وتعالى بعضُهم فقال: «لا يجوزُ ذلك» وأطلق، إلا في ضرورة شعر كقوله:
Bazıları ise ileri giderek: «Bu kesinlikle caiz değildir» demiş ve mutlak bir hüküm vermiş, sadece şu beyitteki gibi şiir zarureti hallerini müstesna tutmuştur:
١٧٤ - ٠- وخالدٌ يَحْمَدُ ساداتُنا ... بالحقِّ، لا يُحْمَدُ بالباطلِ
174 - 0- Hâlid'i övüyor efendilerimiz ... Hak üzere; bâtıl üzere övülmez o.
قال: «لأنه يؤدي إلى تهيئةِ العامل للعمل وقطعه عنه» ، وقد أَتْقَنْتُ هذه المسألةَ وما نُقل فيها في كتابي «شرح التسهيل» فعليك بالالتفات إليه.
Şöyle demiştir: «Çünkü bu durum, âmili amel etmeye hazırlayıp sonra da onu bundan kesintiye uğratmaya yol açar.» Ben bu meseleyi ve bu konuda nakledilenleri «Şerhu't-Teshîl» adlı kitabımda etraflıca inceleyip sağlamlaştırdım, oraya müracaat etmelisin.
والوجه الثاني من التوجيهين المتقدمين أن يكونَ «يبغون» ليس خبراً للمبتدأ، بل هو صفةٌ لموصوفٍ محذوف وذلك المحذوفُ هو الخبر، والتقدير: {أَفَحُكْمَ الجاهلية يَبْغُونَ} وحَذْفُ العائِد هنا أكثرُ لأنه كما تقدَّم يكثُر حَذْفُه من الصلةِ، ودونَه من الصفةِ، ودونَه من الخبر، وهذا ما اختاره ابنُ عطية وهو تخريجٌ ممكنٌ، ونَظَّره بقوله تعالى: {مِّنَ الذين هَادُواْ يُحَرِّفُونَ} [النساء: ٤٦] أي: قومٌ يُحَرِّفون «يعني في حذف موصوفٍ وإقامة صفتِه مُقامه، وإلا فالمحذوفُ في الآية المنظَّرِ بها مبتدأٌ، ونظَّرها أيضاً بقوله:
Geçen iki izahtan ikincisi şudur: «يبغون» (ararlar/isterler) kelimesi mübtedanın (öznenin) haberi (yüklemi) değil, bilakis mahzuf (düşürülmüş) bir mevsufun (niteleyenin) sıfatıdır ve o mahzuf olan kelime haberdir. Takdiri ise: {أَفَحُكْمَ الجاهلية يَبْغُونَ} “Yoksa cahiliye hükmünü mü arıyorlar?” [şeklindedir]. Âid zamirinin burada hazfedilmesi daha yaygındır; çünkü daha önce geçtiği üzere onun sıladan hazfi çoktur, sıfattan hazfi ondan daha az, haberden hazfi ise sıfattan da daha azdır. İbn Atiyye'nin tercih ettiği de budur ve bu, mümkün bir tevcîhtir (izah şeklidir). O, bunu Yüce Allah'ın şu kavliyle örneklendirmiştir: {مِّنَ الذين هَادُواْ يُحَرِّفُونَ} [en-Nisâ: 46] “Yahudilerden [bir kısmı] kelimeleri [yerlerinden] tahrif ederler...”, yani: «قومٌ يُحَرِّفون» (Tahrif eden bir topluluk [vardır]) [takdirindedir]. Yani mevsufun hazfedilip sıfatının onun yerine ikame edilmesi bakımından [örneklendirmiştir]; yoksa örnek getirilen ayette mahzuf olan öge mübtedadır (öznedir). Bunu ayrıca şu kavliyle de örneklendirmiştir:
١٧٤ - ١- وما الدهرُ إلا تارتانِ: فمنهما ... أموتُ وأُخْرى أبتغي العيشَ أكدحُ
174 - 1- Zaman iki andan/evreden ibarettir: Birinde ... Ölürüm, diğerinde geçim arar didinirim.
أي: تارةً أموت فيها. وقال الزمخشري:» وإسقاطُ الراجع عنه كإسقاطِه في الصلة، كقوله: {أهذا الذي بَعَثَ الله رَسُولاً} [الفرقان: ٤١] وعن الصفةِ: «في الناس رجُلان: [رجلٌ] أهنْتُ، ورجلٌ أكرمت» أي: رجلٌ أهنته ورجلٌ أكرمته، وعن الحالِ في نحو: «مررت بهند يضرب زيد» قال الشيخ: «إنْ عَنَى التشبيه في الحذف والحسن فليس كذلك لِما تقدَّم ذكرُه، وإن عنى في مطلق الحذفِ فَمَسَلَّم» .
Yani: «Târaten emûtü fîhâ (İçinde öldüğüm bir an)» [demektir]. Zemahşerî şöyle demiştir: «Ondan râci' (aid) zamirin düşürülmesi, {أهذا الذي بَعَثَ الله رَسُولاً} “Allah'ın elçi olarak gönderdiği bu mudur?” kavlinde olduğu gibi sıladan düşürülmesi gibidir. Sıfattan düşürülmesine örnek: 'İnsanlar arasında iki adam vardır: [Bir adam] tahkir ettiğim, bir adam da ikram ettiğim' yani 'kendisini tahkir ettiğim adam ve kendisine ikram ettiğim adam' sözüdür. Hâlden düşürülmesine örnek ise: 'Zeyd'in dövdüğü Hind'e uğradım' sözüdür.» Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Eğer hazifteki benzerliği ve güzelliği kastettiyse, daha önce zikredilen sebeplerden ötürü durum öyle değildir; şayet mutlak hazfi kastettiyse bu kabul edilir.»
وقرأ الأعمش وقتادة: «أَفَحَكَمَ» بفتح الحاء والكاف ونصب الميم، وهو مفردٌ يراد به الجنس لأن المعنى: أحُكَّامَ الجاهلية، ولا بد من حذف مضاف في هذه القراءة هو المُصَرَّحُ به في المتواترة تقديره: أَفَحُكْمَ حُكَّام الجاهليةِ.
A'meş ve Katâde hâ ve kâf harflerinin fethası ve mîm harfinin nasbı ile «Efe-hakeme» şeklinde okumuşlardır. Bu, kendisiyle cins kastedilen müfred bir lafızdır; çünkü mana: «Câhiliye hakemlerini mi [istiyorlar]?» şeklindedir. Bu kıraatte, mütevatir kıraatte açıkça ifade edilen mahzuf bir muzafın bulunması zorunludur; takdiri: «Efe-hukme hukkâmi'l-câhiliyye (Câhiliye hakemlerinin hükmünü mü?)» şeklindedir.
والقُرَّاء غيرَ ابنِ عامر على «يَبْغُون» بياء الغيبة نسقاً على ما تقدَّم من الأسماء الغائبة. وقرأ هو بتاء الخطاب على الالتفاتِ ليكون أبلغَ في زَجْرهم
İbn Âmir dışındaki kurrâ, daha önce geçen gaip isimlere atfen gaip yâ'sı ile «yebğûn» şeklinde okumuşlardır. O ise, onları azarlamada,
وَرَدْعِهِم ومباكتته لهم، حيث واجهَهم بهذا الاستفهام الذي يَأْنَفُ منه ذَوُو البصائِر.
vazgeçirmede ve susturup mahcup etmede daha beliğ olması için iltifat sanatı yoluyla muhatap tâ'sı ile [«tebğûn»] okumuştur; nitekim basiret sahiplerinin nefret edeceği böyle bir istifhamla onları doğrudan muhatap almıştır.
و «حُكْماً» نصباً على التمييز. وقوله: {لقوم} في هذه [اللام] ثلاثةُ أوجهٍ أحدها: أن يتعلَّقَ بنفسِ «حكماً» إذ المعنى أنَّ حكمَ اللَّهِ للمؤمن على الكافر، والثاني: أنا للبيانِ فتتعلَّقُ بمحذوف كهي في «سُقْياً لك» {هَيْتَ لَكَ} [يوسف: ٢٣] وهو رأي الزمخشري، وابن عطية قال شيئاً قريباً منه، وهو أن المعنى: «يُبَيِّن ذلك ويُظْهِرُه لقوم» الثالث: أنها بمعنى «عند» أي: عند [قوم] وهذا ليس بشي. ومتعلَّقُ «يوقنون» يجوز أن يُراد، وتقديرُه: يوقنون بالله وبحكمه، أو بالقرآن، ويجوز ألاَّ يُرادَ على معنى وقوع الإِيقان، وإليه ميلُ الزجاج فإنه قال: «يوقنون: يتبيِِّنون عَدْلَ اللِّهِ في حكمه» .
«Hükmen» kelimesi temyiz olarak mansubdur. Yüce Allah'ın: {لقوم} “[bir kavim için]” kavlindeki bu lâm harfinde üç vecih vardır: Birincisi: Doğrudan «hükmen» kelimesine taalluk etmesidir; zira mana, Allah'ın hükmünün kâfire karşı mümin lehine olduğudur. İkincisi: Beyan için olmasıdır; bu durumda «Sukyâ leke» ve {هَيْتَ لَكَ} “Gelsene bana!” ifadelerindeki lâm gibi mahzuf bir kelimeye taalluk eder; bu Zemahşerî'nin görüşüdür. İbn Atıyye de buna yakın bir şey söylemiştir ki o da mananın: «Bunu bir topluluğa açıklar ve gösterir» şeklinde olmasıdır. Üçüncüsü: «İnde» (katında/nezdinde) manasında olmasıdır; yani bir kavmin katında demektir ki bu bir şey değildir. «Yûkınûn» fiilinin müteallakının kastedilmiş olması caizdir; takdiri: Allah'a, O'nun hükmüne veya Kur'an'a kesin olarak inanırlar, şeklindedir. İkânın (kesin bilginin) vuku bulması manasında olmak üzere bir müteallak kastedilmemiş olması da caizdir; Zeccâc bu görüşe meyletmiştir, zira o: «Yûkınûn: Allah'ın hükmündeki adaletini açıkça görürler» demiştir.
قوله تعالى: {بَعْضُهُمْ أَوْلِيَآءُ بَعْضٍ} : مبتدأ وخبر، وهذه الجملة لا محلَّ لها لأنها مستأنفةٌ، سيقت تعليلاً للنهي المتقدم، وزعم الحوفي أنَّها في محلِّ نصبٍ نعتاً ل «أولياء» ، والأولُ هو الظاهر، والضمير في «بعضهم» يعودُ على اليهود والنصارى على سبيل الإِجمال، والقرينة تبيِّن أنّ بعضَ اليهودِ أولياءُ بعض، وأنَّ بعضَ النصارى أولياء بعضٍ، وبهذا التقريرِ لا يُحتاج كما زعم بعضُهم إلى تقدير محذوف يَصِحُّ به المعنى وهو: بعض اليهود أولياء بعض، وبعض النصارى أولياء بعض، قال: لأنَّ اليهود لا يتولَّوْن النصارى، والنصارى لا يتوَلَّوْن اليهود، وقد تقدَّم جوابه.
Yüce Allah'ın: {بَعْضُهُمْ أَوْلِيَآءُ بَعْضٍ} “Onların bazısı bazısının dostlarıdır” kavli: Mübteda ve haberdir. Bu cümle istînâfiyye olduğu ve önceki nehyin gerekçesini bildirmek üzere sevk edildiği için iraptan mahalli yoktur. Havfî, bu cümlenin «evliyâ» kelimesine sıfat olarak nasb mahallinde olduğunu iddia etmiştir; ancak birinci görüş zâhir olandır. «Ba'duhüm» lafzındaki zamir, icmâl yoluyla Yahudi ve Hristiyanlara racidir. Karine ise Yahudilerin bir kısmının diğer bir kısmının dostu olduğunu, Hristiyanların bir kısmının da diğer bir kısmının dostu olduğunu açıklamaktadır. Bu izaha göre, bazılarının iddia ettiği gibi mananın sıhhati için: «Yahudilerin bazısı bazısının dostudur, Hristiyanların bazısı da bazısının dostudur» şeklinde mahzuf bir ifade takdir etmeye ihtiyaç kalmaz. Zira o: «Çünkü Yahudiler Hristiyanları dost edinmezler, Hristiyanlar da Yahudileri dost edinmezler» demiştir; bunun cevabı ise daha önce geçmişti.
قوله تعالى: {فَتَرَى الذين} : الجمهورُ على «ترى» بتاء الخطاب، و «الذين» مفعول، فإن كانت الرؤيةُ بصريةً أو عُرْفانية - فيما نقله
Yüce Allah'ın: {فَتَرَى الذين} “Görürsün o kimseleri ki” kavli: Cumhur, muhatap tâ'sı ile «terâ» şeklinde okumuştur; «ellezîne» mef'ûldür. Eğer görme, gözle görme veya tanıma (irfân) manasında ise -Ebû'l-Bekâ'nın naklettiğine göre, fakat bunda eleştiriye açık bir yön vardır-
أبو البقاء وفيه نظرٌ - فتكونُ الجملةُ من «يُسارعون» في محلِّ نصبٍ على الحال من الموصول، وإنْ كانت قلبية فيكون «يسارعون» مفعولاً ثانياً. وقرأ النخعي وابن وثاب: «فيَرى» بالياء وفيها تأويلان، أظهرُهما: أنَّ الفاعل ضميرٌ يعودُ على الله تعالى، وقيل: على الرأي من حيثُ هو، و «يُسارعون» بحالتِها، والثاني: أن الفاعل نفسُ الموصول والمفعول هو الجملةُ من قوله: {يُسَارِعُونَ} وذلك على تأويل حَذْفِ «أَنْ» المصدرية، والتقدير: ويرى القمُ الذين في قلوبهم مرض أَنْ يُسارعو، فلمَّا حُذِفَتْ «أَنْ» رُفِع كقوله:
«yusâri'ûne» fiilinden oluşan cümle, ism-i mevsûlden hâl olarak nasb mahallinde olur. Şayet kalbî (bilme manasında) ise, «yusâri'ûne» ikinci mef'ûl olur. Nehaî ve İbn Vessâb yâ harfi ile «fe-yerâ» şeklinde okumuşlardır; bunda iki tevil vardır: En açığı, fâilin Yüce Allah'a râci bir zamir olmasıdır; 'olduğu haliyle bakan kimseye râcidir' de denilmiştir, «yusâri'ûne» ise önceki hâli üzeredir. İkincisi: Fâilin bizzat ism-i mevsûl olması, mef'ûlün ise Yüce Allah'ın: {يُسَارِعُونَ} “[koşuşurlar]” kavlinden oluşan cümle olmasıdır; bu da masdariyet bildiren «en» edatının hazfedildiği tevili üzeredir. Takdiri: «Ve kalplerinde hastalık olan topluluk koşuşmayı görürler/düşünürler» şeklindedir. «En» hazfedilince şu beyitte olduğu gibi merfû kılınmıştır:
١٧٤ - ٢- ألا أيُّهذا الزاجري أَحْضُرُ الوَغى ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
174 - 2- Ey beni savaşa katılmaktan meneden kimse ...
أجازَ ذلك ابن عطية إلا أنَّ هذا غيرُ مقيس، إذ لا تُحْذَف «أن» عند البصريين إلا في مواضعَ محفوظة. وقرأ قتادة والأعمش: «يُسْرِعون» من أسرع. و «يقولون» في محلِّ نصبٍ على الحال من فاعل «يسارعون» ، و «نخشى» في محلِّ نصب بالقول، و «أن تصيبنَا» في محل نصب بالمفعول أي: نخشى إصابتَنا. والدائرة صفة غالبة لا يُذْكر موصوفُها، والأصل: داوِرَة، لأنها من دار يدور. قوله: {أَن يَأْتِيَ} في محلِّ نصب: إمَّا على الخبر ل «عسى» وهو رأي الأخفش، / وإمَّا على أنها مفعولٌ به وهو رأيُ سيبويه لئلا يلزمَ الإِخبارُ عن الجثة بالحَدَث في قولك: «عسى زيدٌ أَنْ يقومَ» وأجاز أبو البقاء أن يكونَ «أن يأتي» في محلِّ رفعٍ على البدل من اسم «عسى» وفيه نظر.
Bunu İbn Atıyye caiz görmüştür; ancak bu kıyasa uygun değildir, zira Basralılara göre «en» sadece semâî (nakledilmiş) yerlerde hazfedilir. Katâde ve el-A'meş 'esra'a' fiilinden türeyen «yüsri'ûne» şeklinde okumuşlardır. «Yekûlûne» cümlesi «yusâri'ûne» fiilinin fâilinden hâl olarak nasb mahallindedir. «Nahşâ» kavli kavl fiiliyle nasb mahallindedir. «En tusîbenâ» kavli mef'ûl olarak nasb mahallindedir; yani: 'Başımıza gelmesinden korkarız' [demektir]. 'Ed-Dâire' sıfat-ı gâlibedir (sıfatlığı baskın çıkmış kelimedir), mevsûfu zikredilmez; aslı 'dâviretün'dür, çünkü 'dâre yedûru' kökünden gelmektedir. Yüce Allah'ın: {أَن يَأْتِيَ} “[getirmesi]” kavli nasb mahallindedir: Ya Ahfeş'in görüşü uyarınca «asâ» fiilinin haberi olması yönüyledir / ya da Sîbeveyh'in görüşü uyarınca -«Asâ Zeydün en yekûme» sözünde somut varlıktan (cüsseden) bir eylemle (hadisle) haber verme zorunluluğu doğmaması için- mef'ûlün bih olması yönüyledir. Ebû'l-Bekâ «en ye'tiye» kavlinin «asâ» fiilinin isminden bedel olarak ref mahallinde olmasını caiz görmüştür; ancak bunda eleştiriye açık bir yön vardır.
قوله: {فَيُصْبِحُواْ} فيه وجهان، أظهرُهما: أنه منصوب عطفاً على «يأتِيَ» المنصوب ب «أَنْ» والذي سَوَّغ ذلك وجودُ الفاءِ السببية، ولولاها لم يجز ذلك، لأن المعطوف على الخبر خبر، و «أن يأتي» خبر عسى وفيه راجعٌ عائدةٌ على اسمها، وقوله: {فَيُصْبِحُواْ} ليس فيه ضميرٌ يعود على اسمها فكان من حقِّ المسألةِ الامتناعُ لكنَّ الفاءَ للسببية، فَجَعَلَتْ الجمليتن كالجملة الواحدة وذلك جارٍ في الصلة نحو: «الذي يطير فيغضب زيدٌ الذبابُ» والصفةِ نحو: «مررت برجل يبكي فيضحكُ عمرو» والخبرِ نحو: «زيد يبكي فيضحك خالد» ولو كانَ العاطفُ غيرَ الفاء لم يَجُز ذلك: والثاني: أنه منصوبٌ بإضمار «أَنْ» بعد الفاء في جواب التمني قالوا: «لأنَّ عسى تمنٍّ وترجِّ في حق البشر» و «على ما أسَرُّوا» متعلق ب «نادمين» ، و «نادمين» خبرُ «أصبح» .
Yüce Allah'ın: {فَيُصْبِحُواْ} “böylece oluverirler” kavlinde iki vecih vardır: En açığı, «en» ile mansub olan «ye'tiye» fiiline matuf olarak mansub olmasıdır. Bunu caiz kılan şey ise sebebiyet fâ'sının bulunmasıdır. O olmasaydı bu caiz olmazdı; zira habere matuf olan şey de haberdir, «en ye'tiye» ise «asâ»nın haberidir ve içinde onun ismine dönen bir aid zamir vardır; Yüce Allah'ın: {فَيُصْبِحُواْ} “böylece oluverirler” kavlinde ise onun ismine dönen bir zamir yoktur. Dolayısıyla meselenin kuralı gereği bunun caiz olmaması gerekirdi; fakat fâ sebebiyet bildirdiği için iki cümleyi tek bir cümle hükmünde kılmıştır. Bu durum sıla cümlesinde «Uçan ve bu yüzden Zeyd'in öfkelendiği şey sinektir», sıfatta «Ağlayan ve bu yüzden Amr'ın güldüğü bir adama uğradım» ve haberde «Zeyd ağlar, bu yüzden Hâlid güler» örneklerinde de geçerlidir. Şayet atıf harfi fâ'dan başkası olsaydı bu caiz olmazdı. İkincisi: Temenninin cevabında fâ'dan sonra gizli bir «en» ile mansub olmasıdır; şöyle demişlerdir: «Çünkü asâ beşer hakkında temenni ve tereccî (umut) bildirir.» «Alâ mâ eserrû» ifadesi «nâdimîn» kelimesine taalluk eder, «nâdimîn» ise «asbaha» fiilinin haberidir.
