman edilmemiş» ifadesinden sonra şöyledir: İbn Abbas'tan [radıyallâhu anhümâ]: «Bir ayeti gizlersen risaletlerimi tebliğ etmemiş olursun» [şeklinde rivayet edilmiştir]. Resulullah'tan [sallallâhu aleyhi ve sellem] de şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Allah beni risaletleriyle gönderdi, bundan dolayı göğsüm daraldı. Bunun üzerine Allah bana: 'Eğer risaletlerimi tebliğ etmezsen sana azap ederim' diye vahyetti ve beni koruyacağını (ismet) garanti etti; böylece güç buldum.» Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «[Râzî'nin] bir kısmını terk etmedeki cürüm miktarının tamamını terk etmedeki cürüm gibi olmasının muhal ve imkânsız olduğunu zikretmesine gelince, bunda hiçbir imkânsızlık yoktur; zira Allah Teâlâ küçük bir günaha büyük bir ceza veya aksini tertip edebilir.» Ardından, gizlice çalan hırsızın elinin kesilip çaldığını geri vermesi örneği ile zorla gasp edenden ise eli kesilmeksizin sadece aldığının geri alınması örneğini vermiştir.

وقال الواحدي:» أي: إنْ يتركْ إبلاغَ البعضِ كان كَمَنْ لم يبلِّغْ، لأنَ تَرْكه البعضَ محبطٌ لإِبلاغِ ما بلَّغ، وجرمَه في كتمان البعض كجرمه في كتمان الكل في انه يستحقٌّ العقوبة مِنْ ربِّه، وحاشا لرسول الله ﷺ أن يكتُمَ شيئاً مِمَّا أَوْحى الله إليه، وقد قالت عائشة ﵂: «مَنْ زَعَم أنَّ رسول الله ﷺ كَتَم شيئاً من الوحي فقد أَعْظَمَ على الله الفِرْيَةَ، والله تعالى يقول: {ياأيها الرسول بَلِّغْ} ولو كَتَم رسولُ الله ﷺ شيئاً من الوحي لكتم قوله تعالى: {وَتُخْفِي فِي نِفْسِكَ مَا الله مُبْدِيهِ} » [الأحزاب: ٣٧] الآية. وهذا قريب من الأجوبة المتقدمة. هذا ما وقفتُ عليه في الجواب في هذه الآية الكريمةِ. ونظيرُ هذه الآيةِ في السؤال المتقدمِ الحديثُ

Vâhidî şöyle demiştir: «Yani: Bir kısmını tebliğ etmeyi terk ederse hiç tebliğ etmemiş gibi olur; çünkü bir kısmını terk etmesi, tebliğ ettiği şeyin tebliğini de boşa çıkarır (ihbat eder). Bir kısmını gizlemesindeki cürmü, Rabbinden cezayı hak etmesi bakımından hepsini gizlemesindeki cürmü gibidir. Allah'ın kendisine vahyettiği şeylerden herhangi birini gizlemekten Resulullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] son derece uzaktır. Nitekim Âişe [radıyallâhu anhâ]: 'Kim Resulullah'ın [sallallâhu aleyhi ve sellem] vahiyden bir şeyi gizlediğini iddia ederse, Allah'a karşı büyük bir iftirada bulunmuş olur; zira Allah Teâlâ: {ياأيها الرسول بَلِّغْ} buyurmaktadır. Şayet Resulullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] vahiyden bir şeyi gizleyecek olsaydı, Yüce Allah'ın: {وَتُخْفِي فِي نِفْسِكَ مَا الله مُبْدِيهِ} “Allah'ın açığa vuracağı şeyi içinde gizliyordun” [el-Ahzâb: 37] ayetini gizlerdi' demiştir.» Bu da yukarıdaki cevaplara yakındır. Bu ayet-i kerimenin cevabı hakkında muttali olduğum hususlar bunlardır. Yukarıdaki soru hususunda bu ayetin benzeri, Ömer b. el-Hattâb'dan nakledilen şu sahih

الصحيح عن عمر بن الخطاب: «فَمَنْ كانت هجرتُه إلى الله ورسوله فهجرتُه إلى الله ورسوله» فإنَّ نفس الجواب هو نفسُ الشرط، وأجابوا عنه بأنه لا بد من تقديرٍ تحصُل به المغايرةُ فقالوا: «تقديره: فَمَنْ كانت هجرتُه إلى الله ورسوله نيةً وقصداً فهجرتُه إلى الله ورسوله حكماً وشرعاً، ويمكن أن يأتي فيه جوابُ الرازي الذي اختاره.

hadistir: «Kimin hicreti Allah'a ve Resulüne ise, onun hicreti Allah'a ve Resulünedir.» Zira cevabın bizzat kendisi şartın bizzat kendisidir. Âlimler buna, farklılığın hâsıl olacağı bir takdirin zorunlu olduğu şeklinde cevap vermiş ve şöyle demişlerdir: «Takdiri: Kimin hicreti niyet ve maksat olarak Allah'a ve Resulüne ise, onun hicreti hüküm ve şeriat olarak Allah'a ve Resulünedir.» Râzî'nin tercih ettiği cevabın bu hadiste de geçerli olması mümkündür.