قوله تعالى: {وَيَقُولُ} : قرأ أبو عمرو والكوفيون بالواو قبل «يقول» والباقون بإسقاطها، إلا أنَّ أبا عمرو ونصب الفعل بعد الواو، وروى عنه علي بن نصر الرفع كالكوفيين، فتحصَّل فيه ثلاثُ قراءات: «يقول» من غير واو «ويقول» بالواو والنصب، و «يقول» بالواو والرفع. فأمَّا قراءةُ مَنْ قرأ «يقول» من غير واو فهي جملةٌ مستأنفة سِيقَتْ جواباً لسؤالٍ مقدر، كأنه لمَّا تقدَّم قولُه تعالى: {فَعَسَى الله أَن يَأْتِيَ بالفتح} إلى قوله: {نَادِمِينَ} سأل سائل فقال: ماذا قال المؤمنون حنيئذ؟ فأجيبَ بقوله تعالى: {وَيَقُولُ الذين آمَنُواْ} إلى آخره، وهو واضح، والواو ساقطةٌ في مصاحف مكة والمدينة والشام، والقارئ بذلك هو صاحبُ هذه المصاحف، فإن القارئين بذلك ابنُ كثير المكي وابن عامر الشامي ونافع المدني، فقراءتُهم موافقةٌ لمصاحفهم، وليس في هذا
Yüce Allah'ın: {وَيَقُولُ} “ve der ki / derler ki” kavline gelince: Ebû Amr ve Kûfeliler «yekûlü»den önce vâv ile okumuşlar, diğerleri ise vâv'ı hazfederek okumuşlardır. Ancak Ebû Amr vâv'dan sonraki fiili nasbetmiştir; Ali b. Nasr ise ondan Kûfeliler gibi ref ile rivayet etmiştir. Böylece bu hususta üç kıraat ortaya çıkmaktadır: Vâv'sız «yekûlü», vâv ve nasb ile «ve yekûle», vâv ve ref ile «ve yekûlü». Vâv'sız «yekûlü» şeklinde okuyanın kıraatine gelince; bu, takdîrî bir soruya cevap olarak sevk edilmiş müstakil bir istînâf cümlesidir; sanki Yüce Allah'ın: {فَعَسَى الله أَن يَأْتِيَ بالفتح} “Umulur ki Allah fetih getirir” kavlinden {نَادِمِينَ} “pişman olanlar olarak” kavline kadar olan kısım geçince, soran biri şöyle sormuştur: 'Müminler o vakit ne dedi?' Buna Yüce Allah'ın sonuna kadar: {وَيَقُولُ الذين آمَنُواْ} “İman edenler de derler ki...” kavliyle cevap verilmiştir; bu gayet açıktır. Vâv harfi Mekke, Medine ve Şam mushaflarında yazılmamıştır; bunu bu şekilde okuyanlar da bu mushafların sahipleridir; zira bunu okuyanlar Mekkeli İbn Kesîr, Şamlı İbn Âmir ve Medineli Nâfi'dir. Dolayısıyla onların kıraati kendi mushaflarına uygundur. Bundan,
أنهم إنما قرؤوا كذلك لأجلِ المصحف فقط، بل وافَقَتْ روايتُهم مصاحفَهم على ما بيَّنَتْهُ غيرَ مرة.
onların sırf mushaftan ötürü böyle okudukları anlaşılmamalıdır; bilakis defalarca açıkladığım üzere onların rivayetleri mushaflarına muvafık düşmüştür.
وأمَّا قراءة الواو والرفع فواضحة أيضاً لأنها جملة ابتُدئ بالإِخبار بها، فالواوُ استئنافيةٌ لمجرد عطف جملة على جملة، فالواو ثابتة في مصاحف الكوفة والمشرق، والقارئُ بذلك هو صاحبُ هذا المصحف، والكلام كما تقدَّم أيضاً. وأمَّا قراءةُ أبي عمرو فهي التي تحتاج إلى فَضْلِ نظر، واختلف الناسُ في ذلك على ثلاثةِ أوجه، أحدُها: أنه منصوب عطفاً على «فيصحبوا» على أحد الوجهين المذكورين في نصبِ «فيُصْبحوا» وهو الوجه الثاني، أعني كونَه منصوباً بإضمار «أَنْ» في جوابِ الترجِّي بعد الفاء إجراءً للترجِّي مُجْرى التمني، وفيه خلافٌ مشهور بين البصريين والكوفيين، فالبصريون يمنعونَه والكوفيون يُجيزونه مستدلِّين على ذلك بقراءِة نافع: {لعله يزَّكى أو يَذَّكَّرُ فتنفعَه} بنصب «تنفعه» وبقراءة عاصم في رواية حفص: «لعلي أبلغُ الأسبابَ أسبابَ السماواتِ فأطَّلِعَ» بنصب «فأطَّلِعَ» وسيأتي الجوابُ عن الآيتين الكريمتين في موضعِه. وهذا الوجهُ - أعني عطفَ «ويقول» على «فيصبحوا» قال الفارسي وتبعه جماعةٌ، ونقله عنه أبو محمد بن عطية، وذكرَه أبو عمرو بن الحاجب أيضاً، قال الشيخ شهابُ الدين أبو شامة بعد ذكره الوجهَ المتقدِّم: «وهذا وجهٌ جيد أفادنيه الشيخ أبو عمرو بن الحاجب ولم أَرَه لغيرِه، وذكروا وجوهاً كلُّها بعيدةٌ متعسِّفة» انتهى. قلت: وهذا - كما رأيتَ -
Vâv ve ref ile olan kıraate gelince, bu da gayet açıktır; çünkü kendisiyle habere başlanan bir cümledir. Buradaki vâv, sadece bir cümleyi diğerine bağlamak için gelen istînâfiyye vâvıdır. Vâv harfi Kûfe ve Maşrık mushaflarında sabittir; bunu okuyan da bu mushafın sahibidir ve söz daha önce geçtiği gibidir. Ebû Amr'ın kıraatine gelince; işte daha fazla incelemeye muhtaç olan budur. Âlimler bu konuda üç vecih üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: «Fe-yusbihû» fiilinin nasbı hususunda zikredilen iki vecihten biri -yani ikinci vecih- üzere «fe-yusbihû» fiiline matuf olarak mansub olmasıdır; kastettiğim, tereccîyi temenni yerine koyarak fâ'dan sonra tereccînin cevabında gizli bir «en» ile mansub olmasıdır. Bu hususta Basralılar ile Kûfeliler arasında meşhur bir ihtilaf vardır; Basralılar bunu meneder, Kûfeliler ise Nâfi'in «tenfe'ahû» kelimesinin nasbı ile okuduğu: {لعله يزَّكى أو يَذَّكَّرُ فتنفعَه} “Belki o arınacak veya öğüt alacak da bu öğüt kendisine fayda verecektir” kıraatini ve Âsım'ın Hafs rivayetindeki «fe-attali'a» fiilinin nasbı ile okuduğu: «Leallî eblüğu'l-esbâbe esbâbe's-semâvâti fe-attali'a» kıraatini delil getirerek caiz görürler. Bu iki yüce ayetin cevabı kendi yerinde gelecektir. Bu vechi -yani «ve yekûle» fiilinin «fe-yusbihû» üzerine atfedilmesini- el-Fârisî söylemiş ve bir topluluk ona tâbi olmuştur; Ebû Muhammed b. Atıyye bunu ondan nakletmiş ve Ebû Amr b. el-Hâcib de zikretmiştir. Şeyh Şihâbüddîn Ebû Şâme, geçen vechi zikrettikten sonra şöyle demiştir: «Bu, Şeyh Ebû Amr b. el-Hâcib'in bana öğrettiği güzel bir vecihtir ve bunu başkasında görmedim; diğerleri ise tamamı uzak ve zorlama olan vecihler zikretmişlerdir.» [Ebû Şâme'nin sözü] bitti. Derim ki: Gördüğün gibi bu,
منقولٌ مشهور عن أبي علي الفارسي، وأمَّا استجادتُه هذا الوجهَ فإنما يتمشى على قول الكوفيين، وهو مرجوحٌ كما تقرر في علم النحو.
Ebû Ali el-Fârisî'den nakledilmiş meşhur bir görüştür. Onun bu vechi güzel görmesine gelince, bu ancak Kûfelilerin görüşüne göre yürür; bu da nahiv ilminde belirlendiği üzere mercûh bir görüştür.
الثاني: أنه منصوبٌ عطفاً على المصدر قبلَه وهو الفتحُ كأنه قيل: فعسى اللَّهُ أن يأتِيَ بالفتحِ وبأَنْ يقولَ، أي: وبقولِ الذين آمنوا، وهذا الوجهُ ذكره أبو جعفر النحاس، / ونظَّره بقول الشاعر:
İkincisi: Kendisinden önceki masdar olan el-feth kelimesine matuf olarak mansub olmasıdır; sanki şöyle denilmiştir: «Fe-asallâhu en ye'tiye bi'l-fethi ve bi-en yekûle» yani iman edenlerin sözüyle [getirmesi umulur]. Bu vechi Ebû Ca'fer en-Nehhâs zikretmiş / ve şairin şu sözüyle benzerlik kurmuştur:
١٧٤ - ٣- لَلُبْسُ عباءةٍ وتَقَرَّ عيني ... أحبُّ إليَّ مِنْ لُبْسِ الشُّفوفِ
174 - 3- Bir abâ giymek ve gözümün aydın olması ... Bana ince ipek elbiseler giymekten daha sevimlidir.
وقول الآخر:
Ve diğerinin şu sözüyle:
١٧٤ - ٤- لقد كانَ في حَوْلٍ ثَواءٍ ثويتُه ... تَقَضِّي لُباناتٍ ويَسْأَمَ سائِمُ
174 - 4- Orada kaldığım bir yıl içinde ... Arzuların tükenmesi ve usananın usanması vardı.
وهذا مردودٌ من ثلاثةِ أوجه، أحدُها: أنه يؤدِّي ذلك إلى الفصل بين أبعاضِ الصلةِ بأجنبي، وذلك أنَّ الفتحَ على قوله مؤولٌ ب «أَنْ» والفعلِ تقديرُه: أَنْ يأتِيَ بأن يفتحَ وبأَنْ يقولَ، فيقعُ الفصلُ بقوله: {فيُصبحوا} وهو أجنبي لأنه معطوفٌ على «يأتي» الثاني: أن هذا المصدرَ - وهو الفتح - ليس يُراد به انحلالُه لحرفٍ مصدري وفعلٍ، بل المرادُ به مصدرٌ غيرُ مرادٍ به ذلك نحو: يعجبني ذكاؤك وعلمك. الثالث: أنه وإنْ سُلِّم انحلالُه لحرف مصدري وفعل فلا يكون المعنى على: «فعسى الله أن يأتيَ بأَنْ يقولَ الذين آمنوا» فإنه نابٍ عنه نُبُوّاً ظاهراً.
Bu [görüş] üç yönden reddedilmiştir: Birincisi: Bu durum sılanın parçaları arasına yabancı bir ögenin girmesine yol açar; zira onun sözüne göre el-feth kelimesi «en» ve fiil ile müevveldir; takdiri: 'En ye'tiye bi-en yefteha ve bi-en yekûle' şeklindedir. Böylece {فيُصبحوا} kavliyle araya girilmiş olur; bu ise 'ye'tiye' fiiline matuf olduğu için ecnebîdir (yabancıdır). İkincisi: Bu masdar -ki fetihtir- masdariyet harfine ve fiile çözülmesi kastedilen bir lafız değildir; bilakis 'Zekân ve ilmin hoşuma gitti' örneğinde olduğu gibi bu anlamın kastedilmediği bir masdardır. Üçüncüsü: Masdariyet harfine ve fiile çözülmesi kabul edilse bile mana: 'Umulur ki Allah, iman edenlerin demesiyle getirir' şeklinde olmaz; zira bu mana lafza açık bir şekilde uyumsuz ve uzaktır.
الثالث- من أوجه نصبِ «ويقول» -: أنه منصوبٌ عطفاً على قوله: «
«Ve yekûle» fiilinin nasb vecihlerinden üçüncüsü: Yüce Allah'ın «
يأتي» أي: فعسى اللَّهُ أَنْ يأتيَ ويقولَ، وإلى ذلك ذهب الزمخشري ولم يَعْتَرض عليه بشيء، وقد رُدَّ ذلك بأنه يلزمُ عطفُ ما لا يجوز أن يكون خبراً على ما هو خبر، وذلك أنَّ قولَه: {أن يأتيَ} خبرُ عسى وهو صحيحٌ، لأنَّ فيه رابطاً عائداً على اسم «عسى» وهو ضميرُ الباري تعالى، وقولُه: «ويقول» ليس فيه ضميرٌ يعودُ على اسم «عسى» فكيف يَصِحُّ جَعْلُه خبراً؟ وقد اعتذر مَنْ أجازَ ذلك عنه بثلاثة أوجه، أَحدُها: أنه من باب العطفِ على المعنى، والمعنى: فَعَسى أَنْ يأتي الله بالفتح وبقولِ الذين آمنوا، فتكون «عسى» تامةً لإِسنادها إلى «أَنْ» وما في حَيِّزها، فلا تحتاجُ حينئذ إلى رابط، وهذا قريبٌ من قولهم «العطف على التوهم» نحو: {فَأَصَّدَّقَ وَأَكُن مِّنَ الصالحين} [المنافقون: ١٠] . الثاني أنّ {أَنْ ياتي} بدلٌ من اسم الله لا خبرٌ، وتكونُ «عسى» حينئذ تامةً، كأنه قيل: فعسى أن يقولَ الذين آمنوا، وهذان الوجهان منقولان عن أبي عليّ الفارسيّ؟ إلا أنَّ الثاني لا يَصِحُّ لأنهم نَصُّوا على أنَّ عسى واخلولق وأوشك من بين سائر أخواتها يجوز أن تكونَ تامةً بشرطِ أن يكونَ مرفوعُها: «أن يفعل» قالوا: ليوجَدَ في الصورةِ مسندٌ ومسندٌ إليه، كما قالوا / ذلك في «ظن» وأخواتِها: إنَّ «أَنْ» و «أَنَّ» تسدُّ مسدَّ مفعوليها. والثالث: أن ثم ضميراً محذوفاً هو مصحِّحٌ لوقوعِ «ويقول» خبراً عن عسى، والتقدير: ويقولُ الذين آمنوا به أي: بالله، ثم حُذِفَ للعلم به، ذكر ذلك أبو البقاء، وقال ابن عطية بعد حكايتِه نصبَ «ويقولَ» عطفاً على «يأتي» : «وعندي في منع» عسى الله أن يقول المؤمنون «نظرٌ، إذ الله تعالى يُصَيِّرهم يقولون ذلك بنصرِه وإظهاره دينه»
ye'tiye» kavline matuf olarak mansub olmasıdır; yani: 'Umulur ki Allah getirir ve der' [demektir]. Zemahşerî bu görüşe gitmiş ve buna hiçbir itirazda bulunmamıştır. Bu görüş, haber olması caiz olmayan bir şeyin haber olan bir şeye atfedilmesini gerektirdiği gerekçesiyle reddedilmiştir. Zira O'nun: {أن يأتيَ} “[getirmesi]” kavli «asâ»nın haberidir ve sahihtir; çünkü içinde «asâ»nın ismine dönen bir rabıt (bağlayıcı öge) vardır ki o da Yüce Yaratıcı'nın zamiridir. «Ve yekûle» kavlinde ise «asâ»nın ismine dönen bir zamir yoktur; o halde onun haber yapılması nasıl sahih olabilir? Buna cevaz verenler üç vecihle mazeret beyan etmişlerdir: Birincisi: Bunun manaya atıf kabîlinden olmasıdır; mana: 'Umulur ki Allah fethi ve iman edenlerin sözünü getirir' şeklinde olur; böylece «asâ», «en» ve sılasına isnad edildiği için tam fiil olur ve bu durumda bir rabıta ihtiyaç duymaz. Bu, {فَأَصَّدَّقَ وَأَكُن مِّنَ الصالحين} “Sadaka vereyim ve salihlerden olayım” ayetinde olduğu gibi 'atf ale't-tevehhüm' dedikleri şeye yakındır. İkincisi: {أَنْ ياتي} “[getirmesi]” ifadesinin haber değil Allah lafzından bedel olmasıdır; bu durumda «asâ» tam fiil olur, sanki: 'Umulur ki iman edenler derler' denilmiş gibi olur. Bu iki vecih Ebû Ali el-Fârisî'den nakledilmiştir. Ancak ikinci vecih sahih değildir; zira nahivciler, kardeşleri arasından «asâ», «ıhlavleka» ve «evşeke» fiillerinin tam fiil olabilmesi için merfûunun «en yef'ale» olması şartını açıkça koşmuşlardır. Şöyle demişlerdir: Şekil bakımından bir müsned ve müsnedün ileyh bulunsun diye böyle şart koşulmuştur; nitekim 'zanne' ve kardeşlerinde / «en» ve «enne»nin iki mef'ûlün yerine geçtiğini söyledikleri gibi. Üçüncüsü: Orada «ve yekûle» ifadesinin «asâ»dan haber olmasını sahih kılan mahzuf bir zamirin bulunmasıdır; takdiri: 'Ve yekûlü'llezîne âmenû bihî' yani 'O'na (Allah'a) iman edenler der ki' şeklindedir, sonra bilindiği için hazfedilmiştir. Bunu Ebû'l-Bekâ zikretmiştir. İbn Atıyye ise «ve yekûle» fiilinin «ye'tiye»ye atfen nasbını naklettikten sonra şöyle demiştir: «Bana göre 'Asallâhu en yekûle'l-mü'minûn' ifadesinin menedilmesinde eleştiriye açık bir yön vardır; zira Yüce Allah yardım etmesi ve dinini üstün kılması sebebiyle onları bunu söyler hale getirmektedir.»
قلت: قولُ ابن عطية في ذلك يشبه قولَ أبي البقاء في كونِه قَدَّره ضميراً عائداً على اسم «عسى» يَصِحُّ به الربط.
Derim ki: İbn Atıyye'nin bu konudaki sözü, Ebû'l-Bekâ'nın rabıtın sıhhat bulması için «asâ»nın ismine dönen bir zamir takdir etmesi sözüne benzemektedir.
وبعضُ الناسِ يُكْثِرُ هذه الأوجه ويوصلُها إلى سبعة وأكثر، وذلك باعتبار تصحيحِ كلِّ وجهٍ من الأوجه الثلاثة التي ذكرتها لك، ولكن لا يخرج حاصلُها عن ثلاثة، وهو النصبُ: إمَّا عطفاً على «أن يأتي» وإما على «فيصبحوا» وإمَّا على «بالفتح» ، وقد تقدَّم لك تحقيقها.
Bazı kimseler bu vecihleri çoğaltıp sana zikrettiğim üç vechi ayrıntılandırıp tahkik ederek yediye veya daha fazlasına ulaştırırlar; fakat neticesi üç vecihten dışarı çıkmaz: O da nasbın ya «en ye'tiye»ye, ya «fe-yusbihû»ya ya da «bi'l-feth»e atfedilmesidir. Bunların tahkiki sana daha önce geçti.
قوله: {جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ} في انتصابِه وَجْهان، أظهرُهما: أنه مصدرٌ مؤكِّدٌ ناصبُه «أَقْسموا» فهو من معناه، والمعنى: أَقْسَموا إقسامَ اجتهادٍ في اليمين. والثاني - أجازُه أبو البقاء وغيره - أنه منصوبٌ على الحالِ كقولهم: «افعَلْ ذلك جَهْدَك» أي: مجتهداً، ولا يُبالي بتعريفه لفظاً فإنه مؤولٌ بنكرة على ما ذكرته لك، وللنحْويين في هذه المسألة أبحاث، والمعنى هنا: أقسموا بالله مجتهدين في أيمانهم.
Yüce Allah'ın: {جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ} “bütün güçleriyle [ettikleri] yeminleri” kavlinin nasbında iki vecih vardır: En açığı, nasbedicisi «aksemû» fiili olan tekit edici bir masdar olmasıdır; zira onun manasındandır. Mana: 'Yeminde olanca güçlerini harcayarak yemin ettiler' şeklindedir. İkincisi -ki bunu Ebû'l-Bekâ ve başkaları caiz görmüştür- «İf'al zâlike cehdeke» (Onu olanca gücünle yap) yani 'müctehiden' (gayret sarfederek) sözlerinde olduğu gibi hâl olarak mansub olmasıdır. Lafzan marife olmasına aldırış edilmez; zira sana zikrettiğim üzere nekre ile tevil edilmiştir. Nahivcilerin bu meselede araştırmaları vardır. Buradaki mana ise: 'Yeminlerinde bütün güçlerini ortaya koyarak Allah'a yemin ettiler' demektir.
قوله: {إِنَّهُمْ لَمَعَكُمْ} هذه الجملةُ لا محلَّ لها من الإِعراب فإنها تفسيرٌ وحكاية لمعنى القسم لا لألفاظِهم، إذ لو كانَتْ حكايةً لألفاظهم لقيل: إنَّا معكم، وفيه نظرٌ، إذ يجوزُ لك أن تقول: «حَلَفَ زيدٌ لأفعَلَنَّ» أو «ليفعلن» ، فكما جاز أن تقولَ: «لَيَفْعَلنَّ» جاز أن يقال: «إنهم لمعكم» على الحكايةِ.
Yüce Allah'ın: {إِنَّهُمْ لَمَعَكُمْ} “Şüphesiz onlar sizinle beraberdirler” kavli: Bu cümlenin iraptan mahalli yoktur; çünkü bu ifade, onların lafızlarının değil yemininin manasının tefsiri ve hikâye edilmesidir. Zira şayet lafızlarının hikâyesi olsaydı «Şüphesiz biz sizinle beraberiz» denilirdi. Ancak bunda eleştiriye açık bir yön vardır; zira senin: «Halefe Zeydün le-ef'alenne» veya «le-yef'alenne» demen caizdir. Dolayısıyla hikâye yoluyla «Le-yef'alenne» demen caiz olduğu gibi, «İnnehüm le-me'aküm» denilmesi de caizdir.
قوله: {حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ} فيها أوجهٌ، أحدُها: أنها جملةٌ مستأنفة والمقصودُ بها الإِخبارُ من الباري تعالى بذلك. الثاني: أنها دعاءٌ عليهم بذلك وهو قولُ الله تعالى نحو: {قُتِلَ الإنسان مَآ أَكْفَرَهُ} [عبس: ١٧] . الثالث: أنها في محلِّ نصبٍ لأنها من جملة قول المؤمنين، ويَحْتمل معنيين كالمعنيين في الاستئناف، أعني كونَه إخباراً أو دعاءً. الرابع: أنها في محل رفعٍ على أنَّها خبرُ المبتدأ وهو «هؤلاء» وعلى هذا فيحتمل قوله {الذين أَقْسَمُواْ} وجهين،
Yüce Allah'ın: {حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ} “amelleri boşa çıkmıştır” kavlinde birkaç vecih vardır: Birincisi: İstînâf cümlesi olmasıdır ve bununla kastedilen Yüce Yaratıcı'nın bunu haber vermesidir. İkincisi: {قُتِلَ الإنسان مَآ أَكْفَرَهُ} “Canı çıksın o insanın, ne kadar da nankördür!” kavlinde olduğu gibi Yüce Allah'ın sözü olarak onlara böyle beddua edilmesidir. Üçüncüsü: Müminlerin sözünün bir parçası olduğu için nasb mahallinde olmasıdır; bu da istînâftaki iki mana gibi haber veya beddua olma ihtimalini taşır. Dördüncüsü: Mübteda olan «hâülâi» lafzının haberi olarak ref mahallinde olmasıdır. Buna göre Yüce Allah'ın: {الذين أَقْسَمُواْ} “[yemin edenler]” kavli iki vecih taşır:
أحدُهما: أنه صفةٌ لاسمِ الإِشارة، والخبر: «حَبِطَتْ أعمالُهم» . والثاني: أنَّ «الذين» خبرٌ أولُ، / و «حَبِطت» خبرٌ ثانٍ عند مَنْ يُجيز ذلك. وجَعَلَ الزمخشري «حَبِطَتْ أعمالُهم» مُفْهِمَةً للتعجب. قال: «وفيه معنى التعجب كأنه قيل: ما أحبط أعمالَهم ما أخسرَهم» وأجاز مع كونِه تعجباً أن يكونَ من قولِ المؤمنين، فيكونَ في محل نصب، وأن يكونَ من قولِ الباري تعالى، لكنه أَوَّلَ التعجبَ في حق الله تعالى بأنه عجيب، قال: «أو مِنْ قول الله ﷿ شهادةً لهم بحبوط الأعمال وتعجباً من سوء حالهم» وقرأ أبو واقد والجراح: «حَبَطت» بفتح الباء، وهما لغتان، وقد تقدم ذلك وقوله تعالى: {فأصبحوا} وجهُ التسبُّبِ في هذه الفاءِ ظاهرٌ.
Birincisi: İşaret isminin sıfatı olması, haberin ise «habitat a'mâlühüm» olmasıdır. İkincisi: Bunu caiz görenlere göre «ellezîne» lafzının birinci haber, / «habitat» fiilinin ise ikinci haber olmasıdır. Zemahşerî «habitat a'mâlühüm» ifadesini taaccüp (şaşkınlık ve kınama) bildiren bir ifade kılmıştır. Şöyle demiştir: «Bunda taaccüp manası vardır; sanki 'Amelleri ne kadar da boşa çıkmış, ne kadar da ziyandadırlar!' denilmiştir.» Taaccüp olmakla birlikte müminlerin sözünden olup nasb mahallinde bulunmasını da, Yüce Yaratıcı'nın sözünden olmasını da caiz görmüştür; ancak Allah Teâlâ hakkındaki taaccübü, durumun şaşılacak bir şey olmasıyla tevil etmiştir. Şöyle demiştir: «Yahut amellerinin boşa çıktığına dair bir şahitlik ve kötü hâllerine şaşılacak bir durum olmak üzere Allah celle ve alâ'nın sözündendir.» Ebû Vâkıd ve el-Cerrâh bâ harfinin fethasıyla «habatat» şeklinde okumuşlardır; bunlar iki ayrı lehçedir ve bu daha önce geçmişti. Yüce Allah'ın: {فأصبحوا} “[böylece oldular]” kavline gelince: Bu fâ harfindeki sebebiyet yönü açıktır.
قوله تعالى: {مَن يَرْتَدَّ} : «مَنْ» شرطيةٌ فقط لظهورِ أثرها، وقوله تعالى: {فسوف} جوابُها، وهي مبتدأة، وفي خبرها الخلاف المشهور، وبظاهره يتمسَّك مَنْ لا يشترط عودَ ضميرٍ على اسم الشرط من جملة الجواب، ومَنْ التزم ذلك قَدَّر ضميراً محذوفاً تقديره: «فسوف يأتي الله بقوم غيرهم» ف «هِم» في «غيرهم» يعودُ على «مَنْ» على معناها. وقرأ ابن عامر ونافع: «يَرْتَدِدْ» بدالين. قال الزمخشري: «وهي في الإِمام - يعني رسمَ المصحف - كذلك» ولم يبيِّنْ ذلك، ونَقَل غيرُه أنَّ كلَّ قارئ وافقَ مصحفَه، فإنها في مصاحف الشام والمدينة، «يرتدد» بدالين، وفي الباقية: «يرتدَّ» وقد تقدَّم أنَّ الإِدغام لغة تميم، والإِظهارَ لغةُ الحجاز، وأنَّ
Yüce Allah'ın: {مَن يَرْتَدَّ} “Kim irtidat ederse / dönerse” kavli: «Men» edatı, cezm amelinin zahir olmasından ötürü sadece şart edatıdır. Yüce Allah'ın: {فسوف} “[artık yakında...]” kavli onun cevabıdır. [«Men»] mübtedadır, haberinde ise meşhur ihtilaf vardır. Cevap cümlesinden şart ismine bir zamirin dönmesini şart koşmayanlar ayetin zâhiriyle delil getirirler. Bunu gerekli görenler ise mahzuf bir zamir takdir ederler; takdiri: «Fe-sevfe ye'tillâhu bi-kavmin gayrihim (Allah onlardan başka bir topluluk getirir)» şeklindedir; «gayrihim»deki «him» zamiri manası itibarıyla «men»e döner. İbn Âmir ve Nâfi' iki dâl ile «yertedid» şeklinde okumuşlardır. Zemahşerî: «İmam Mushaf'ta -yani mushafın resminde- bu şekildedir» demiş ancak bunu açıklamamıştır. Başkaları ise her kurrânın kendi mushafına uyduğunu nakletmiştir; nitekim Şam ve Medine mushaflarında iki dâl ile «yertedid» şeklindedir, diğerlerinde ise «yertedde» şeklindedir. İdgamın Temîm kabilesinin, izharın ise Hicaz ehlinin lehçesi olduğu daha önce geçmişti. Keza,
وجهَ الإِظهارِ سكونُ الثاني جزماً أو وقفاً، ولا يُدْغَمُ إلا في متحرك، وأنَّ وجهَ الإِدغام تحريكُ هذا الساكن في بعضِ الأحوال نحو: رُدَّا، رُدُّوا، رُدِّي، ولم يَرُدَّا، ولم يَرُدُّوا، واردُدِ القوم، ثم حُمِل «لم يردَّ» و «رُدَّ» على ذلك، فكأن التميميين اعتبروا هذه الحركة العارضة، والحجازيين لم يَعْتبروها، و «منكم» في محل نصبٍ على الحال من فاعل «يرتد» و «عن دينه» متعلِّقٌ ب «يرتدَّ» .
izharın gerekçesinin cezm veya vakıf halinde ikinci harfin sakin olması olduğu ve ancak harekeli bir harfe idgam yapılabileceği; idgamın gerekçesinin ise bu sakinin «ruddâ, ruddû, ruddî, lem yeruddâ, lem yeruddû, urdudi'l-kavm» örneklerinde olduğu gibi bazı hallerde harekelenmesi olduğu ve sonra «lem yerudde» ve «rudde» kelimelerinin buna hamledildiği de geçmişti. Sanki Temîmliler bu arızî harekeyi dikkate almışlar, Hicazlılar ise dikkate almamışlardır. «Minküm» ifadesi «yertedde» fiilinin fâilinden hâl olarak nasb mahallindedir; «an dînihî» ise «yertedde» fiiline taalluk etmektedir.
قوله تعالى: {يُحِبُّهُمْ} في محلِّ جر لأنها صفة ل «قوم» و «يُحِبُّونه» فيه وجهان، أظهرُهما: أنه معطوفٌ على ما قبلَه، فيكون في محلِّ جرٍّ أيضاً فوصفَهم بصفتين: وصفَهم بكونِه تعالى يحبُّهم وبكونهم يحبونه. والثاني أجازه أبو البقاء: أن يكون في محل نصب على الحال من الضمير المنصوب في «يحبهم» قال: «تقديره: وهم يحبونه» قلت: وإنما قَدَّر أبو البقاء لفظة «هم» ليخرجَ بذلك من إشكال: وهو أن المضارعَ المثبتَ متى وقع حالاً وجب تَجَرُّدُه من الواو نحو: «قمت أضحك» ولا يجوز: «وأضحك» وإنْ وَرَدَ شيء أُوِّل بما ذكره أبو البقاء كقولهم: «قمت وأصك عينه» وقوله:
Yüce Allah'ın: {يُحِبُّهُمْ} “onları sever” kavli «kavm» kelimesinin sıfatı olduğu için cer mahallindedir. «Yuhibbûnehû» fiilinde iki vecih vardır: En açığı, kendisinden öncekine matuf olmasıdır; bu durumda o da cer mahallinde olur. Böylece onları iki vasıfla nitelemiştir: Yüce Allah'ın onları sevmesiyle ve onların da O'nu sevmesiyle vasıflamıştır. İkincisi -ki bunu Ebû'l-Bekâ caiz görmüştür- «yuhibbuhüm»deki mansub zamirden hâl olarak nasb mahallinde olmasıdır. Şöyle demiştir: «Takdiri: 'Ve hüm yuhibbûnehû' şeklindedir.» Derim ki: Ebû'l-Bekâ «hüm» lafzını sırf şu müşkülden kurtulmak için takdir etmiştir: Müspet muzâri fiil hâl olarak vaki olduğunda «Kımtü edhaku» örneğinde olduğu gibi vâv'dan soyutlanması vaciptir; «ve edhaku» denilmesi caiz değildir. Şayet böyle bir kullanım vârid olursa Ebû'l-Bekâ'nın zikrettiği şekilde tevil edilir; nitekim onların: «Kımtü ve esukku aynehû» sözü ve şairin şu sözü böyledir:
١٧٤ - ٥-. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... نَجَوْتُ وأَرْهنُهُمْ مالِكا
174 - 5- ... Kurtuldum, Mâlik'i onlara rehin bırakarak.
أي: وأنا أصك، وأنا أَرْهنُهم، فَتُؤَوَّلُ الجملةُ إلى جملة اسمية فيصِحُّ اقترانها بالواو، ولكن لا ضرورةَ في الآية الكريمة تَدْعُو إلى ذلك حتى يُرْتَكَب، فهو / قولٌ مرجوح. وقُدِّمَتْ محبةُ الله تعالى على محبتهم لشرفها وسَبْقِها، إذ محبتُه تعالى لهم عبارةٌ عن إلهامِهم فعلَ الطاعةِ وإثابتِه إياهم عليها.
Yani: «Ve ene esukku» (ben onun gözünü yumruklarken) ve «ve ene erhenühüm» (ben onlara rehin bırakırken) takdirindedir. Böylece cümle isim cümlesine tevil edilir ve vâv ile birleşmesi sahih olur. Fakat bu yüce ayette böyle bir tevilin irtikâp edilmesini gerektirecek hiçbir zaruret yoktur; dolayısıyla bu, / mercûh bir görüştür. Allah Teâlâ'nın sevgisi, şerefi ve önceliği sebebiyle onların sevgisinden önce zikredilmiştir; zira Yüce Allah'ın onları sevmesi, onlara taat fiilini ilham etmesinden ve bundan ötürü onları mükâfatlandırmasından ibarettir.
قوله: {أَذِلَّةٍ عَلَى المؤمنين أَعِزَّةٍ عَلَى الكافرين} هاتان صفتان أيضاً لقوم، واستدلَّ بعضُهم على جوازِ تقديمِ الصفة غير الصريحة على الصفة
Yüce Allah'ın: {أَذِلَّةٍ عَلَى المؤمنين أَعِزَّةٍ عَلَى الكافرين} “müminlere karşı alçak gönüllü, kâfirlere karşı onurlu ve zorlu” kavli: Bu iki ifade de «kavm» kelimesinin sıfatlarıdır. Bazıları sarih olmayan sıfatın sarih sıfatın önüne geçirilmesinin caiz olduğuna dair
الصريحة بهذه الآيةِ، فإنَّ قوله: {يُحِبُّهم} صفةٌ وهي غير صريحة، لأنها جملة مؤولة بمفرد، وقوله «أذلة - أعزة» صفتان صريحتان لأنهما مفردتان، وأمَّا غيره من النحويين فيقول: متى اجتمعت صفة صريحة وأخرى مؤولة وجبَ تقديمُ الصريحةِ إلا في ضرورة شعر كقولِ امرئ القيس:
bu ayeti delil getirmişlerdir; zira O'nun: {يُحِبُّهم} “onları sever” kavli bir sıfattır ve müfred hükmünde tevil edilen bir cümle olduğu için sarih değildir. «Ezilletin - e'izzetin» kelimeleri ise müfred oldukları için iki sarih sıfattır. Diğer nahivciler ise şöyle der: Sarih bir sıfat ile tevil edilmiş bir diğer sıfat bir araya geldiğinde İmruü'l-Kays'ın şu sözündeki gibi şiir zarureti halleri müstesna, sarih olanı öne almak vaciptir:
١٧٤ - ٦- وفَرْعٍ يُغَشِّي المَتْنَ أسودَ فاحِمٍ ... أثيثٍ كقِنْوِ النَّخْلة المُتَعَثْكِلِ
174 - 6- Sırtı örten, simsiyah, kömür gibi ... Hurma salkımı gibi gür saçlar...
فقدم قوله «يُغَشِّي» - وهو جملة - على «أسود» وما بعده وهن مفردات، وعند هذا القائل أنه يُبدأ بالمفرد ثم بالظرف أو عديلِه ثم بالجملة، وعلى ذلك جاء قوله تعالى: {وَقَالَ رَجُلٌ مُّؤْمِنٌ مِّنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَكْتُمُ إِيمَانَهُ} [غافر: ٢٨] ، وهذه الآية حجةٌ عليه، وكذا قوله تعالى: {وهذا كِتَابٌ أَنزَلْنَاهُ مُبَارَكٌ} [الأنعام: ٩٢] . قال الشيخ: «وفيها دليلٌ على بطلان مَنْ يعتقد وجوب تقديم الوصفِ بالاسم على الوصف بالفعل إلا في ضرورة» ثم ذَكَرَ الآيةَ الأخرى. قلت: وليس في هاتين الآيتين الكريمتين ما يَرُدُّ قولَ هذا القائل. أما هذه الآية فيحتمل أن يكون قولُه تعالى: {يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ} جلمةَ اعتراض لأنَّ فيها تأكيداً وتسديداً للكلام، وجملةُ الاعتراض تقعُ بين الصفةِ وموصوفِها كقوله تعالى: {وَإِنَّهُ لَقَسَمٌ لَّوْ تَعْلَمُونَ عَظِيمٌ} [الواقعة: ٧٦] ف «عظيم» صفةٌ ل «قَسَم» وقد فَصَل بينهما بقولُه: {لَّوْ تَعْلَمُونَ} فكذلك فَصَلَ هنا بين قوله «بقوم» وبين صفتهم وهي «أذلة - أعزة» بقولِه {يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ} فعلى هذا لا يكون لها محلُّ من الإِعراب. وأمَّا {وهذا كِتَابٌ أَنزَلْنَاهُ مُبَارَكٌ} فلا نسلِّم أن «مبارك» صفةٌ، بل يجوزُ أن يكونَ خبراً عبد خبر، ويجوز أن يكون خبرَ مبتدأ محذوفٍ أي: هو مبارك، ولو استدل على ذلك بآيتين غير هاتين لكان أقوى، وهما قوله تعالى: {مَا يَأْتِيهِمْ مِّن ذِكْرٍ مِّن رَّبِّهِمْ مُّحْدَثٍ} [الأنبياء: ٢] {وَمَا يَأْتِيهِم مِّن ذِكْرٍ مِّنَ الرحمن مُحْدَثٍ} [الشعراء: ٥] ، فقدَّم الوصفَ بالجارِّ على الوصف بالصريح، ويحتمل أَنْ يُقال: لا نُسَلِّم أن «مِنْ ربهم» و «مِنَ الرحمن» صفتان لجواز أَنْ يكونا حالين مُقَدَّمَيْن من الضمير المستترِ في «مُحْدَثٍ» أي: مُحْدَثٍ إنزالُه حالَ كونه من ربهم.
Dolayısıyla bir cümle olan «يُغَشِّي» ifadesini, müfred olan «أسود» ve sonraki kelimelerin önüne geçirmiştir. Bu görüş sahibine göre ise önce müfred ile, sonra zarf veya benzeriyle, ardından da cümle ile başlanır. Yüce Allah'ın şu buyruğu da buna uygun gelmiştir: {وَقَالَ رَجُلٌ مُّؤْمِنٌ مِّنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَكْتُمُ إِيمَانَهُ} “Firavun ailesinden imanını gizleyen mümin bir adam dedi ki...” [Gâfir: 28]. Bu ayet onun aleyhine bir delildir. Yüce Allah'ın şu buyruğu da böyledir: {وهذا كِتَابٌ أَنزَلْنَاهُ مُبَارَكٌ} “Bu da indirdiğimiz mübarek bir kitaptır” [En'âm: 92]. Şeyh şöyle demiştir: «Bu ayette, bir zaruret olmadıkça isimle nitelemenin fiille nitelemenin önüne geçirilmesinin zorunlu olduğuna inanan kimsenin görüşünün geçersizliğine dair delil vardır.» Sonra diğer ayeti zikretmiştir. Ben derim ki: Bu iki yüce ayette, söz konusu kişinin görüşünü çürütecek bir durum yoktur. Bu ayete gelince; Yüce Allah'ın {يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ} “[Allah] onları sever, onlar da O'nu severler” buyruğunun bir itiraz cümlesi (ara cümle) olması muhtemeldir; çünkü bunda sözü pekiştirme ve sağlamlaştırma vardır. İtiraz cümlesi ise, tıpkı Yüce Allah'ın şu buyruğunda olduğu gibi sıfat ile mevsufunun arasına girebilir: {وَإِنَّهُ لَقَسَمٌ لَّوْ تَعْلَمُونَ عَظِيمٌ} “Bilseniz, gerçekten bu büyük bir yemindir” [Vâkıa: 76]. Burada «عظيم» kelimesi «قَسَم» kelimesinin sıfatıdır ve aralarını {لَّوْ تَعْلَمُونَ} buyruğuyla ayırmıştır. İşte bunun gibi burada da «بقوم» ifadesi ile onların sıfatı olan «أذلة - أعزة» kelimelerinin arasını {يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ} ifadesiyle ayırmıştır. Bu takdirde cümlenin iraptan mahalli olmaz. {وهذا كِتَابٌ أَنزَلْنَاهُ مُبَارَكٌ} ayetine gelince; biz «مبارك» kelimesinin sıfat olduğunu kabul etmiyoruz; aksine haber üstüne haber olması câiz olduğu gibi, mahzuf bir mübtedanın haberi olması da câizdir, yani: 'O mübarektir' [demektir]. Şayet bu hususta bu ikisinden başka iki ayetle delil getirseydi daha kuvvetli olurdu; onlar da Yüce Allah'ın şu buyruklarıdır: {مَا يَأْتِيهِمْ مِّن ذِكْرٍ مِّن رَّبِّهِمْ مُّحْدَثٍ} “Rablerinden kendilerine gelen her yeni öğüdü...” [Enbiyâ: 2] ve {وَمَا يَأْتِيهِم مِّن ذِكْرٍ مِّنَ الرحمن مُحْدَثٍ} “Rahmân'dan kendilerine gelen her yeni öğüdü...” [Şuarâ: 5]. Zira burada car-mecrur ile yapılan nitelemeyi, sarih [müfred] nitelemenin önüne geçirmiştir. Şöyle denmesi de muhtemeldir: Biz «مِنْ ربهم» ve «مِنَ الرحمن» ifadelerinin sıfat olduğunu kabul etmiyoruz; çünkü bunların «مُحْدَثٍ» kelimesindeki müstetir zamirden öne geçmiş hal olmaları câizdir; yani: İndirilişi Rablerinden olma halindeyken yenilenmiştir.