وقرأ نافع وابن عامر وعاصم في رواية أبي بكر:» رسلاتِه «جمعاً، والباقون:» رسالتَه «بالتوحيد، ووجهُ الجمع أنه ﵇ بُعِث بأنواع شتى من الرسالة كأصول التوحيد والأحكام على اختلاف أنواعها، والإِفرادُ واضحٌ لأنَّ اسمَ الجنسِ المضافَ يَعُمُّ جميعَ ذلك، وقد قال بعض الرسل: {أُبَلِّغُكُمْ رِسَالاَتِ رَبِّي} [الأعراف: ٦٢] ، وبعضُهم قال: {رِسَالَةَ رَبِّي} [الأعراف: ٧٩] اعتباراً للمعنيين.

Nâfi‘, İbn Âmir ve Ebû Bekr rivayetinde Âsım, çoğul olarak «رسالاتِه» (risaletlerini) şeklinde okumuşlardır. Diğer kıraat imamları ise tekil olarak «رسالتَه» (risaletini) şeklinde okumuşlardır. Çoğul okuyuşun gerekçesi, Peygamber [aleyhisselâm]'ın tevhidin esasları ve çeşit çeşit hükümler gibi risaletin muhtelif türleriyle gönderilmiş olmasıdır. Tekil okuyuş ise açıktır; zira muzaf olan cins ismi bütün bunları kapsar. Nitekim peygamberlerden bazıları iki manayı da gözeterek {أُبَلِّغُكُمْ رِسَالاَتِ رَبِّي} “Size Rabbimin gönderdiği mesajları duyuruyorum” [el-A‘râf: 62] derken, bazıları da {رِسَالَةَ رَبِّي} “Rabbimin mesajını” [el-A‘râf: 79] demiştir.

قوله تعالى: {والصابئون} : الجمهور على قراءته بالواو وكذلك هو في مصاحف الأمصار. وفي رفعةِ تسعة أوجه، أحدها: وهو قول جمهورِ أهلِ البصرة: الخليل وسيبويه وأتباعِهما - أنه مرفوع بالابتداء وخبرُه محذوفٌ لدلالةِ خبر الأول عليه، والنيةُ به التأخيرُ، والتقدير: إنَّ الذين آمنوا والذين هادُوا مَنْ آمنَ بهم إلى آخره والصابئون كذلك، ونحوه: «إن زيداً وعمروٌ قائمٌ» أي: إنَّ زيداً قائم وعمرو قائم، فإذا فَعَلْنا ذلك فهل الحذفُ من الأول / أي: يكونُ خبرُ الثاني مثبتاً، والتقدير: إنَّ زيداً قائمٌ وعمروٌ قائم، فحذف «قائم» الأول أو بالعكس.؟ قولان مشهوران وقد وَرَد كلٌّ منهما: قال:

Yüce Allah'ın {والصابئون} “ve Sâbiîler” kavline gelince: Âlimlerin çoğunluğu (cumhûr) bu kelimeyi vav ile okumuştur; şehir mushaflarında da bu şekildedir. Bu kelimenin merfû oluşunda dokuz vecih vardır. Birincisi —ki Basra ehlinin cumhurunun, yani Halîl, Sîbeveyh ve onlara tâbi olanların görüşüdür—: Mübteda olarak merfûdur, haberi ise birincinin haberinin ona delaleti sebebiyle hazfedilmiştir ve takdiri tehir edilmiştir. İbare takdiren şöyledir: «İman edenler ve Yahudiler... Onlardan kim iman ederse [sonuna kadar], Sâbiîler de böyledir.» Bunun bir benzeri: «İnne Zeyden ve Amrun kâimün» (Şüphesiz Zeyd ve Amr ayaktadır), yani «İnne Zeyden kâimün ve Amrun kâimün» şeklindedir. Biz bunu böyle yaptığımızda, hazif birinciden midir —yani ikincinin haberi zikredilmiş olup takdir «İnne Zeyden kâimün ve Amrun kâimün» şeklinde midir ve birinci «kâim» mi hazfedilmiştir— yoksa tam aksine [ikinciden midir]? Bu hususta iki meşhur görüş vardır ve her ikisine dair de şahit varit olmuştur. Şair şöyle demiştir:

١٧٦ - ٩-

176 - 9-

نحنُ بما عِنْدنا وأنت بما ... عندك راضٍ والرأيُ مختلفُ

«Biz elimizdekiyle, sen de elindekiyle razısın; fikirler ise farklıdır.»

أي: نحن رضوان، وعكسه قوله:

Yani: «Biz razıyız» demektir. Bunun zıddı ise şairin şu sözüdür:

١٧٧ - ٠-. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... فإني وقَيَّار بها لَغَريبُ

177 - 0- . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... «Şüphesiz ben de Kayyâr da orada garibiz.»