وأَذِلَّة جمعُ ذليل بمعنى متعطف، ولا يراد به الذليل الذي هو ضعيف خاضع مُهان، ولا يجوز أن يكون جمع «ذَلُول» لأنَّ / ذلولاً يجمع على «ذُلُل» لا على «أَذِلة» وإن كان كلام بعضهم يوهم ذلك. قال الزمخشري: «ومَنْ زعم أنه من الذُّل الذي هو نقيض الصعوبة فقد غَبِي عنه أن ذَلُولا لا يُجمع على أَذِلة» وأَذِلّة وأَعِزة جمعان لذليل وعزيز وهما مثالا مبالغة، وعَدَّى «أذلة» ب «على» وإن كان أصلُه أن يتعدى باللام لِما ضُمِّن من معنى الحُنُوِّ والعطف، والمعنى: عاطفين على المؤمنين على وجهِ التذلُّلِ لهم والتواضعِ، ويجوزُ أَنْ يكون المعنى: أنهم مع شرفهم وعلوِّ طبقتهم وفَضْلِهم على المؤمنين خافضون لهم أجنحتهم، ونحوه قولُه تعالى:
«Ezilleh» şefkatli ve merhametli manasında «zelîl» kelimesinin çoğuludur; bundan zayıf, boyun eğmiş ve horlanmış zelil kimse kastedilmez. «Zelûl» kelimesinin çoğulu olması caiz değildir; çünkü / zelûl kelimesi «ezilleh» olarak değil «zülül» olarak çoğul yapılır; her ne kadar bazılarının sözü bunu vehmettiriyor olsa da. Zemahşerî şöyle demiştir: «Bunun zorluğun zıddı olan zülden geldiğini iddia eden kimse, zelûl kelimesinin ezilleh olarak çoğul yapılamayacağını gözden kaçırmıştır.» «Ezilleh» ve «e'izzeh» kelimeleri zelîl ve azîz kelimelerinin çoğuludur ve her ikisi de mübalağa veznidir. Aslında lâm harfiyle müteaddî olması gerektiği halde «ezilleh» kelimesi şefkat ve merhamet manasını içerdiği için «alâ» ile müteaddî kılınmıştır. Mana: Onlara karşı alçak gönüllü olma ve tevazu gösterme yoluyla müminlere şefkat gösterenler, demektir. Mananın şöyle olması da caizdir: Onlar şereflerine, yüksek mertebelerine ve müminlere karşı üstünlüklerine rağmen onlara karşı kanatlarını indiren kimselerdir. Yüce Allah'ın şu kavli de buna benzerdir:
{أَشِدَّآءُ عَلَى الكفار رُحَمَآءُ بَيْنَهُمْ} [الفتح: ٢٩] ذكر هذين الوجهين أبو القاسم الزمخشري. قال الشيخ: «قيل: أو لأنه على حَذْفِ مضاف، التقدير: على فَضْلِهم على المؤمنين،
{أَشِدَّآءُ عَلَى الكفار رُحَمَآءُ بَيْنَهُمْ} “kâfirlere karşı çetin, kendi aralarında merhametlidirler”. Bu iki vechi Ebû'l-Kâsım ez-Zemahşerî zikretmiştir. Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Şöyle de denilmiştir: Veya mahzuf bir muzaf üzere olduğu içindir; takdiri: Müminlere olan üstünlüklerine rağmen, şeklindedir.
والمعنى: أنهم يَذِلُّون ويَخْضَعُون لِمَنْ فُضِلوا عليه مع شَرَفِهم وعلوِّ مكانتِهم» وذَكَر آية الفتح. قتل: وهذا هو قولُ الزمخشري بعينِه، إلا أنَّ قولَه «على حَذْفِ مضاف» يُوهم حذفَه وإقامةَ المضافِ إليه مُقامه، وهنا حَذَ ف «على» الأولى وحَذَفَ المضافَ والمضافَ إليه معاً، ولا أدري ما حَمَله على ذلك؟
Mana: Şereflerine ve yüce mevkilerine rağmen kendilerine üstün kılındıkları kimselere karşı alçalır ve boyun eğerler, demektir.» Ve Fetih suresindeki ayeti zikretmiştir. Derim ki: Bu bizzat Zemahşerî'nin sözüdür; ancak onun «mahzuf bir muzaf üzere» demesi, muzafın hazfedilip muzafun ileyhin onun yerine ikame edildiğini vehmettirmektedir; oysa burada birinci «alâ»yı hazfetmiş, muzaf ile muzafun ileyhi de birlikte hazfetmiştir; onu buna sevk eden şeyin ne olduğunu da bilmiyorum.
ووقع الوصفُ في جانب المحبة بالجملةِ الفعلية لأنَّ الفعلَ يَدُلُّ على التجدُّدِ والحدوثِ، هو مناسبٌ فإنَّ محبَّتهم للهِ تعالى تُجَدِّدُ طاعاتِه وعبادتَه كلَّ وقتٍ، ومحبةُ اللهِ إياهم تُجَدِّدُ ثوابَه وإنعامَه عليهم كل وقت. ووقع الوصفُ في جانبِ التواضعِ للمؤمنين والغِلْظَةِ على الكافرين بالاسم الدالِّ على المبالغة دلالةً على ثبوتِ ذلك واستقراره وأنه عزيزٌ فيهم، والاسمُ يَدُلُّ على الثبوتِ والاستقرارِ، وقَدَّم الوصفَ بالمحبة منهم ولهم على وصفِهم بأذلَّة وأَعِزِّة لأنهما ناشِئتان عن المحبتين، وقَدَّم وصفَهم المتعلِّق بالمؤمنين على وصْفِهم المتعلق بالكافرين لأنه آكدُ وألزمُ منه، ولشرفِ المؤمنِ أيضاً.
Sevgi tarafındaki niteleme fiil cümlesiyle gelmiştir; çünkü fiil yenilenmeye ve sonradan meydana gelmeye (teceddüd ve hudûs) delalet eder, bu da uygundur; zira onların Yüce Allah'a olan sevgisi O'na olan itaatlerini ve ibadetlerini her an yeniler, Allah'ın onları sevmesi de her an onlara olan mükâfatını ve nimetini yeniler. Müminlere karşı alçak gönüllü olma ve kâfirlere karşı sert/haşin olma tarafındaki niteleme ise mübalağa bildiren isimle gelmiştir; bu da durumun sabitliğine, yerleşik oluşuna ve bunun onların köklü bir özelliği olduğuna delalet etmek içindir; zira isim sabitliğe ve yerleşikliğe delalet eder. Onlardan olan ve onlara yönelik olan sevgiyle nitelemeyi, «ezilleh» ve «e'izzeh» (alçak gönüllü ve güçlü/izzetli) sıfatlarından önce getirmiştir; çünkü bu iki sıfat iki sevgiden neşet etmektedir. Müminlerle ilgili olan nitelemelerini kâfirlerle ilgili olan nitelemelerinden önce getirmiştir; çünkü bu daha tekitli ve daha gereklidir, ayrıca müminin şerefinden dolayıdır.
والجمهورُ على جَرِّ «أَذِلَّة - أَعِزَّة» على الوصفِ كما تقدم، قال الزمخشري: «وقُرئ» أَذِلَّةً وأَعِزِّةً «بالنصبِ على الحال» قلت: الذي قرأ «أَذِلَّة» هو عبد الله بن مسعود، إلا أنه قرأ بدل «أعزة» : «غُلَظاءَ على الكافرين» وهو تفسيرٌ، وهي حالٌ من «قوم» وجاز ذلك وإن كان «قوم» نكرةً لقُرْبِه من المعرفة إذ قد تخصَّص بالوصف.
Cumhur, daha önce geçtiği üzere sıfat olarak «ezilletin - e'izzetin» kelimelerinin mecrur okunması görüşündedir. Zemahşerî: «Hâl olarak nasb ile 'ezil创新/ezilleten ve e'izzeten' şeklinde de okunmuştur» demiştir. Derim ki: «Ezilleten» şeklinde okuyan Abdullah b. Mes'ûd'dur; ancak o «e'izzeh» yerine tefsir mahiyetinde «ġulazâe ale'l-kâfirîn» şeklinde okumuştur. Bu, «kavm» kelimesinden hâldir; «kavm» kelimesi nekre olsa da sıfatla tahsis edildiği için marifeye yaklaşmış olduğundan bu caiz olmuştur.
قوله تعالى: {يُجَاهِدُونَ} يحتمل ثلاثة أَوجه، أحدها: أن يكونَ صفةً أخرى ل «قوم» ولذلك جاء بغيرِ واو، كما جاءَتِ الصفتان قبلَه بغيرها. الثاني: أنه في محلِّ نصبٍ على الحال من الضمير المسكن في «أعزة» أي: يَعُزُّون مجاهدين، قالَه أبو البقاء، وعلى هذا فيجوزُ أن تكونَ حالاً من الضمير في «
Yüce Allah'ın: {يُجَاهِدُونَ} “cihad ederler” kavlinde üç vecih muhtemeldir: Birincisi: «Kavm» kelimesi için başka bir sıfat olmasıdır; bundan dolayı kendisinden önceki iki sıfatın vavsız gelmesi gibi bu da vav harfi olmaksızın gelmiştir. İkincisi: «E'izzeh» kelimesindeki müstetir zamirden hâl olarak nasb mahallinde olmasıdır; yani: Cihad ederek izzet/üstünlük gösterirler, demektir; bunu Ebû'l-Bekâ söylemiştir. Buna göre «
أَذِلَّة» أي: يتواضعون للمؤمنين حالَ كونِهم مجاهدين، أي: لا يَمْنعَهُم الجهادُ في سبيل الله من التواضعِ للؤمنين، وحاليَّتُها من ضمير «أعزة» أظهر من حاليَّتِها مِمَّا ذكرت، ولذلك لم يَسُغْ أن تُجْعَلَ المسألةُ من التنازع. الثالث: ان يكونَ مستأنفاً سِيق للإِخبارِ بأنهم يجاهِدون في نصرة دين الله تعالى.
ezilleh» kelimesindeki zamirden hâl olması da caizdir; yani: Cihad eder halde oldukları halde müminlere karşı alçak gönüllü davranırlar, demektir; yani: Allah yolunda cihad etmeleri müminlere karşı alçak gönüllü olmalarına engel olmaz. Bunun «e'izzeh» kelimesinin zamirinden hâl olması zikrettiğimden daha açıktır; bundan dolayı meselenin tenâzu' kabilinden sayılması caiz olmamıştır. Üçüncüsü: Yüce Allah'ın dinine yardım hususunda cihad ettiklerini haber vermek üzere sevk edilmiş müste'nef (yeni bir başlangıç) cümle olmasıdır.
قوله تعالى: {وَلاَ يَخَافُونَ} فيه أوجه، أحدها: أن يكون / معطوفاً على «يُجاهِدُون» فتجري فيه الأوجهُ السابقة فيما قبله. الثاني: أن تكونَ الواوُ للحال، وصاحبُ الحالِ فاعلٌ «يجاهدون» قال الزمخشري: أي: يجاهِدُون وحالُهم في المجاهدةِ غيرُ حالِ المنافقين «وتَبِعه الشيخ ولم يُنْكِرْ عليه، وفيه نظرٌ؛ لأنَّهم نصُّوا على أن المضارع المنفي ب» لا «أو» ما «كالمثبت في أنه لا يجوز أن تباشِرَه واوُ الحال، وهذا كما ترى مضارعٌ منفي ب» لا «إلا أَنْ يُقال: إن ذلك الشرطَ غير مُجْمَعٍ عليه، لكنَّ العلةَ التي مَنَعوا لها مباشرةَ الواوِ للمضارع المثبتِ موجودةٌ في المضارعِ المنفيِّ» ب «لا» و «ما» وهي: أنَّ المضارعَ المثبتَ بمنزلةِ الاسمِ الصريحِ، فإنك إذا قلت: «جاز زيدٌ لا يضحكُ» [كان] في قوةِ «ضاحكاً» ، و «ضاحكاً» لا يجوز دخولُ الواوِ عليه فكذلك ما أشبهه وهو في قوتِه، وهذه موجودةٌ في المنفي، فإنَّ قولك «جاء زيدٌ لا يضحك» في قوةِ «غيرَ ضاحك» و «غيرَ ضاحك» لا تدخلُ عليه الواوُ، إلاَّ أن هذا يُشْكِلْ بأنهم نَصُّوا على أن المنفي ب «لم» و «لما» يجوزُ فيه دخولُ الواو، مع أنه في قولِك: «قام زيد لم يضحكْ» بمنزلةِ «غيرَ ضاحك» ومِنْ دخول الواو قولُه تعالى:
Yüce Allah'ın: {وَلاَ يَخَافُونَ} “ve korkmazlar” kavlinde birkaç vecih vardır: Birincisi: / {يُجَاهِدُونَ} “cihad ederler” kavline matuf olmasıdır, böylece kendisinden öncekinde geçen vecihler bunda da geçerli olur. İkincisi: Vav harfinin hâl için olmasıdır; hâlin sahibi de «yucâhidûne» fiilinin fâilidir. Zemahşerî şöyle demiştir: Yani: Cihad ederler ve onların cihaddaki durumları münafıkların durumu gibi değildir. Şeyh [Ebû Hayyân] da ona tabi olmuş ve buna itiraz etmemiştir. Ancak bunda tartışılacak bir yön vardır; çünkü nahivciler, «lâ» veya «mâ» ile menfi kılınmış muzari fiilin, hâl vavının doğrudan başına gelmesinin caiz olmaması hususunda müspet muzari gibi olduğunu açıkça belirtmişlerdir. Gördüğün üzere bu da «lâ» ile menfi kılınmış bir muzaridir. Ancak bu şart üzerinde icmâ bulunmadığı söylenebilir; fakat onların müspet muzarinin başına doğrudan vavın gelmesini menetmelerine gerekçe olan illet, «lâ» ve «mâ» ile menfi kılınmış muzaride de mevcuttur. O da şudur: Müspet muzari sarih isim konumundadır; nitekim «Câe Zeydun lâ yedhaku» (Zeyd gülmeyerek geldi) dediğinde, bu «dâhiken» (gülerek) kuvvetindedir; «dâhiken» kelimesinin başına vav girmesi caiz olmadığı gibi ona benzeyen ve onun kuvvetinde olan şeyin de başına girmez. Bu durum menfi olanda da mevcuttur; zira «Câe Zeydun lâ yedhaku» sözün «ğayra dâhikin» (gülmeksizin) kuvvetindedir ve «ğayra dâhikin» ifadesinin başına vav girmez. Ne var ki bu durum, nahivcilerin «lem» ve «lemmâ» ile menfi kılınan fiilin başına vavın girmesinin caiz olduğunu belirtmeleriyle müşkil hale gelmektedir; halbuki «Kâme Zeydun lem yedhak» (Zeyd gülmeden kalktı) sözünde bu ifade «ğayra dâhikin» konumundadır. Vavın girmesine örnek Yüce Allah'ın şu kavlidir:
{أَمْ حَسِبْتُمْ أَن تَدْخُلُواْ الجنة وَلَمَّا يَأْتِكُم} [البقرة: ٢١٤] ونحوُه. الثالث: أن تكون الواوُ للاستئنافِ، فيكونَ ما بعدها جملةً مستأنفة مستقلة بالإِخبار،
{أَمْ حَسِبْتُمْ أَن تَدْخُلُواْ الجنة وَلَمَّا يَأْتِكُم} [el-Bakara: 214] “Yoksa siz, daha önce geçenlerin başlarına gelenler sizin de başınıza gelmeden cennete gireceğinizi mi sandınız?” ve benzerleridir. Üçüncüsü: Vavın istînâfiyye olmasıdır; bu takdirde kendisinden sonrası haber verme hususunda müstakil bir istînâf (başlangıç) cümlesi olur.
وبهذا يحصُل الفرقُ بين هذا الوجهِ وبين الوجهِ الذي جَوَّزْتُ فيه أن تكون الواو عاطفةً مع اعتقادِنا أنَّ «يجاهدون» مستأنفٌ وهو واضح.
Bununla, bu vecih ile «yucâhidûne» cümlesinin müste'nef olduğunu kabul etmemiz durumunda vavın atıf olmasını caiz gördüğüm vecih arasındaki fark ortaya çıkmış olur ve bu gayet açıktır.
واللَّوْمَةُ: «المَرَّةُ من اللَّوْم، قال الزمخشري» وفيها وفي التنكير مبالغتان كأنه قيل: لا يَخافون شيئاً قَطُّ من لومِ أحدٍ من اللُّوُّام، و «لومة» مصدرٌ مضافٌ لفاعله في المعنى، فإن قيل: هل يجوزُ أن يكونَ مفعولُه محذوفاً، أي: لا يخافون لومةَ لائمٍ إياهم؟ فالجواب أن ذلك لا يجوز عند الجمهور، لأنَّ المصدرَ المحدودَ بتاء التأنيث لا يعملُ، فلو كان مبنياً على التاء عَمِلَ كقوله:
«Levmeten» (لَوْمَة) kelimesi: Levmin bir defa vuku bulması (ism-i merre) demektir. Zemahşerî şöyle demiştir: «Bunda ve nekre oluşunda iki mübalağa vardır; sanki şöyle denilmiştir: Kınayanlardan herhangi birinin kınamasından asla hiçbir şey korkmazlar.» «Levme» mana bakımından failine muzaf olmuş bir mastardır. Eğer: «Mef'ûlünün mahzuf olması caiz midir; yani: Kınayanın kendilerini kınamasından korkmazlar, şeklinde midir?» denilirse, buna cevap: Cumhura göre bu caiz değildir; zira te-i te'nîs ile sınırlandırılmış (ism-i merre olan) mastar amel etmez. Şayet ta harfi üzerine mebnî [aslî bir ta ile] olsaydı şu beyitteki gibi amel ederdi:
١٧٤ - ٧- فولا رجاءُ النصر منك ورهبةٌ ... عقابَك قد كانوا لنا بالموارِدِ
174 - 7- Senden bir yardım umudu ve cezandan bir korku olmasaydı... / Bize mutlaka hücum ederlerdi.
فأعمل «رهبةٌ» لأنه مبنيُّ على التاء، ولا يجوز أن يعملَ المحدودُ بالتاء إلا في قليلٍ من كلامِهم كقوله:
Burada «rahbetün» kelimesini amel ettirmiştir; çünkü bu kelime ta harfi üzerine mebnîdir (aslîdir). Ta ile sınırlandırılmış (merre mastarı) olanın amel etmesi ise şu beyitteki gibi Arapların kelamında ancak pek az vuku bulur:
١٧٤ - ٨- يُحايي به الجَلْدُ الذي هو حازمٌ ... بضربةِ كَفَّيهِ المَلا وَهُو راكِبُ
174 - 8- Tedbirli ve dirençli kişi onunla yaşatır / Binek üzerinde olduğu halde iki avucuyla toprağa vurarak.
يصفُ رجلاً سقى رجلاً ماءً فأحياه به وتيمَّم بالتراب، والمَلا: التراب، فنصب «الملا» ب «ضربة» وهو مصدرٌ محدودٌ بالتاء. وأصل لائم: لاوِم، لأنه من اللَّوْم فأُعِلَّ كقائم.
Bir adama su verip onunla onu ihya eden ve kendisi de toprakla teyemmüm eden bir adamı nitelemektedir. «El-Melâ» (المَلا) toprak demektir; burada ta ile sınırlandırılmış bir mastar olan «darbeti» kelimesiyle «el-melâ» kelimesini nasb etmiştir. «Lâim» kelimesinin aslı «lâvim»dir; çünkü levm kökünden gelmektedir, kâim gibi i'lâle uğramıştır.
و «ذلك» في المشار إليه به ثلاثةُ أوجه، أظهرُها: أنه جميع ما تقدَّم من الأوصافِ التي وُصِف بها القومُ من المحبةِ والذلةِ والعزةِ والمجاهدة في سبيلِ
«Zâlike» (ذلك) kelimesinin işaret ettiği şey hakkında üç vecih vardır. En açığı: O topluluğun nitelendiği sevgi, alçak gönüllülük, izzet, [Allah] yolunda cihad ve
الله وانتفاءِ خوفِ اللائمة من كلِّ أحدٍ، واسمُ الإِشارة يَسُوغ فيه ذلك، أعني أنه يقعُ بلفظِ الإِفراد مشاراً به لأكثر مِنْ واحدٍ، وقد تقدَّم تحقيقُه في قولِه تعالى:
hiç kimsenin kınamasından korkmama gibi daha önce geçen tüm sıfatlar olmasıdır. İşaret isminde bu caizdir; yani müfred lafzıyla birden fazlasına işaret etmek üzere gelebilir. Yüce Allah'ın şu kavlinde bunun tahkiki daha önce geçmişti:
{عَوَانٌ بَيْنَ ذلك} [البقرة: ٦٨] . والثاني: أنه مشارٌ به إلى حُبِّ الله لهم وحُبِّهم له. والثالث: أنه مشارٌ به إلى قوله: «أَذِلَّة» أي: لِين الجانب وتَرْكُ الترفُّع، وفي هذين تخصيصٌ غيرُ واضحٍ، وكأنَّ الحاملَ على ذلك مجيءُ اسمِ الإِشارة مفرداً. و «ذلك» مبتدأٌ، و «فَضْلُ الله» خبرُه، و «يؤتيه» يحتملُ ثلاثةَ أوجه، أظهرُها: أنه خبرٌ ثاني، والثاني: أنه مستأنف والثالث: أنه في محلِّ نصبٍ على الحال كقوله. {وهذا بَعْلِي شَيْخاً} [هود: ٨٩] .
{عَوَانٌ بَيْنَ ذلك} [el-Bakara: 68] “bu ikisinin arasında orta”. İkincisi: Bununla Allah'ın onları sevmesine ve onların da O'nu sevmesine işaret edilmiş olmasıdır. Üçüncüsü: «Ezilleh» kavline yani müsamahakâr olmaya ve kibirlenmeyi terk etmeye işaret edilmiş olmasıdır. Bu son iki vecihte pek açık olmayan bir tahsis vardır; sanki buna sevk eden şey işaret isminin müfred olarak gelmesidir. «Zâlike» mübteda, «fadlullâhi» onun haberidir. «Yu'tîhi» fiili ise üç vechi muhtemeldir: En açığı: İkinci haber olmasıdır. İkincisi: Müste'nef olmasıdır. Üçüncüsü: Yüce Allah'ın: {وهذا بَعْلِي شَيْخاً} [Hûd: 72] “İşte şu kocam da bir ihtiyar!” kavlinde olduğu gibi hâl olarak nasb mahallinde olmasıdır.
قوله تعالى: {إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ الله} : مبتدأٌ وخبرٌ، و «رسولهُ» و «الذين» عطفٌ على الخبر. قال الزمخشري: قد ذُكِرَتْ جماعةٌ فهلاً قيل: إنما أولياؤُكم. وأجابَ بأنَ الوِلايةَ بطريقِ الأصالةِ لله تعالى، ثم نَظَّم في سلكِ إثباتها لرسوله وللمؤمنين، ولو جيء به جمعاً فقيل: «إنما أولياؤُكم» لم يكنْ في الكلامِ أصلٌ وتَبَعٌ «. قلت: ويَحْتمل وجهاً آخرَ وهو أنَّ» وَلِيَّ «بزنة فَعِيل، وفعيل وقد نصَّ عليه أهلُ اللسان أنه يقعُ للواحدِ والاثنين والجماعة تذكيراً وتأنيثاً بلفظ واحد، يقال:» الزيدون صديقٌ، وهند صديقٌ «وهذا مثلُه، غايةُ ما فيه أنه مقدَّمٌ في التركيب، وقد أجابَ الزمخشري وغيرُه بذلك في قوله تعالى {وَمَا قَوْمُ لُوطٍ مِّنكُم بِبَعِيدٍ} [هود: ٨٩] ، وذكر وجهَ ذلك وهو شِبْهُه بالمصادر وسيأتي تحقيقُه. وقرأ ابن مسعود:» إنما مَوْلاكم «وهي تفسير لا قراءة.
Yüce Allah'ın: {إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ الله} “Sizin veliniz ancak Allah'tır” kavli: Mübteda ve haberdir. «Ve rasûluhû» ve «vellezîne» kelimeleri ise habere matuftur. Zemahşerî şöyle demiştir: Bir topluluk zikredilmiştir, öyleyse neden «İnnemâ evliyâukum» (Sizin velileriniz ancak...) denilmedi? Şöyle cevap vermiştir: Çünkü velayet asalet yoluyla Yüce Allah'a aittir, sonra bunu Rasûlü ve müminler için de ispat etme dizisine bağlamıştır. Şayet çoğul getirilip «İnnemâ evliyâukum» denseydi, kelamda asıl ve tâbi [ayrımı] kalmazdı. Derim ki: Başka bir vecih de muhtemeldir; o da «velî» kelimesinin «fa'îl» vezninde olmasıdır. Dil ehli, fa'îl vezninin tekil, ikil ve çoğul için, müzekker ve müennes için aynı lafızla kullanılabileceğini açıkça belirtmiştir. Nitekim: «ez-Zeydûne sadîkun» (Zeyd'ler dosttur) ve «Hindün sadîkun» (Hind dosttur) denilir. Bu da onun gibidir; buradaki nihai durum sadece terkipte öne geçirilmiş olmasıdır. Zemahşerî ve başkaları Yüce Allah'ın: {وَمَا قَوْمُ لُوطٍ مِّنكُم بِبَعِيدٍ} [Hûd: 89] “Lût kavmi de sizden uzak değildir” kavlinde de bu şekilde cevap vermiş ve bunun gerekçesini mastarlara benzemesi olarak zikretmiştir, bunun tahkiki ileride gelecektir. İbn Mes'ûd: «İnnemâ mevlâkum» şeklinde okumuştur ki bu kıraat değil tefsirdir.
قوله تعالى: {الذين يُقِيمُونَ الصلاوة} في خمسةُ أوجه، أحدها: أنه
Yüce Allah'ın: {الذين يُقِيمُونَ الصلاوة} “Namazı dosdoğru kılanlar” kavlinde beş vecih vardır: Birincisi:
مرفوعٌ على الوصفِ لقوله» الذين آمنوا «وَصَفَ المؤمنين بإقام الصلاة وإيتاء الزكاة، وذكرهاتين العبادتين دونَ سائرِ فروعِ الإِيمان لأنهما أفضلُها. الثاني: أنه مرفوعٌ على البدلِ من» الذين آمنوا «الثالث: أنه خبرُ مبتدأٍ محذوفٍ أي: هم الذين. الرابع: أنه عطفُ بيانٍ لما قبله؛ فإنَّ كلَّ ما جاز أن يكونَ بدلاً جاز أن يكون بياناً إلا فيما استُثْي وقد ذكرْتُه فيما تقدم. الخامس: أنه منصوبٌ بإضمار فعلٍ، وهذا الوجهُ والذي قَبله من باب القطع عن التبعية. قال الشيخ: - بعد أن نقلَ عن الزمخشري وَجْهَيْ البدلِ وإضمارِ المبتدأ فقط -» ولا أَدْري ما الذي مَنَعه من الصفةِ، إذ هو المتبادَرُ إلى الذهن، ولأنَّ المُبْدَلَ منه على نية الطرحِ، وهو لا يَصِحُّ هنا / لأنه هو الوصفُ المترتِّب عليه [صحةُ] ما بعده من الأوصاف «قلت: لا نسلِّمُ أنَّ المتبادرَ إلى الذهن الوصفُ بل البدلُ هو المتبادرُ، وأيضاً فإنَّ الوصفَ بالموصولِ على خلافِ الأصل؛ لأنه مؤولٌ بالمشتقِّ وليس بمشتقٍ، ولا نُسَلِّم أنَّ المبدلَ منه على نيةِ الطَرْحِ، وهو المنقولُ عن سيبويه.
«ellezîne âmenû» kavmine sıfat olarak merfû olmasıdır; müminleri namazı kılmak ve zekâtı vermekle nitelemiştir. Bu iki ibadeti imanın diğer şubeleri arasından zikretmiştir, çünkü bunlar o şubelerin en faziletlileridir. İkincisi: «Ellezîne âmenû» ifadesinden bedel olarak merfû olmasıdır. Üçüncüsü: Mahzuf bir mübtedanın haberi olmasıdır; yani: «Humullezîne» (onlar o kimselerdir) demektir. Dördüncüsü: Kendisinden öncesi için atf-ı beyân olmasıdır; zira istisna edilenler müstesna, bedel olması caiz olan her şeyin beyân olması da caizdir ki bunu daha önce zikretmiştim. Beşincisi: Gizli bir fiille mensub olmasıdır; bu vecih ile bundan önceki vecih tâbi olmayı kesme (kat') babındandır. Şeyh [Ebû Hayyân] -Zemahşerî'den sadece bedel ve mübtedanın gizlenmesi vecihlerini naklettikten sonra- şöyle demiştir: «Zihne ilk gelen o olduğu halde ve mübdelü minh terk edilme niyetinde olduğu için onu sıfat yapmaktan alıkoyan şeyin ne olduğunu bilmiyorum; zira mübdelü minhin terk edilmesi burada / sahih olmaz, çünkü o kendisinden sonraki sıfatların [sıhhatinin] kendisine terettüp ettiği niteliktir.» Derim ki: Zihne ilk gelenin sıfat olduğunu kabul etmiyoruz, aksine zihne ilk gelen bedeldir. Ayrıca mevsûl ile nitelemek aslın hilafınadır; çünkü müştak olmayıp müştak tevilindedir. Mübdelü minhin de terk edilme niyetinde olduğunu kabul etmiyoruz, Sîbeveyh'ten nakledilen görüş de budur.
قوله: {وَهُمْ رَاكِعُونَ} في هذه الجملةِ وجهان، أظهرُهما: أنها معطوفةٌ على ما قبلَها من الجملِ فتكونُ صلةً للموصولِ، وجاء بهذه الجملةِ اسميةً دونَ ما قبلَها، فلم يَقُلْ» ويركعون «اهتماماً بهذا الوصفِ؛ لأنه أظهرُ أركانِ الصلاة. والثاني: أنها واوُ الحال وصاحبُها هو واو» يُؤْتون «والمرادُ بالركوعِ الخضوعُ أي: يؤتون الصدقة وهم متواضِعُون للفقراءِ الذين يتصدَّقون عليهم، ويجوز أَنْ يُرادَ به الركوع حقيقةً؛ كما رُوي عن علي أميرِ المؤمنين أنه تصدَّقَ بخاتَمِة وهو راكعٌ.
Yüce Allah'ın: {وَهُمْ رَاكِعُونَ} “ve onlar rükû edenlerdir” kavlindeki bu cümlede iki vecih vardır: En açığı: Kendisinden önceki cümlelere matuf olmasıdır, bu durumda mevsûlün sılası olur. Kendisinden öncekilerin aksine bu cümlenin isim cümlesi olarak getirilip «ve yerk'ûn» (ve rükû ederler) denilmemesi bu sıfata verilen önemden dolayıdır; çünkü rükû namazın en belirgin rüknüdür. İkincisi: Vavın hâl vavı olmasıdır, hâlin sahibi de «yu'tûne» fiilindeki vavdır. Rükûdan kasıt boyun eğmektir; yani: Kendilerine sadaka verdikleri fakirlere karşı alçak gönüllü oldukları halde zekâtı verirler, demektir. Müminlerin emiri Ali'den [radıyallâhu anh] rükûda iken yüzüğünü sadaka olarak verdiği rivayet edildiği gibi, bunun hakiki manada rükû olması da caizdir.
قوله تعالى: {وَمَن يَتَوَلَّ} : «مَنْ شرطٌ في محل رفع بالابتداءِ، وقولُه: {فَإِنَّ حِزْبَ الله} يحتمل أن يكونَ جواباً للشرط، وبه يحتجُّ مَنْ لا يشترطُ عَوْدَ ضميرٍ على اسم الشرط إذا كان مبتدأ، ولقائل أن يقولَ: إنما جازَ ذلك لأنَّ المرادَ بحزب الله هو نفس المبتدأ، فيكون من بابِ تكرارِ المبتدأ بمعناه، وفيه خلافٌ: الأخفشُ يُجيزه فإنَّ التقدير: ومَنْ يتولَّ اللهَ ورسولَه والذين آمنوا فإنه غالبٌ، فوضَع الظاهرَ موضعَ المضمرِ لفائدةٍ وهي التشريفُ بإضافةِ الحزب إلى الله تعالى، ويحتمل أن يكونَ الجوابُ محذوفاً لدلالةِ الكلام عليه أي: ومَنْ يتولَّ اللهَ ورسولَه والذين آمنوا يَكُنْ من حزبِ الله الغالبِ أو يُنْصَرْه ونحوه. ويكون قوله: {فَإِنَّ حِزْبَ الله} دالاً عليه، وعلى هذين الاحتمالين فلا دلالة في الآية على عدمِ اشتراط عَوْدِ ضميرٍ على اسم الشرط. وقوله: {فَإِنَّ حِزْبَ الله هُمُ الغالبون} في محلِّ جزم إنْ جعلناه جواباً للشرط، ولا محلَّ له إن جعلناه دالاًّ على الجواب. وقوله:» هم «يحتمل أن يكون فصلاً وأن يكونَ مبتدأ و» الغالبون «خبرُه، والجملة خبر» إنَّ «وقد تقدَّم الكلام على ضمير الفصل وفائدته. والحِزْبُ: الجماعة فيها غلظةٌ وشدةٌ، فهو جماعةٌ خاصة.
Yüce Allah'ın: {وَمَن يَتَوَلَّ} “Kim dost edinirse” kavli: «Men» mübteda olarak ref mahallinde şart [ismidir]. {فَإِنَّ حِزْبَ الله} “şüphesiz Allah'ın taraftarları” kavlinin şartın cevabı olması muhtemeldir; şart ismi mübteda olduğunda ona dönen bir zamiri şart koşmayanlar bununla delil getirirler. Birisi şöyle diyebilir: Bu ancak Allah'ın hizbinden kastın bizzat mübtedanın kendisi olması sebebiyle caiz olmuştur; dolayısıyla bu, mübtedanın manasıyla tekrar edilmesi babından olur. Bunda ihtilaf vardır: Ahfeş buna cevaz verir; zira takdiri: «Kim Allah'ı, Rasûlünü ve iman edenleri dost edinirse şüphesiz o galiptir» şeklindedir. Böylece hizbin Yüce Allah'a izafe edilmesiyle şereflendirme faydası için zahir isim zamirin yerine konulmuştur. Kelamın ona delalet etmesinden dolayı cevabın mahzuf olması da muhtemeldir; yani: «Kim Allah'ı, Rasûlünü ve iman edenleri dost edinirse Allah'ın galip gelen fırkasından olur veya ona yardım edilir» ve benzeri demektir. {فَإِنَّ حِزْبَ الله} “şüphesiz Allah'ın taraftarları” kavli de buna delalet edici olur. Bu iki ihtimale göre ayette, şart ismine dönen bir zamirin şart koşulmadığına dair bir delil yoktur. {فَإِنَّ حِزْبَ الله هُمُ الغالبون} “şüphesiz Allah'ın taraftarları, galip gelecek olanlar işte onlardır” kavli şartın cevabı kılarsak cezm mahallindedir; cevaba delalet edici kılarsak iraptan mahalli yoktur. «Hum» zamirinin fasl zamiri olması da mübteda olup «el-ğâlibûn» kelimesinin onun haberi olması da muhtemeldir; cümle «inne»nin haberidir. Fasl zamiri ve faydası hakkındaki bahis daha önce geçmişti. «Hizb» (حِزْب): Kendisinde sertlik ve şiddet bulunan topluluktur, dolayısıyla özel bir topluluktur.
قوله تعالى: {لاَ تَتَّخِذُواْ الذين اتخذوا دِينَكُمْ} : الآية، فالذين وصلته هو المفعولُ الأول لقولِه: {ولا تتَّخِذوا} والمفعول الثاني هو قوله: «أولياء» و «دينَكم» مفعولٌ أولُ ل «اتخذوا» و «هُزُوا» مفعول ثان، وتقدَّم ما في «هُزْءاً» من القراءات والاشتقاق. وقوله: {مِّنَ الذين أُوتُواْ} فيه وجهان، أحدُهما: أنه في محل نصب على الحال، وصاحبها فيه وجهان أحدُهما: أنه الموصولُ / الأول. والثاني: أنه فاعل «اتَّخذوا» الثاني من
Yüce Allah'ın: {لاَ تَتَّخِذُواْ الذين اتخذوا دِينَكُمْ} “Dininizi edinenleri edinmeyin...” ayet-i kerimesinde; mevsûl olan «ellezîne» ve sılası, {ولا تتَّخِذوا} kavlinin birinci mef'ûlüdür, ikinci mef'ûlü ise «evliyâe» kavlidir. «Dînekum» kelimesi «ittehazû» fiilinin birinci mef'ûlü, «huzuvâ» ise ikinci mef'ûlüdür. «Huzûen» kelimesindeki kıraatler ve iştikak daha önce geçmişti. Yüce Allah'ın: {مِّنَ الذين أُوتُواْ} “verilenlerden” kavlinde iki vecih vardır: Birincisi: Hâl olarak nasb mahallinde olmasıdır; hâl sahibinde ise iki vecih vardır: Biri, birinci / mevsûl olmasıdır. İkincisi ise, ilk iki vecihten ikincisi olan «ittehazû» fiilinin fâilidir,
الوجهين الأولين أنه بيان للموصول الأول، فتكونُ «مِنْ» لبيانِ الجنس، وقوله: {مِن قَبْلِكُمْ} متعلق «ب» أوتوا «؛ لأنهم أُوتوا الكتابَ قبل المؤمنين، والمرادُ بالكتابِ الجنسُ.
birinci mevsûlün beyânı olmasıdır; bu durumda «min» beyân-ı cins (cinsi açıklamak) içindir. Yüce Allah'ın: {مِن قَبْلِكُمْ} “sizden önce” kavli «ûtû» fiiline müteallıktır; zira onlara Kitap müminlerden önce verilmiştir. Kitap ile kastedilen ise cins isimdir.
قوله: {والكفار} قرأ أبو عمرو والكسائي:» والكفارِ «بالخفض، والباقون بالنصب، وهما واضحتان، فقراءةُ الخفض عَطْفٌ على الموصول المجرور ب» من «ومعناها أنه نهاهم أن تيخذوا المستهزئين أولياءَ، وبيَّن أن المستهزئين صنفان: أهلُ كتاب متقدم وهم اليهود والنصارى، وكفارٌ عبدةُ أوثان، وإن كانَ اسمُ الكفر ينطلق على الفريقين، إلا أنه غَلَب على عبدة الأوثان: الكفار، وعلى اليهود والنصارى: أهل الكتاب. قال الواحدي:» وحجةُ هذه القراءة من التنزيلِ قولُه تعالى: {مَّا يَوَدُّ الذين كَفَرُواْ مِنْ أَهْلِ الكتاب وَلاَ المشركين} [البقرة: ١٠٥] اتفقوا على جَرِّ «المشركين» عطفاً على أهل الكتاب، ولم يُعْطَفْ على العامل الرافعِ «يعني بذلك أنه قد أَطْلَق الكفار على أهل الكتاب وعلى عبدة الأوثان: المشركين، ويدل على أنَّ المرادَ بالكفار في آية المائدة المشركون قراءةُ عبد الله: {ومن الذين أشركوا} ورُجِّحت قراءةُ أبي عمرو وأيضاً بالقرب، فإن المعطوفَ عليه قريبٌ، ورُجِّحت أيضاً بقراءة أُبَيّ:» ومن الكفار «بالإِتيان ب» من «وأمَّا قراءةُ الباقين فوجهُها أنه عطفٌ على الموصول الأول أي: لا تتخذوا المستهزئين ولا الكفار أولياء، فهو كقوله تعالى: {لاَّ يَتَّخِذِ المؤمنون الكافرين أَوْلِيَآءَ مِن دُونِ المؤمنين} [آل عمران: ٢٨] ، إلا أنه ليس في هذه القراءة تعرُّضٌ للإِخبار باستهزاءِ المشركين» ، وهم مستهزئون أيضاً،
Yüce Allah'ın: {والكفار} “ve kâfirleri” kavlini; Ebû Amr ve Kisâî cer ile «ve'l-kuffâri», diğerleri ise nasb ile okumuşlardır. Her iki kıraat de gayet açıktır: Cer kıraati «min» ile mecrur olan mevsûla atıftır. Manası: Onları alay edenleri veli/dost edinmekten nehyetmiş ve alay edenlerin iki fırka olduğunu açıklamıştır: Yahudi ve Hristiyanlar olan geçmiş ehl-i kitap ve putlara tapan kâfirler. Her ne kadar küfür ismi her iki gruba da şamil olsa da putperestler için «el-kuffâr», Yahudi ve Hristiyanlar için «ehl-i kitâb» ismi galip gelmiştir. Vâhidî şöyle demiştir: «Bu kıraatin Kur'an'dan delili Yüce Allah'ın şu kavlidir: {مَّا يَوَدُّ الذين كَفَرُواْ مِنْ أَهْلِ الكتاب وَلاَ المشركين} [el-Bakara: 105] “Ne Ehl-i Kitap'tan inkâr edenler ne de müşrikler isterler”. 'El-Müşrikîne' kelimesinin 'Ehl-i Kitâb'a atıfla mecrur olduğunda ittifak etmişlerdir; merfû kılan amile atfedilmemiştir.» Bununla kastedilen, Ehl-i Kitap için kâfirler, putperestler için ise müşrikler lafzını mutlak olarak kullanmış olduğudur. Mâide ayetindeki kâfirlerden kastın müşrikler olduğuna Abdullah [b. Mes'ûd]'un {ومن الذين أشركوا} kıraati delalet eder. Ebû Amr'ın kıraati yakınlıkla da tercih edilmiştir; çünkü matûfun aleyh yakındır. Ayrıca Übey'in «min» getirerek «ve mine'l-kuffâri» şeklindeki kıraatiyle de teyit edilmiştir. Diğerlerinin nasb kıraatine gelince; bunun vechi birinci mevsûla matuf olmasıdır; yani: Alay edenleri de kâfirleri de veli edinmeyin, demektir. Bu, Yüce Allah'ın şu kavli gibidir: {لاَّ يَتَّخِذِ المؤمنون الكافرين أَوْلِيَآءَ مِن دُونِ المؤمنين} [Âl-i İmrân: 28] “Müminler müminleri bırakıp da kâfirleri dost edinmesinler”. Ancak bu kıraatte müşriklerin alay ettiğini bildirmeye doğrudan bir temas yoktur; halbuki onlar da alay edenlerdir,
قال تعالى: {إِنَّا كَفَيْنَاكَ المستهزئين} [الحجر: ٩٥] ، والمراد بهم مشركو العربِ، ولوضوحِ قراءةِ الجرِّ قال مكي بن أبي طالب: «ولولا اتفاقٌ الجماعة على النصب لاخترت الخفضَ لقوتِه في المعنى، ولقربِ المعطوف من المعطوف عليه» .
Nitekim Yüce Allah: {إِنَّا كَفَيْنَاكَ المستهزئين} [el-Hicr: 95] “Şüphesiz o alay edenlere karşı biz sana yeteriz” buyurmuştur; onlardan kasıt Arap müşrikleridir. Cer kıraatinin açıklığından dolayı Mekkî b. Ebî Tâlib şöyle demiştir: «Cemaatin nasb üzerindeki ittifakı olmasaydı, manadaki kuvvetinden ve matûfun matûfun aleyhe yakınlığından dolayı cer kıraatini tercih ederdim.»
والضمير في: {اتخذوها} : يجوز أن يعودَ على الصلاة - وهو الظاهر- ويجوز أن يعودَ على المصدرِ المفهومِ من الفعل أي: اتخذوا المناداةَ، ذكره الزمخشري، وفيه بُعْدٌ، إذ لا حاجةَ تدعو إليه مع التصريحِ بما يَصْلُح أن يعودَ عليه الضميرُ بخلاف قوله تعالى: {اعدلوا هُوَ أَقْرَبُ} [المائدة: ٨] /. وقوله: {ذلك بِأَنَّهُمْ} مبتدأٌ وخبر أي: ذلك الاستهزاءُ مستقر بسبب عدم عَقْلِهم.
{اتخذوها} “onu edindiler” kavlindeki zamirin namaza dönmesi caizdir -ki zahir olan da budur-, fiilden anlaşılan mastara dönmesi de caizdir; yani: Çağrıyı (ezanı) [eğlence] edindiler, demektir; bunu Zemahşerî zikretmiştir. Fakat bunda bir uzaklık vardır; zira Yüce Allah'ın: {اعدلوا هُوَ أَقْرَبُ} [el-Mâide: 8] “Adil olun; bu, daha yakındır” / kavlinin aksine, zamirin kendisine dönmesine elverişli açık bir lafız varken buna sevk edecek bir ihtiyaç yoktur. Yüce Allah'ın: {ذلك بِأَنَّهُمْ} “Bu, onların... olmalarındandır” kavli mübteda ve haberdir; yani: Bu alay ediş, onların akıl etmemeleri sebebiyle yerleşmiştir.
قوله تعالى: {تَنقِمُونَ} : قراءة الجمهور بكسر القاف، وقراءة النخعي وابن أبي عبلة وأبي حيوة بفتحها، وهاتان القراءتان مُفَرَّعتان على الماضي وفيه لغتان: الفصحى - وهي التي حكاها ثعلب في فصيحه - نَقَم بفتح القاف يَنْقِم بكسرها، والأخرى: نَقِم بكسر القاف ينقَم بفتحها، وحكاها الكسائي، ولم يُقْرأ في قوله تعالى: {وَمَا نَقَمُواْ مِنْهُمْ} [البروج: ٨] إلا بالفتح. وقوله: {إِلاَّ أَنْ آمَنَّا} مفعولٌ ل «تنقمون» بمعنى: تكرهون وتَعيبون وهو استثناء مفرغ. و «منا» متعلقٌ به، أي: ما تكرهون من جهِتنا إلا الإِيمانَ، وأصلُ «نَقَم» أن يتعدَّى ب «على» تقول: «نَقَمْتُ عليه كذا» وإنما عُدِّي هنا ب «مِنْ»
Yüce Allah'ın: {تَنقِمُونَ} “ayıplıyorsunuz / hoşlanmıyorsunuz” kavli: Cumhurun kıraatinde kaf harfinin kesresiyledir («tenkımûne»). Nehaî, İbn Ebî Able ve Ebû Hayve'nin kıraatinde ise fethasıyladır («tenkamûne»). Bu iki kıraat mazi fiilden türetilmiştir ve onda iki lügat vardır: En fasih olanı -ki Sa'leb'in Fasîh'inde naklettiğidir- kafın fethasıyla mazi «nekame» (نَقَمَ), muzarisi kafın kesresiyle «yenkımu» (يَنْقِمُ) şeklindedir; diğeri ise kafın kesresiyle «nekime» (نَقِمَ), muzarisi kafın fethasıyla «yenkamu» (يَنْقَمُ) şeklindedir, bunu Kisâî nakletmiştir. Yüce Allah'ın: {وَمَا نَقَمُواْ مِنْهُمْ} [el-Burûc: 8] “Onlardan öç almalarının / hoşlanmamalarının tek sebebi...” kavlinde ise sadece fetha ile okunmuştur. Yüce Allah'ın: {إِلاَّ أَنْ آمَنَّa} “iman etmemizden başka” kavli, hoşlanmıyorsunuz ve ayıplıyorsunuz manasında «tenkımûne» fiilinin mef'ûlüdür ve gayr-i müferrağ istisnadır. «Minnâ» ise ona müteallıktır; yani: Bizim tarafımızdan imandan başka bir şeyi ayıplamıyorsunuz, demektir. «Nekame» fiilinin aslı «alâ» ile müteaddî olmasıdır; «Nekamtü aleyhi kezâ» (Ona şu hususta kızdım/onu ayıpladım) dersin. Burada ise «min» ile müteaddî kılınmıştır,
لمعنى سأذكره. وقال أبو البقاء: «ومِنَّا مفعولُ تَنْقِمون الثاني، وما بعد» إلا «هو المفعولُ الأول، ولا يجوزُ أن يكونَ» منَّا «حالاً مِنْ» أَنْ «والفعل لأمرين، أحدُهما: تقدُّم الحالِ على» إلاّ «، والثاني: تقدُّم الصلة على الموصول، والتقدير: هل تكرهون منا إلا إيمانَنا» انتهى. وفي قوله مفعولٌ أولُ وثانٍ نظرٌ، لأنَّ الأفعالَ التي تتعدَّى لاثنين إلى أحدهما بنفسها وإلى الآخر بحرف الجر محصورةٌ كأمر، واختار، واستغفر، وصَدَّق، وسَمَّى، ودعا بمعناه، وزَوَّج، ونبَّأ وأنبأ، وخَبَّر، وأَخْبر، وحَدَّث غيرَ مضمَّنةٍ معنى أعلم، وكلُّها يجوز فيها إسقاطُ الخافضِ والنصبُ، وليس هذا منها. وقوله: «ولا يجوز أن يكونَ حالاً» يعني أنه لو تأخَّر بعد «أن آمنَّا» لفظةُ «منا» لجازَ أن تكونَ حالاً من المصدر المؤولِ من «أَنْ» وصلتِها، ويصير التقديرُ: هل تَكْرهون إلا الإِيمان في حال كونِه منا، لكنه امتنع مع تقدُّمِه على «أن آمنَّا» للوجهين المذكورين، أحدُهما: تقدُّمه على «إلاَّ» ويعني بذلك أن الحال لا تتقدم على «إلاَّ» ولا أدري ما يمنع ذلك؟ لأنه إذا جَعَل «منَّا» حالاً من «أَنْ» وما في حَيِّزها كان عاملُ الحال مقدراً، ويكونُ صاحبُ الحال محصوراً، وإذا كان صاحبُ الحال محصوراً وجبَ تقديمُ الحالِ عليه، فيقال: «ما جاء راكباً زيد» و «ما ضَرَبْتُ مكتوفاً إلا عمراً» ف «راكباً» و «مكتوفاً» حالان مقدمان وجوباً لحصرِ صاحبَيْهما فهذا مثلُه. وقوله: «والثاني: تقدُّم الصلة على الموصول» لم تتقدَّمْ صلةٌ على موصول، بيانه: أن الموصول هو «أن» والصلة «آمنا» و «منَّا» ليس متعلقاً بالصلة بل هو معمول لمقدر، ذلك المقدَّرُ في الحقيقة منصوبٌ ب «تَنْقِمون» فما أدري ما توهَّمه حتى قال ما قال؟ على أنه لا يجوزُ أن يكونَ حالاً لكن لا لِما ذَكر بل لأنه / يؤدِّي إلى أنه يصير التقديرُ: هل تَنْقِمون إلا إيمانَنا منا، فَمِنْ نفسِ قوله «إيماننا» فُهِم أنه منَّا، فلا فائدةَ فيه حينئذ.
zikredeceğim bir manadan dolayıdır. Ebû'l-Bekâ şöyle demiştir: «'Minnâ' ifadesi 'tenkımûne' fiilinin ikinci mef'ûlüdür, 'illâ'dan sonraki ise birinci mef'ûlüdür. 'Minnâ' ifadesinin 'en' ve fiilden hâl olması iki husustan ötürü caiz değildir: Birincisi, hâlin 'illâ'nın önüne geçmesidir; ikincisi ise sılanın mevsûlün önüne geçmesidir. Takdiri: Bizden iman etmemizden başkasını mı ayıplıyorsunuz/kınıyorsunuz, şeklindedir» [sözü] bitti. Onun birinci ve ikinci mef'ûl demesinde eleştirilecek bir yön vardır; zira biri bizzat kendisiyle, diğeri harf-i cer ile olmak üzere iki mef'ûle müteaddî olan fiiller sınırlıdır: «Emarahu bikezâ» (ona şunu emretti), «ihtârahu» (onu seçti), «istağferahu» (ondan mağfiret diledi), «saddakahu» (onu doğruladı), «semmâhu» (ona isim verdi), bu manadaki «de'âhu», «zevvecehu» (onu evlendirdi), «nebbe'ehu», «enbe'ehu», «habberehu», «ahberehu», «haddesehu» ('a'leme' manası içermeksizin) fiilleri gibi. Bunların hepsinde harf-i cerrin hazfedilip nasb yapılması caizdir; oysa bu fiil onlardan değildir. Onun: «Hâl olması caiz değildir» sözü ise şu anlama gelir: Şayet «minnâ» lafzı «en âmennâ»dan sonra gelseydi, «en» ve sılasından oluşan müevvel mastardan hâl olması caiz olurdu ve takdiri: İmanın bizden olması hali dışında bir şeyi mi ayıplıyorsunuz, şeklinde olurdu. Fakat «en âmennâ» ifadesinin önüne geçmesiyle zikredilen iki sebepten dolayı bu imkânsız olmuştur. Birincisi: «İllâ»nın önüne geçmesidir; bununla hâlin «illâ»nın önüne geçemeyeceğini kasteder. Buna neyin engel olduğunu bilmiyorum; zira «minnâ»yı «en» ve sılakından hâl kıldığında hâlin amili takdir edilmiş olur ve hâl sahibi de mahsur (sınırlandırılmış) olur. Hâl sahibi mahsur olduğunda hâlin onun önüne geçirilmesi vacip olur; nitekim: «Mâ câe râkiben illâ Zeydün» (Zeyd'den başkası binekli olarak gelmedi) ve «Mâ darabtü mektûfen illâ Amran» (Amr'dan başkasını kolları bağlı dövmedim) denir. Burada «râkiben» ve «mektûfen» kelimeleri sahipleri mahsur olduğu için vücuben öne geçmiş iki hâldir; bu da onun gibidir. Onun: «İkincisi: Sılanın mevsûlün önüne geçmesidir» sözüne gelince; hiçbir sıla mevsûlün önüne geçmemiştir. Açıklaması: Mevsûl «en», sıla «âmennâ»dır. «Minnâ» ise sılaya müteallık olmayıp mukadder bir amilin mamulüdür; o mukadder amil ise hakikatte «tenkımûne» fiiliyle mensubdur. Artık neyi vehmetti de bu söylediğini söyledi bilemiyorum. Bununla birlikte hâl olması caiz değildir; ancak onun zikrettiği sebepten dolayı değil, aksine takdirin: / İmanımızın bizden olmasını bizden mi ayıplıyorsunuz, şekline dönüşmesine yol açacağı içindir; zira bizzat «imanımız» sözünden onun bizden olduğu zaten anlaşılmaktadır, dolayısıyla bu durumda bir faydası kalmaz.
فإن قيل: تكون حالاً
Eğer: «Müekkid bir hâl
مؤكدة. قيل: خلافُ الأصل، وليس هذا من مظانِّها، وأيضاً فإنَّ هذا شبيهٌ بتهيئة العامل للعمل وقَطْعِه عنه، فإنَّ «تَنْقِمون» يطلب هذا الجار طلباً ظاهراً. وقرأ الجمهور «وما أُنْزِل إلينا وما أُنْزِل» بالبناء للمفعول فيهما، وقرأ أبو نهيك: «أَنْزل، وأَنْزل» بالبناء للفاعل، وكلتاهما واضحة.
olur» denilirse, şöyle denir: Bu aslın hilafınadır ve burası da onun yeri değildir. Ayrıca bu durum, amili amele hazırlayıp sonra da onu ondan kesmeye benzer; zira «tenkımûne» fiili bu harf-i cerri açıkça talep etmektedir. Cumhur her iki yerde de meçhul sığasıyla «ve mâ ünzile ileynâ ve mâ ünzile» şeklinde okumuştur. Ebû Neheyk ise her ikisinde de malum sığasıyla «enzele ve enzele» şeklinde okumuştur; her iki okuyuş da gayet açıktır.
قوله تعالى: {وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فَاسِقُونَ} قرأ الجمهورُ: «أَنَّ» مفتوحةَ الهمزة، وقرأ نعيم بن ميسرة بكسرها. فأمَّا قراءةُ الجمهور فتحتمل «أنَّ» فيها أنْ تكونَ في محل رفع أو نصب أو جر، فالرفعُ من وجه واحد وهو أن تكونَ مبتدأً والخبر محذوف. قال الزمخشري: «والخبر محذوف أي: فسقُكم ثابت معلومٌ عندكم، لأنكم علمتم أنَّا على الحق وأنتم على الباطل، إلا أنَّ حبَّ الرئاسة وجمع الأموال لا يَدَعُكم فتنصفوا» فقدَّر الخبر مؤخراً. قال الشيخ: «ولا ينبغي أن يُقَدَّر الخبرُ إلا مقدماً لأنه لا يُبْتَدَأ ب» أَنَّ «على الأصحِّ إلا بعد» أمَا «انتهى. ويمكن أن يقال: يُغْتفر في الأمور التقديرية ما لايُغْتفر في اللفظية، لاسيما أن هذا جارٍ مَجْرى تفسير المعنى، والمرادُ إظهار ذلك الخبر كيف يُنْطَق به، إذ يقال إنه يرى جواز الابتداء ب» أنَّ «مطلقاً، فحصل في تقدير الخبر وجهان بالنسبة إلى التقديم والتأخير.
Yüce Allah'ın: {وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فَاسِقُونَ} “ve çoğunuzun yoldan çıkmış olduğunu” kavlinde cumhur hemzenin fethasıyla «enne» şeklinde, Nuaym b. Meysere ise kesresiyle «inne» şeklinde okumuştur. Cumhurun kıraatine göre «enne» lafzının ref, nasb veya cer mahallinde olması muhtemeldir. Ref olması tek bir vecihtendir; o da mübteda olup haberinin mahzuf olmasıdır. Zemahşerî şöyle demiştir: «Haber mahzuftur; yani: Sizin fıskınız sabittir ve katınızda bilinmektedir; çünkü siz bizim hak üzere, kendinizin ise batıl üzere olduğunu bildiniz; ne var ki reislik sevdası ve mal toplama hırsı sizi insaflı davranmaya bırakmıyor.» Böylece haberi muahhar (sonraya bırakılmış) olarak takdir etmiştir. Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Haber ancak mukaddem (öne geçmiş) olarak takdir edilmelidir; çünkü en sahih görüşe göre 'emmâ'dan sonrası hariç 'enne' ile cümleye başlanmaz» [sözü] bitti. Şöyle denilmesi mümkündür: Lafzî hususlarda müsamaha gösterilmeyen şeylere takdirî hususlarda müsamaha gösterilir; bilhassa bu durum mananın tefsiri mesabesindedir ve kasıt o haberin nasıl telaffuz edileceğini göstermektir; zira onun 'enne' ile mutlak olarak başlanmasını caiz gördüğü de söylenir. Böylece haberin takdirinde öne geçme ve sonraya kalma bakımından iki vecih ortaya çıkmış olur.
وأمَّا النصبُ فمِنْ ستة أوجه، أحدها: أن يُعْطَفُ على» أن آمَنَّا «، واستُشْكل هذا التخريج من حيث إنه يصير التقديرُ: هل تكرهون إلا إيماننا وفسقَ أكثرهم، وهم لا يَعْترفون بأن أكثرَهم فاسقون حتى يكرهونه وأجيب عن ذلك، فأجاب الزمخشري وغيرُه بأنَّ المعنى: وما تنقمون منا إلا الجمعَ بين
Nasb olmasına gelince; bu altı vecihtendir: Birincisi: «En âmennâ» kavline matuf olmasıdır. Bu tahrîc şu yönden müşkil görülmüştür: Bu durumda takdir: «İman etmemizi ve çoğunuzun fasık olmasını mı ayıplıyorsunuz?» şeklini alır; oysa onlar kendilerini ayıplasınlar diye çoğunun fasık olduğunu kabul etmemektedirler. Buna şöyle cevap verilmiştir: Zemahşerî ve başkaları mananın şu şekilde olduğunu söyleyerek cevap vermişlerdir: Bizden sadece
أيماننا وبين تَمَرُّدكم وخروجكم عن الإِيمان، كأنه قيل: وما تنكرون منا إلا مخالفَتكم حيث دَخَلْنا في دين الإِسلام وأنتم خارجون منه» .
bizim imanımız ile sizin imandan çıkıp azgınlaşmanızın bir araya gelmesini ayıplıyorsunuz; sanki şöyle denilmiştir: Siz İslam dinine girdiğimiz, siz ise ondan dışarıda kaldığınız için sadece size muhalefet etmemizi ayıplıyorsunuz.»
ونقل الواحدي عن بعضهم أنَّ ذلك من باب المقابلة والازدواج، يعني أنه لَمَّا نقم اليهود عليهم الإِيمان بجميع الرسل وهو مما لا يُنْقَم ذكَرَ في مقابلته فِسْقَهم، وهو مِمَّا يُنْقِم، ومثلُ ذلك حسنٌ في الازدواج، يقول القائل: «هل تنقم مني إلا أني عَفَوْتُ عنك وأنك فاجر» فَيَحْسُن ذلك لإِتمامِ المعنى بالمقابلة. وقال أبو البقاء: «والمعنى على هذا: إنكم كرهتم إيماننا وامتناعكم، أي: كرهتم مخالفتَنا إياكم، وهذا كقولك للرجل: ما كرهتَ مني إلا أني مُحَبِّبٌ للناس وأنك مُبْغَضٌ» وإن كان لا يعترف بأنه مُبْغَض.
Vâhidî bazılarından bunun mukâbele ve izdivâc (söz diziminde karşılıklılık) babından olduğunu nakletmiştir; yani Yahudiler kınanmayacak bir şey olan bütün peygamberlere imanı müminlere karşı bir ayıp sayınca, buna mukabil kınanacak bir şey olan kendi fısklarını zikretmiştir. Bu tür şeyler izdivaç sanatında güzeldir; nitekim bir kimse: «Benden ancak seni affetmiş olmamı ve senin günahkâr/fâcir olmanı mı ayıplıyorsun?» der. Karşılıklılık yoluyla manayı tamamlamak için bu güzel düşer. Ebû'l-Bekâ da şöyle demiştir: «Buna göre mana şudur: İman etmemizi ve sizin imtina etmenizi ayıpladınız; yani size muhalefet etmemizden hoşlanmadınız. Bu, bir adama: 'Benden ancak benim insanlarca sevilen biri, senin ise nefret edilen biri olmamı mı ayıpladın?' demen gibidir; her ne kadar o nefret edilen biri olduğunu kabul etmese de.»
وقال ابن عطية: وأنَّ أكثركم فاسقون / هو عند اكثر المتأوِّلين معطوفٌ على قوله: {أَنْ آمَنَّا} فيدخُل كونُهم فاسقين فيما نَقَموه، وهذا لا يتِّجِهُ معناه «ثم قال بعد كلام:» وإنما يتجه على أن يكون معنى المحاورة: هل تَنْقِمون منا إلا مجموعَ هذه الحال من أنَّا مؤمنون وأنتم فاسقون، ويكون {وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فَاسِقُونَ} مِمَّا قَرَّره المخاطب لهم، وهذا كما تقولُ لِمَنْ يخاصِمُ: «هل تَنْقِم عليَّ إلا أن صدقتُ أنا وكَذَبْتَ أنت» وهو لا يُقِرُّ بأنه كاذب ولا يَنْقِم ذلك، لكن معنى كلامك: هل تَنْقِم إلا مجموعَ هذه الحال «وهذا هو مجموعُ ما أجاب به الزمخشري والواحدي.
İbn Atiyye şöyle demiştir: / «'Ve enne eksarakum fâsikûn' ifadesi müevvillerin çoğuna göre {أَنْ آمَنَّا} kavline matuftur; böylece onların fasık oluşları ayıpladıkları şeyin içine dahil olur. Oysa bunun manası doğru bir yön kazanmaz.» Sonra sözün devamında şöyle demiştir: «Bu ancak karşılıklı hitabın manasının şöyle olması durumunda yön kazanır: Bizden ancak bizim mümin, sizin ise fasık olmanızdan ibaret olan şu durumun toplamını mı ayıplıyorsunuz? {وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فَاسِقُونَ} ifadesi de muhatabın onlar aleyhine tescil ettiği/kabul ettirdiği bir husus olur. Bu, hasımlaşan birine: 'Benden ancak benim doğru, senin ise yalancı olmanı mı ayıplıyorsun?' demen gibidir; o yalancı olduğunu itiraf etmez ve bunu bir ayıp olarak da görmez, fakat sözünün manası: Sen ancak bu iki durumun toplamını mı ayıplıyorsun? demektir.» Bu da bizzat Zemahşerî ve Vâhidî'nin cevaplarının toplamıdır.
الوجه الثاني من أوجه النصب: أن يكونَ معطوفاً على» أن آمنَّا «أيضاً، ولكنْ في الكلامِ مضافٌ محذوفٌ لصحةِ المعنى، تقديرُه:» واعتقادَ أن أكثركم فاسقون «وهو معنى واضح، فإنَّ الكفار يِنقِمون اعتقاد المؤمنين انهم فاسقون، الثالث: أنه منصوبٌ بفعل مقدَّر تقديرُه: هل تنقمون منا إلا إيمانا، ولا تنقمون
Nasb vecihlerinden ikincisi: Yine «en âmennâ» kavline matuf olmasıdır, ancak mananın sıhhati için kelamda mahzuf bir muzaf vardır; takdiri: «Ve i'tikâde enne eksarakum fâsikûn» (ve çoğunuzun fasık olduğuna inanmamızı) şeklindedir ki bu gayet açık bir manadır; zira kâfirler müminlerin kendilerini fasık olarak kabul etmelerini ayıplarlar. Üçüncüsü: Mukadder bir fiille mensub olmasıdır; takdiri: Bizden sadece imanımızı ayıplıyorsunuz da çoğunuzun
فِسْقَ أكثركم. الرابع: أنه منصوبٌ على المعية، وتكونُ الواوُ بمعنى» مع «تقديرُه: وما تَنْقِمون منا إلا الإِيمانَ مع أن أكثرَكم فاسقون. ذَكَر جميعَ هذه الأوجه أبو القاسم الزمخشري. والخامس: أنه منصوبٌ عطفاً على» أنْ آمنَّا «و» أن آمنَّا «مفعولٌ من أجله فهو منصوب، فعَطَفَ هذا عليه، والأصلُ:» هل تَنْقِمون إلا لأجْلِ إيماننا، ولأجل أنَّ أكثرَهم فاسقون «، فلمَّا حُذِف حرفُ الجر من» أن آمنَّا «بقي منصوباً على أحدِ الوجهين المشهورين، إلا أنه يقال هنا: النصبُ ممتنعٌ من حيث إنه فُقِد شرطٌ من المفعول له، وهو اتحاد الفاعلِ، والفاعلُ هنا مختلفٌ، فإنّ فاعل الانتقام غير فاعل الإِيمان، فينبغي أن يُقَدَّر هنا محلُّ» أن آمنَّا «جراً ليس إلا، بعد حذفِ حرفِ الجر، ولا يَجْري فيه الخلاف المشهورُ بين الخليل وسيبويه في محلِّ» أنْ «إذا حُذِف منها حرفُ الجر، لعدمِ اتحاد الفاعل. وأُجيب عن ذلك بأنَّا وإن اشترطنا اتحادَ الفاعلِ فإنَّا نجوِّزُ اعتقادَ النصبِ في» أَنْ «و» أَنَّ «إذا وقعا مفعولاً من أجله بعد حَذْفِ حرفِ الجر لا لكونِهما مفعولاً من أجله، بل من حيث اختصاصُهما من يحث هما بجواز حذف حرف الجر لطولِهما بالصلةِ، وفي هذه المسألةِ بخصوصِها خلافٌ مذكور في بابِه، ويدلُّ على ذلك ما نقلَه الواحدي عن صاحبِ» النظم «فإن صاحب» النظم «ذَكَر عن الزجاج معنًى، وهو: هل تكرهون إلا إيماننا وفسقَكم، أي: إنما كرهتم إيمانَنا وأنتم تعلمون أنَّا على حقٍّ لأنكم فسقتم بأنْ أقمتم على دينِكم، وهذا معنى قولِ الحسن، فعلى هذا يجب أن يكونَ موضعُ» أَنَّ «في قوله: {وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ} نصباً بإضمار اللام على تأويل» ولأنَّ أكثرَكم «والواوُ زائدةٌ، فقد صَرَّح صاحبُ» النظم «بما ذكرته.
fıskını ayıplamıyorsunuz, şeklindedir. Dördüncüsü: Mef'ûlün meah olarak mensub olması ve vavın «mea» (birlikte) manasında olmasıdır; takdiri: Çoğunuz fasık olduğu halde/birlikte bizden sadece imanı mı ayıplıyorsunuz, şeklindedir. Bu vecihlerin tamamını Ebû'l-Kâsım ez-Zemahşerî zikretmiştir. Beşincisi: «En âmennâ» kavline atıfla mensub olmasıdır; «en âmennâ» mef'ûlün leh olduğu için mensubdur, bu da ona matuf kılınmıştır. Aslı: «Hel tenkımûne illâ li-ecli îmâninâ ve li-ecli enne eksarahum fâsikûn» (Bizden ancak imanımız sebebiyle ve çoğunun fasık olması sebebiyle mi hoşlanmıyorsunuz) şeklindedir. «En âmennâ» ifadesinden harf-i cer hazfedilince meşhur iki vecihten biri üzere mensub kalmıştır. Ancak burada şöyle denilir: Mef'ûlün lehin şartlarından biri olan fâillerin birliği şartı kaybolduğu için nasb imkânsızdır; buradaki fâiller ise farklıdır; zira intikam alanın (ayıplayanın) faili ile imanın faili farklıdır. O halde harf-i cer hazfedildikten sonra burada «en âmennâ»nın mahallinin cerden başka bir şey olmaması gerekir; fâilin bir olmamasından ötürü Halîl ile Sîbeveyh arasındaki harf-i cerri hazfedilen «en»in mahalli konusundaki meşhur ihtilaf burada cereyan etmez. Buna şöyle cevap verilmiştir: Biz her ne kadar fâilin birliğini şart koşsak da, harf-i cer hazfedildikten sonra mef'ûlün leh olarak vaki olan «en» ve «enne»de nasb takdirini caiz görürüz; bu onların mef'ûlün leh olmalarından ötürü değil, sıla ile uzamalarından dolayı bizzat kendileri olmaları hasebiyle harf-i cerrin hazfedilmesinin caiz oluşu hususiyetindendir. Bu özel meselede kendi babında zikredilmiş bir ihtilaf vardır. Vâhidî'nin «en-Nazm» sahibinden naklettiği şey de buna delalet eder; zira «en-Nazm» sahibi Zeccâc'dan şöyle bir mana nakletmiştir: Bizden ancak imanımızı ve sizin fıskınızı mı ayıplıyorsunuz? Yani: Siz bizim hak üzere olduğumuzu bildiğiniz halde sadece kendi dininiz üzere kalıp fıska düştüğünüz için imanımızı ayıpladınız; bu Hasan[-ı Basrî]'nin sözünün manasıdır. Buna göre Yüce Allah'ın: {وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ} kavlindeki «enne»nin mahalli «ve li-enne eksarakum» teviliyle gizli bir lâm harfi sebebiyle nasb olmalı ve vav da zâide olmalıdır; nitekim «en-Nazm» sahibi zikrettiğim hususu açıkça ifade etmiştir.
الوجه السادس: أنه في محلِّ نصبٍ على أنه مفعول من أجله لتنقِمون، والواوُ زائدةٌ كما تقدَّم
Altıncı vecih: Daha önce takriri geçtiği üzere «tenkımûne» fiilinin mef'ûlün lehi olarak nasb mahallinde olması ve vavın zâide olmasıdır.
تقريرُه. وهذا الوجه الخامس يحتاج إلى تقرير ليُفْهَم معناه، قال الشيخ بعد ذِكْرِ ما نَقَلْتُه من الأوجه المتقدمةِ عن الزمخشري: «ويظهرُ وجهٌ ثامن ولعله يكون الأرجحَ، وذلك، أن» نَقَم «أصلُه أن يتعدَّى ب» على «تقول:» نَقَمت عليه «ثم تبني منه افْتَعَل إذ ذاك ب» من «ويُضَمَّن معنى الإِصابة بالمكروه، قال تعالى: {وَمَنْ عَادَ فَيَنْتَقِمُ الله مِنْهُ} [المائدة: ٩٥] ، ومناسَبَ التضمين فيها أنَّ مَنْ عاب على شخصٍ فِعْلَه فهو كارهٌ له، ومصيبُه عليه بالمكروه، فجاءت هنا فَعَل بمعنى افْتَعَل كقَدَرَ واقتدر، ولذلك عُدِّيت ب» مِنْ «دون» على «التي أصلُها أن تتعدَّى بها، فصار المعنى: وما تنالون منا وما تصيبوننا بما نَكْرَهُ إلا أن آمنا، أي: إلاَّ لأنْ آمنَّا» فيكون «ان آمنَّا» مفعولاً من أجله، ويكون «وأنَّ أكثركم فاسقون» معطوفاً على هذه العلة، وهذا - والله أعلم - سببُ تعديتِه ب «مِنْ» دون «على» انتهى ما قاله، ولم يُصَرِّحْ بكونِه حينئذ في محلِّ نصبٍ أو جر، إلاَّ أنَّ ظاهر حالِه أن يُعْتَقَد كونُه في محلِّ جرِّ، فإنه إنما ذُكِر أوجه الجر.
Bu beşinci vechin manasının anlaşılması için açıklanmaya ihtiyacı vardır. Şeyh [Ebû Hayyân], Zemahşerî'den naklettiğim yukarıdaki vecihleri zikrettikten sonra şöyle demiştir: «Sekizinci bir vecih ortaya çıkmaktadır ki belki de en racih olanı odur: 'Nekame' fiilinin aslı 'alâ' ile müteaddî olmasıdır; 'nekamtü aleyhi' dersin. Sonra bundan 'ifte'ale' veznini bina edersin ki o zaman 'min' ile kullanılır ve hoşa gitmeyen bir şeyle cezalandırma/zarar verme manasını tazammun eder. Nitekim Yüce Allah: {وَمَنْ عَادَ فَيَنْتَقِمُ الله مِنْهُ} [el-Mâide: 95] “Kim de tekrar dönerse, Allah ondan intikam alır” buyurmuştur. Buradaki tazammunun uygunluğu şudur: Bir kimsenin fiilini ayıplayan kişi o fiilden hoşlanmaz ve ona hoşlanmadığı bir zararı dokundurur. Dolayısıyla burada 'kadere' ve 'iktadere' gibi sülâsî 'fe'ale', 'ifte'ale' manasında gelmiştir. Bu sebeple aslında müteaddî olması gereken 'alâ' yerine 'min' ile müteaddî kılınmıştır. Böylece mana: 'Bizden ancak iman ettiğimiz için hoşlanmadığımız bir şeye kalkışıyorsunuz ve bize kötülük dokunduruyorsunuz' şeklinde olur; yani: 'illâ li-en âmennâ' demektir.» Bu durumda «en âmennâ» mef'ûlün leh olur, «ve enne eksarakum fâsikûn» da bu illete matuf olur. —Allah en doğrusunu bilir ya— 'alâ' yerine 'min' ile müteaddî olmasının sebebi de budur. Şeyh'in sözü burada bitti. Bu durumda onun nasb mı yoksa cer mahallinde mi olduğunu açıkça belirtmemiştir; ancak durumunun zahiri cer mahallinde kabul edilmesidir; zira o cer vecihlerini zikretmiştir.
وأمَّا الجرُّ فمن ثلاثةِ أوجهٍ، أحدُها: أنه عطفٌ على المؤمَنِ به، قال الزمخشري: «أي: وما تَنْقِمون منا إلا الإِيمانَ بالله وبما أُنْزِل، وبأن أكثركم فاسقون» وهذا معنى واضح، قال ابن عطية: «وهذا مستقيمُ المعنى، لأنَّ إيمانَ المؤمنين بأنَّ أهلَ الكتابِ المستمرين على الكفر بمحمدٍ ﷺ فَسَقه هو مما ينقمونه» الثاني: أنه مجرورٌ عطفاً على علةٍ محذوفةٍ
Cer olmasına gelince; bu üç vecihtendir: Birincisi: Kendisine inanılan şeye matuf olmasıdır. Zemahşerî şöyle demiştir: «Yani: Bizden ancak Allah'a, indirilene ve çoğunuzun fasık olduğuna iman etmemizi mi ayıplıyorsunuz?» Bu gayet açık bir manadır. İbn Atiyye şöyle demiştir: «Bunun manası müstakimdir; çünkü müminlerin Muhammed'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] karşı inkârda ısrar eden Ehl-i Kitab'ın fasık olduğuna inanması da onların ayıpladığı şeylerdendir.» İkincisi: Mahzuf bir illete matuf olarak mecrur olmasıdır;
تقديرها: ما تَنْقِمون منا إلا الإِيمان لقلة إنصافِكم وفسقِكم وإتباعِكم شهواتِكم، ويدلُّ عليه تفسيرُ الحسن البصري «بقسقِكم نَقَمتم علينا» ويُروى «لفسقهم نَقَموا علينا الإِيمان» الثالث: أنه في محلِّ جرِّ عطفاً على محل «أنْ آمنَّا» إذا جعلناه مفعولاً من أجله، واعتقَدْنا أنَّ «أنَّ» في محل جر بعد حذف الحرف، وقد تقدَّم ما في ذلك في الوجه الخامس، فقد تحصَّل في قولِه تعالى: {وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فَاسِقُونَ} أحدَ عشرَ وجهاً، وجهان في حال الرفع بالنسبة إلى تقدير الخبر: هل يٌقَدَّرُ مُقدَّماً وجوباً أو جوازاً، وقد تقدَّم ما فيه، وستةُ أوجه في النصب، وثلاثةٌ في الجر. وأمَّا قراءةُ ابن ميسرة فوجهها أنها على الاستئنافِ، أخبر أنَّ أكثرَهم فاسقون، ويجوز أن تكون منصوبة المحلِّ لعطفِها على معمول القول، أمرَ نبيَّه ﷺ أن يقولَ لهم: هل تنقِمون إلى آخره، وأن يقول لهم: إنَّ أكثركم فاسقون، وهي قراءة جَلِيَّةٌ واضحة.
takdiri: İnsafınızın azlığı, fıskınız ve hevalarınıza uymanız sebebiyle bizden ancak imanı ayıplıyorsunuz, şeklindedir. Hasan-ı Basrî'nin «Fıskınız sebebiyle bizi ayıpladınız» ve «Fıskları sebebiyle imanı bize ayıp saydılar» şeklindeki tefsiri de buna delalet eder. Üçüncüsü: Onu mef'ûlün leh kıldığımızda ve harf hazfedildikten sonra «enne»nin cer mahallinde olduğuna inandığımızda «en âmennâ»nın mahalline atıfla cer mahallinde olmasıdır; bununla ilgili husus beşinci vecihte geçmişti. Böylece Yüce Allah'ın: {وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فَاسِقُونَ} kavlinde on bir vecih ortaya çıkmış oldu: Ref durumunda haberin takdiri açısından iki vecih -haberin vücuben mi yoksa cevazen mi mukaddem takdir edileceği ki buna dair açıklama geçti-, nasb durumunda altı vecih, cer durumunda ise üç vecih. İbn Meysere'nin kıraatine gelince; bunun vechi istînâfiyye (yeni bir cümle) olmasıdır; çoğunun fasık olduğunu haber vermiştir. Kavl fiilinin mamulüne matuf olması sebebiyle mahallen mensub olması da caizdir; zira Peygamberine [sallallâhu aleyhi ve sellem] onlara: «Ayıplıyor musunuz...» ifadesini sonuna kadar söylemesini ve onlara çoğunun fasık olduğunu söylemesini emretmiştir. Bu da gayet parlak ve açık bir kıraattir.
قوله تعالى: {قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ} : المخاطب في «أنبئِّكُم» فيه قولان، أحدهما - وهو الذي لا يَعْرِف أكثرُ / أهلِ التفسير غيرَه: أنه يُراد به أهلُ الكتاب الذين تقدَّم ذكرُهم. والثاني: أنه للمؤمنين، قال ابن عطية: «ومَشى المفسرون في هذه الآية على أن الذين أُمَر أَنْ يقول لهم:» هل أنبئِّكم «هم اليهودُ والكفار المتَّخذون دينَنا هزواً ولعباً، قال ذلك الطبري، ولم يُسْنِد في ذلك إلى متقدِّم شيئاً، والآية تحتمل أن يكونَ القولُ للمؤمنين» انتهى، فعلى كونِه ضميرَ المؤمنين واضحٌ، وتكونُ أَفْعَلُ التفضيل - أعني «بشرّ» - على بابِها، إذ يصير التقدير: قل هل أنبِّئكم يا مؤمنون بشرٍّ من حال هؤلاء الفاسقين؟ أولئك أسلافُهم الذين لعنهم الله، وتكون الإِشارةُ ب «ذلك» إلى حالِهم، كذا قَدَّره ابنُ عطية، وإنما قَدَّر مضافاً، وهو حال
Yüce Allah'ın: {قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ} “De ki: Size haber vereyim mi?” kavlinde: «Unebbi'ukum» fiilindeki muhatap hakkında iki görüş vardır. Birincisi -ki tefsir ehlinin / çoğunun bildiği tek görüştür-: Bundan kastın daha önce zikri geçen Ehl-i Kitap olmasıdır. İkincisi: Muhatabın müminler olmasıdır. İbn Atiyye şöyle demiştir: «Müfessirler bu ayette kendilerine 'Hel unebbi'ukum' denilmesi emredilenlerin Yahudiler ve dinimizi alay ve eğlence edinen kâfirler olduğu görüşü üzere yürümüşlerdir; Taberî bunu söylemiş ve bu hususta geçmişten hiçbir şeye dayanmamıştır. Ayet ise hitabın müminlere olmasını da muhtemel kılmaktadır» [sözü] bitti. Hitabın müminlerin zamiri olması durumunda mana gayet açıktır ve ism-i tafdîl -yani «bi-şerrin»- kendi asıl manası üzere kalır; zira takdir: De ki: Ey müminler, size şu fasıkların durumundan daha kötüsünü haber vereyim mi? İşte onlar Allah'ın kendilerine lanet ettiği atalarıdır, şeklinde olur. «Zâlike» ile yapılan işaret de onların durumuna yönelik olur. İbn Atiyye böyle takdir etmiştir; mananın sahih olması için mahzuf bir muzaf takdir etmiştir ki o da 'hâl' (durum) kelimesidir;
ليصِحَّ المعنى، فإن «ذلك» إشارةٌ للواحدِ، ولو جاءَ مِنْ غيرِ حَذْفِ مضافٍ لقيل: بشرٍّ من أولئكم بالجمع. وقال الزمخشري: «ذلك» إشارةٌ إلى المنقومِ، ولا بد من حذفِ مضافٍ قبلَه أو قبل «من» تقديرُه: بشرٍّ من أهل ذلك، أو دينِ مَنْ لَعَنَه [الله] «انتهى. ويجوزُ ألاَّ يقدَّرَ مضافٌ محذوفٌ لا قبلُ ولا بعدُ، وذلك على لغةِ مَنْ يُشير للمفردِ وللمثنى والمجموع تذكيراً وتانيثاً بإشارةِ الواحدِ المذكر، ويكون» ذلك «إشارةً إلى الأشخاصِ المتقدِّمين الذين هم أهلُ الكتابِ، كأنه قيل: بشرٍّ من أولئك، يعني أن السلف الذي لهم شَرٌّ من الخَلَفِ، وعلى هذا يجيء قولُه {مَن لَّعَنَهُ} مفسِّراً لنفس» ذلك «، وإنْ كان ضميرَ أهلِ الكتاب وهو قولُ عامةِ المفسرين فيُشْكِل ويحتاج إلى جواب.
çünkü «zâlike» tekile işarettir, şayet mahzuf bir muzaf olmaksızın gelseydi çoğul olarak «bi-şerrin min ülâiküm» denilirdi. Zemahşerî ise şöyle demiştir: «'Zâlike' ayıplanan şeye işarettir; kendisinden önce veya 'min'den önce mahzuf bir muzafın bulunması zorunludur, takdiri: 'Bunun ehlinden daha kötüsünü' veya '[Allah'ın] lanet ettiği kimsenin dininden [daha kötüsünü]' şeklindedir» [sözü] bitti. Ne önce ne de sonra mahzuf bir muzaf takdir edilmemesi de caizdir; bu da tekil, ikil ve çoğula, müzekker ve müennese tekil müzekker işaret ismiyle işaret eden kimselerin lügatine göredir. Bu durumda «zâlike», Ehl-i Kitap olan daha önceki şahıslara işaret olur; sanki: «Onlardan daha kötüsünü» denilmiştir, yani geçmiştekilerin (selefin) hali sonrakilerden (haleften) daha kötüdür. Buna göre {مَن لَّعَنَهُ} “Allah'ın lanet ettiği kimse” kavli bizzat «zâlike» kelimesini açıklayıcı (müfessir) olarak gelir. Şayet Ehl-i Kitab'ın zamiri olursa -ki müfessirlerin genelinin görüşü budur- bu durumda mana müşkil olur ve bir cevaba ihtiyaç duyar.
ووجهُ الإِشكالِ أنه يصيرُ التقديرُ:» هل أنبِّئكم يا أهلَ الكتاب بشرٍّ من ذلك، و «ذلك» يُراد به المنقومُ وهو الإِيمان، وقد عُلِم أنه لا شرَّ في دينِ الإِسلام البتةَ، وقد أجابَ الناسُ عنه، فقال الزمخشري عبارةً قَرَّر بها الإِشكالَ المتقدمَ، وأجابَ عنه بعد أَنْ قال: «فإنْ قلت: المثوبةُ مختصةٌ بالإِحسان فكيف وَقَعَتْ في الإِساءةِ؟ قلت: وُضِعَتْ موضعَ عقوبةٍ فهو كقوله:
İşkalin yönü şudur: Takdir: «Ey Ehl-i Kitap, size bundan daha kötüsünü haber vereyim mi?» şeklini alır. «Zâlike» ile kastedilen ise ayıplanan şey yani imandır; oysa İslam dininde kesinlikle hiçbir kötülüğün bulunmadığı bilinmektedir. Alimler buna cevap vermişlerdir. Zemahşerî yukarıdaki işkali ortaya koyan bir ifade kullanmış ve şöyle dedikten sonra cevap vermiştir: «Eğer: Sevap/mükâfat (mesûbe) iyiliğe mahsustur, kötülük hakkında nasıl kullanılmıştır? dersen; derim ki: Cezalandırma (ukûbet) yerine konulmuştur, dolayısıyla bu şu söz gibidir:
١٧٤ - ٩-. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... تحيةُ بينِهم ضَربٌ وَجيعُ
174 - 9- ... / Aralarındaki selamlaşma can yakıcı bir darbedir.
ومنه {فَبَشِّرْهُم بِعَذَابٍ أَلِيمٍ} [آل عمران: ٢١] ، وتلك العبارةُ التي ذكرتُها لك هي أن قال:» فإنْ قلت: المعاقَبُ من الفريقين هم اليهودُ، فلِمَ شُورك بينهم في العقوبة؟ قلت: كان اليهودُ - لُعِنوا - يزعمون أن المسلمين ضالُّون مستوجبون
Yüce Allah'ın: {فَبَشِّرْهُم بِعَذَابٍ أَلِيمٍ} [Âl-i İmrân: 21] “Onları acı bir azapla müjdele!” kavli de böyledir. Sana zikrettiğim o ifade ise şöyledir: «Eğer dersen ki: İki fırkadan cezalandırılacak olanlar Yahudilerdir, öyleyse cezada araları neden ortak kılınmıştır? Derim ki: Yahudiler -lanet olasılar- Müslümanların sapkın olduğunu ve cezayı hak ettiklerini
للعقوبة، فقيل لهم: مَنْ لعنه الله شرٌّ عقوبةً في الحقيقة واليقينِ من أهل الإِسلام في زعمكم ودعواكم «وفي عبارته بعضُ علاقة وهي قوله:» فلِمَ شُورك بينهم «أي: بين اليهود وبين المؤمنين، وقوله:» من الفريقين «يعني بهما أهلَ الكتاب المخاطبين ب» أنبِّئكم «ومَنْ لعنه الله وغَضِب عليه، وقوله» في العقوبة «أي: التي وَقَعَت المثوبةُ / موقعَها، ففسَّرها بالأصل، وفَسَّر غيرُه المثوبةَ هنا بالرجوعِ إلى الله تعالى يومَ القيامة، ويترتَّب على التفسيرين فائدةٌ ستظهرُ لك قريباً.
iddia ediyorlardı. Onlara şöyle denildi: Allah'ın lanet ettiği kimseler, sizin zannınız ve iddianızdaki İslam ehlinden hakikatte ve kesinlikte ceza bakımından daha kötüdür.» Onun ifadesinde: «Araları neden ortak kılındı» yani Yahudiler ile müminler arası, ve «İki fırkadan» yani 'unebbi'ukum' ile hitap edilen Ehl-i Kitap ile Allah'ın lanet edip gazaplandığı kimseler kastedilerek bazı kapalılıklar vardır. «Cezada» sözü ise / 'mesûbe' kelimesinin yerine geçtiği cezadır, dolayısıyla onu asıl manasıyla tefsir etmiştir. Başkası ise buradaki 'mesûbe'yi kıyamet gününde Yüce Allah'a dönüş (rücû') ile tefsir etmiştir; bu iki tefsire bağlı olarak yakında sana zahir olacak bir fayda terettüp etmektedir.
و «مثوبةً» نصبٌ على التمييز، ومميِّزُها «شَرٌّ» وقد تقدم في البقرة الكلامُ على اشتقاقِها ووزنِها فَلْيلتفت إليه. وقوله: {عِندَ الله} فيه وجهان، أحدُهما: أنه متعلقٌ بنفسِ «مَثُوبة» إنْ قُلْنا إنها بمعنى الرجوع، لأنك تقول: «رَجَعْتُ عنده» والعندية هنا مجازية. والثاني: أنه متعلق بمحذوف لأنه صفة ل «مثوبة» ، وهو في محلِّ نصبٍ إنْ قلنا: إنها اسمٌ محض، وليست بمعنى الرجوع بل بمعنى عقوبة.
«Mesûbeten» temyiz olarak mansubdur, mümeyyizi ise «şerrün» kelimesidir. Bakara suresinde bunun iştikakı ve vezni hakkındaki bahis geçmişti, oraya müracaat edilmelidir. Yüce Allah'ın: {عِندَ الله} “Allah katında” kavlinde iki vecih vardır: Birincisi: Eğer onun dönüş manasında olduğunu söylersek bizzat «mesûbeten» kelimesine müteallık olmasıdır; çünkü «onun katına döndüm» dersin, buradaki katında oluş mecazidir. İkincisi: «Mesûbeten» kelimesine sıfat olduğu için mahzuf bir amile müteallık olmasıdır; şayet onun sırf bir isim olduğunu ve dönüş manasında olmayıp ceza manasında olduğunu söylersek nasb mahallindedir.
وقرأ الجمهور: {أُنَبِّئكم} بتشديد الباء من «نَبَّأ» وقرأ إبراهيم النخعي ويحيى بن وثاب: «أُنْبِئُكم» بتخفيفها من «أنبأ» وهما لغتان فصيحتان. والجمهور أيضاً على «مَثُوبة» بضم الثاء وسكون الواو، وقرأ الأعرج وابن بريدة ونبيح وابن عمران: «مَثْوبة» بسكون الثاء وفتح الواو،
Cumhur «nebbe'e» fiilinden ba harfinin şeddesiyle {أُنَبِّئكم} şeklinde okumuştur. İbrahim en-Nehaî ve Yahyâ b. Vessâb ise «enbe'e» fiilinden şeddesiz olarak «unbi'ukum» şeklinde okumuşlardır; her ikisi de fasih iki lügattir. Cumhur ayrıca se harfinin zammesi ve vavın sükûnuyla «mesûbeten» (مَثُوبة) şeklinde okumuştur. A'rec, İbn Büreyde, Nubeyh ve İbn İmrân ise se harfinin sükûnu ve vavın fethasıyla «mesvebeten» (مَثْوبة) şeklinde okumuşlardır.
وجعلها ابن جني في الشذوذ كقولهم «فاكهة مَقْوَدَةٌ للأذى» بسكون القاف وفتح الواو، يعني أنه كان من حقها أن تُنْقَلَ حركةُ الواو إلى الساكن قبلها، وتٌقْلَبَ الواوُ ألفاً، فيقا: مثابة ومَقادة كما يقال: «مَقام» والأصل: «مَقْوَم» .
İbn Cinnî bunu, kafın sükûnu ve vavın fethasıyla «Fâkihetün makvedetün li'l-ezâ» (Eziyete sevk eden meyve) sözlerinde olduğu gibi şaz kabul etmiştir; yani ona göre hakkı vavın harekesinin kendisinden önceki sakin harfe nakledilip vavın elife çevrilmesi ve aslı «makvem» iken «makâm» denildiği gibi «mesâbe» ve «makâde» denilmesiydi.
قوله تعالى: {مَن لَّعَنَهُ} في محل [ «مَنْ» ] أربعة أوجه، أحدها: أنه في محل رفع على خبر مبتدأ مضمر تقديره: هو مَنْ لعنه الله، وقَدَّر مكي قبله مضافاً محذوفاً، قال: «تقديرُه: لَعْنُ مَنْ لعنه الله» ثم قال: وقيل: «مَنْ» في موضعِ خفضٍ على البدلِ مِنْ «بشرِّ» بدلِ الشيء من الشيء وهو هو، وكان ينبغي له أن يقدِّر في هذا الوجه مضافاً محذوفاً كما قَدَّره في حالة الرفع، لأنه إنْ جَعل «شراً» مراداً به معنًى لزمه التقدير في الموضعين، وإن جعله مراداً به الأشخاصُ لَزمه ألاَّ يُقَدِّر في الموضعين. الثاني: أنه في محل جر كما تقدَّم بيانُه عن مكي. الثالث: أنه في محلِّ نصبٍ على البدل من محل «بشر» . الرابع: أنه في محلِّ نصبٍ على منصوبٌ بفعلٍ مقدَّر يدل عليه «أُنَبِّئكم» تقديره: أُعَرِّفكم مَنْ لعنه الله، ذكره أبوالبقاء، و «مَنْ» يُحْتَمل أن تكونَ موصولة وهو الظاهرُ، ونكرةً موصوفة. فعلى الأول لا محلَّ للجملة التي بعدها، وعلى الثاني لها محلٌّ بحسب ما يُحْكَمُ على «مَنْ» بأحد الأوجه السابقة، وقد حَمَل على لفظِها أولاً في قوله «لعنه» و «عليه» ثم على معناها في قوله: {مِنْهُمُ القردة} ، ثم على لفظها في قوله: {وَعَبَدَ الطاغوت} ثم على لفظِها في قوله: {أولئك} فجَمَع في الحمل عليها أربع مرات.
Yüce Allah'ın: {مَن لَّعَنَهُ} “Allah'ın lanet ettiği kimseler” kavlinde [«men»] lafzının mahalli hakkında dört vecih vardır: Birincisi: Gizli bir mübtedanın haberi olarak ref mahallinde olmasıdır, takdiri: «O, Allah'ın lanet ettiği kimsedir» şeklindedir. Mekkî ondan önce mahzuf bir muzaf takdir etmiş ve şöyle demiştir: «Takdiri: Allah'ın lanet ettiği kimsenin lanetlenmesidir.» Sonra şöyle demiştir: «'Men' lafzının 'bi-şerrin'den bedel olarak cer mahallinde olduğu da söylenmiştir; bu, bir şeyin bizzat kendisi olan bir şeyden bedel yapılması kabilindendir.» Ref durumunda takdir ettiği gibi bu vecihte de mahzuf bir muzaf takdir etmesi gerekirdi; zira «şerr» ile bir manayı kastettiyse her iki yerde de takdir yapması gerekirdi, şayet şahısları kastettiyse her iki yerde de takdir yapmaması gerekirdi. İkincisi: Mekkî'den nakledildiği üzere cer mahallinde olmasıdır. Üçüncüsü: «Bi-şerrin» kelimesinin mahallinden bedel olarak nasb mahallinde olmasıdır. Dördüncüsü: «Unebbi'ukum» fiilinin delalet ettiği mukadder bir fiille mensub olarak nasb mahallinde olmasıdır, takdiri: «Size Allah'ın lanet ettiği kimseyi bildiriyorum» şeklindedir; bunu Ebû'l-Bekâ zikretmiştir. «Men» lafzının mevsûl olması muhtemeldir ki zahir olan da budur; mevsûf bir nekre olması da muhtemeldir. Birinci ihtimale göre kendisinden sonraki cümlenin iraptan mahalli yoktur; ikinciye göre ise «men» lafzı için verilen hükme göre önceki vecihlerden birine bağlı olarak iraptan mahalli vardır. Ayette «men» lafzına; önce {لعنه} “ona lanet etti” ve {عليه} “ona [gazap etti]” kavillerinde lafzına göre muamele edilmiş, sonra {مِنْهُمُ القردة} “onlardan maymunlar [yaptı]” kavlinde manasına göre muamele edilmiş, sonra {وَعَبَدَ الطاغوت} “ve tağuta tapanlar [kıldı]” kavlinde lafzına göre muamele edilmiş, sonra da {أولئك} “işte onlar” kavlinde [çoğul kılınarak] lafzı/manası gözetilmiştir; böylece 'men' lafzına hamletme hususunda dört defa bir araya getirilmiştir.
و «جَعَل» هنا بمعنى «صَيَّر» فيكون «منهم» في محل نصب مفعولاً ثانياً، قُدِّم على الأول فيتعلق بمحذوف أي صَيَّر القردة والخنازير كائنين منهم،
Buradaki «ce‘ale» (جَعَل) [fiili], «sayyara» (صَيَّر / dönüştürdü, kıldı) anlamındadır. Buna göre {منهم} “onlardan” [ifadesi], birinci mefulün önüne geçmiş ikinci meful olarak nasb mahallindedir; dolayısıyla mahzuf bir kelimeye taalluk eder; yani maymunları ve domuzları onlardan var edilmiş kılmıştır.
وجعلَها الفارسي في كتاب «الحجة» له بمعنى خلق. قال ابن عطية «وهذه منه ﵀ نزعةٌ اعتزالية لأنه قوله: {وَعَبَدَ الطاغوت} تقديره: ومَنْ عبد الطاغوت» والمعتزلة لا ترى أن الله تعالى يصيِّر أحداً عابدَ طاغوت «انتهى. والذي يُفَرٌّ منه في التصيير هو بعينه موجودٌ في الخلق، وللبحث فيه موضع غير هذا تعرضت له في التفسير الكبير. وجَعَلَ الشيخ قوله تعالى» مَنْ لعنَه الله «إلى آخره مِنْ وَضْعِ الظاهر موضعَ المضمرِ تنبيهاً على الوصف الذي به حصل كونهم شراً مثوبةً، كأنه قيل: قل هل أنبِّئكم بشرٍّ من ذلك عند الله مثوبة؟ أنتم، أي: هم أنتم، ويَدُلُّ على هذا المعنى قوله بعد: {وَإِذَا جَآءُوكُمْ قالوا آمَنَّا} فيكون الضميرُ واحداً، وجَعَل هذا هو الذي تقتضيه فصاحةُ الكلام. وقرأ أُبَيّ بن كعب وعبد الله بن مسعود:» مَنْ غَضِب الله عليهم وجعلَهم قردةً «وهي واضحةٌ.
el-Fârisî ise el-Hucce adlı eserinde bu fiili yaratmak (halk) anlamında kabul etmiştir. İbn Atıyye şöyle demiştir: “Onun (rahimehullâh) bu yaklaşımı Mutezilî bir eğilimdir; zira Allah Teâlâ'nın: {وَعَبَدَ الطاغوت} “ve tağuta tapanlar [kıldı]” kavlinin takdiri: «ve tağuta tapan kimseleri de [onlardan kıldı]» şeklindedir; Mutezile ise Allah Teâlâ'nın bir kimseyi tağuta tapan biri haline getireceğini (sayyara) kabul etmez.” Oysa dönüştürme (tasîr) [anlamından] kaçınılan şey, yaratma (halk) anlamında da aynen mevcuttur. Bunun incelenme yeri burası dışında olup, el-Kebîr tefsirinde buna değinmiştim. Şeyh [Ebû Hayyân], Yüce Allah'ın “Allah'ın lanet ettiği kimseler...” kavlini ve devamını; onların ceza bakımından daha kötü olmalarını gerektiren vasfa dikkat çekmek üzere zahir ismin zamir yerine konulması kabilinden saymıştır. Sanki şöyle denilmiş gibidir: “De ki: Allah katında bundan daha kötü bir cezayı size haber vereyim mi? [O] sizsiniz”, yani: Onlar bizzat sizsiniz. Bu manaya, sonrasında gelen: {وَإِذَا جَآءُوكُمْ قالوا آمَنَّا} “Size geldiklerinde 'İman ettik' derler” kavli de delalet etmektedir; böylece zamir tek bir merciye ait olur. O, sözün fesahatinin de bunu gerektirdiğini belirtmiştir. Übey b. Ka'b ve Abdullah b. Mes'ûd: «Men ğadiballâhu aleyhim ve ce‘alehüm kıradeten» (Allah'ın kendilerine gazap ettiği ve onları maymunlar kıldığı kimseler) şeklinde okumuşlardır ki bu [kıraat] gayet açıktır.
قوله: {وَعَبَدَ الطاغوت} في هذه الآية أربعٌ وعشرون قراءةً اثنتان في السبع، وهما» وعَبَد الطاغوتَ «على أن» عَبَد «فعلٌ ماضٍ مبني للفاعل، وفيه ضميرٌ يعودُ على» مَنْ «كما تقدم، وهي قراءة جمهور السبعة غيرَ حمزة. والثانية: و» عَبُدَ الطاغوتِ «بضم الباء وفتح الدال وخفض الطاغوت، وهي قراءةُ حمزة ﵀ والأعمش ويحيى بن وثاب. وتوجيههُا كما قال الفارسي وهو أن» عَبُداً «واحدٌ يُراد به الكثرةُ مثلَ قوله تعالى: {وَإِن تَعُدُّواْ نِعْمَتَ الله لاَ تُحْصُوهَا} [إبراهيم: ٣٤] وليس بجمع» عبد «لأنه ليس في أبنيةِ الجمعِ مثلُه. قال:» وقد جاء على فَعُل لأنه بناء يُراد به الكثرةُ والمبالغةُ في نحو يَقُظ ونَدُس كأنه قد ذهب في عبادة الطاغوت كلَّ مذهب، وبهذا المعنى أجاب الزمخشري أيضاً، قال - رحمه الله تعالى -: «معناه الغلُوُّ في العبودية كقولهم:» رجل حَذُر وفَطُن «للبليغ في الحذر والفطنة، وأنشدَ لطَرَفة:
[Cenâb-ı Hakk'ın]: {وَعَبَدَ الطاغوت} “ve tağuta tapanlar” kavline gelince; bu ayette yirmi dört kıraat bulunmaktadır. Bunlardan ikisi yedi kıraat içerisindedir: Birincisi, {عَبَدَ} fiilinin mâlûm (etken) geçmiş zaman fiili olması ve içerisinde daha önce geçtiği üzere {مَنْ} lafzına dönen bir zamir barındırması üzere «ve ‘abede’t-tâğûte» (وَعَبَدَ الطاغوتَ) şeklindedir ki bu, Hamza hariç yedi kurrâ cumhûrunun kıraatidir. İkincisi ise bâ harfinin zammesi, dâl harfinin fethası ve et-tâğût lafzının cerriyle «ve ‘abude’t-tâğûti» (وَعَبُدَ الطاغوتِ) şeklindedir; bu da Hamza rahimehullâh'ın, A'meş'in ve Yahyâ b. Vessâb'ın kıraatidir. Fârisî'nin belirttiği üzere bu kıraatin izahı şöyledir: «‘Abud» tekil olup, Yüce Allah'ın: {وَإِن تَعُدُّواْ نِعْمَتَ الله لاَ تُحْصُوهَا} “Eğer Allah'ın nimetini sayacak olsanız sayamazsınız” [İbrahim: 34] kavlinde olduğu gibi bununla çokluk kastedilmiştir; yoksa çoğul kalıpları arasında böylesi bulunmadığından «abd» (عَبْد) kelimesinin çoğulu değildir. [Fârisî] şöyle demiştir: «‘Yakuz’ (يَقُظ - uyanık) ve ‘nedus’ (نَدُس - zeki) misallerinde olduğu gibi çokluk ve mübalağa kastedilen bir kalıp olduğu için ‘fa'ul’ (فَعُل) vezninde gelmiştir. Sanki tağuta kulluk etmede her türlü aşırılığa gitmiştir.» Zemahşerî -rahimehullâhu teâlâ- de bu anlama paralel bir cevap vererek şöyle demiştir: «Bunun anlamı kullukta aşırıya gitmektir; nitekim sakınma ve zekâda ileri dereceye ulaşmış kimse için ‘raculün hazur ve fatun’ (رجل حَذُر وفَطُن - son derece sakınan ve çok zeki bir adam) demeleri gibidir.» Ve Tarafe'nin [şu beytini] inşâd etmiştir:
١٧٥ - ٠- أبني لُبَيْنَى إنَّ أمَّكُمُ ... أَمَةٌ، وإنَّ أباكُمُ عَبُدُ
175 - 0- «Ey Lübeynâ'nın oğulları! Şüphesiz anneniz bir cariyedir, babanız ise tam bir köledir (‘abüd)!»
وقد سَبَقهما إلى هذا التوجيهِ أبو إسحاق، وأبو بكر بن الأنباري، قال أبو بكر:» وضُمَّتِ الباءُ للمبالغةِ كقولِهم للفَطِن: «فَطُن» وللحَذِر: «حَذُر» ، يَضُمُّون العين للمبالغة، قال أوس بن حجر:
Bu izah hususunda onlardan önce Ebû İshak [ez-Zeccâc] ve Ebû Bekir b. el-Enbârî de aynı görüşü belirtmişlerdir. Ebû Bekir şöyle demiştir: “Be harfi, zeki kimseye «fatun» (فَطُن) ve tedbirli kimseye «hazur» (حَذُر) demeleri gibi mübalağa için zammelenmiştir; mübalağa maksadıyla aynü'l-fiili zammelerler.” Evs b. Hacer şöyle demiştir: