وقال الزمخشري: «أيديهما: يديهما، ونحوه: {فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُمَا} [التحريم: ٤] اكتفى بتثنيةِ المضاف إليه عن تثنيةِ المضاف، وأريد باليدين اليُمْنَيان، بدليلِ قراءة عبد الله:» والسارقون والسارقات فقطعوا أَيْمانهم «وردَّ عليه الشيخ بأنهما ليسا بشيئين، فإنَّ النوعَ الأول مطردٌ فيه وضعُ الجمعِ موضعَ التثينةِ، بخلافِ الثاني فإنه لا ينقاس، لأن المتبادَرَ إلى الذهن من قولك:» قَطَعْتُ آذانَ الزيدين: أربعة الآذان «وهذا الردُّ ليس بشيءٍ لأنَّ الدليلَ دَلَّ على أن المراد اليمنيان.
Zemahşerî şöyle demiştir: «'Aydiyehumâ' (أيديهما) ifadesi 'yedeyhimâ' (يديهما / ikisinin iki eli) demektir. {فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُمَا} “çünkü ikinizin de kalpleri kaymıştı” [Tahrîm: 4] kavli de böyledir; muzafun ileyhin tesniye kılınmasıyla muzafın tesniye kılınmasından yetinilmiştir. İki el ile de Abdullah [b. Mes'ûd]'un: «وَالسَّارِقُونَ وَالسَّارِقَاتُ فَاقْطَعُوا أَيْمَانَهُمْ» (Hırsız erkeklerin ve hırsız kadınların sağ ellerini kesiniz) kıraatinin delaletiyle iki sağ el kastedilmiştir.» Şeyh [Ebû Hayyân] ona, bu ikisinin aynı şey olmadığı gerekçesiyle karşı çıkmış ve şöyle demiştir: Birinci türde çoğulun tesniye yerine konulması kurallı ve yaygındır (muttariddir); ikincisi ise kıyasa uygun değildir. Çünkü 'İki Zeyd'in kulaklarını kestim' (قَطَعْتُ آذَانَ الزَّيْدَيْنِ) sözünden zihne ilk gelen anlam dört kulaktır. Ancak bu itiraz bir değer taşımaz; çünkü delil, muradın iki sağ el olduğunu açıkça göstermiştir.
قوله: {جَزَآءً} فيه أربعة أوجه، أحدها: أنه منصوب على المصدر بفعلٍ مقدر أي: جازوهما جزاءً. الثاني: أنه مصدر أيضاً لكنه منصوب على معنى نوع المصدر، لأنه قوله:» فاقطعوا «في قوة: جازُوهما بقطع الأيدي جزاء» الثالث: أنه منصوب على الحال، وهذه الحالُ يُحْتمل أن تكونَ من الفاعل أي: مُجازِين لهما بالقطع بسببِ كسبِهما، وأن تكونَ من المضافِ إليه في «أيديهما» أي: في حالِ كونها مجازَيْن، وجاز مجيءُ الحالِ من المضاف
Yüce Allah'ın: {جَزَآءً} “bir ceza olarak” kavlinde dört vecih vardır. Birincisi: Mukadder bir fiille mef'ûl-i mutlak (masdar) olarak mansub olmasıdır; yani: 'Onlara bir ceza olarak ceza verin' (جازوهما جزاءً) demektir. İkincisi: Yine masdardır fakat nevi masdarı anlamıyla mansubdur; zira O'nun: «فَاقْطَعُوا» (Kesin) buyruğu, 'Ellerini kesmek suretiyle onlara tam bir ceza olarak ceza verin' (جازوهما بقطع الأيدي جزاء) kuvvetindedir. Üçüncüsü: Hâl olarak mansub olmasıdır. Bu hâlin fâilden olması muhtemeldir; yani: 'Kazandıklarından ötürü ellerini keserek onlara ceza vericiler olarak' demektir. «أَيْدِيهِمَا» (ellerini) ifadesindeki muzafun ileyhden hâl olması da muhtemeldir; yani: 'O ikisinin cezalandırılmış oldukları hâlde' demektir. Hâlin muzafun
إليه لأن المضاف جزؤه كقوله: {وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورِهِم مِّنْ غِلٍّ إِخْوَاناً} [الحجر: ٤٧] . الرابع: أنه مفعولٌ من أجله أي: لأجلِ الجزاءِ، وشروطُ النصبِ موجودةٌ. و «نَكالاً» منصوبٌ كما نُصِب «جزاء» ولم يذكر الزمخشري فيهما غيرَ المفعولِ من أجله. قال الشيخ: «تَبع في ذلك الزجاج» ثم قال: «وليس بجيدٍ، إلاَّ إذا كان الجزاءُ هو النَّكالَ فيكون ذلك طريق البدلِ، وأما إذا كان متباينين فلا يجوز ذلك إلى بوساطة حرف العطف» قلت: النكالُ نوعٌ من الجزاء فهو بدل منه، [على أن الذي ينبغي أن يُقال هنا إن «جزاء» مفعول من أجله، العاملُ فيه] «فاقطعوا» فالجزاءُ علةٌ للأمر بالقطع، و «نَكالاً» مفعول من أجله أيضاً، العاملُ فيه «جزاء» والنكال علة للجزاء، فتكون العلة معللةً بشيء آخرَ فتكونُ كالحال المتداخلة، كما تقول: «ضربته تأديباً له إحساناً إليه» فالتأديبُ علةٌ للضرب والإِحسان علة للتأديب، وكلامُ الزمخشري والزجاج قبله لا يُنافي ما ذكرته، فإِنه لا منافاة بين هذا وبين قولهما «جزاء» مفعولٌ من أجله، وكذلك «نكالاً» فتأمَّلْه، فإنه وجه حسن، فطاحَ الاعتراضُ على الزمخشري والزجاج، والتفصيلُ المذكورُ في قوله: «إلا إذا كان الجزاءُ هو النكال» ثم ظَفِرت بعد ذلك بأنه يجوز في المفعول له أن يَنْصِبَ مفعولاً له آخرَ [يكون علة] فيه، وذلك أنَّ المُعْرِبين أجازوا في قوله تعالى
ileyhten gelmesi caiz olmuştur; çünkü muzaf onun bir parçasıdır. Nitekim Yüce Allah: {وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورِهِم مِّنْ غِلٍّ إِخْوَاناً} “Göğüslerindeki kini çıkarıp attık; artık onlar kardeşlerdir” [Hicr: 47] buyurmuştur. Dördüncüsü: Mef'ûlün lieclih olmasıdır; yani 'ceza vermek amacıyla' demektir ve nasb şartları mevcuttur. «نَكَالاً» kelimesi de «جَزَاءً» gibi mansub kılınmıştır. Zemahşerî bu ikisinde mef'ûlün lieclih dışında bir vecih zikretmemiştir. Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «O bu hususta Zeccâc'a tâbi olmuştur.» Sonra da şöyle demiştir: «Cezanın bizzat nekâl (ibretlik ceza) olması hali müstesna, bu doğru değildir; zira bu durumda bedel yoluyla mansub olur. Fakat ikisi birbirinden farklı şeyler olduğunda atıf harfi vasıtası olmaksızın bu caiz olmaz.» Ben derim ki: Nekâl, cezanın bir türüdür; dolayısıyla ondan bedeldir. [Bununla birlikte burada söylenmesi gereken şudur: «جَزَاءً» mef'ûlün lieclih olup onda amel eden] «فَاقْطَعُوا» (kesiniz) lafzıdır; dolayısıyla ceza, kesme emrinin illetidir. «نَكَالاً» da aynı şekilde mef'ûlün lieclihtir ve onda amel eden «جَزَاءً» lafzıdır; nekâl de cezanın illetidir. Böylece illet başka bir şeyle illetlendirilmiş olur ve iç içe geçmiş hâl (el-hâlu'l-mütedâhıle) gibi olur. Nitekim sen: «ضَرَبْتُهُ تَأْدِيباً لَهُ إِحْسَاناً إِلَيْهِ» (Ona iyilik olsun diye terbiye etmek maksadıyla vurdum) dersin; terbiye etme vurmanın illeti, iyilik etme de terbiye etmenin illetidir. Zemahşerî'nin ve ondan önce Zeccâc'ın sözü zikrettiğim bu hususla çelişmez; zira bununla onların 'Cezâen mef'ûlün lieclihtir, nekâlen de böyledir' sözleri arasında hiçbir çelişki yoktur. Bunu iyi düşün; zira bu güzel bir vecihtir. Böylelikle Zemahşerî'ye ve Zeccâc'a yöneltilen itiraz ile onun: 'Cezanın bizzat nekâl olması durumu müstesna' sözündeki mezkûr tafsilat düşmüş olur. Daha sonra, mef'ûlün lehin kendi içinde illet olan başka bir mef'ûlün lehi nasbetmesinin caiz olduğunu gördüm. Şöyle ki irab âlimleri Yüce Allah'ın şu buyruğunda:
{أَن يَكْفُرُواْ بِمَآ أنَزَلَ الله بَغْياً} [البقرة: ٩٠] أن يكون «بغياً» مفعولاً له، ثم ذكروا في
{أَن يَكْفُرُواْ بِمَآ أنَزَلَ الله بَغْياً} “Allah'ın indirdiğini azgınlık ederek inkâr etmeleri” [Bakara: 90] kavlindeki «بَغْياً» kelimesinin mef'ûlün leh olmasını caiz görmüşler, ardından
قوله: «أَنْ يُنَزِّل الله» أنه مفعول له ناصبه «بغياً» فهو علةٌ له، صَرَّحوا بذلك فظهر ما قلت؟ و «بما» متعلق ب «جزاء» و «ما» يجوز أن تكون مصدرية أي: بكسبِهما، وأن تكونَ بمعنى الذي، والعائدُ محذوفٌ لاستكمال الشروطِ أي: بالذي كَسَباه، والباء سببية.
«أَنْ يُنَزِّلَ اللهُ» buyruğunun, nasbedicisi «بَغْياً» olan bir mef'ûlün leh olduğunu ve onun illeti bulunduğunu zikretmişlerdir. Bunu açıkça ifade etmişlerdir; o halde dediğim husus ortaya çıkmış olmadı mı? «بِمَا» car ve mecrûru «جَزَاءً» lafzına müteallıktır. «مَا» edatının masdariyet bildirmesi de caizdir; yani: 'Kazandıklarından ötürü' demektir; ism-i mevsûl (ellezî) anlamında olması da caizdir ve şartları tamamlandığı için âid zamir hazfedilmiştir; yani: 'Kazandıkları şey sebebiyle' demektir. Ba (ب) harfi ise sebebiyet bildirir.
قوله تعالى: {مِن بَعْدِ ظُلْمِهِ} : متعلق ب «تاب» و «ظلم» مصدرٌ مصافٌ إلى فاعله أي: من بعد أَنْ ظَلَمَ غيرَه بأخذِ ماله، وهذا واضحٌ، وأجاز بعضُهم أن يكونَ مضافاً للمفعول أي: من بعد أن ظلم نفسَه، وفي جوازِ هذا نظرٌ، إذ يصير التقديرُ: مِنْ بعد أن ظلمه، ولو صَرَّح بهذا الأصلِ لم يجز لأنه يؤدي إلى تعدِّي فعلِ المضمر إلى ضميره المتصل، وذلك لا يجوز إلا في باب ظن وفَقَدَ وعَدِم، كذك قاله الشيخ، وفي نظره نظر، لأنَّا إذا حَلَلْنا المصدرَ لحرف مصدري وفعل فإنما يَأتي بعد الفعل بما يَصِحُّ تقديرُه، وهو لفظُ النفسِ، أي من بعدِ أن ظلَم نفسَه.
Yüce Allah'ın: {مِن بَعْدِ ظُلْمِهِ} “yaptığı haksızlıktan sonra” kavli: «تَابَ» (tövbe etti) fiiline müteallıktır. «ظُلْم» fâiline muzaf kılınmış bir masdardır; yani: 'Malını alarak başkasına zulmettikten sonra' demektir ve bu açıktır. Bazıları ise mef'ûle muzaf olmasını caiz görmüşlerdir; yani: 'Kendisine zulmettikten sonra' demektir. Bunun caiz görülmesinde ise bir problem (nazar) vardır; çünkü bu takdirde ifade: 'Ona zulmettikten sonra' (مِنْ بَعْدِ أَنْ ظَلَمَهُ) şeklini alır. Şayet bu asıl lafzen açıkça söylenseydi caiz olmazdı; çünkü bu, zamir fiilinin kendi muttasıl zamirine teaddi etmesine (geçişli olmasına) yol açar. Bu ise 'zanne', 'fekade' ve 'adime' fiilleri babı dışında caiz değildir; Şeyh [Ebû Hayyân] böyle demiştir. Fakat onun bu itirazında da bir problem (nazar) vardır; zira biz masdarı masdar harfi ve fiile dönüştürdüğümüzde (çözümlediğimizde), fiilden sonra ancak takdiri sahih olan şey getirilir, o da 'nefis' lafzıdır; yani: 'Kendi nefsine zulmettikten sonra' (مِنْ بَعْدِ أَنْ ظَلَمَ نَفْسَهُ) takdirindedir.
قوله تعالى: {لاَ يَحْزُنكَ الذين} : قد تقدَّم أنَّ «يحزن» يُقرأ بفتحِ الياءِ وضَمِّها وأنهما لغتان، وهل هما بمعنًى أو بينهما فرقٌ؟ والنهيُ للذين في الظاهر وهو من بابِ قوله: «لا أُرَيَنَّكَ ههنا» أي: لا تتعاطَ أسباباً يحصُل لك بها حزنٌ من جهتهم، وتقدم لك تحقيق ذلك مراراً، وقول أبي البقاء في «يحزنك» : «والجيد فتح الياء وضم الزاي، ويُقرأ بضم الياء وكسر الزاي من أحزنني وهي لغة» ليس بجيد، لأنها قراءةٌ متواترةٌ، وقد تقدَّم
Yüce Allah'ın: {لاَ يَحْزُنكَ الذين} “o kimseler seni üzmesin” kavli: Daha önce «يَحْزُنْ» fiilinin yâ harfinin fethasıyla ve dammesiyle okunduğu, bunların iki ayrı lügat olduğu ve ikisinin aynı anlamda mı yoksa aralarında fark mı bulunduğu geçmişti. Nehiy zahiren [küfürde yarışan] kimseleredir ve bu: «لا أُرَيَنَّكَ هَهُنَا» (Seni burada görmeyeyim!) sözü kabilindendir; yani: 'Onlar tarafından sana bir hüzün getirecek sebeplere tevessül etme' demektir. Bunun tahkiki daha önce defalarca geçti. Ebu'l-Bekâ'nın «يَحْزُنْكَ» hakkındaki: «Tercih edilen, yâ'nın fethası ve zâ'nın dammesidir; yâ'nın dammesi ve zâ'nın kesresiyle 'ahzenenî' (أَحْزَنَنِي) fiilinden de okunmuştur ki bu bir lügattir» şeklindeki sözü isabetli değildir; çünkü bu mütevâtir bir kıraattir ve daha önce
دليلها في آل عمران و «يُسارعون» من المسارعة، و «في الكفر» متعلق بالفعل قبله، وقد تقدَّم نظيرُها في آل عمران. قوله: {مِنَ الذين قالوا} يجوز أَنْ يكونَ حالاً من الفاعل في «يُسارعون» أي: يُسارعون حالَ كونِهم / بعضَ الذين قالوا، ويجوز أن يكونَ حالاً من نفس الموصول وهو قريبٌ من معنى الأول، ويجوز أن تكونَ «مِنْ» بياناً لجنس الموصول الأول وكذلك «مِنْ» الثانية، فتكون تبييناً وتقسيماً للذين يُسارعون في الكفر، ويكون «سَمَّاعون» على هذا خبرَ مبتدأ محذوف. و «آمنَّا» منصوبٌ ب «قالوا» وب «أفواههم» متعلق ب «قالوا» لا ب «آمنًّا» بمعنى أنه لم يُجَاوِزْ قولُهم أفواهَهم، إنما نطقوا به غيرَ معتقدين له بقلوِبهم وقوله: {وَلَمْ تُؤْمِن قُلُوبُهُمْ} جملةٌ حالية.
Âl-i İmrân suresinde delili geçmişti. «يُسَارِعُونَ» lafzı müsâraat (yarışma/koşma) kökündendir. «فِي الْكُفْرِ» ise kendisinden önceki fiile müteallıktır ve benzeri Âl-i İmrân suresinde geçmişti. Yüce Allah'ın: {مِنَ الذين قالوا} “diyenlerden” kavli: «يُسَارِعُونَ» fiilindeki fâilden hâl olması caizdir; yani: 'Onlar, diyenlerin bir kısmı oldukları halde küfürde yarışırlar' demektir. Bizzat ism-i mevsûlden hâl olması da caizdir ki bu birinci anlama yakındır. «مِنْ» edatının birinci ism-i mevsûlün cinsini beyan için olması da caizdir; aynı şekilde ikinci «مِنْ» edatı da böyledir. Dolayısıyla küfürde yarışan kimseleri açıklama ve kısımlara ayırma (taksîm) işlevi görür. Bu takdirde «سَمَّاعُونَ» lafzı mahzûf bir mübtedanın haberi olur. «آمَنَّا» sözü «قَالُوا» fiiliyle mansubdur. «بِأَفْوَاهِهِمْ» ise «آمَنَّا» lafzına değil «قَالُوا» fiiline müteallıktır; yani onların sözü ağızlarından öteye geçmemiştir, onlar bunu kalpleriyle inanmaksızın sadece dilleriyle telaffuz etmişlerdir. Yüce Allah'ın: {وَلَمْ تُؤْمِن قُلُوبُهُمْ} “kalpleri ise iman etmemiş” kavli hâl cümlesidir.
قوله: {وَمِنَ الذين هِادُواْ} فيه وجهان، أحدُهما: ما تقدم، وهو أن يكونَ معطوفاً على «من الذين قالوا» بياناً وتقسيماً. والثاني: ان يكونَ خبراً مقدماً، و «سَمَّاعون» مبتدأ والتقدير: «ومن الذين هادوا قومٌ سَمَّاعون» فتكونُ جملةً مستأنفة، إلا أنَّ الوجه الأول مُرَجَّح بقراءة الضحاك: «سَمَّاعين» على الذم بفعل محذوف، فهذا يدل على أن الكلامَ ليس جملةً مستقلة، بل قوله: {وَمِنَ الذين هِادُواْ} عطفٌ على «من الذين قالوا» . وقوله «سَمَّاعون» مثال مبالغة، و «للكذب» فيه وجهان، أحدُهما أن اللامَ زائدةٌ، و «الكذب» هو المفعول، أي: سَمَّاعون الكذب، وزيادةُ اللامِ هنا مطردةٌ لكونِ العاملِ فَرْعاً فَقَوِي باللام، ومثلُه: {فَعَّالٌ لِّمَا يُرِيدُ} [هود: ١٠٧] . والثاني: على بابها من التعليل، ويكون مفعول «سَمَّاعون» محذوفاً، أي: سَمَّاعون أخباركم وأحاديثم ليكذبوا فيها بالزيادةِ والنقصِ والتبديلِ بأَنْ يُرْجِفوا بقتل المؤمنين في السرايا كما
Yüce Allah'ın: {وَمِنَ الذين هِادُواْ} “Yahudilerden de” kavlinde iki vecih vardır. Birincisi: Daha önce geçtiği üzere, beyan ve taksim amacıyla «مِنَ الَّذِينَ قَالُوا» ifadesine matuf olmasıdır. İkincisi: Mukaddem haber olması, «سَمَّاعُونَ» lafzının ise mübteda olmasıdır; takdiri: «وَمِنَ الَّذِينَ هَادُوا قَوْمٌ سَمَّاعُونَ» (Yahudilerden de çokça kulak veren bir topluluk vardır) şeklindedir ve müstakil (istînâf) bir cümle olur. Ne var ki birinci vecih, Dahhâk'ın mahzûf bir fiille zem (yerme) üzere mansub olarak okuduğu «سَمَّاعِينَ» kıraatiyle tercih edilir. Bu durum sözün müstakil bir cümle olmayıp, bilakis Yüce Allah'ın: {وَمِنَ الذين هِادُواْ} kavlinin «مِنَ الَّذِينَ قَالُوا» ifadesine matuf olduğunu gösterir. «سَمَّاعُونَ» lafzı mübalağa kalıbıdır. «لِلْكَذِبِ» ifadesindeki lâm harfinde ise iki vecih vardır: Birincisi lâm harfinin zâid olması, «الْكَذِبَ» lafzının ise mef'ûl olmasıdır; yani: 'Yalana çokça kulak verirler' demektir. Âmilin fer' (türemiş) olması sebebiyle lâm ile kuvvet kazanmasından ötürü lâm harfinin burada zâid olması kurallıdır; bunun benzeri: {فَعَّالٌ لِّمَا يُرِيدُ} “Dilediğini hakkıyla yapandır” [Hûd: 107] kavlidir. İkincisi: Lâm harfinin ta'lîl (gerekçe) bildiren asıl anlamında olması ve «سَمَّاعُونَ» lafzının mef'ûlünün mahzûf olmasıdır; yani: Müfrezelerde müminlerin öldürüldüğüne dair asılsız haberler yaymak suretiyle
نُقِل من مخازيهم. وقوله: {سَمَّاعُونَ لِقَوْمٍ} يجوز ان تكون هذه تكريراً للأولى، فعلى هذا يجوز أَنْ يتعلَّقَ قولُه «لقوم» بنفس الكذب أي: يَسْمعون ليكذبوا لأجل قوم، ويجوزُ أن تتعلق اللام بنفس «سَمَّاعون» أي: سَمَّاعون لأجلِ قومٍ لم يأتوك لأنهم لبغضِهم لا يقربون مجلسَك وهم اليهودُ، و «لم يأتوك» في محلِّ جرٍّ لأنه صفة ل «قوم» .
onların rezilliklerinden nakledildiği üzere artırma, eksiltme ve değiştirme yoluyla yalan uydurmak için sizin haberlerinize ve konuşmalarınıza kulak kabartırlar demektir. Yüce Allah'ın: {سَمَّاعُونَ لِقَوْمٍ} “başka bir topluluk hesabına can kulağıyla dinleyenlerdir” kavlinin birincinin tekrarı olması caizdir. Bu takdirde «لِقَوْمٍ» sözünün bizzat yalana (el-kizb) taalluk etmesi caiz olur; yani: 'Bir topluluk uğruna yalan söylemek için dinlerler' demektir. Lâm harfinin bizzat «سَمَّاعُونَ» lafzına taalluk etmesi de caizdir; yani: Sana olan kin ve buğuzlarından ötürü meclisine yaklaşmayan bir topluluk hesabına dinlerler demektir ki onlar Yahudilerdir. «لَمْ يَأْتُوكَ» cümlesi ise «قَوْمٍ» kelimesinin sıfatı olduğu için cer mahallindedir.
قوله: {يُحَرِّفُونَ} يجوز أن يكونَ صفةً ل «سَمَّاعون» أي: سَمَّاعون مُحَرِّفون، ويجوز أن يكون حالاً من الضمير في «سَمَّاعون» ويجوز أن يكون مستأنفاً لا محل له، ويجوز أن يكونَ خبر مبتدأ محذوف أي: هم مُحَرِّفون، ويجوزُ أَنْ يكونَ في محلِّ جر صفة ل «قوم» أي: لقوم محرفين. و «من بعد مواضعِه» قد أتقنته في النساء و «يقولون» ك «يحرفون» ويجوز أن يكون حالاً من ضمير «يحرفون» . والجملة الشرطية من قوله: {إِنْ أُوتِيتُمْ} مفعولةٌ بالقول، و «هذا» مفعولٌ ثان لأوتيتم، والأول قائمٌ مقامَ الفاعل، والفاءُ جوابُ الشرطِ وهي واجبةٌ لعدم صلاحيةِ الجزاء لأن يكونَ شرطاً، وكذلك الجملةُ من قوله: {وَإِن لَّمْ تُؤْتَوْهُ} وقوله: {وَمَن يُرِدِ} «مَنْ» مفعول مقدم وهي شرطية. وقوله: {فَلَن تَمْلِكَ} جوابه، والفاء أيضاً واجبةٌ لما تقدم، و «شيئاً» مفعولٌ به أو مصدر. و «من الله» متعلقٌ ب «تملكَ» ، وقيل: هو حالٌ من «شيئاً» لأنه صفتُه في الأصل. قوله: {أولئك} مبتدأ، و {لَمْ يُرِدِ الله} جملة فعلية خبره.
Yüce Allah'ın: {يُحَرِّفُونَ} “tahrif ederler” kavli: «سَمَّاعُونَ» lafzının sıfatı olması caizdir; yani: 'Tahrif edici dinleyicilerdir' demektir. «سَمَّاعُونَ» lafzındaki zamirden hâl olması caizdir; mahalli olmayan müstakil bir cümle olması caizdir; mahzûf bir mübtedanın haberi olması caizdir; yani: 'Onlar tahrifçilerdir' demektir; «قَوْمٍ» kelimesinin sıfatı olarak cer mahallinde olması da caizdir; yani: 'Tahrif eden bir topluluk için' demektir. «مِنْ بَعْدِ مَوَاضِعِهِ» ifadesini Nisâ suresinde etraflıca açıklamıştım. «يَقُولُونَ» ise «يُحَرِّفُونَ» gibidir; «يُحَرِّفُونَ» fiilindeki zamirden hâl olması da caizdir. {إِنْ أُوتِيتُمْ} “Eğer size bu verilirse” kavlindeki şart cümlesi «el-kavl» ile mef'ûldür. «هَذَا» lafzı «أُوتِيتُمْ» fiilinin ikinci mef'ûlüdür; birincisi ise nâib-i fâil makamına geçmiştir. Fâ harfi şartın cevabıdır ve ceza şart olmaya elverişli olmadığı için gelmesi vaciptir. Yüce Allah'ın: {وَإِن لَّمْ تُؤْتَوْهُ} “eğer o size verilmezse” kavlindeki cümle de böyledir. {وَمَن يُرِدِ} “ve her kimin [fitneye düşmesini] dilerse” kavlindeki «مَنْ» mukaddem mef'ûldür ve şart edatıdır. {فَلَن تَمْلِكَ} “asla güç yetiremezsin” kavli onun cevabıdır; fâ harfi de az önce geçen sebepten ötürü vaciptir. «شَيْئاً» lafzı mef'ûlün bih veya masdardır. «مِنَ اللَّهِ» car ve mecrûru «تَمْلِكَ» fiiline müteallıktır; aslen onun sıfatı olduğu için «شَيْئاً» lafzından hâl olduğu da söylenmiştir. Yüce Allah'ın: {أولئك} “işte onlar” kavli mübteda, {لَمْ يُرِدِ الله} “Allah'ın dilemediği kimselerdir” fiil cümlesi ise onun haberidir.
وقوله تعالى: {سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ} : يجوز أَنْ يكونَ مكرراً للتوكيد إن كان من وصفِ المنافقين، وغيرَ مكرر إنْ كان مِنْ وصف بني إسرائيل، وإعرابُ مفرداته تقدَّم، ورفعُه على خبر ابتداء مضمر، أي: هم سَمَّاعون وكذلك أكَّالون. و «للسحتِ» في اللام الوجهان المذكوران في قوله: «للكذب» و «السَّحْتُ» الحرامُ، سُمِّي بذلك لأنه يُذْهِبُ البركة ويُمْحَقُها،
Yüce Allah'ın: {سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ} “Onlar yalana çokça kulak verirler” kavli: Şayet münafıkların vasfından ise tekit için tekrarlanmış olması caizdir; şayet İsrâiloğulları'nın vasfından ise tekrarlanmamış [müstakil bir vasıf] olur. Tekil kelimelerinin irabı daha önce geçmişti; ref' konumu ise gizli bir mübtedanın haberi olması sebebiyledir; yani: 'Onlar çokça kulak verenlerdir' demektir; «أَكَّالُونَ» (çokça yiyenlerdir) lafzı da böyledir. «لِلسُّحْتِ» ifadesindeki lâm harfinde, «لِلْكَذِبِ» ifadesinde zikredilen iki vecih geçerlidir. «السُّحْتُ» (suht) ise haram demektir; bereketi giderdiği ve yok ettiği için bu isimle isimlendirilmiştir.
يقال: سَحَته الله وأسحته، أي: أهلكه وأذهبه، وقد قرئ قوله تعالى: {فَيُسْحِتَكُم} [طه: ٦١] بالوجهين من سحته وأَسْحته. وقال الفرزدق.
Nitekim 'Sehatehullâhu ve eshatehu' (سَحَتَهُ اللَّهُ وَأَسْحَتَهُ) denir; yani: 'Allah onu helak etti ve yok etti' demektir. Nitekim Yüce Allah'ın: {فَيُسْحِتَكُم} “sizi helak eder” [Tâhâ: 61] kavli 'sehate' ve 'eshate' fiillerinden olmak üzere iki vecihle okunmuştur. Ferazdak şöyle demiştir:
١٧٣ - ٠- وعضُّ زمانٍ يابنَ مروانَ لم يَدَعْ ... من المالِ إى مُسْحَتاً أو مُجَلَّفُ
173-0- Ey Mervân oğlu! Zamanın ısırıp sıkıştırması, maldan kökü kazınmış ya da telef edilmiş olandan başkasını bırakmadı.
وعن الفراء: «السُّحْتُ: كلبُ الجوع» وهو راجعٌ للهلكة. وقرأ نافع وابن عامر وعاصم وحمزة: «السُّحْت» بضم السين وسكون الحاء، والباقون بضمهما، وزيد بن علي وخارجة بن مصعب عن نافع بالفتح وسكون الحاء، وعبيد بن عمير بالكسر والسكون وقُرئ بفتحتين، فالضمتان اسم للشيء المسحوت، والضمة والسكون تخفيفُ هذا الأصل، والفتحتان والكسر والسكونُ اسمٌ له أيضاً، وأمَّا المفتوحُ السين الساكنُ الحاءِ فمصدرٌ أريد به اسمُ المفعول كالصيد بمعنى المصيد، ويجوز أن يكون تخفيفاً من المفتوح وهو ضعيف.
Ferrâ'dan: «es-Suht, açlığın şiddetidir» dediği nakledilmiştir ki bu da helake dönüktür. Nâfi', İbn Âmir, Âsım ve Hamza «السُّحْت» kelimesini sîn harfinin dammesi ve hâ harfinin sükûnu ile okumuşlardır; diğerleri ise her ikisinin dammesiyle okumuştur. Zeyd b. Ali ve Nâfi'den rivayetle Hârice b. Mus'ab fetha ve hâ'nın sükûnu ile; Ubeyd b. Umeyr kesre ve sükûn ile okumuştur; iki fetha ile de okunmuştur. İki damme helak edilmiş şeyin ismidir; damme ve sükûn ise bu aslın hafifletilmiş halidir. İki fetha ile kesre ve sükûn da onun ismidir. Sîn harfi meftûh ve hâ harfi sâkin olan şekil ise 'el-masîd' anlamındaki 'es-sayd' gibi mef'ûl ismi kastedilmiş bir masdardır; iki fethalı olanın hafifletilmiş hali olması da caizdir fakat bu zayıftır.
قوله تعالى: {وَكَيْفَ يُحَكِّمُونَكَ} : كقوله: {كَيْفَ تُحْيِي الموتى} [البقرة: ٢٦٠] وقد تقدَّم قولُه: {وَعِنْدَهُمُ التوراة} الواوُ للحالِ، و «التوراة» يجوز أن يكونَ متبدأً والظرفُ خبرُه، ويجوز أَنْ يكونَ الظرفُ حالاً و «التوراة» فاعلٌ به لاعتمادِه على ذي الحال، والجملةُ الاسميةُ أو الفعلية في محل نصب على الحال. وقوله: {فِيهَا حُكْمُ الله} «فيها» خبرٌ مقدم و «حكم» مبتداٌ أو فاعلٌ كما تقدَّم في «التوراة» والجملةُ حال من «التوراة» أو الجار وحده، و «حكم»
Yüce Allah'ın: {وَكَيْفَ يُحَكِّمُونَكَ} “Seni nasıl hakem tayin ediyorlar?” kavli: O'nun: {كَيْفَ تُحْيِي الموتى} “Ölüleri nasıl diriltiyorsun?” [Bakara: 260] kavli gibidir ve daha önce geçmişti. Yüce Allah'ın: {وَعِنْدَهُمُ التوراة} “yanlarında Tevrat varken” kavli: Vâv hâl içindir. «التَّوْرَاةُ» kelimesinin mübteda, zarfın ise onun haberi olması caizdir; zarfın hâl olması, «التَّوْرَاةُ» lafzının ise zü'l-hâle dayandığı için onunla merfû bir fâil olması da caizdir. İsim veya fiil cümlesi hâl olarak nasb mahallindedir. Yüce Allah'ın: {فِيهَا حُكْمُ الله} “ki onda Allah'ın hükmü vardır” kavli: «فِيهَا» mukaddem haberdir; «حُكْمُ» ise «التَّوْرَاةُ» kelimesinde geçtiği gibi mübteda veya fâildir. Cümle «التَّوْرَاةُ» lafzından hâldir veya tek başına car hâldir. «حُكْمُ» lafzı
مصدرٌ مضافٌ لفاعله. وأجاز الزمخشري ألاَّ يكونَ لها محلٌّ من الإِعراب، بل هي مبيِّنة لأنَّ عندهم ما يُغْنيهم عن التحكيمِ، كما تقولُ: «عندكَ زيدٌ ينصحك ويُشير عليك بالصواب فما تصنعُ بغيرِه؟» وقوله: {ثُمَّ يَتَوَلَّوْنَ} معطوفٌ على «يحكِّمونك» فهو في سياقِ التعجبِ المفهومِ من «كيف» .
fâiline muzaf kılınmış bir masdardır. Zemahşerî cümlenin irabtan mahalli olmamasını, bilakis yanlarında kendilerini hakem tayin etmekten müstağni kılacak şeyin bulunduğunu açıklayan bir cümle olmasını caiz görmüştür; nitekim sen: «Yanında sana nasihat eden ve doğruyu gösteren Zeyd varken başkasıyla ne yapacaksın?» dersin. Yüce Allah'ın: {ثُمَّ يَتَوَلَّوْنَ} “Sonra da yüz çeviriyorlar” kavli «يُحَكِّمُونَكَ» fiiline matuftur; dolayısıyla «كَيْفَ» edatından anlaşılan taaccüb (şaşkınlık) bağlamındadır.
قوله تعالى: {فِيهَا هُدًى} : يحتملُ الوَجْهين المذكورين في قوله: {وَعِنْدَهُمُ التوراة} ف «هُدَى» مبتدأٌ أو فاعلٌ، والجملةُ حالٌ من التوراة. وقوله: {يَحْكُمُ بِهَا} يجوز أن تكونَ جملةً متسأنفة، ويجوز أن تكون منصوبةً المحلِّ على الحال: إمَّا من الضميرِ في «فيها» وإمَّا من التوارة. وقوله: {الذين أَسْلَمُواْ} صفةٌ ل «النبيون» وصفهم بذلك على سبيل المدحِ والثناء لا على سبيلِ التفصيلِ فإنَّ الأنبياءَ كلَّهم مسلمون، وإنما أثنى عليهم بذلك كما تَجْري الأوصافُ على أسماءِ اللَّهِ تعالى. قال الزمخشري: «أُجْرِيَتْ على النبيين على سبيلِ المدحِ كالصفات الجاريةِ على القديم سبحانه لا للتفصلة والتوضيح، وأُريد بإجرائِها التعريضُ باليهود وأنهم بُعَداءُ من ملةِ الإِسلام الذي هو دينُ الأنبياء كلِّهم في القديم والحديث، فإنَّ اليهودَ/ بمعزل عنها، وقوله: {الذين أَسْلَمُواْ لِلَّذِينَ هَادُواْ} منادٍ على ذلك» أي دليلٌ على ما ادِّعاه.
Yüce Allah'ın: {فِيهَا هُدًى} “onda bir hidayet vardır” kavli: Yüce Allah'ın: {وَعِنْدَهُمُ التوراة} kavlinde zikredilen iki vechi taşır; dolayısıyla «هُدًى» mübteda veya fâildir, cümle ise Tevrat'tan hâldir. Yüce Allah'ın: {يَحْكُمُ بِهَا} “onunla hükmederlerdi” kavlinin müstakil (istînâf) bir cümle olması caizdir; hâl olarak mahallen mansub olması da caizdir: Ya «فِيهَا» ifadesindeki zamirden ya da Tevrat'tan hâl olur. Yüce Allah'ın: {الذين أَسْلَمُواْ} “teslim olmuş olan” kavli «النَّبِيُّونَ» lafzının sıfatıdır; peygamberlerin hepsi müslüman olduğu için onları bu sıfatla nitelemek tafsilat (ayırt etme) kabilinden değil, medih ve senâ kabilindendir. Tıpkı sıfatların Yüce Allah'ın isimlerine gelmesi gibi onları bununla övmüştür. Zemahşerî şöyle demiştir: «Ayırt etme ve açıklama için değil, tıpkı Kadîm olan [Allah] Teâlâ'ya gelen sıfatlar gibi peygamberler hakkında da medih kabilinden getirilmiştir. Bunun getirilmesiyle Yahudilere tarizde bulunulmak ve onların geçmişte ve günümüzde bütün peygamberlerin dini olan İslâm milletinden uzak oldukları kastedilmiştir; zira Yahudiler ondan tamamen uzaktır. Yüce Allah'ın: {الذين أَسْلَمُواْ لِلَّذِينَ هَادُواْ} “teslim olmuş peygamberler Yahudilere...” kavli de bunu haykırmaktadır», yani iddia ettiği şeye delildir.
قوله: {لِلَّذِينَ هَادُواْ} في هذه اللامِ ثلاثةُ أقوالٍ، أظهرُهما: أنها متعلقةٌ ب «يحكم» فعلى هذا معناها الاختصاصُ، وتشمل مَنْ يحكم له ومَنْ يحكم عليه، ولهذا ادَّعى بعضُهم أنَّ في الكلام حَذْفاً تقدره: «يحكم بها النبيون
Yüce Allah'ın: {لِلَّذِينَ هَادُواْ} “Yahudilere” kavlindeki lâm harfinde üç görüş vardır: Bunların en açığı, «يَحْكُمُ» fiiline müteallık olmasıdır; bu takdirde anlamı tahsistir ve lehine hükmedilen kimseyi de aleyhine hükmedilen kimseyi de kapsar. Bundan dolayı bazısı kelamda: «Peygamberler onunla Yahudilerin lehine ve aleyhine hükmederlerdi» (يحكم بها النبيون
للذين هادوا وعليهم» ذكره ابن عطية وغيره. والثاني: أنها متعلقةٌ بأنزلنا، أي: أنزلنا التوراةَ للذين هادُوا يحكمُ بها النبيون. والثالث: أنها متعلقةٌ بنفسِ «هُدى» أي: هدى ونور للذين هادوا، وهذا فيه الفصلُ بين المصدرِ ومعمولِه، وعلى هذا الوجهِ يجوز ان يكون «للذين هادوا» صفةً ل «هدى ونور» أي: هدى ونور كائن للذين هادوا، وأولُ هذه الأقوالِ هو المقصودُ.
للذين هادوا وعليهم) şeklinde bir hazif olduğunu ileri sürmüştür; bunu İbn Atiyye ve başkaları zikretmiştir. İkincisi: «أَنْزَلْنَا» fiiline müteallık olmasıdır; yani: 'Biz Tevrat'ı peygamberlerin onunla hükmetmesi için Yahudilere indirdik' demektir. Üçüncüsü: Bizzat «هُدًى» lafzına müteallık olmasıdır; yani: 'Yahudiler için bir hidayet ve nurdur' demektir ki bu görüşte masdar ile ma'mûlünün arası ayrılmış olmaktadır. Bu veche göre «لِلَّذِينَ هَادُوا» ifadesinin «هُدًى وَنُورٌ» lafzına sıfat olması caizdir; yani: 'Yahudiler için mevcut olan bir hidayet ve nur' demektir. Bu görüşlerin birincisi asıl kastedilendir.
قوله: {والربانيون} عطفٌ على «النبيون» أي: إنَّ الربانيين - وقد تقدَّم تفسيرُهم في آل عمران - يَحْكُمون أيضاً بمقتضى ما في التوراةِ. والأحبارُ: جمع «حَبرْ» بفتح الحاء وكسرها وهو العالم، وأنكر أبو الهيثم الكسر، والفراء والفتح، وأجاز أبو عبيد الوجهين، واختار الفتحَ، فأمَّا «الحِبْر» الذي يُكْتَبُ به فالبكسر فقط، وأصلُ المادةِ الدلالةُ على التحسين والمسرَّة، وسُمِّي ما يكتب به حِبراً لتحسينِ الخط، وقيل: لتأثيره، ويدلُّ للأول قولُه تعالى: {أَنتُمْ وَأَزْوَاجُكُمْ تُحْبَرُونَ} [الزخرف: ٧٠] أي: تفرحون وتُزَيَّنون وقال أبو البقاء: «وقيل الربانيون [مرفوع] بفعل محذوف أي: ويحكم الربانيون والأحبار بما استُحْفِظوا» انتهى. يعني أنه لَمَّا اختلف متعلَّقٌ الحكم غاير بين الفعلين أيضاً فإنَّ النبيين يحكمُون بالتوارة، والأحبارُ والربانيون يحكمون بما ساتحفظهم اللهُ، وهذا بعيدٌ عن الصواب؛ لأنَّ الذي استحفظهم الله هو مقتضى ما في التوراة، فالنبيون والربانيون حاكمون بشي واحد، على أنه سيأتي أنَّ الضميرَ في «استُحْفِظوا» عائدٌ على النبيين فَمَنْ بعدهم.
Yüce Allah'ın: {والربانيون} “ve kendilerini Rabb'e adamış olanlar” kavli «النَّبِيُّونَ» lafzına matuftur; yani Rabbânîler de -ki tefsirleri Âl-i İmrân suresinde geçmişti- Tevrat'ta bulunan hükümlerin gereğince hükmederler. «el-Ahbâr» ise hâ harfinin fethası ve kesresiyle 'âlim' anlamına gelen 'habr' (veya hıbr) kelimesinin çoğuludur. Ebu'l-Heysem kesreyi, Ferrâ ise fethayı inkâr etmiştir; Ebû Ubeyd ise her iki vechi caiz görüp fethayı tercih etmiştir. Kendisiyle yazı yazılan mürekkebe (el-hıbr) gelince, o sadece kesre iledir. Bu kökün aslı güzelleştirme ve sevinç bildirmektir. Yazı yazılan şeye de yazıyı güzelleştirdiği için 'hıbr' denilmiştir; tesirinden ötürü olduğu da söylenmiştir. Birinciye Yüce Allah'ın: {أَنتُمْ وَأَزْوَاجُكُمْ تُحْبَرُونَ} “Siz ve eşleriniz ağırlanıp sevindirileceksiniz” [Zuhruf: 70] yani sevindirilecek ve süsleneceksiniz kavli delalet eder. Ebu'l-Bekâ şöyle demiştir: «Rabbânîler lafzının mahzûf bir fiille [merfû] olduğu da söylenmiştir; yani: 'Rabbânîler ve bilginler de korumakla görevlendirildikleri şeyle hükmederler' takdirindedir.» İfadesi bitti. Yani o, hükmün müteallakı farklı olunca iki fiil arasını da farklı kılmıştır; zira peygamberler Tevrat ile hükmetmekte, ahbâr ve Rabbânîler ise Allah'ın kendilerinden korunmasını istediği şeyle hükmetmektedir. Fakat bu isabetten uzaktır; çünkü Allah'ın onlardan korunmasını istediği şey zaten Tevrat'ın muhtevasıdır. Dolayısıyla peygamberler de Rabbânîler de aynı şeyle hükmetmektedirler. Kaldı ki «اسْتُحْفِظُوا» ifadesindeki zamirin peygamberlere ve onlardan sonrakilere döneceği gelecektir.
قوله: {بِمَا استحفظوا} أجاز أبو البقاء فيه ثلاثة أوجه، أحدُهما: أنَّ «
Yüce Allah'ın: {بِمَا استحفظوا} “korunması kendilerinden istenen şey sebebiyle” kavlinde Ebu'l-Bekâ üç veche cevaz vermiştir. Birincisi: «
بما» بدلٌ من قوله «بها» بإعادةِ العامل لطول الفصل، قال: «وهو جائزٌ وإنْ لم يَطُلْ» أي: يجوزُ إعادةُ العامل في البدل وإن لم يَطُلْ، قلت: وإنْ لم يُفْصَلْ أيضاً: الثاني: أن يكون متعلقاً بفعلٍ محذوفٍ، أي: ويحكم الربَّانيون بما استُحْفِظوا، كما قدمته عنه. والثالث: أنه مفعولٌ به أي: يَحْكُمون بالتوارةِ بسبب استحفاظهم ذلك، وهذا الوجهُ الأخير هو الذي نَحَا إليه الزمخشري فإنه قال: «بما استُحْفِظوا بما سألهم أنبياؤهم حِفْظَه من التوراة، أي: بسبب سؤالِ أنبيائِهم إياهم أَنْ يحفَظُوه من التبديلِ والتغيير» وهذا على أن الضميرَ يعودُ على الربانيين والأحبار دون النبيين، فإنه قَدَّر الفاعلَ المحذوف «النبيين» ، وأجازَ أن يعودَ الضميرُ في «استُحْفِظوا» على النبيين والربانيين والأحبار، وقَدَّر الفاعلَ المنوبَ عنه الباري تعالى أي: بما استحفظهم الله، يعني بما كلَّفهم حِفْظَه.
بِمَا» ifadesinin, aradaki fasılanın uzaması sebebiyle âmilin iadesiyle «بِهَا» kavlinden bedel olmasıdır. Kendisi: «Araya uzun mesafe girmese bile bu caizdir» demiştir; yani araya uzun mesafe girmese bile bedelde âmilin iadesi caizdir. Ben derim ki: Araya hiç fasıla girmese de böyledir. İkincisi: Mahzûf bir fiile müteallık olmasıdır; yani kendisinden naklettiğim üzere: 'Rabbânîler de kendilerine tevdi edilen şeyle hükmederler' takdirindedir. Üçüncüsü: Mef'ûlün bih olmasıdır; yani: 'Tevrat'ı korumakla görevlendirilmeleri sebebiyle onunla hükmederler' demektir. Bu son vecih Zemahşerî'nin meylettiği vecihtir; zira o şöyle demiştir: «'Bimestuhfizû' (بما استحفظوا): Peygamberlerinin kendilerinden korumasını istedikleri Tevrat sebebiyle demektir; yani peygamberlerinin onlardan Tevrat'ı tahrif ve tebdilden korumalarını istemeleri sebebiyle.» Bu açıklama, zamirin peygamberlere değil Rabbânîlere ve ahbâra döndüğü kabulüne dayanır; çünkü o mahzûf fâili 'peygamberler' olarak takdir etmiştir. Zemahşerî, «اسْتُحْفِظُوا» lafzındaki zamirin peygamberlere, Rabbânîlere ve ahbâra dönmesini de caiz görmüş ve nâib-i fâili Bâri Teâlâ olarak takdir etmiştir; yani: 'Allah'ın onlardan korunmasını istediği şey sebebiyle', yani korunmasını kendilerine yüklediği şey sebebiyle demektir.
وقوله: {مِن كِتَابِ الله} قال الزمخشري: «و» مِنْ «في» مِنْ كتاب الله «للتبين» يعني أنها لبيانِ الجنسِ المبهمِ في «بما» فإن «ما» يجوز أن تكونَ موصولةً اسمية بمعنى الذي والعائد محذوف أي: بما استحفظوه، وأن تكونَ مصدريةً أي: باستحفاظهم. وجَوَّز أبو البقاء أن تكونَ حالاً من أحدِ شيئين: إمَّا من «ما» الموصولةِ أو مِنْ عائدها المحذوفِ، وفيه نظرٌ من حيث المعنى. وقوله: «وكانوا» داخل في حَيِّز الصلة أي: وبكونِهم شهداءَ عليه أي: رُقَبَاء لئلا يُبَدِّل، ف «عليه» متعلقٌ ب «شهداء» والضميرُ في «عليه» يعودُ على «كتاب الله» وقيل: على الرسولِ، أي: شهداءَ على نبوتِه ورسالتِه، وقيل: على الحُكْم، والأولُ هو الظاهرُ.
Yüce Allah'ın: {مِن كِتَابِ الله} “Allah'ın Kitabı'ndan” kavli hakkında Zemahşerî şöyle demiştir: «'Min kitâbillâh' ifadesindeki 'min' beyan içindir.» Yani «بِمَا» ifadesindeki mübhem cinsin beyanı içindir; zira «مَا» lafzının 'ellezî' anlamında ism-i mevsûl olması ve âid zamirin hazfedilmesi caizdir; yani: 'Korumakla görevlendirildikleri şey' (بِمَا اسْتُحْفِظُوهُ) demektir; masdariyye olması da caizdir; yani: 'Korumaları sebebiyle' demektir. Ebu'l-Bekâ ise iki şeyden birinden hâl olmasını caiz görmüştür: Ya mevsûl olan «مَا» lafzından ya da onun mahzûf olan âid zamirinden hâl olur; fakat mana bakımından bunda bir problem (nazar) vardır. «وَكَانُوا» kavli sıla cümlesine dâhildir; yani: 'Ve ona şahitler / değiştirilmemesi için gözetleyiciler olmaları sebebiyle' demektir. Dolayısıyla «عَلَيْهِ» ifadesi «شُهَدَاءَ» lafzına müteallıktır. «عَلَيْهِ» ifadesindeki zamir «كِتَابِ اللَّهِ» lafzına döner. Resûl'e döneceği de söylenmiştir; yani: Onun peygamberliğine ve risaletine şahitler idiler demektir. Hükme döneceği de söylenmiştir; ancak birincisi zâhir olandır.
قوله تعالى: {أَنَّ النفس بالنفس} : الآية. «عليهم»
Yüce Allah'ın: {أَنَّ النفس بالنفس} “Cana can...” âyet-i kerimesi. «عَلَيْهِمْ» ifadesindeki
الضمير للذين هادُوا، و «فيها» للتوراةِ و «أن النفس بالنفس» : «أن» واسمُا وخبرُها في محلِّ نصبٍ على المفعولية ب «كتبنا» والتقدير: وكتبنا عليهم أَخْذَ النفسِ بالنفس. وقرأ الكسائي و «العينُ» وما عطف عليها بالرفع، وقرأ نافع وحمزة وعاصم بنصب الجميع، وقرأ أبو عمرو وابن كثير وابن عامر بالنصب فيما عدا «الجروح» فإنهم يرفعونها. فأما قراءة الكسائي فوجَّهَها أبو علي الفارسي بثلاثة أوجهٍ، أحدُها: أن تكونَ الواوُ عاطفةً جملةً اسية على جملةٍ فعليةٍ فَتَعْطِفُ الجملَ كما تعطِفُ المفردات، يعني أنَّ قولَه: «والعين» مبتدأ، و «بالعين» خبره، وكذا ما بعدها والجملةُ الاسميةُ عطفٌ على الفعليةِ من قولِه: «وكتبنا» وعلى هذا فيكون ذلك ابتداءَ تشريع، وبيانَ حكمٍ جديد غير مندرجٍ فيما كتب في التورة، قالوا: وليست مشركة للجملة مع ما قبلها لا في اللفظ ولا في المعنى. وعَبَّر الزمخشري عن هذا الوجه بالاستئناف، قال: «أو للاستنئافِ، والمعنى: فَرَضْنا عليهم أنَّ النفسَ مأخوذةٌ بالنفسِ مقتولةٌ بها إذا قَتَلتْها بغيرِ حقٍّ، وكذلك العينُ مفقوءةٌ بالعينِ، والأنفُ مجدوعٌ بالأنف، والأذنُ مصلومةٌ أو مقطوعة بالأذن، والسنُّ مقلوعةٌ بالسن، والجروحُ قصاصٌ وهو المُقاصَّة» وتقديرُه: أنَّ النفسَ مأخوذةٌ بالنفس، سبقه إليه الفارسي، إلا أنه قَدَّر ذلك في جميعِ المجروراتِ، أي: والعينُ مأخوذةٌ بالعين إلى آخره، والذي قَدَّره الزمخشري مناسبٌ جداً، فإنه قَدَّر متعلَّق كلِّ مجرور بما يناسِبُه: فالفَقْءُ للعينِ، والقلعُ للسنِّ، والصَّلْمُ للأذن، والجَدْعُ للأنف. إلا أنَّ الشيخ كأنه غَضَّ منه حيث قَدَّر الخبرَ تعلَّق به المجرورُ كوناً مقيداً. والقاعدةُ في ذلك إنما يقدِّر كوناً مطلقاً، قال: «وقال الحوفي:» بالنفس «يتعلَّقُ بفعلٍ
zamir Yahudilere, «فِيهَا» ifadesindeki zamir ise Tevrat'a aittir. «أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ» terkibinde 'enne' ile ismi ve haberi «كَتَبْنَا» (yazdık/farz kıldık) fiilinin mef'ûlü olarak nasb mahallindedir. Takdiri: 'Onlara cana karşılık canın alınmasını farz kıldık' şeklindedir. Kisâî «وَالْعَيْنُ» lafzını ve ona matuf olanları ref' ile okumuştur; Nâfi', Hamza ve Âsım hepsinin nasbı ile okumuştur; Ebû Amr, İbn Kesîr ve İbn Âmir ise «الْجُرُوحَ» lafzı hariç diğerlerini nasb ile okumuşlar, «الْجُرُوحُ» lafzını ise ref' ile okumuşlardır. Kisâî'nin kıraatine gelince, Ebû Ali el-Fârisî bunu üç vecihle açıklamıştır: Birincisi: Vâv harfinin isim cümlesini fiil cümlesine atfetmesidir; zira müfredleri atfettiği gibi cümleleri de atfeder. Yani O'nun: «وَالْعَيْنُ» sözü mübteda, «بِالْعَيْنِ» sözü onun haberidir; sonrakiler de böyledir. İsim cümlesi ise O'nun: «وَكَتَبْنَا» kavlindeki fiil cümlesine matuftur. Bu veche göre bu, yeni bir teşriin başlangıcı ve Tevrat'ta yazılanların kapsamına girmeyen yeni bir hükmün beyanı olur. Demişlerdir ki: Bu cümle kendisinden öncekiyle lafzen de mânen de ortak değildir. Zemahşerî bu vechi istînâf (başlangıç) olarak ifade etmiş ve şöyle demiştir: «Veya istînâf içindir; anlamı şöyledir: Haksız yere öldürdüğü takdirde canın cana karşılık alınmasını, onunla öldürülmesini onlara farz kıldık. Aynı şekilde göz göze karşılık çıkarılır, burun burna karşılık kesilir, kulak kulağa karşılık kökünden kesilir veya koparılır, diş dişe karşılık sökülür, yaralar ise kısastır yani misillemedir.» Onun takdiri: 'Can cana karşılık alınandır' şeklindedir; bu takdirde Fârisî onu geçmiştir; şu farkla ki Fârisî bunu bütün mecrûrlarda takdir etmiştir; yani: 'Göz de göze karşılık alınandır...' sonuna kadar. Zemahşerî'nin takdir ettiği ise son derece münasiptir; zira o her mecrûrun müteallakını kendisine uygun düşen fiille takdir etmiştir: Çıkarmak (fak') göz için, sökmek (kal') diş için, kökünden kesmek (salm) kulak için, burnu kesmek (ced') ise burun içindir. Ne var ki Şeyh [Ebû Hayyân], haberin taalluk ettiği mecrûru mukayyed bir varlık (kevn-i mukayyed) olarak takdir ettiği için onu kusurlu bulmuş gibidir. Zira bu husustaki kural sadece mutlak varlık (kevn-i mutlak) takdir edilmesidir. Şeyh şöyle demiştir: «Havfî şöyle demiştir: 'Bi'n-nefs' lafzı
محذوفٍ تقديرُه يجب أو يستقر، وكذا العينُ بالعينِ وما بعدها، فقدَّر الكونَ المطلقَ، والمعنى: يستقر قَتْلُها بقتل النفس» إلا أنه قال قبلَ ذلك: «وينبغي أَنْ يُحمل قولُ الزمخشري على تفسيرِ المعنى لا تفسيرِ الاعراب» ثم قال: «فقدَّر - يعني الزمخشري - ما يقرب من الكونِ المطلق وهو:» مأخوذٌ «فإذا قلت:» بعت الشياه شاةً بدرهم فالمعنى: مأخوذة بدرهم، وكذلك الحر بالحر أي: مأخوذ «.
takdiri 'yeclibu' (gerekir) veya 'yestekırru' (sabit olur) olan mahzûf bir fiile taalluk eder. 'Göze göz...' ve sonrakiler de böyledir; böylece mutlak varlığı takdir etmiştir. Anlamı ise: 'Nefsin öldürülmesiyle onun da öldürülmesi sabit olur' şeklindedir.» Ne var ki Şeyh bundan önce şöyle demiştir: «Zemahşerî'nin sözünü irab tefsirine değil, mana tefsirine hamletmek gerekir.» Sonra da şöyle demiştir: «Zemahşerî mutlak varlığa yakın olan bir şeyi takdir etmiştir ki o da 'me'hûz' (alınmış) lafzıdır. Nitekim sen: 'Koyunları bir dirheme bir koyun olarak sattım' dediğinde mana: 'Bir dirheme alınmıştır' şeklindedir; aynı şekilde 'hüre hür' ifadesi de 'alınmıştır' demektir.»
الوجه الثاني من توجيه الفارسي: أن تكونَ الواوُ عاطفةً جملةً اسمية على الجملة من قوله: {أَنَّ النفس بالنفس} لكنْ من حيث المعنى لا من حيث اللفظُ، فإنَّ معنى» كَتَبْنا عليهم أنَّ النفس بالنفس «قلنا لهم النفس بالنفس، فالجملُ مندرجةٌ تحت الكَتْبِ من حيث المعنى لا من حيث اللفظُ.
Fârisî'nin açıklamasının ikinci vechi: Vâv harfinin Yüce Allah'ın: {أَنَّ النفس بالنفس} kavlindeki cümleye bir isim cümlesini lafız bakımından değil mana bakımından atfetmesidir. Zira «كَتَبْنَا عَلَيْهِمْ أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ» buyruğunun manası: 'Onlara cana can dedik' şeklindedir; dolayısıyla cümleler lafız bakımından değil mana bakımından yazma (ketb) fiilinin altına dâhildir.
وقال ابنُ عطية: «ويُحْتمل أن تكونَ الواوُ عاطفةً على المعنى، وذكر ما تقدم، ثم قال:» ومثلُه لَمَّا كان المعنى في قوله: {يُطاف عليهم بكأسٍ من مَعين} يُمْنحون عَطَفَ «وحوراً عينا» عليه، فنظَّر هذه الآية بتلك لا شتراكِهما في النظرِ إلى المعنى دونَ اللفظِ وهو حسنٌ. قال الشيخ: «وهذا من العطف على التوهُّم، إذ توهَّم في قوله {أَنَّ النفس بالنفس} : النفسُ بالنفسِ / وضعَّفه بأن العطفَ على التوهُّمِ لا ينقاس. والزمخشري نحا إلى هذا المعنى، ولكنه عَبَّر بعبارةٍ آخرى فقال:» الرفع [للعطف] على محلِّ «أنَّ النفسَ» لأن المعنى: «وكتبنا عليهم النفسُ: إمَّا لإِجراء» كتبنا «» مُجْرى «قُلْنا، وإمَّا أن معنى الجملة التي هي» النفس بالنفس «مِمَّا يقع عليه الكَتْب كما تقع عليه القراءة
İbn Atiyye şöyle demiştir: «Vâv harfinin manaya matuf olması muhtemeldir.» Az önce geçen hususu zikrettikten sonra şöyle demiştir: «Bunun benzeri, Yüce Allah'ın: {يُطَافُ عَلَيْهِم بِكَأْسٍ مِّن مَّعِينٍ} [Sâffât: 45] kavlindeki mana 'kendilerine bağışlanır' şeklinde olunca «وَحُورٌ عِينٌ» [Vâkıa: 22] ifadesini ona atfetmiştir.» Lafza değil manaya bakmakta ortak oldukları için bu âyeti o âyetle kıyaslamıştır ki bu güzel bir yaklaşımdır. Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Bu, tevehhüm üzere atıf kabilindendir; zira Yüce Allah'ın: {أَنَّ النفس بالنفس} kavlinde sanki 'en-nefsu bi'n-nefs' (النفس بالنفس) varmış gibi vehmetmiştir.» Şeyh tevehhüm üzere atfın kıyasa dayalı (muttarid) olmadığını belirterek bunu zayıf saymıştır. Zemahşerî de bu manaya yönelmiş fakat başka bir ibareyle ifade ederek şöyle demiştir: «Ref', «أَنَّ النَّفْسَ» lafzının mahalline [atıf içindir]. Çünkü mana 'Onlara canı yazdık' şeklindedir: Ya «كَتَبْنَا» fiili «قُلْنَا» (dedik) yerine konulmuştur ya da 'cana can' isim cümlesinin manası, tıpkı kıraatin vâki olduğu gibi üzerine yazmanın (ketb) vâki olduğu şeylerdendir.
تقول: كَتَبْتُ: الحمدُ لله، وقرأت: سورةٌ أَنْزلناها، ولذلك قال الزجاج:» لو قُرئ إنَّ النفسَ بالنفسِ بالكسر لكانَ صحيحاً «قال الشيخ:» هذا هو [الوجهُ] الثاني من توجيه أبو عليّ، إلا أنه خَرَج عن المصطلح حيث جَعَله من العطفِ على المحلِّ وليس منه، لأنَّ العطف على المحل هو العطفُ على الموضعِ، وهو محصورٌ ليس هذا منه، ألا ترى أنَّا لا نقول: «أنَّ النفسَ بالنفس» في محلِّ رفعٍ لأنَ طالبَه مفقودٌ، بل «أن» وما في حَيِّزها بتأويلِ مصدرٍ لفظُه وموضعُه نصبٌ، إذ التقديرُ: كَتَبْنا عليهم أَخْذَ النفسِ «قلت: والزمخشري لم يَعْنِ أنَّ» انَّ «وما في حَيِّزها في محل رفع فعطف عليها المرفوعَ حتى يُلْزِمَه الشيخُ بأنَّ لفظها ومحلَّها نصبٌ، إنما عَنَى أنَّ اسمَها محلُّه الرفعُ قبلَ دخولِها، فراعى العطفَ عليه كما راعاه في اسم» إنَّ «المكسورة. وهذا الردُّ ليس للشيخِ، بل سَبَقَه إليه أبو البقاء فأخذه منه. قال أبو البقاء:» ولا يجوز أن يكونَ معطوفاً على «أَنَّ» وما عملت فيه؛ لأنها وما عملت فيه في موضع نصب «انتهى. وليس بشيءٍ لما تقدم.
Nitekim sen: 'Elhamdülillâh diye yazdım' ve 'İndirdiğimiz bir sûredir diye okudum' dersin. Bundan dolayı Zeccâc: 'Şayet kesre ile «إِنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ» şeklinde okunsaydı sahih olurdu' demiştir.» Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Bu, Ebû Ali'nin izahının ikinci vechidir; ancak bunu mahalle atıftan saymakla ıstılahın dışına çıkmıştır; oysa bu ondan değildir. Çünkü mahalle atıf, mevziye atıftır ve belirli yerlerle sınırlıdır, bu ise onlardan değildir. Görmez misin ki biz: «أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ» terkibi ref' mahallindedir demiyoruz; çünkü onu isteyen âmil mevcut değildir; bilakis 'enne' ve sılâsı lafzı ve mevzii nasb olan bir masdar tevilindedir; zira takdiri: 'Onlara canın alınmasını yazdık' şeklindedir.» Ben derim ki: Zemahşerî, Şeyh'in onun lafzının ve mahallinin nasb olduğunu ileri sürerek ilzam edeceği şekilde 'enne' ve sılâsının ref' mahallinde olduğunu ve merfûun onun üzerine atfedildiğini kastetmemiştir. O sadece 'enne' dahil olmadan önce isminin mahallinin ref' olduğunu kastetmiş ve kesreli 'inne'nin isminde gözettiği gibi onun üzerine atfı gözetmiştir. Bu itiraz sadece Şeyh'e ait değildir; bilakis Ebu'l-Bekâ bu konuda onu geçmiş ve Şeyh bunu ondan almıştır. Nitekim Ebu'l-Bekâ şöyle demiştir: «'Enne' ve onda amel ettiği şey üzerine matuf olması caiz değildir; çünkü o ve amel ettiği şey nasb mevziindedir.» Sözü bitti. Ancak daha önce geçtiği üzere bu bir değer taşımaz.
قال الشيخ شهاب الدين أو شامة:» فمعنى الحديثِ: قُلْنا لهم: النفسُ بالنفسُ، فَحَمَل «العين بالعين» على هذا، لأنَّ «أنَّ» لو حُذِفت لاستقام المعنى بحذفِها كما اسقام بثبوتِها، وتكون «النفس» مرفوعةً فصارت «أنَّ» هنا ك «إنَّ» المكسورة في أنَّ حَذْفَها لا يُخِلُّ بالجملةِ، فجاز العطفُ على محل اسمِها كما يجوزُ على محلِّ اسم المكسورة، وقد حُمِل على ذلك: {أَنَّ الله برياء مِّنَ المشركين وَرَسُولُهُ} [التوبة: ٣] قال الشيخ أبو عمرو - يعني أن الحاجب - ورسولُه بالرفع معطوف على اسم «انَّ» وإنْ كانت مفتوحة لأنها في حكم المكسورة،
Şeyh Şihâbüddin Ebû Şâme şöyle demiştir: «Sözün anlamı şudur: Onlara cana can dedik. Dolayısıyla «الْعَيْنُ بِالْعَيْنِ» ifadesini buna hamletti; çünkü 'enne' hazfedilseydi cümle sabit olduğunda mana nasıl istikamet buluyorsa hazfedildiğinde de öylece istikamet bulurdu ve 'en-nefs' merfû olurdu. Böylece buradaki 'enne', hazfedilmesinin cümleyi bozmaması bakımından kesreli 'inne' gibi oldu. Dolayısıyla kesreli olanın isminin mahalline atfın caiz olduğu gibi bunun da isminin mahalline atıf caiz oldu. Yüce Allah'ın: {أَنَّ الله برياء مِّنَ المشركين وَرَسُولُهُ} “Allah ve Resûlü müşriklerden uzaktır” [Tevbe: 3] kavli de buna hamledilmiştir. Şeyh Ebû Amr -yani İbnü'l-Hâcib- şöyle demiştir: 'Ve resûlühû' ifadesi ref' ile meftûh olsa bile 'enne'nin ismine matuftur; çünkü o kesreli hükmündedir.
وهذا موضعٌ لم يُنَبِّه عليه النحويون «قلت: بلى قد نَبَّه النحويون على ذلك واختلفوا فيه، فجوَّزه بعضهم وهو الصحيحُ، وأكثرُ ما يكون ذلك بعد» علم «أو ما في معناه كقوله:
Bu, nahivcilerin dikkat çekmediği bir yerdir.'» Ben derim ki: Bilakis, nahivciler buna dikkat çekmişler ve bu hususta ihtilaf etmişlerdir; bazısı buna cevaz vermiştir ki sahih olan da budur. Bu durum çoğunlukla 'alime' fiilinden veya onun manasındaki fiillerden sonra olur; nitekim şair şöyle demiştir:
١٧٣ - ١- وإلا فاعلموا أنَّا وأنتمْ ... بُغاةٌ ما بَقِينا في شقاق
173-1- Aksi takdirde biliniz ki, ayrılık içinde kaldığımız müddetçe biz de siz de azgınlarız.
وقوله: {وَأَذَانٌ مِّنَ الله} [التوبة: ٣] الآية؛ لأنَّ الأذانَ بمعنى الإِعلام.
Yüce Allah'ın: {وَأَذَانٌ مِّنَ الله} “Allah'tan bir bildiridir” [Tevbe: 3] âyeti de böyledir; zira 'ezân' bildirmek (i'lâm) manasındadır.
الوجه الثالث: أنَّ «العين» عطفٌ على الضمير المرفوع المستتر في الجارِّ الواقعِ خبراً، إذ التقديرُ: أنَّ النفسَ بالنفس هي والعينُ، وكذا ما بعدها، والجارُّ والمجرور بعدها في محل نصب على الحال مبينةً للمعنى، إذ المرفوعُ هنا مروفوعٌ بالفاعلية لعطفِه على الفاعل المستتر، وضُعِّفَ هذا بأنّ هذه أحوالٌ لازمةٌ، والأصلُ أن تكون منتقلةً، وبأنه يلزَمُ العطفُ على الضميرِ المرفوع المتصلِ من غير فصلٍ بين المتعاطفينِ ولا تأكيدٍ ولا فصلٍ ب «لا» بعد حرف العطف كقوله: {مَآ أَشْرَكْنَا وَلاَ آبَاؤُنَا} [الأنعام: ١٤٨] وهذا لا يجوزُ عند البصريين إلا ضرورةً، قال أبو البقاء: «وجاز العطفُ من غيرِ توكيدٍ كقوله: {مَآ أَشْرَكْنَا وَلاَ آبَاؤُنَا} [الأنعام: ١٤٨] قلت: قام الفصلُ ب» لا «بين حرف العطف والمعطوف مقامَ التوكيدِ فليس نظيرَه. وللفارسي [بحثٌ في قوله: {ما أشركنا ولا آباؤنا} مع سيبويه، فإنَّ سيبويه يجعلُ طولَ الكلامِ ب» لا «عوضاً عن التوكيد بالمنفصل،
Üçüncü vecih: «الْعَيْنُ» lafzının, haber konumundaki car ve mecrûrda müstetir olan merfû zamire matuf olmasıdır. Zira takdir şöyledir: 'Can cana karşılık olandır, göz de onunla birliktedir'; sonrakiler de böyledir. Bundan sonraki car ve mecrûr ise manayı açıklayan bir hâl olarak nasb mahallindedir; zira buradaki merfû isim müstetir fâile matuf olduğu için fâillik sebebiyle merfûdur. Bu vecih şu gerekçelerle zayıf bulunmuştur: Bu hâller lâzımî (ayrılmaz) hâllerdir, oysa asıl olan nakledilebilir (müntekil) olmalarıdır; ayrıca iki matufun arası ayrılmaksızın, tekit bulunmaksızın ve Yüce Allah'ın: {مَآ أَشْرَكْنَا وَلاَ آبَاؤُنَا} “Ne biz ortak koşardık ne de babalarımız” [En'âm: 148] kavlinde olduğu gibi atıf harfinden sonra «لا» ile fasıla yapılmaksızın muttasıl merfû zamire atfedilmesi gerekmektedir; bu ise Basralılara göre ancak şiir zaruretiyle caizdir. Ebu'l-Bekâ şöyle demiştir: «Yüce Allah'ın: {مَآ أَشْرَكْنَا وَلاَ آبَاؤُنَا} kavlinde olduğu gibi tekit olmaksızın atıf caiz olmuştur.» Ben derim ki: Atıf harfi ile matuf arasında «لا» ile fasıla yapılması tekit makamına geçmiştir, dolayısıyla onun benzeri değildir. Fârisî'nin, [Yüce Allah'ın: {مَآ أَشْرَكْنَا وَلاَ آبَاؤُنَا} kavli hakkında Sîbeveyh ile bir münazarası vardır; zira Sîbeveyh, sözün «لا» ile uzamasını munfasıl zamirle tekit yerine geçerli saymaktadır,
كما طال] الكلامُ في قولهم:» حضر القاضيَ اليومَ امرأةٌ «قال الفارسي:» هذا يستقيمُ إذا كان قبل حرف العطف، أما إذا وقع بعده فلا يَسُدُّ مسدَّ الضمير، ألا ترى أنك لو قلت: «حضر امرأة القاضي اليوم» لم يُغْنِ طولُ الكلامِ في غير الموضعِ الذي ينبغي أن يقع فيه «. قال ابنُ عطية:» وكلامُ سيبويهِ متجهٌ على النظرِ النحوي وإن كان الطول قبل حرفِ العطف أَتَمَّ، فإنه بعد حرفِ العطفِ مؤثِّرٌ لا سيما في هذه الآيةِ لأن «لا» رَبَطتِ المعنى، إذ قد تَقدَّمها نفيٌ ونَفَتْ هي أيضاً عن الآباءِ فيمكن العطفُ «.
tıpkı] onların: «حَضَرَ الْقَاضِيَ الْيَوْمَ امْرَأَةٌ» (Bugün kadının huzuruna bir kadın geldi) sözünde kelamın uzaması gibi. Fârisî şöyle demiştir: «Bu, atıf harfinden önce olduğunda istikamet bulur; fakat atıf harfinden sonra vâki olduğunda zamirin yerini tutmaz. Görmez misin ki şayet: 'Bugün kadının huzuruna kadı geldi' (hagara'mraete'l-kâdıye'l-yevm) desen, kelamın bulunması gereken yerin dışında uzaması bir fayda sağlamaz.» İbn Atiyye şöyle demiştir: «Sîbeveyh'in sözü nahiv kaideleri açısından tutarlıdır; her ne kadar atıf harfinden önceki uzama daha tam olsa da, atıf harfinden sonraki uzama da bilhassa bu âyette tesirlidir; çünkü 'lâ' edatı manayı bağlamıştır, zira kendisinden önce bir nefy geçmiş ve kendisi de babalardan nefyetmiştir, dolayısıyla atıf mümkün olur.»
واختار أبو عبيد قراءةَ رفعِ الجميع، وهي روايةٌ الكسائي، لأن أَنَساً رواها قراءةً للنبي ﷺ. ورَوَى أنس عنه السلام أيضاً» أنْ النفسُ بالنفس «تبخفيف» أَنْ «ورفعِ النفس وفيها تأويلان، أحدهما: أَنْ تكونَ» أَنْ «مخففةً من الثقيلة واسمُها ضميرُ الأمر والشأن محذوفٌ، و» النفسُ بالنفس «مبتدأ وخبر، في محلِّ رفع خبراً ال» أَنْ «المخففة، كقوله: {أَنِ الحمد للَّهِ رَبِّ العالمين} [يونس: ١٠] ، فيكون المعنى كمعنى المشددة. والثاني: أنها» أَنْ «المفسرةُ لأنها بعدما هو بمعنى القولِ لا حروفِه وهو» كَتَبْنا «والتقديرُ: أي النفسُ بالنفس، ورُجِّح هذا على الأول بأنه يلزَمُ من الأولِ وقوعُ المخففةِ بعد غيرِ العلمِ وهو قليل أو ممنوعٌ، وقد يُقال: إن» كتبنا «لَمَّا كان بمعنى» قضينا «قَرُبَ من أفعال اليقين.
Ebû Ubeyd hepsinin ref' ile okunmasını tercih etmiştir ki bu Kisâî'nin rivayetidir; çünkü Enes bunu Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kıraati olarak rivayet etmiştir. Enes Aleyhisselâm'dan «أَنْ» edatının tahfifi ve «النَّفْسُ» lafzının ref'iyle «أَنْ النَّفْسُ بِالنَّفْسِ» şeklinde de rivayet etmiştir. Bunda iki tevil vardır: Birincisi: «أَنْ» edatının şeddeli olandan hafifletilmiş (muhaffefe) olmasıdır; ismi mahzûf şe'n zamiridir; «النَّفْسُ بِالنَّفْسِ» ise mübteda ve haber olup muhaffefe olan «أَنْ» edatının ref' mahallindeki haberidir; nitekim Yüce Allah'ın: {أَنِ الحمد للَّهِ رَبِّ العالمين} “Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun” [Yûnus: 10] kavli böyledir. Dolayısıyla anlamı şeddeli olanın anlamı gibi olur. İkincisi: Onun müfessire olan «أَنْ» olmasıdır; çünkü harfleriyle değil manasıyla söz (kavl) bildiren bir kelimeden, yani «كَتَبْنَا» fiilinden sonra gelmiştir. Takdiri: 'Yani cana can' demektir. Birincisinden muhaffefe olanın ilim bildirmeyen fiilden sonra gelmesi lâzım geldiği -ki bu azdır veya câiz değildir- gerekçesiyle bu görüş birinciye tercih edilmiştir. Şöyle de denilebilir: «كَتَبْنَا» fiili «قَضَيْنَا» (hükmettik) manasında olunca yakîn bildiren fiillere yaklaşmıştır.
وأمَّا قراءةُ نافع ومَنْ معه فالنصبُ على اسم «أَنَّ» لفظاً وهي النفس والجارُّ بعدَه خبرُه، و «قصاصٌ» خبر «الجروح» أي: وأنَّ الجروحَ قصاص، وهذا من عطفِ الجملِ، عَطَفنا الاسمَ على الاسم والخبرَ على الخبر،
Nâfi' ve onunla birlikte olanların kıraatine gelince; lafzen «أَنَّ» edatının ismi üzerine nasb iledir ki o da nefistir; ondan sonraki car ve mecrûr ise onun haberidir. «قِصَاصٌ» lafzı ise «الْجُرُوحَ» kelimesinin haberidir; yani: 'Yaralar da kısastır' demektir. Bu, cümlelerin atfı kabilindendir; ismi isme, haberi de habere atfettik;
كقولك «إنَّ زيداً قائمٌ وعمراً منطلق» عطفْتَ «عمراً» على «زيداً» و «منطلق» على «قائم» ويكون الكَتْبُ شاملاً للجميع، إلاَّ أنَّ في كلام ابن عطية ما يقتضي أن يكونَ «قصاص» خبراً على المنصوباتِ أجمعَ فإنه قال: «وقرأ نافع وحمزة وعاصم بنصبِ ذلك كلِّه، و» قصاص «خبرُ أَنَّ» وهذا وإنْ كان يَصْدُقُ أنَّ أَخْذَ النفسِ بالنفسِ والعينَ بالعينِ قصاص، إلا أنه صار هنا بقرينة المقابلة مختصاً بالجروح، وهو محلُّ نظر.
tıpkı: «إِنَّ زَيْداً قَائِمٌ وَعَمْراً مُنْطَلِقٌ» (Muhakkak ki Zeyd ayaktadır, Amr da gitmektedir) sözünde «عَمْراً» lafzını «زَيْداً» lafzına, «مُنْطَلِقٌ» lafzını da «قَائِمٌ» lafzına atfettiğin gibi. Böylece yazma (farz kılma) hükmü hepsini kapsar. Ancak İbn Atiyye'nin sözünde «قِصَاصٌ» lafzının mansub olanların hepsinin haberi olmasını gerektiren bir durum vardır; zira o şöyle demiştir: «Nâfi', Hamza ve Âsım bütün bunların nasbı ile okumuştur; «قِصَاصٌ» ise «أَنَّ» edatının haberidir.» Bu durum, cana karşılık canın ve göze karşılık gözün alınmasının kısas olduğu gerçeğine uygun düşse de, burada mukabele karinesiyle sadece yaralara tahsis edilmiş olmaktadır ki bu da üzerinde düşünülmesi gereken bir husustur.
وأمَّا قراءة أبي عمرو ومَنْ معه فالمنصوبُ كما تقدَّم في قراءة نافع، لكنهم لم يَنْصِبُوا «الجروح» قطعاً له عَمَّا قبله، وفيه أربعة أوجه: الثلاثة المذكورة في توجيهِ قراءة الكسائي، وقد تقدَّم إيضاحُه. والرابع: أنه مبتدأ وخبره «قصاص» يعني أنه ابتداءُ تشريعٍ، وتعريفُ حكمٍ جديد، قال أبو عليّ «فأمَّا والجروحُ قصاص: فمن رفعه يَقْطَعْه عما قبله، فإنه يحتمل هذه الأوجهَ الثلاثةَ التي ذكرناها في قراءة مَنْ رفع» والعينُ بالعين «ويجوز أن يُستأنف:» والجروحُ قصاص «ليس على أنه مما كُتِب عليهم في التوراة، ولكنه على الاستئناف وابتداءِ تشريع» انتهى. إلا أنَّ أبا شامة قال: قبل أن يَحْكي عن الفارسي هذ الكلامَ - «ولا يستقيم في رفع الجروح الوجهُ الثالث وهو أنه عطفٌ على الضمير الذي في خبر» النفس «وإنْ جاز فيما قبلها، وسببُه استقامةُ المعنى في قولك: مأخوذةٌ هي بالنفس، والعينُ هي مأخوذة بالعين، ولا يَسْتقيم: والجروحُ مأخوذةٌ قصاص، وهذا معنى قولي» لَمَّا خلا قولُه «الجروح قصاص» عن الباءِ في الخبر خالَف الأسماءَ التي قبلها فخولِفَ
Ebû Amr ve onunla birlikte olanların kıraatine gelince; mansub olanlar Nâfi'in kıraatinde geçtiği gibidir, ancak onlar kendisinden öncesinden kesmek (kat') maksadıyla «الْجُرُوحُ» lafzını nasbetmemişlerdir. Bunda dört vecih vardır: Kisâî'nin kıraatinin açıklanmasında zikredilen üç vecih -ki izahı daha önce geçmişti-. Dördüncüsü ise: Mübteda olması, haberinin de «قِصَاصٌ» olmasıdır; yani bu yeni bir teşriin başlangıcı ve yeni bir hükmün bildirilmesidir. Ebû Ali şöyle demiştir: «'Ve'l-curûhu kısâsun' ifadesine gelince: Onu ref' ile okuyan kimse kendisinden öncekinden kesmiş olur; zira bu, «وَالْعَيْنُ بِالْعَيْنِ» ifadesini ref' ile okuyanın kıraatinde zikrettiğimiz şu üç vechi taşır. «وَالْجُرُوحُ قِصَاصٌ» ifadesinin, Tevrat'ta onlara yazılanlardan olması üzere değil de istînâf ve yeni bir teşriin başlangıcı olarak istînâf yapılması da caizdir.» Sözü bitti. Ne var ki Ebû Şâme -Fârisî'den bu sözü nakletmeden önce- şöyle demiştir: «'El-Curûh' lafzının ref'inde üçüncü vecih, yani 'en-nefs'in haberindeki zamire atıf olması vechi kendisinden öncekilerde caiz olsa bile burada istikamet bulmaz. Bunun sebebi: 'O cana karşılık alınandır, göz de göze karşılık alınandır' sözünde mananın düzgün olmasıdır; 'Yaralar da kısas alınandır' denmesi ise düzgün olmaz. Benim: «وَالْجُرُوحُ قِصَاصٌ» sözü haberinde bâ harfinden hâli olunca kendisinden önceki isimlere muhaliftir, bu sebeple
بينهما في الاعراب «قلت: وهذا الذي قاله واضح، ولم يتنبَّه لم كثيرٌ من المُعْرِبين.
ikisinin irabında ihtilaf edilmiştir' sözümün manası da budur.» Ben derim ki: Onun bu söylediği gayet açıktır ve irab âlimlerinin birçoğu buna dikkat etmemiştir.
وقال بعضُهم:» إنما رُفِع «الجروح» ولم يُنْصَبْ تَبَعاً لِما قبله فرقاً بين المجملِ والمفسرِ «يعني أنَّ قَولَه» النفس بالنفس والعينَ بالعين «مفسَّرٌ غيرُ مجملٍ، بخلاف» الجروح «فإنها مجملةٌ؛ إذ ليس كلُّ جرح يَجْرَي فيه قصاصٌ: بل ما كان يُعْرَفُ فيه المساواةُ وأمكن ذلك فيه، على تفصيل معروف في كتب الفقه. وقال بعضُهم: خُولِف في الإِعراب لاختلافِ الجراحات وتفاوتِها، فإذن الاختلافُ في ذلك كالخلاف المشارِ إليه، وهذان الوجهان لا معنى لهما، ولا ملازمةَ بين مخالفة الإِعراب ومخالفةِ الأحكامِ المشار إليها بوجهٍ من الوجوهِ، وإنما ذَكَرْتُها تنبيهاً على ضَعْفِها.
Bazıları şöyle demiştir: «Mücmel ile müfesserin arasını ayırmak için «الْجُرُوحُ» lafzı ref' kılınmış, kendisinden öncekine tâbi olarak nasbedilmemiştir.» Yani O'nun: «النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ» sözü müfesserdir, mücmel değildir; «الْجُرُوحُ» ise mücmeldir; zira fıkıh kitaplarında bilinen tafsilat üzere her yarada kısas uygulanmaz, ancak eşitliğin bilindiği ve bunun mümkün olduğu yaralarda uygulanır. Bazıları da şöyle demiştir: Yaraların farklılığı ve çeşitliliği sebebiyle irabta farklılık yapılmıştır; dolayısıyla bu husustaki farklılık işaret edilen ihtilaf gibidir. Bu iki vechin hiçbir anlamı yoktur; zira irabın farklılığı ile işaret edilen hükümlerin farklılığı arasında hiçbir şekilde bir zorunluluk (mülâzeme) bulunmamaktadır. Ben bunları sadece zayıflığına dikkat çekmek için zikrettim.
وقرأ نافع: «والأذْن بالأذْن» سواء كان مفرداً أم مثنى كقوله: {كَأَنَّ في أُذُنَيْهِ وَقْراً} [لقمان: ٧] بسكون الذال وهو تخفيفٌ للمضوم كعُنْق في «عُنُق» والباقون بضمِّها، وهوا لأصل، ولا بد من حذف مضاف في قوله: {والجروح قِصَاصٌ} : إمَّا من الأول، وإمَّا من الثاني، وسواءً قُرئ برفعه أو بنصبِه تقديرُه: وحكمُ الجروحِ قصاصٌ، أو: والجروحُ ذاتُ قصاص.
Nâfi' gerek tekil gerekse tesniye olsun -Yüce Allah'ın: {كَأَنَّ في أُذُنَيْهِ وَقْراً} “sanki iki kulağında bir ağırlık varmış gibi” [Lokmân: 7] kavlinde olduğu gibi- zâl harfinin sükûnu ile «وَالأُذْنُ بِالأُذْنِ» şeklinde okumuştur ki bu 'unuk' (عُنُق) yerine 'unk' (عُنْق) denmesi gibi dammeli olanın hafifletilmesidir. Diğerleri ise asıl olan damme ile okumuşlardır. Yüce Allah'ın: {والجروح قِصَاصٌ} “yaralarda da kısas vardır” kavlinde bir muzafın hazfi zorunludur: Ya birinciden ya da ikinciden hazfedilmiştir; ister ref' ister nasb ile okunsun takdiri şöyledir: 'Yaraların hükmü kısastır' veya 'Yaralar kısas sahibidir'.
والقِصاص: المُقاصَّةُ، وقد تقدَّم الكلامُ عليه في البقرة وقرأ أُبي بنصب «النفس» والأربعة بعدها و «أنِ الجروحُ» بزيادة «أن» الخفيفة، ورفع «الجروحُ، وعلى هذه القراءة يتعيِّن أَنْ تكونَ المخففةَ، ولا يجوز أن تكونَ المفسرةَ، بخلافِ ما تقدَّم من قراءةِ أنس عنه ﵇ بتخفيف» أن «ورفعِ»
el-Kısâs mukâssadır (karşılıklı misillemedir); bununla ilgili açıklama Bakara suresinde geçmişti. Ubeyy [b. Ka'b] «النَّفْسَ» lafzını ve ondan sonraki dördünü nasb ile, «أَنِ الْجُرُوحُ» ifadesini ise hafif 'en' ilavesi ve «الْجُرُوحُ» lafzının ref'i ile okumuştur. Bu kıraate göre onun muhaffefe olması zorunludur, müfessire olması caiz değildir; zira daha önce geçen Enes'in Peygamber aleyhisselâm'dan rivayet ettiği 'en'in tahfifi ve
النفس «حيث جَوَّزْنا فيها الوجهين، وذلك / لأنه لو قَدَّرْتها التفسيريةَ وجَعَلْتَها معطوفةً على ما قبلَها فَسَدَ من حيث إنَّ» كتبنا «يقتضي أَنْ يكونَ عاملاً لأجل» أنَّ «المشددة غيرُ عامل لأجل» أَنْ «التفسيرية، فإذا انتفى تسلُّطُه عليها انتفى تشريكُها مع ما قبلها، لأنه إذا لم يكن عملٌ فلا تشريكٌ، فإذا جعلتها المخففةَ تسلَّط عملُه فاقتضى العملُ التشريكَ في انصبابِ معنى الكَتْب عليهما. وقرأ أبيّ:» فهو كفارتُه له «أي: التصدُّق كفارةٌ، يعني الكفارة التي يستحفها له لا ينقصُ منها، وهو تعظيمٌ لِما فَعَلَ كقوله: {فَأَجْرُهُ عَلَى الله} [الشورى: ٤٠] .
«النَّفْسُ» lafzının ref'i kıraatinde her iki vechi caiz görmüştük, bu onun aksinedir. Çünkü şayet onu tefsiriyye takdir edip kendisinden öncekine matuf kılsan, şu açıdan bozulur: «كَتَبْنَا» fiili şeddeli «أَنَّ» sebebiyle âmil olmasını, tefsiriyye olan «أَنْ» sebebiyle ise amel etmemesini gerektirir. Dolayısıyla onun üzerindeki tasarrufu ortadan kalkınca, kendisinden öncekiyle ortaklığı da ortadan kalkar; zira amel yoksa ortaklık da yoktur. Şayet onu muhaffefe kılarsan ameli geçerli olur ve amel de yazma (farz kılma) manasının her ikisinin üzerine dökülmesinde ortaklığı gerektirir. Ubeyy «فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ» şeklinde okumuştur; yani: Sadaka vermek bir kefarettir; yani hak ettiği kefarettir, ondan hiçbir şey eksilmez; bu da Yüce Allah'ın: {فَأَجْرُهُ عَلَى الله} “artık onun mükâfatı Allah'a aittir” [Şûrâ: 40] kavlinde olduğu gibi yaptığı şeyin büyüklüğünü ifade eder.
قوله: {فَمَن تَصَدَّقَ بِهِ} أي: بالقصاصِ المتعلِّق بالنفس أو بالعين أو بما بعدَها، فهو أي: فذلك التصدقُ عاد الضمير على المصدر لدلالة فعلِه عليه، وهو كقوله تعالى: {اعدلوا هُوَ أَقْرَبُ} [المائدة: ٨] . والضميرُ في» له «فيه ثلاثةُ أوجهٍ، أحدُها - وهو الظاهر -: أنه يعود على المتصدِّق والمرادُ به مَنْ يستحِقُّ القِصاصَ مِنْ مصابٍ أو وليّ، أي: فالتصدقُ كفارةٌ لذلك المتصدِّق بحقه، وإلى هذا ذهب جماعة كثيرة من الصحابة فمَنْ بعدَهم. والثاني: أنَّ الضميرَ يُراد به الجاني، والمراد بالمتصدِّق كما تقدم مستحقُ القصاص، والمعنى: انه إذا تصدَّق المستِحقُّ على الجاني كان ذلك التصدُّقُ كفارةً للجاني حيث لم يُؤَاخَذْ به. قال الزمخشري:» وقيل: فهو كفارةٌ له أي: للجاني إذا تجاوز عنه صاحبُ الحق سَقَط عنه ما لَزِمه «وإلى هذا ذهب ابن عباس في آخرين. والثالث: أن الضميرَ يعودُ على المتصدِّق أيضاً، لكن المرادَ به الجاني نفسه، ومعنى كونِه متصدِّقاً أنه إذا جنى جنايةً ولم يَعْرِفْ به أحدٌ فَعَرَّف هو بنفسه كان ذلك الاعترافُ بمنزلةِ التصدُّق الماحي لذنبِه وجنايِته، قاله
Yüce Allah'ın: {فَمَن تَصَدَّقَ بِهِ} “Kim de onu bağışlarsa” kavli: Yani canla, gözle veya sonrakilerle ilgili kısası bağışlarsa demektir. «فَهُوَ» (o) yani bu bağışlama; fiilinin delaleti sebebiyle zamir masdara dönmüştür. Bu, Yüce Allah'ın: {اعدلوا هُوَ أَقْرَبُ} “Adaletli olun; o daha yakındır” [Mâide: 8] kavli gibidir. «لَهُ» ifadesindeki zamirde üç vecih vardır: Birincisi -ki zâhir olan budur-: Sadaka verene (bağışlayana) döner; bundan kasıt mağdur veya veli gibi kısası hak eden kimsedir; yani bağışlamak, hakkından vazgeçen o bağışlayıcı için bir kefarettir. Sahâbeden ve sonrakilerden büyük bir topluluk bu görüşe gitmiştir. İkincisi: Zamir ile cânînin (suçlunun) kastedilmesidir; sadaka veren ile de az önce geçtiği üzere kısas hakkına sahip olan kastedilir. Anlamı şöyledir: Hak sahibi cânîye bağışta bulunduğu zaman, bu bağışlama hesaba çekilmediği için cânîye bir kefaret olur. Zemahşerî şöyle demiştir: «'Fehuve keffâratun leh' ifadesinin 'cânîye bir kefarettir; zira hak sahibi onu affettiğinde üzerine lâzım gelen ceza ondan düşer' anlamına geldiği de söylenmiştir.» İbn Abbâs ve başkaları bu görüşe gitmiştir. Üçüncüsü: Zamirin yine sadaka verene dönmesidir, ancak bundan kasıt cânînin bizzat kendisidir. Onun bağışlayıcı olmasının anlamı ise şudur: Bir suç işlediğinde bunu hiç kimse bilmezken bizzat kendisi itiraf ederse, bu itiraf günahını ve suçunu silen bir sadaka konumunda olur. Bunu
مجاهد، ويُحْكى عن عروة بن الزبير أنه أصاب إنساناً في طوافه فلم يَعْرف الرجلُ مَنْ أصابه، فقال له عروة:» أنا أصبتك وأنا عروة بن الزبير، فإنْ كان يعنيك شيءٌ فيها أنا ذا «، وعلى هذا التأويل يحتمل أن يكون» تصدَّق «من الصدَقة وأن يكون من الصِدْق.
Mücâhid söylemiştir. Urve b. ez-Zübeyr'den şöyle nakledilir: O, tavafı esnasında bir adama çarptı ve adam kendisine kimin çarptığını bilemedi. Bunun üzerine Urve ona: «Sana çarpan bendim, ben Urve b. ez-Zübeyr'im; şayet bu hususta senden bir hak talep edilecek bir durum varsa işte ben buradayım» dedi. Bu tevile göre «تَصَدَّقَ» fiilinin 'sadaka'dan gelmiş olması da 'sıdk'tan (doğruluktan) gelmiş olması da muhtemeldir.
قلت: الأول واضح، والثاني معناه أنه يتَكَلَّفُ الصدق، لأن ذلك مما يَشُقُّ. وقوله: {وَمَن لَّمْ يَحْكُم} يجوزُ في «مَنْ» أن تكونَ شرطيةٌ، وهو الظاهر، وأن تكون موصولةً، والفاءُ في الخبر زائدةٌ لشبهِه بالشرط. و «هم» في قوله: {هُمُ الكافرون} ونظائرهُ فصلٌ أو مبتدأٌ، وكلُّه ظاهرٌ مِمَّا تقدَّم في نظائره.
Ben derim ki: Birincisi açıktır; ikincisinin anlamı ise onun doğru söylemeye kendini zorlamasıdır; çünkü bu zor gelen bir şeydir. Yüce Allah'ın: {وَمَن لَّمْ يَحْكُم} “Kim hükmetmezse” kavlindeki «مَنْ» edatının şartiyye olması caizdir ki zâhir olan budur; mevsûle olması da caizdir; bu durumda haberdeki fâ harfi şarta benzediği için zâiddir. {هُمُ الكافرون} “İşte onlar kâfirlerin ta kendileridir” ve benzerlerindeki «هُمْ» zamiri fasıl zamiri veya mübtedadır; hepsi benzerlerinde geçen açıklamalardan ötürü açıktır.
قوله تعالى: {وَقَفَّيْنَا على آثَارِهِم بِعَيسَى} : قد تقدَّم معنى «قَفَّينا» وأنه من قفا يقفو أي: تبع قفاه في البقرة. وقوله: {على آثَارِهِم بِعَيسَى} كِلا الجارَّيْن متعلقٌ به على تضمينِه معنى «جئْنا به على آثارهم قافياً لهم» وتقدَّم أيضاً أن التضعيفَ فيه ليس للتعديةِ لعلة ذُكِرت هناك. وإيضاحُها أنَّ «قَفا» متعدٍ لواحدٍ قبلَ التضعيفُ، قال تعالى: {وَلاَ تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ} [الإِسراء: ٣٦] ف «ما» موصولةٌ بمعنى الذي هي مفعول، وتقول العربُ: «قَفا فلانٌ أثرَ فلانٍ» أي: تَبِعه، فلو كان التضعيف للتعدِّي لتَعَدَّى إلى اثنين، فكان التركيبُ يكون: «ثم قَفَّيْنا هم عيسى بن مريم» ف «هم» مفعول ثاني و «عيسى» أول، ولكنه ضُمِّن كما تقدم، فلذلك تعدَّى بالباء و «على» . قال الزمخشري: «قَفْيْتُه» مثل: عَقَّبْتُه إذا أتبعته، ثم يقال: «قَفَّيْتُه بفلان» مثل: عَقَّبْتُه به، فتعدِّيه إلى الثاني بزيادةِ الباء. فإنْ قلت: أين المفعولُ الأول؟ قلت: هو محذوفٌ
Yüce Allah'ın: {وَقَفَّيْنَا على آثَارِهِم بِعَيسَى} “Onların izleri üzere Îsâ'yı da ardı sıra gönderdik” kavline gelince: «قَفَّيْنا» kelimesinin anlamı, Bakara Sûresi'nde geçtiği üzere kafa-yakfû (قفا يقفو) kökünden geldiği, yani [birinin] arkasından gittiği daha önce geçmişti. {على آثَارِهِم بِعَيسَى} “onların izleri üzere Îsâ'yı” ifadesindeki her iki car-mecrur da «onların izleri üzere onların peşi sıra giden biri olarak onu getirdik» anlamını tazammun etmesi (içermesi) sebebiyle bu fiile taalluk etmektedir. Yine orada zikredilen bir illetten ötürü buradaki şeddenin ta'diye (geçişlilik) için olmadığı da daha önce geçmişti. Bunun açıklaması şudur: «قَفا» fiili, şeddelenmeden önce tek mef'ûle müteaddîdir (geçişlidir). Nitekim Yüce Allah: {وَلاَ تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ} “Hakkında bilgin olmayan şeyin ardına düşme” [İsrâ: 36] buyurmuştur. Buradaki «ما» edatı «الذي» anlamında mevsûl olup mef'ûldür. Araplar: «قَفَا فُلاَنٌ أَثَرَ فُلاَنٍ» (Falan, falanın izini takip etti) derler, yani onun peşinden gitti. Eğer şedde ta'diye için olsaydı iki mef'ûle müteaddî olurdu ve cümle yapısı: «ثم قَفَّيْناهُم عيسى بنَ مريم» şeklinde kurulurdu; bu durumda «هم» zamiri ikinci mef'ûl, «عيسى» ise birinci mef'ûl olurdu. Fakat [fiil] daha önce geçtiği üzere tazammun yoluyla kullanılmıştır; bu sebeple bâ ve «على» harf-i cerleriyle müteaddî kılınmıştır. Zemahşerî şöyle der: «'قَفَّيْتُهُ' ifadesi, birinin ardı sıra gönderdiğinde kullanılan 'عَقَّبْتُهُ' gibidir. Sonra 'عَقَّبْتُهُ به' denildiği gibi 'قَفَّيْتُهُ بفلان' denir; dolayısıyla ikinci mef'ûle geçişi bâ harf-i cerinin ziyadesiyle olmuştur. Şayet 'Birinci mef'ûl nerededir?' dersen, derim ki: O hazfedilmiştir;
والظرفُ الذي «على آثارهم» كالسادِّ مسدِّه، لأنه إذا قَفَّى به على اثرِه فقد قَفَّى به إياه «فكلامُه هنا ينحو إلى أنَّ» قَفَّيه «مضعفاً كقفوتُه ثلاثياً ثم عَدَّاه بالباء، وهذا وإنْ كان صحيحاً من حيث إنَّ فَعًّل قد جاء بمعنى فَعَل المجرد كقَدَّر وقَدَر، إلا أنّ بعضهم زعم أن تعديةَ المتعدي لواحد لا يتعدَّى إلىثاني بالباء، لا تقول في» طعم زيد اللحمَ «:» أطعمتُ زيداً باللحم «ولكنَّ الصوابَ أنه قليل غيرُ ممتنعٍ، جاءت منه ألفاظٌ قالوا:» صَكَّ الحجُر الحجرَ «ثم يقولون: صككتُ الحجرَ بالحجرِ، و» دفع زيدٌ عمراً «ثم: دَفَعْتُ زيداً بعمرو، أي: جعلتُه دافعاً له، فكلامُه: إما ممتنع أو محمولٌ على القليل، وقد أشَرْتُ إلى منعِ أدِّعاء حذفِ المفعول من نحو: {َقَفَّيْنَا} [الآية: ٨٧] في البقرة فليُطلب ثَمَّة. وناقشَه الشيخ في قوله:» فقد قَفَّى به إياه «من حيث إنه أتى بالضمير المنفصل مع قدرته على المتصل، فيقول:» قَفَّيْتُه به «قال:» ولو قلت: زيدٌ ضربْتُ بسوط إياه «لم يجز إلا في ضرورة شعر، بل ضربتُه بسوط» وهذا ليس بشيء، لأن ذلك من باب قوله: {يُخْرِجُونَ الرسول وَإِيَّاكُمْ} [الممتحنة: ١] {وَلَقَدْ وَصَّيْنَا الذين أُوتُواْ الكتاب مِن قَبْلِكُمْ وَإِيَّاكُمْ} [النساء: ١٣١] وقد تقدَّم تحقيقه.
«على آثارهم» şeklindeki zarf ise onun yerine geçmiş gibidir. Çünkü onun izi üzerine onu gönderdiğinde, bizzat onu onun ardı sıra göndermiş olur.» Zemahşerî'nin buradaki sözü, şeddeli olan «قَفَّيْتُهُ» fiilinin üç harfli mücerred «قَفَوْتُهُ» gibi olduğu ve sonra da bâ ile müteaddî kılındığı yönündedir. Bu durum, «فَعَّلَ» vezninin «قَدَّرَ» ve «قَدَرَ» örneklerinde olduğu gibi mücerred «فَعَلَ» anlamında gelmesi bakımından her ne kadar doğru olsa da, bazısı tek mef'ûle geçişli olan bir fiilin ikinci bir mef'ûle bâ harfiyle geçemeyeceğini ileri sürmüştür. Nitekim «طَعِمَ زَيْدٌ اللَّحْمَ» (Zeyd eti yedi) ifadesi için «أَطْعَمْتُ زَيْداً باللَّحْمِ» denilmez. Fakat doğru olan, bunun az da olsa caiz ve mümkün olduğudur. Nitekim bu kullanıma dair Araplardan bazı lafızlar nakledilmiştir. Onlar: «صَكَّ الحَجَرُ الحَجَرَ» (Taş taşa çarptı) derler, sonra da «صَكَكْتُ الحَجَرَ بالحَجَرِ» (Taşı taşa çarptım) derler. Yine «دَفَعَ زَيْدٌ عَمْراً» derler, sonra da «دَفَعْتُ زَيْداً بِعَمْرٍو» yani onu onu defedici kıldım derler. Dolayısıyla Zemahşerî'nin sözü ya [kural dışı kabul edilerek] caiz görülmez ya da az olan kullanıma hamledilir. Bakara Sûresi'ndeki {وَقَفَّيْنَا} “ve ardı sıra gönderdik” [Bakara: 87] gibi yerlerde mef'ûlün hazfedildiğini iddia etmenin caiz olmadığına işaret etmiştim; oraya bakılabilir. İbn Hişâm / Ebû Hayyân, Zemahşerî'nin: «فقد قَفَّى به إيَّاه» sözünü, muttasıl zamire güç yetirebildiği halde munfasıl zamir getirmesi bakımından eleştirmiş ve şöyle demiştir: «'قَفَّيْتُهُ به' demesi gerekirdi. Nitekim sen 'زيدٌ ضربْتُ بسوطٍ إيّاه' desen, şiir zarureti dışında caiz olmaz; bilakis 'ضربتُه بسوطٍ' denir.» Ancak bu eleştiri bir şey ifade etmez; çünkü bu durum Yüce Allah'ın: {يُخْرِجُونَ الرسول وَإِيَّاكُمْ} “Peygamberi ve sizi çıkarıyorlar” [Mümtehine: 1] ve {وَلَقَدْ وَصَّيْنَا الذين أُوتُواْ الكتاب مِن قَبْلِكُمْ وَإِيَّاكُمْ} “Andolsun, sizden önce kendilerine kitap verilenlere de, size de tavsiye ettik” [Nisâ: 131] kavilleri kabîlindendir. Bunun tahkiki daha önce geçmişti.
والضمير في «آثارهم» إمَّا للنبيين لقولِه: {يَحْكُمُ بِهَا النبيون} ، وإمَّا لِمَنْ كُتبت عليهم تلك الأحكام، والأول أظهر لقوله في موضع آخر: {بِرُسُلِنَا وَقَفَّيْنَا بِعِيسَى ابن مَرْيَمَ} [الحديد: ٢٧] و «مصدقاً» حال من «عيسى» قال ابن
{آثَارِهِم} “onların izleri” ifadesindeki zamir, ya Yüce Allah'ın: {يَحْكُمُ بِهَا النبيون} “Peygamberler onunla hükmederlerdi” kavlinden dolayı peygamberlere döner ya da kendilerine bu hükümler farz kılınan kimselere döner. Birincisi daha açıktır; çünkü başka bir yerde: {بِرُسُلِنَا وَقَفَّيْنَا بِعِيسَى ابن مَرْيَمَ} “Elçilerimizle ve Meryem oğlu Îsâ'yı da ardı sıra gönderdik” [Hadîd: 27] buyrulmuştur. {مُصَدِّقاً} “tasdik edici olarak” kelimesi {عِيسَى} “Îsâ”dan hâldir. İbn
عطية «وهي حالٌ مؤكدة» وكذلك قال في «مصدقاً» الثانية، وهو ظاهرٌ فإنَّ مِنْ لازم الرَّسول والإِنجيل الذي هو كتاب إلهي أن يكونا مصدِّقَيْن.
Atıyye: «Bu müekkid (pekiştirici) bir hâldir» demiştir. İkinci {مُصَدِّقاً} hakkında da aynı şeyi söylemiştir. Bu da açıktır; zira peygamberin ve ilâhî bir kitap olan İncil'in tasdik edici olmaları onların ayrılmaz bir gereğidir.
و «لِما» متعلق به، وقوله: {مِنَ التوراة} حال: إمَّا من الموصول وهو «ما» المجرورةُ باللام، وإمَّا من الضمير المستكنِّ في الظرف لوقوعِه صلةً، ويجوز ان تكونَ لبيانِ جنس الموصول.
{لِمَا} ifadesi ona (müseddik kelimesine) taalluk eder. Yüce Allah'ın: {مِنَ التوراة} “Tevrat'tan” kavli ise hâldir: Ya mevsûl olan ve lâm ile mecrur bulunan «ما»dan hâldir ya da sıla cümlesi konumunda olduğu için zarfta gizli olan zamirden hâldir; mevsûlün cinsini beyan için (beyaniyye) olması da caizdir.
قوله: {وَآتَيْنَاهُ} يجوزُ فيها وجهان، أحدُهما: أَنْ تكونَ عطفاً على قوله: {وَقَفَّيْنَا} فلا يكونُ لها محلُّ، كما أنا المعطوف عليه لا محلَّ له، ويجوز أن تكونَ في محلِّ نصبٍ على الحالِ عطفاً على «مصدقاً» الأول إذا جُعل «مصدقاً» الثاني حالاً مِنْ «عيسى» أيضاً كما سيأتي، ويجوز ان تكون الجملةُ حالاً وإنْ لم يكن «مصدقاً» الثاني حالاً من «عيسى» . وقوله: {فِيهِ هُدًى} يجوزُ أَنْ يكونَ «فيه» وحدَه حالاً من الإِنجيل «، و» هُدى «فاعل به، لأنه لَمَّا اعتمد على ذي الحال رَفَعَ الفاعل، ويجوز أن يكون» فيه «خبراً مقدماً، و» هدى «مبتدأ مؤخرٌ والجملةُ حال،» ومصدقاً «حالٌ عطفاً على محل» فيه هدى «بالاعتبارين: أعني اعتبار أنيكون» فيه «وحدَه هو الحالَ فعطفْتَ هذه الحال عليه، وأن يكون» فيه هدى «جملةً اسميةً محلُّها النصب، و» مصدقاً «عَطْفٌ على محلها، وإلى هذا ذهب ابن عطية، إلا أنَّ هذا مرجوحٌ من وجهين، أحدهما: أنَّ أصلَ الحال أن تكونَ مفردةً والجارُّ أقربُ إلى المفرد من الجمل. الثاني: أنَّ الجملةَ الاسمية والقعة حالاً الأكثرُ أَنْ تأتيَ فيها بالواوِ وإنْ كان فيها ضميرٌ، حتى زعم / الفراء - وتَبِعه الزمخشري - أنَّ ذلك لا يجوز إلا شاذاً وكونُ» مصدقاً «هذا حالاً مِنَ» الإِنجيل «هو الظاهرُ وأجاز
Yüce Allah'ın: {وَآتَيْنَاهُ} “Ve ona verdik” kavlinde iki vecih caizdir: Birincisi: {وَقَفَّيْنَا} “ve ardı sıra gönderdik” kavline matuf olmasıdır; bu durumda, üzerine matuf olunan cümlenin iraptan mahalli olmadığı gibi bunun da mahalli olmaz. İkincisi: İleride geleceği üzere şayet ikinci «مُصَدِّقاً» lafzı da {عِيسَى} “Îsâ”dan hâl kılınırsa, birinci «مُصَدِّقاً» lafzına matuf olarak hâl makamında nasb mahallinde olması caizdir. İkinci «مُصَدِّقاً» lafzı «Îsâ»dan hâl olmasa bile bu cümlenin hâl olması caizdir. Yüce Allah'ın: {فِيهِ هُدًى} “içinde hidayet vardır” kavlinde, tek başına «فيه» ifadesinin «İncil»den hâl olması ve «هُدى» lafzının da onun fâili olması caizdir; çünkü zarf, hâl sahibine dayandığında fâili ref' etmiştir. «فيه» ifadesinin mukaddem (öne geçmiş) haber, «هدى» lafzının muahhar (sonraya kalmış) mübteda olup cümlenin hâl olması da caizdir. «مُصَدِّقاً» ise her iki mülahazaya göre de {فِيهِ هُدًى} ifadesinin mahalline matuf bir hâldir: Yani tek başına «فيه» ifadesinin hâl kabul edilip bu hâlin ona atfedilmesi mülahazası ile {فِيهِ هُدًى} ifadesinin mahallen mansub bir isim cümlesi olup «مصدقاً» lafzının bu cümlenin mahalline atfedilmesi mülahazasıdır. İbn Atıyye bu görüşe gitmiştir; ancak bu iki yönden mercuhtur (zayıftır): Birincisi: Hâlde asıl olan müfred olmasıdır; car-mecrur ise müfrede cümlelerden daha yakındır. İkincisi: Hâl olarak vaki olan isim cümlesinde, içinde zamir bulunsa bile çoğunlukla vâv harfinin gelmesidir; hatta Ferrâ -ve ona uyan Zemahşerî- bunun şâz durumlar dışında caiz olamayacağını ileri sürmüştür. Buradaki «مُصَدِّقاً» lafzının «İncil»den hâl olması ise zâhir olan görüştür. Mekkî
مكي بن أبي طالب - وتبعه أبو البقاء - أن يكون» مصدقاً «الثاني حالاً أيضاً من» عيسى «كُرِّر توكيداً. قال ابن عطية:» وهذا فيه قلقٌ من جهة اتِّساق المعاني «قلت: إذا جعلنا» وآتيناه «حالاً منه، وعَطَفْنا عليها هذه الحالَ الأخرى فلا أدري وجهَ القلق من الحيثية المذكورة؟
b. Ebî Tâlib -ve ona uyan Ebü'l-Bekâ-, ikinci «مُصَدِّقاً» lafzının da pekiştirme amacıyla tekrarlanmış olarak «Îsâ»dan hâl olmasını caiz görmüştür. İbn Atıyye: «Bunda anlamların insicamı ve akışı yönünden bir tutarsızlık/karışıklık vardır» demiştir. Ben derim ki: Şayet «وَآتَيْنَاهُ» cümlesini ondan hâl kılar ve bu diğer hâli de ona atfedersek, zikredilen cihetten karışıklığın/tutarsızlığın gerekçesini anlayabilmiş değilim.
وقوله: {وَهُدًى} الجمهورُ على النصب وهو على الحال: إمَّا من الإِنجيل، عطفْتَ هذه الحال على ما قبلها، وإمَّا من» عيسى «أي: ذا هدى وموعظة أو هادياً، أو جُعِل نفسُ الهدى مبالغة. وأجاز الزمخشري أن ينتصبا على المفعول من أجله، وجعل العاملَ فيه قولَه تعالى: {آتيناه} قال:» وأَنْ نتصِبا مفعولاً لهما لقوله: {وليحكمَ} كأنه قيل: وللهدى وللموعظةِ آتنياه الإِنجيل وللحكم.
Yüce Allah'ın: {وَهُدًى} “ve bir hidayet” kavlinde cumhur nasb ile okumuştur; bu da hâl konumundadır: Ya bu hâli kendisinden öncekine atfetmen suretiyle İncil'den hâldir, ya da «Îsâ»dan hâldir; yani hidayet ve vaaz sahibi yahut hidayete erdirici anlamındadır; ya da mübalağa kastıyla bizzat hidayetin kendisi kılınmıştır. Zemahşerî, her iki kelimenin de mef'ûlün lieclih (için mef'ûlü) olarak mansub olmasını caiz görmüş ve bundaki âmili Yüce Allah'ın: {آتيناه} “ona verdik” kavli kılmıştır. Şöyle demiştir: «Yüce Allah'ın: {وليحكمَ} “ve hükmetsin diye” kavlinden dolayı ikisinin mef'ûlün leh olması da caizdir; sanki şöyle denilmiştir: İncil'i ona hidayet için, öğüt için ve hüküm için verdik.»
وجَوَّز أبو البقاء وغيرُه أن يكونَ العاملُ فيه: «قَفَّينا» أي: فقينا للهدى والموعظة، وينبغي إذا جُعِلا مفعولاً من أجله أَنْ يُقَدَّر إسنادها إلى الله تعالى لا إلى الإِنجيل ليصِحَّ النصبُ، فإنَّ شرطَه اتحادُ المفعول له مع عاملِه فاعلاً وزماناً، ولذلك لَمَّا اختلف الفاعلُ في قوله: «وليحكم أهل الإِنجيل» عُدِّي إليه باللام، ولأنه خالفَة أيضاً في الزمان، فإنَّ زمنَ الحكم مستقبلٌ وزمنَ الأنبياءِ ماضٍ، بخلاف الهداية والموعظة فإنهما مقارنان في الزمان للإِيتاء. و «للمتقين» يجوز أن يكونَ صفة ل «موعظة» ويجوز ان تكونَ اللامُ زائدةً مقويةً، و «المتقين» مفعول «ب» موعظة، ولم تمنع تاءُ التأنيث من عمله لأنه مبنيٌّ عليها كقوله:
Ebü'l-Bekâ ve başkaları bundaki âmilin «قَفَّيْنا» fiili olmasını caiz görmüşlerdir; yani: Hidayet ve mev'iza (öğüt) için ardı sıra gönderdik, [demektir]. Şayet bu iki kelime mef'ûlün lieclih kılınırsa, nasbın sahih olması için isnatlarının İncil'e değil Yüce Allah'a takdir edilmesi gerekir; çünkü mef'ûlün lehin âmiliyle fâil ve zaman bakımından birleşmesi şarttır. İşte bu sebeple «İncil ehli hükmetsin diye» kavlinde fâil farklılaştığında ona lâm harfiyle geçiş sağlanmıştır. Çünkü zaman bakımından da farklılaşmıştır; zira hükmetme zamanı gelecektedir, peygamberlerin zamanı ise geçmiştir; hidayet ve vaaz ise böyle değildir, onlar zaman bakımından [kitabın] verilişi ile eşzamanlıdır. {لِّلْمُتَّقِينَ} “müttakîler için” ifadesinin «مَوْعِظَةً» lafzına sıfat olması caiz olduğu gibi, lâm harfinin pekiştirici zâid harf olup «المتقين» lafzının «موعظة» lafzının mef'ûlü olması da caizdir. Müenneslik tâ'sı onun amel etmesine engel olmamıştır; çünkü şu beyitte olduğu gibi kelime onun üzerine bina edilmiştir:
١٧٣ - ٢-. . . . . . . . . . . . . . . . . . .
173 - 2- . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
ورهبةٌ ... عقابَك. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Ve senin azabından korkarak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
وقد تقدَّم الكلام على «الإِنجيل» واشتقاقُه وقراءةُ الحسن فيه بما أغنى عن إعادته. وقرأ الضحاك بن مزاحم: «وهدى وموعظة» بالرفع، ووجهُها أنها خبرُ ابتداء مضمر أي: وهو هدى وموعظة.
«el-İncîl» kelimesi, iştikakı (türeyişi) ve Hasan[-ı Basrî]'nin bu kelimedeki kıraati hakkında tekrar edilmesine ihtiyaç bırakmayacak açıklamalar daha önce geçmişti. Dahhâk b. Müzâhim: «وَهُدًى وَمَوْعِظَةٌ» şeklinde ref' ile okumuştur; bunun gerekçesi gizli bir mübtedanın haberi olmasıdır; yani: O bir hidayet ve bir öğüttür, [demektir].
قوله تعالى: {وَلْيَحْكُمْ} : قرأ الجمهورُ بسكونِ اللامِ وجزمِ الفعل بعدها على أنها لامُ الأمر سُكِّنَتْ تشبيهاً ب «كَتْف» وإن كان أصلها الكسرَ، وقد قرأ بعضُهم بهذا الأصلِ. وقرأ حمزة ﵀ بكسرِها ونصبِ الفعل بعدها، جعلها لامَ كي، فنصبَ الفعلَ بعدها بإضمار «أن» على ما تقرر غيرَ مرة، فعلى قراءة الجمهور والشاذ تكونُ جملةً مستأنفة، وعلى قراءة حمزة يجوز أن تتعلق اللام ب «آتينا» أو ب «قَفَّيْنا» إن جعلنا «هدى وموعظة» مفعولاً لهما أي: قَفَّيْنا للهدى والموعظة وللحكم، أو آتيناه الهدى والموعظةَ والحكم، وإنْ جعلناهما حالين معطوفين على «مصدقاً» تعلَّق «وليحكم» في قراءته بمحذوف دلَّ عليه اللفظ كأنه قيل: وللحكمِ آيتناه ذلك. قال الزمخشري: «فإنْ قلت: فإنْ نَظَّمْتَ» هدى وموعظة «في سِلْك» مصدقاً «فما تصنعُ بقوله:» وليحكم «؟ قلت: أصنعُ به ما صنعت ب» هدى وموعظة «حيث جعلتُهما مفعولاً لهما فأقدِّر:» وليحكم أهل الإِنجيل بما أنزل الله آتيناه إياه «وقال ابن عطية قريباً من الوجه الأول - أعني كون» وليحكم «
Yüce Allah'ın: {وَلْيَحْكُمْ} “Ve hükmetsin” kavline gelince: Cumhur, lâm harfinin sükûnu ve sonrasındaki fiilin cezmi ile okumuştur; bu emir lâmı olup, aslı kesreli olmakla birlikte «كَتْف» kelimesine benzetilerek meczum kılınmıştır. Bazıları bu asıl üzere [kesre ile] de okumuştur. Hamza rahmetullâhi aleyh ise lâmın kesresi ve sonrasındaki fiilin nasbı ile okumuştur; bunu lâm-ı key (sebep bildiren lâm) kılmış ve defalarca belirtildiği üzere sonrasındaki fiili gizli bir «أن» ile nasbetmiştir. Cumhurun ve şâz olan kıraate göre bu müstakil (yeni) bir cümledir. Hamza'nın kıraatine göre ise şayet «هدى وموعظة» kelimelerini her ikisi için mef'ûl kılarsak lâmın «آتينا» fiiline veya «قَفَّيْنا» fiiline taalluk etmesi caizdir; yani: Hidayet, vaaz ve hüküm için ardı sıra gönderdik yahut ona hidayeti, vaazı ve hükmü verdik, [demektir]. Şayet bu ikisini «مصدقاً» lafzına matuf iki hâl kılarsak, onun kıraatindeki «وليحكم» ifadesi lafzın delalet ettiği mahzuf bir âmile taalluk eder; sanki: Hüküm için ona bunu verdik, denilmiş gibidir. Zemahşerî şöyle demiştir: «Şayet 'Eğer sen 'هدى وموعظة' kelimelerini 'مصدقاً' lafzının dizisine dâhil edersen, 'وليحكم' kavli hususunda ne yapacaksın?' dersen, derim ki: Onları mef'ûlün leh kıldığımda 'هدى وموعظة' kelimelerine ne yaptıysam ona da aynısını yaparım; dolayısıyla takdiri şöyle yaparım: 'İncil ehli Allah'ın indirdiğiyle hükmetsin diye onu ona verdik.'» İbn Atıyye ise birinci veche -yani «وليحكم» ifadesinin
مفعولاً له عطفاً على» هدى «والعاملُ» آتيناه «الملفوظُ به - فإنه قال:» وآيتناه الإِنجيل ليتضمِّن الهدى والنورَ والتصديق وليحكم أهل الإِنجيل «قال الشيخ:» فعطفَ «وليحكم» على توهُّم علةٍ، ولذلك قال: «ليتضمن» وذكر الشيخُ قولَ الزمخشري السابقَ، وجعله أقربَ إلى الصواب من قول ابن عطية، قال: «لأنَّ الهدى الأول والنور والتصديق لم يؤتَ بها على أنها علةٌ، إنما جيء بقوله {فِيهِ هُدًى وَنُورٌ} على معنى كائناً فيه ذلك ومصدقاً، وهذا معنى الحال، والحالُ لا تكونُ علةً، فقوله:» ليتضمَّن كيتَ وكيت وليحكم «بعيدٌ.
«هدى» lafzına matuf bir mef'ûlün leh ve âmilinin de lafzen zikredilen «آتيناه» olması vechine- yakın bir görüş belirtmiştir; zira o şöyle demiştir: «Hidayeti, nuru ve tasdiki içersin ve İncil ehli hükmetsin diye ona İncil'i verdik.» Şeyh [Ebû Hayyân] demiştir ki: «Böylece o, 'وليحكم' ifadesini vehmedilen/varsayılan bir illete atfetmiş, bu sebeple de 'içersin diye' demiştir.» Şeyh, Zemahşerî'nin geçen sözünü zikretmiş ve onu İbn Atıyye'nin sözünden doğruya daha yakın bularak şöyle demiştir: «Çünkü birinci hidayet, nur ve tasdik bir illet olarak getirilmemiştir; {فِيهِ هُدًى وَنُورٌ} “Onda bir hidayet ve bir nur vardır” kavli ancak 'bu hususlar onda bulunarak ve tasdik edici olarak' anlamında getirilmiştir; bu ise hâlin anlamıdır, hâl ise illet olamaz. Dolayısıyla onun 'şunu şunu içersin ve hükmetsin diye' şeklindeki sözü uzaktır.»
وقد خُتِمت الآيةُ الأولى ب» الكافرون «والثانية ب» الظالمون «والثالثة ب» الفاسقون «لمناسباتٍ ذكرَها الناس، وأحسنُ ما قيل فيها ما ذكره الشعبي من أن الأولى في المسلمين، والثانية في اليهود، والثالثة في النصارى، وذلك أنَّ قبل الأولى» فإنْ جاؤوك فاحكُمْ «وكيف» يُحَكِّمونك «ويَحْكُم بها النبيون» وقبل الثانية: «وكَتَبْنا عليهم» وهم اليهود، وقبل الثالثة: «وليحكم أهل الإِنجيل» وهم النصارى، فكأنه خصَّ كلَّ واحدة بما يليه. وقرأ أُبيّ: «وأن ليحكم» بزيادة «أن» ، وليس موضعَ زيادتِها.
Birinci ayet «el-Kâfirûn» ile, ikincisi «ez-Zâlimûn» ile ve üçüncüsü «el-Fâsikûn» ile bitirilmiştir; âlimler bunun birtakım münasebetlerini zikretmişlerdir. Bu hususta söylenenlerin en güzeli, Şa'bî'nin zikrettiği şu açıklamadır: Birincisi Müslümanlar hakkındadır, ikincisi Yahudiler hakkındadır, üçüncüsü ise Hristiyanlar hakkındadır. Çünkü birincisinden önce: «Eğer sana gelirlerse hükmet», «nasıl seni hakem tayin ediyorlar» ve «peygamberler onunla hükmederlerdi» ifadeleri yer almaktadır. İkincisinden önce: «Onlara farz kıldık» ifadesi vardır ki onlar Yahudilerdir. Üçüncüsünden önce ise: «İncil ehli hükmetsin» ifadesi vardır ki onlar da Hristiyanlardır. Sanki her bir vasfı peşinden gelen gruba tahsis etmiştir. Übeyy ise «أن» harfinin ziyadesiyle «وأنْ لِيَحْكُمَ» şeklinde okumuştur; fakat burası onun zâid kılınacağı bir yer değildir.
قوله تعالى: {بالحق} : الباء يجوزُ أن تكونَ للحال من «الكتاب» أي: ملتبساً بالحق والصدق، وهي حالٌ مؤكدة، ويجوز أن تكون حالاً من الفاعل أي: مصاحبِين للحق، أو حالاً من الكاف في «إليك» أي: وأنت ملتبسٌ بالحق. و «من الكتاب» تقدَّم نظيرُه. و «أل» في الكتاب الأول للعهدِ وهو القرآنُ بلا خلافٍ، وفي الثاني: يُحْتمل أن تكونَ للجنس، إذ المرادُ الكتبُ السماوية. وجَوَّز الشيخ أن تكونَ للعهد؛ إذ المراد نوعٌ
Yüce Allah'ın: {بالحق} “hak ile” kavline gelince: Bâ harfinin «el-Kitâb»dan hâl olması caizdir; yani hakka ve sıdka bürünmüş olarak, [demektir] ki bu müekkid bir hâldir. Fâilden hâl olması da caizdir; yani hakkın refakatinde olanlar olarak, [demektir] yahut {إِلَيْكَ} “sana” ifadesindeki hitap kâfından hâl olması caizdir; yani sen hakka bürünmüş/hak üzere iken, [demektir]. {مِنَ الكتاب} “kitaptan” ifadesinin benzeri daha önce geçmişti. Birinci «el-Kitâb» lafzındaki elif-lâm ittifakla ahd içindir ve o Kur'an'dır. İkincisinde ise cins için olması muhtemeldir; çünkü kastedilen semavî kitaplardır. Şeyh [Ebû Hayyân] bunun ahd için olmasını da caiz görmüştür;
معلومٌ من الكتاب، لا كلُّ ما يقع عليه هذا الاسمُ، والفرق بين الوجهين أنَّ الأولَ يحتاج إلى حذف صفة أي: الكتاب الإِلهي، وفي الثاني لا يحتاج إلى ذلك؛ لأنَّ العهدَ في الاسم يتضَّمنه بجميعِ صفاته.
çünkü bu isimle karşılanan her şey değil, kitaptan bilinen belirli bir tür kastedilmektedir. Bu iki vecih arasındaki fark şudur: Birincisinde mahzuf bir sıfata, yani «ilâhî kitap» takdirine ihtiyaç duyulur; ikincisinde ise buna ihtiyaç yoktur, çünkü isimdeki ahd, onu bütün sıfatlarıyla birlikte tazammun eder (içerir).
قوله: {وَمُهَيْمِناً} الجمهورُ على كسر الميم الثانية، اسمَ فاعل وهو حال من «الكتاب» الأول لعطفِه على الحال منه وهي «مصدقاً» ، ويجوز في «مصدقاً» و «مهيمناً» أن يكونا حالين من كافِ «إليك» وسيأتي تحقيقُ ذلك عند ذِكْرِ قراءةِ مجاهد ﵀. و «عليه» متعلق «بمهيمِن» والمهيمِن: الرقيب: قال:
Yüce Allah'ın: {وَمُهَيْمِناً} “ve şahit / koruyucu / gözetici olarak” kavlinde cumhur, ikinci mîm harfinin kesresiyle ism-i fâil olarak okumuştur; bu da birinci «el-Kitâb» lafzından hâldir, çünkü ondan hâl olan «مُصَدِّقاً» lafzına matuftur. «مُصَدِّقاً» ve «مُهَيْمِناً» kelimelerinin {إِلَيْكَ} ifadesindeki kâf zamirinden hâl olmaları da caizdir; bunun tahkiki Mücâhid'in rahmetullâhi aleyh kıraati zikredilirken gelecektir. {عَلَيْهِ} “onun üzerine” ifadesi «مهيمن» lafzına taalluk eder. Müheymin (مُهَيْمِن), gözetleyici ve denetleyici (er-Rakîb) demektir. Şair şöyle demiştir:
١٧٣ - ٣- إنَّ الكتابَ مهيمِنٌ لنبيِّنا ... والحقُّ يعرِفُه ذَوُو الأَلْبابِ
173 - 3- Şüphesiz bu Kitap peygamberimiz için bir gözetleyicidir ... Ve hakkı ancak akıl sahipleri bilir.
والحافظ أيضاً، قال:
Aynı zamanda koruyucu (el-Hâfız) demektir; nitekim şair şöyle demiştir:
١٧٣ - ٤- مليكٌ على عرشِ السماء مهيمِنٌ ... لعزته تَعْنُو الوجوهُ وتَسْجُدُ
173 - 4- Semâ arşı üzerinde egemen ve koruyucu olan öyle bir Hükümran ki ... O'nun izzeti karşısında yüzler boyun eğer ve secde eder.
وهو الشاهد أيضاً. واختلفوا فيه: هل هو أصلٌ بنفسه أي: ليس مبدلاً من شيء، يقال: هَيْمَن يُهَيْمن فهو مُهَيْمِن، كبَيْطَر يُبَيْطِر فهو مُبَيْطر قال أبو عبيدة: «لم يَجِيءْ في كلام العرب على هذا البناء إلا أربعةُ ألفاظ:» مبيطِر ومُسَيْطر ومُهَيْمِن ومُحَيْمِر «وزاد أبو القاسم الزجاجي في شَرْحه
O aynı zamanda şahit (eş-Şâhid) demektir. Bu kelimenin bizzat kök bir kelime olup olmadığı, yani bir şeyden bedel/dönüşmüş olup olmadığı hususunda ihtilaf etmişlerdir: Beytara-yübaytiru-mübaytir (بَيْطَرَ يُبَيْطِرُ فهو مُبَيْطِرٌ) kalıbında olduğu gibi heymene-yüheyminu-müheymin (هَيْمَنَ يُهَيْمِنُ فهو مُهَيْمِنٌ) şeklinde türediği söylenir. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: «Arap kelâmında bu vezin üzere şu dört lafızdan başkası gelmemiştir: 'Mübaytir (veteriner), müsaytır (hükümran/baskıcı), müheymin (koruyucu/gözetici) ve mühaymir (şarap düşkünü/sarhoş)'.» Ebü'l-Kâsım ez-Zeccâcî ise Edebü'l-Kâtib şerhinde
لخطبة» أدب الكاتب «لفظاً خامساً وهو:» مُبَيْقِر، اسمَ فاعل مِنْ بَيْقَر يُبَيْقِرُ أي خَرَج من أفق إلى أفق، أو البُقَّيْرى وهي لعبةٌ معروفة للصبيان، وقيل: إنَّ هاء مبدلة من همزة وأنه اسمُ فاعل من آمنَ غيرَه من الخوفِ، والأصلُ: «مُأَأْمِن» بهمزتين / أُبْدِلت الثانيةُ ياءً كراهيةَ اجتماعِ همزتين ثم أُبْدلت الأولى هاءً ك هراق وهَراح وهَبَرْتُ الثوب في: أراق وأراح وأَبَرْت الثوب، وهذا ضعيفٌ أو فيه تكلفٌ لا حاجةَ إليه، مع أنَّ له أبنيةً يمكنُ إلحاقه بها كمُبَيْطِر وإخوانِه، وأيضاً فإن همزة «مُأَأْمِن» اسمَ فاعل من «آمن» قاعدتُها الحذفُ فلا يُدَّعى فيها أُثْبِتَتْ ثم أُبْدِلَت هاءً، هذا ما لا نظير له. وقد سقطَ ابنُ قتيبة سقطةً فاحشة حيث زعم أن «مُهَيْمِناً» مصغرٌ، وأن أصله «مُؤَيْمِن» تصغيرُ «مُؤْمن» اسمَ فاعل، ثم قُلبت همزتُه هاء كهَراق، ويُعْزى ذلك لأبي العباس المبرد أيضاً.
beşinci bir lafız daha eklemiştir ki o da şudur: Bir ufuktan diğer ufka çıkıp gitti anlamına gelen beykara-yübaykiru (بَيْقَرَ يُبَيْقِرُ) fiilinin ism-i fâili olan «مُبَيْقِر» lafzıdır yahut çocukların iyi bilinen bir oyunu olan el-bukkayrâdan (البُقَّيْرى) türemiştir. Buradaki he harfinin hemzeden dönüştüğü ve bir başkasını korkudan emin kıldı anlamına gelen âmene (آمَنَ) fiilinin ism-i fâili olduğu da söylenmiştir. Aslı iki hemze ile «مُأَأْمِنٌ» idi; iki hemzenin yan yana gelmesinin ağırlığından kaçınmak için ikincisi yâ harfine çevrildi, sonra da erâka (أَراقَ), erâha (أَراحَ) ve ebertü's-sevb (أَبَرْتُ الثوب) kelimelerindeki hemzenin herâka (هَراقَ), herâha (هَراحَ) ve hebertü's-sevb (هَبَرْتُ الثوب) şekline dönüşmesi gibi birincisi he harfine dönüştürüldü. Fakat bu görüş zayıftır veya gereksiz bir külfet/zorlama içermektedir; zira mübaytır (مُبَيْطِر) ve benzerleri gibi kendisine ilhak edilebilecek kalıpları mevcuttur. Ayrıca «آمَنَ» fiilinin ism-i fâili olan «مُأَأْمِن» lafzındaki hemzenin kaidesi hazfedilmektir; dolayısıyla bu hemzenin önce sabit kılındığı, ardından he harfine dönüştürüldüğü iddia edilemez; bunun hiçbir benzeri yoktur. İbn Kuteybe ise «مُهَيْمِناً» kelimesinin ism-i tasgîr (küçültme ismi) olduğunu, aslının ism-i fâil olan «مُؤْمِن» kelimesinin küçültülmüş hali olan «مُؤَيْمِن» olduğunu, sonra da herâka (هَراق) kelimesinde olduğu gibi hemzesinin he harfine dönüştürüldüğünü iddia ederek çok fahiş bir hataya düşmüştür. Bu görüş Ebü'l-Abbâs el-Müberred'e de nispet edilir.
إلاَّ أنَّ الزجاج قال: «وهذا حسنٌ على طريقِ العربية، وهو موافقٌ لِما جاء في التفسير من أنَّ معنى مُهَيْمن: مُؤْمن» وهذا الذي قال الزجاج [واستحسنه أنكره الناسُ عليه وعلى المبرد ومَنْ تَبِعَهما] ، ولما بلغ أبا العباس ثعلباً هذا القولُ أنكره أشدَّ إنكار وأنحى على ابن قتيبة وكتب إليه: أَنِ اتقِ الله فإن هذا كفرٌ أوما أشبهه، لأن أسماء الله تعالى لا تُصَغَّر وكذلك كل اسمٍ معظَّم شرعاً. وقال ابن عطية: «إن النقاش حَكَى أنَّ ذلك لَمَّا بلغ ثعلباً فقال: إنَّ ما قاله ابنُ قتيبة رديءٌ باطل، والوثوبُ على القرآن شديد، وهو ما سمع الحديث من قوي ولا ضعيف، وإنما جمع الكتب من هَوَسٍ غلبه» [وقال أبو البقاء: «وأصل مُهَيْمن: مُؤْيْمِن لأنه مشتق من
Ancak Zeccâc şöyle demiştir: «Arap dili kuralları açısından bu güzel bir izahtır ve tefsirde geçen 'müheymin' kelimesinin 'mü'min' anlamına geldiği rivayetiyle de uyumludur.» Zeccâc'ın söylediği ve [güzel bulduğu bu görüşü âlimler hem ona, hem el-Müberred'e hem de onlara uyanlara karşı şiddetle reddetmişlerdir]. Bu söz Ebü'l-Abbâs Sa'leb'e ulaştığında bunu en sert şekilde kınamış, İbn Kuteybe'ye hücum ederek ona şöyle yazmıştır: «Allah'tan kork; zira bu küfür veya ona benzer bir şeydir; çünkü Yüce Allah'ın isimleri asla küçültülemez (tasgîr yapılamaz), şer'an yüceltilen her isim de böyledir.» İbn Atıyye şöyle der: «Nakkâş'ın naklettiğine göre bu durum Sa'leb'e ulaştığında o şöyle demiştir: İbn Kuteybe'nin söylediği bu söz son derece çürük ve bâtıldır; Kur'an hakkında pervasızca cüret etmek pek tehlikelidir; oysa o güvenilir veya zayıf kimseden hadis dinlemiş biri değildir, kitapları sadece kendisine galebe çalan bir hevesle derlemiştir.» [Ebü'l-Bekâ ise şöyle demiştir: «Müheymin kelimesinin aslı 'müeymin'dir (مُؤَيْمن); çünkü o emanetten türemiştir; zira müheymin şahit demektir ve Arap kelâmında he harfinin asıl kök harf olmasını sağlayacak bir 'heymene' (هَيْمَنَ) fiili yoktur.» Ebü'l-Bekâ'nın bu sözü de bir şey ifade etmez; zira dil ehlinin 'heymene' fiilini naklettikleri daha önce geçmişti.]
الأمانة لأن المهيمنَ الشاهدُ، وليس في الكلام» هَيْمن «حتى تكون الهاء أصلاً» وهذا الذي قاله لي بشيء لِما تقدم من حكايةِ أهلا للغة هَيْمَن] وغايةُ ما في الباب أنهم لم يَسْتعملوه إلا مزيداً فيه الياءُ كبَيْطر وبابِه.
Bu meselede varılacak nihai nokta, Arapların beytara (بَيْطَر) ve benzeri bablarda olduğu gibi bu kelimeyi sadece yâ harfi ziyade edilmiş olarak kullanmış olmalarıdır.
وقرأ ابن محيصن ومجاهد: «ومُهَيْمَنا» بفتح الميم الثانية على أنه اسمُ معفولٍ بمعنى أنه حوفظ عليه من التبديل والتغيير، والفاعل هو الله تعالى: {إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذكر وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ} [الحجر: ٩] أو لحافظ له في كل بلد، حتى إنه إذا غُيِرت منه الحركةُ تنبَّه لها الناسُ ورَدُّوا على قارئِها بالصواب، والضمير في «عليه» على هذه القراءة عائد على الكتاب الأول، وعلى القراءةِ المشهورة عائد على الكتاب الثاني. وروي ابن أبي نجيح عن مجاهد قراءته بالفتح وقال: «معناه: محمد مُؤْتَمَنٌ على القرآن» قال الطبري: «فعلى هذا يكون» مهيمناً «حالاً من الكاف في» إليك «وطَعَن على هذا القول لوجود الواو في» ومهيمنا «لأنها عطف على» مصدقاً «و» مصدقاً «حال من الكتاب لا حال من الكاف؛ إذ لو كان حالاً منها لكان التركيب:» لما بين يديك «بالكاف.
İbn Muhaysın ve Mücâhid: İkinci mîm harfinin fethasıyla «وَمُهَيْمَناً» şeklinde ism-i mef'ûl olarak okumuşlardır; yani o tebdil ve tağyirden (değiştirilip bozulmaktan) korunmuştur. Fâil ise Yüce Allah'tır: {إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذكر وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ} “Şüphesiz o Zikr'i (Kur'an'ı) biz indirdik ve şüphesiz onun koruyucusu da biziz” [Hicr: 9] kavlinde olduğu gibi; yahut her beldede onu koruyanlar vardır, öyle ki ondan bir hareke değiştirilse insanlar bunu fark eder ve okuyana doğrusunu bildirirler. Bu kıraate göre {عَلَيْهِ} ifadesindeki zamir birinci kitaba (Kur'an'a) döner; meşhur kıraate göre ise ikinci kitaba (önceki semavî kitaplara) döner. İbn Ebî Necîh, Mücâhid'den onun fetha ile okuduğunu rivayet etmiş ve: «Bunun anlamı: Muhammed Kur'an üzerine güvenilir bir emin kılınmıştır, demektir» demiştir. Taberî şöyle demiştir: «Buna göre 'مهيمناً' lafzı {إِلَيْكَ} ifadesindeki kâf zamirinden hâl olur.» Taberî, «وَمُهَيْمِناً» lafzındaki vâv harfinin bulunması sebebiyle bu söze itiraz etmiştir; çünkü o «مُصَدِّقاً» lafzına matuftur, «مُصَدِّقاً» ise kâf zamirinden değil Kitap'tan hâldir; zira şayet kâf zamirinden hâl olsaydı ifade kâf ile: «لما بين يديك» şeklinde kurulurdu.
قال الشيخ:» وتأويلُه على أنه من الالتفات من الخطاب إلى الغيبة بعيدٌ عن نظم القرآن، وتقديره: «وجعلناك يا محمد مهيمناً» أبعدُ «يعني أن هذين التأويلين يصلحان أن يكونا جوابين عن قول مجاهد، لكن الأول بعيدٌ والثاني
Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Bunun hitaptan gayba iltifat (sözü başka kipe çevirme) sanatı olduğuna dair tevil Kur'an'ın nazmından uzaktır; 'Ey Muhammed, seni müheymin kıldık' şeklindeki takdiri ise bundan daha da uzaktır.» Yani bu iki tevil Mücâhid'in sözüne birer cevap olmaya elverişlidir, ancak birincisi uzak, ikincisi ise
أبعدُ منه. وقال ابن عطية هنا بعد أن حكى قراءةَ مجاهد وتفسيرَه محمداً ﵇ أنه أمين على القرآن:» قال الطبري: وقولُه ومهيمناً على هذا حالٌ من الكاف في قوله «إليك» قال: وهذا تأويلٌ بعيدٌ من المفهوم «قال:» وغَلِط الطبري في هذه اللفظةِ على مجاهد، فإنه فَسَّر تأويلَه على قراءة الناس: «مهيمناً» بكسر الميم الثانية فَبَعُدَ التأويل، ومجاهد - رحمة الله - إنما يقرأ هو وابن محيصن: «ومهيمَنا» بفتح الميم الثانية فهو بناء اسم المفعول، وهو حالٌ من الكتاب معطوف على قوله: «مصدقاً» وعلى هذا يتجه أنَّ المؤتَمَنَ عليه هو محمد ﵇.
ondan daha da uzaktır. İbn Atıyye burada, Mücâhid'in kıraatini ve Muhammed'in aleyhisselâm Kur'an üzerine emin/güvenilir olduğu şeklindeki tefsirini naklettikten sonra şöyle demiştir: «Taberî şöyle dedi: Buna göre 've müheymenan' sözü 'sana' kavlindeki kâf zamirinden hâldir. Taberî: Bu, anlaşılandan uzak bir tevildir, demiştir.» İbn Atıyye devamla şöyle demiştir: «Taberî bu lafızda Mücâhid'e isnat hususunda hata etmiştir; çünkü o, Mücâhid'in tevilini insanların ikinci mîmin kesresiyle 'müheyminen' şeklindeki kıraatine göre açıklamış, bu yüzden de tevil uzak düşmüştür. Oysa Mücâhid -Allah'ın rahmeti üzerine olsun- İbn Muhaysın ile birlikte ikinci mîmin fethasıyla 've müheymenan' şeklinde okumaktadır; bu ise ism-i mef'ûl kalıbıdır ve 'müseddikan' kavline matuf olarak Kitap'tan hâldir. Buna göre üzerine emin kılınan zâtın Muhammed aleyhisselâm olması yönü belirginleşir.»
قال: و «كذلك مشى مكي ﵀» قلت: وما قاله أبو محمد ليس فيه ما يَرُدُّ على الطبري، فإنَّ الطبري استشكل كونَ «مهيمنا» حالاً من الكاف على قراءة مجاهد، وأيضاً فقد قال ابن عطية بعد ذلك: «ويحتمل أن يكون» مصدقاً ومهيمناً «حالَيْن من الكاف في» إليك «، ولا يَخُصُّ ذلك قراءةَ مجاهد وحده كما زعم مكي، فالناس إنما استشكلوا كونَهما حالين من كاف» إليك «لقلق التركيب، وقد تقدَّم ما فيه وما نقله الشيخُ من التأويلين، وقوله:» لا يخص ذلك «كلامٌ صحيح، وإنْ كان مكي التزمه وهو الظاهر.
İbn Atıyye: «Mekkî rahmetullâhi aleyh de bu şekilde gitmiştir» demiştir. Ben derim ki: Ebû Muhammed'in (İbn Atıyye) bu söylediğinde Taberî'yi cerhedecek bir yön yoktur; çünkü Taberî, Mücâhid'in kıraatine göre «مُهَيْمَناً» lafzının kâf zamirinden hâl olmasını müşkül görmüştür. Ayrıca İbn Atıyye bundan sonra şöyle demiştir: «'مُصَدِّقاً' ve 'مُهَيْمِناً' lafzının {إِلَيْكَ} ifadesindeki kâf zamirinden hâl olmaları muhtemeldir ve bu durum Mekkî'nin iddia ettiği gibi sadece Mücâhid'in kıraatine has değildir.» Dolayısıyla âlimler bu iki kelimenin {إِلَيْكَ} ifadesindeki kâftan hâl olmasını terkipteki tutarsızlık/karışıklık sebebiyle müşkül görmüşlerdir. Bu husustaki açıklamalar ve Şeyh'in naklettiği iki tevil daha önce geçmişti. İbn Atıyye'nin: «Bu durum sadece ona has değildir» sözü doğru bir sözdür; Mekkî bunu ona has kılmış olsa da zâhir olan budur.
و» عليه «في موضع رفع على قراءة ابن محيصن ومجاهد لقيامِه مقامَ الفاعل، كذا قال ابن عَطية، قلت: هذا إذا جعلنا» مهيمناً «حالاً من الكتاب، أمَّا إذا جعلناه حالاً من كاف» إليك «فيكونُ القائمُ مقامَ الفاعلِ ضميراً مستتراً يعودُ على النبي ﵇، فيكون» عليه «أيضاً في محلِّ نصبٍ كما لو قُرِئ به اسمَ فاعل. قوله: {عَمَّا جَآءَكَ} فيه وجهان، أحدهما: -
İbn Muhaysın ve Mücâhid'in kıraatinde «عَلَيْهِ» ifadesi fâil makamına kâim olduğu (nâib-i fâil olduğu) için ref' mahallindedir; İbn Atıyye böyle demiştir. Ben derim ki: Bu, «مُهَيْمَناً» kelimesini Kitap'tan hâl kıldığımız takdirdedir. Ancak onu {إِلَيْكَ} ifadesindeki kâf zamirinden hâl kılarsak, fâil makamına kâim olan şey Peygamber'e aleyhisselâm dönen müstetir (gizli) bir zamir olur; bu durumda «عَلَيْهِ» ifadesi de tıpkı ism-i fâil olarak okunduğundaki gibi nasb mahallinde olur. Yüce Allah'ın: {عَمَّا جَآءَكَ} “sana gelenden” kavlinde iki vecih vardır. Birincisi:
وبه قال أبو البقاء - أنه حال أي: عادلاً عما جاءك، هذا فيه نظرٌ من حيث إنَّ» عن «حرفُ جر ناقص لا يقع خبراً عن الجثة، فكذا لا يقع حالاً عنها، وحرفُ الجر الناقص إنما يتعلق بكون مطلق لا بكونٍ مقيدٍ، لكنَّ المقيدَ لا يجوز حَذْفُه. والثاني: أنَّ» عَنْ «على بابها من المجاوزة، لكن بتضمين» تَتَّبعْ «معنى» تتزَحْزَحْ وتنحرف «أي: لا تحرف متبعاً.
-Ebü'l-Bekâ'nın da söylediği üzere- hâl olmasıdır; yani: Sana gelenden saparak/yüz çevirerek, [demektir]. Bu görüşte şöyle bir eleştiri noktası vardır: «عَنْ» harf-i cerri nâkıs bir harf-i cerr olup zâtın haberi olarak vaki olamaz; dolayısıyla zâttan hâl olarak da vaki olamaz. Nâkıs harf-i cer ancak mutlak bir varlığa (kevn-i mutlaka) taalluk eder, mukayyet bir varlığa taalluk etmez; mukayyet olanın ise hazfedilmesi caiz değildir. İkincisi: «عَنْ» harfinin mücâvezet (uzaklaşma/aşma) şeklindeki kendi asıl anlamında kalmasıdır; ancak «تَتَّبِعْ» fiiline «uzaklaşıp sapmak» anlamı tazammun ettirilmiştir; yani: Uyarak sapma, demektir.
قوله: {مِنَ الحق} فيه أيضاً وجهان، أحدُهما: أنه حالٌ من الضمير المرفوع في» جاءك «والثاني: أنه حالٌ من نفس» ما «الموصولة، فيتعلق بمحذوفٍ، ويجوز أَنْ تكونَ للبيانِ. قوله:» لكل «» كل «مضافة لشيء محذوف، وذلك المحذوفُ يُحتمل أن يكونَ لفظة» أمة «أي: لكل أمة، ويراد بهم جميعُ الناس من المسلمين واليهود والنصارى، ويحتمل أن يكونَ ذلك المحذوفُ» الأنبياء «أي: لكل الأنبياء المقدَّمِ ذكرُهم. و» جَعَلْنا «يُحتمل أن تكونَ متعديةً لاثنين بمعنى صَيَّرْنا، فيكون» لكل «مفعولاً مقدماً، و» شِرْعة «مفعولٌ ثان. وقوله: {منكم} متعلقٌ بمحذوفٍ، أي: أعني منكم، ولا يجوزُ أَنْ يتعلَّق بمحذوف على أنه صفةٌ ل» كل «لوجهين، أحدُهما: أنه يلزمُ منه الفصلُ بين الصفة والموصوف بقوله» جَعَلْنا «وهي جملةٌ أجنبية ليس فيها تأكيدٌ ولا تسديدٌ، وما شأنه كذلك لا يجوز الفصلُ به.
Yüce Allah'ın: {مِنَ الحق} “haktan” kavlinde de iki vecih vardır: Birincisi: {جَاءَكَ} “sana geldi” fiilindeki merfû zamirden hâl olmasıdır. İkincisi: Bizzat mevsûl olan «مَا» lafzından hâl olup mahzuf bir müteallaka bağlanmasıdır; beyaniyye (açıklama) için olması da caizdir. «لِكُلٍّ» kavline gelince: «كُلّ» lafzı mahzuf bir kelimeye muzaftır; bu mahzuf kelimenin «أُمَّة» lafzı olması muhtemeldir; yani her ümmet için [demektir] ve bununla Müslümanlar, Yahudiler ve Hristiyanlardan oluşan insanların tamamı kastedilir. Bu mahzuf kelimenin «الأنبياء» olması da muhtemeldir; yani daha önce zikri geçen bütün peygamberler için, [demektir]. {جَعَلْنَا} “kıldık” fiilinin dönüştürmek (sayyarnâ) anlamında iki mef'ûle müteaddî olması muhtemeldir; bu durumda «لِكُلٍّ» mukaddem mef'ûl, {شِرْعَةً} “bir şeriat” ise ikinci mef'ûl olur. Yüce Allah'ın: {منكم} “sizden” kavli ise mahzuf bir müteallaka bağlıdır; yani: Sizden olanları kastediyorum, [demektir]. {مِنْكُمْ} ifadesinin «كُلّ» lafzına sıfat olarak mahzuf bir kelimeye bağlanması şu iki gerekçeyle caiz değildir: Birincisi: Sıfat ile mevsûfun arasının, içinde tekit veya tesdîd (anlamı pekiştirme) bulunmayan ecnebî (bağımsız) bir cümle olan «جَعَلْنا» ifadesiyle ayrılması gerekir; bu nitelikteki ifadelerle ise aranın ayrılması caiz değildir.
والثاني: أنه يلزم منه الفصلُ بين «جَعَلْنا» وبين معمولِها وهو «شِرْعةً» قاله أبو البقاء وفيه نظر، فإن العامل في «لكل» غيرُ أجنبي، ويدل على ذلك قوله: {أَغَيْرَ الله أَتَّخِذُ وَلِيّاً فَاطِرِ} [الأنعام: ١٤] ففصل بين الجلالة وصفتِها بالعمل في المفعول الأول، وهذا نظيره. وقرأ إبراهيم النخعي ويحيى بن وثاب: «شَرْعة» بفتح الشين، كأن المكسور
İkincisi: «جَعَلْنا» fiili ile onun ma'mûlü olan {شِرْعَةً} lafzının arasının ayrılması gerekir. Ebü'l-Bekâ böyle demiştir; ancak bu görüş tartışmaya açıktır; zira «لكل» lafzındaki âmil ecnebî (yabancı) değildir. Nitekim Yüce Allah'ın: {أَغَيْرَ الله أَتَّخِذُ وَلِيّاً فَاطِرِ} “Gökleri ve yeri yaratan Allah'tan başkasını mı veli edineyim?” [En'âm: 14] kavli buna delalet eder; burada lafza-i celâl ile onun sıfatının arası birinci mef'ûldeki amelle ayrılmıştır; bu durum da onun benzeridir. İbrâhim en-Nehaî ve Yahyâ b. Vessâb şîn harfinin fethasıyla «شَرْعَة» şeklinde okumuşlardır; sanki kesreli olan [şir'a] heyet (tarz/durum) için, fethalı olan [şer'a] ise masdardır.
للهيئة والمفتوح مصدر.
[Kesreli olan] heyet (durum/tarz) için, fethalı olan ise masdardır.
والشِرْعة في الأصل: السُّنَّةُ، ومنه: {شَرَعَ لَكُم مِّنَ الدين} [الشورى: ١٣] أي: سَنَّ والشارع: الطريق، وهو من الشريعةِ التي هي في الأصل الطريقُ المُوصِلُ إلى الماء، ومنه قوله:
Şir'a (شِرْعَة) kelimesi aslen sünnet (izlenen yol) demektir. Nitekim: {شَرَعَ لَكُم مِّنَ الدين} “Dinden size şeriat kıldı (hüküm koydu)” [Şûrâ: 13] kavli de buradan gelir; yani yol olarak belirledi, demektir. Şâri' (شارع) ise yoldur; bu da aslen suya ulaştıran yol demek olan şeriattan (الشريعة) türemiştir. Şairin şu sözü de bundandır:
١٧٣ - ٥- وفي الشرائعِ منْ جِلاَّنَ مُقْتَنِصٌ ... بالي الثيابِ خَفيُّ الصوتِ مُنْزَرِبُ
173 - 5- Ve Cillân su yollarında bir avcı vardır ki ... Elbiseleri eskimiş, sesi kısık ve gizlenmiştir.
والمِنْهاج: مشتق من الطريق النَّهْج وهو الواضح، ومنه قولُه
Minhâc (مِنْهاج) kelimesi ise apaçık olan demek olan «en-nehc» (النَّهْج) yolundan türemiştir. Nitekim şairin şu sözü de bundandır:
١٧٣ - ٦- مَنْ يَكُ ذا شَكٍّ فهذا فَلْجُ ... ماءٌ رُواءٌ وطريقٌ نَهْجُ
173 - 6- Kim şüphe içinde olursa işte bu ayrım noktasıdır ... Bol ve tatlı bir su ile apaçık bir yoldur.
أي: واضحٌ، يُقال: طريق مَنْهَجٌ ونَهْجٌ. وقال ابن عطية: «مِنْهاج مثالُ مبالغةٍ من نَهَج» يعني نحو قولهم: «إنه لمِنْحار بوائكَها» / وهو حسن، وهل الشرعةُ والمنهاجُ بمعنى، كقوله:
Yani apaçıktır. «طَرِيقٌ مَنْهَجٌ ونَهْجٌ» (Apaçık bir yol) denir. İbn Atıyye: «Minhâc, nehece kökünden bir mübalağa sîgasıdır» demiştir; yani Arapların: «İnnehû le-minhâru bevâikihâ» (O, develerini çokça boğazlayandır) sözleri kabîlindendir; bu güzel bir izahdır. Şir'a ve minhâc kelimelerinin şu beyitte olduğu gibi aynı anlamda olup olmadığı:
١٧٣ - ٧-. . . . . . . . . . . . . . . . . . ... وهند أتى مِنْ دونِها النَّأْيُ والبُعْدُ
173 - 7- . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... Ve Hind ile arasına uzaklık ve ıraklık girdi.
[وكقوله:]
[Ve şu beyitteki gibi:]
١٧٣ - ٨-. . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... وأَلْفَى قولَها كَذِباً ومَيْنا
173 - 8- . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... Ve onun sözünü yalan ve uydurma buldu.
أو مختلفان؟ فالشِّرْعة ابتداءُ الطريق، والمِنْهاج الطريق المستمر، قاله المبرد، أو الشِرْعَةُ الطريقُ واضحاً كان أو غيرَ واضح، والمنهاج الطريق الواضح فقط، فالأول أعمُّ، قاله ابن الأنباري، أو الدين والدليل؟ خلاف مشهور.
Yoksa farklı anlamlarda mı olduğu hususunda meşhur bir ihtilaf vardır: Şir'a yolun başlangıcı, minhâc ise devam eden yoldur; bunu el-Müberred söylemiştir. Yahut şir'a açık olsun olmasın genel olarak yoldur, minhâc ise sadece açık yoldur; dolayısıyla birincisi daha geneldir; bunu İbnü'l-Enbârî söylemiştir. Yahut [biri] din, [diğeri] delildir.
قوله: {ولكن لِّيَبْلُوَكُمْ} متعلقٌ بمحذوف فقدَّره أبو البقاء «ولكنْ فَرَّقكم ليبلوكَم» وقدَّره غيرُه: «ولكن لم يَشَأْ جَعْلَكم أمةً واحدة» وهذا أحسنُ لدلالة اللفظ والمعنى عليه. و «جميعاً» حال من «كم» في «مرجعكم» ، والعاملُ في هذه الحال: إمَّا المصدرُ المضافُ إلى «كم» فإنَّ «كم» يحتمل أَنْ يكونَ فاعلاً، والمصدرُ يَنْحَلُّ لحرف مصدري وفعل مبنيٍ للفاعل، والأصلُ: «تَرْجعون جميعاً» ويحتمل أن يكونَ معفولاً لم يُسَمَّ فاعله على أن المصدر ينحلُّ لفعل مبني للمفعول أي: يُرْجِعُكم الله، وقد صُرِّح بالمعنيين في مواضع، وإمَّا أن يعملَ فيها الاستقرارُ المقدرفي الجار وهو «إليه» ، و «إليه مَرْجِعُكم» يُحتمل أن يكونَ من بابِ الجمل الفعلية أو الجمل الاسمية، وهذا واضحٌ بما تقدَّم في نظائره، و «فَيُنَبِّئُكم» هنا من «نَبَّا» غيرَ متضمنةٍ معنى «أعلم» فلذلك تَعَدَّت لواحدٍ بنفسها وللآخر بحرف الجر.
Yüce Allah'ın: {ولكن لِّيَبْلُوَكُمْ} “fakat sizi sınamak için” kavli mahzuf bir ifadeye taalluk eder; nitekim Ebü'l-Bekâ bunu «fakat sizi sınamak için sizi fırkalara ayırdı» şeklinde takdir etmiştir. Başkası ise: «Fakat sizi tek bir ümmet kılmayı dilemedi» şeklinde takdir etmiştir; lafız ve anlamın buna delalet etmesi sebebiyle bu takdir daha güzeldir. {جَمِيعاً} “hepiniz” kelimesi {مَرْجِعُكُمْ} “dönüşünüz” lafzındaki «كم» zamirinden hâldir. Bu hâldeki âmil ise: Ya «كم» zamirine muzaf olan masdardır; zira «كم» zamirinin fâil olması muhtemeldir ve masdar masdar harfine ve ma'lûm (etken) fiile çözülür; aslı «تَرْجِعُونَ جميعاً» (hepiniz dönersiniz) şeklindedir. Ya da masdarın meçhul fiile çözülmesi esasına göre nâib-i fâil olması muhtemeldir; yani «Allah sizi döndürür» demektir; nitekim çeşitli yerlerde her iki anlam da açıkça ifade edilmiştir. Ya da bu hâlde amel eden şey {إِلَيْهِ} “O'nadır” car-mecrurundaki mukadder istikrardır. {إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ} cümlesinin fiil cümlesi veya isim cümlesi kabîlinden olması muhtemeldir; benzerlerinde geçen açıklamalardan ötürü bu açıktır. Buradaki {فَيُنَبِّئُكُم} “size haber verecektir” fiili «أَعْلَمَ» (bildirdi) anlamını içermeyen «نَبَّأَ» fiilindendir; bu sebeple bizzat kendisiyle bir mef'ûle, harf-i cer ile de diğer mef'ûle müteaddî olmuştur.
قوله تعالى: {وَأَنِ احكم} : فيه أربعةُ أوجه، أحدها: أنَّ محلَّها النصبُ عطفاً على الكتاب، أي: وأَنْزلنا إليكم الحكمَ. والثاني: أنها في محلِّ جرٍ عطفاً على «بالحق» أي: أَنْزلناه بالحقِّ وبالحكم «وعلى هذا
Yüce Allah'ın: {وَأَنِ احكم} “Ve hükmetmen...” kavlinde dört vecih vardır: Birincisi: Kitap lafzına matuf olarak mahallen mansub olmasıdır; yani: Size hükmü de indirdik, [demektir]. İkincisi: {بالحق} “hak ile” ifadesine matuf olarak mahallen mecrur olmasıdır; yani: Onu hak ile ve hüküm ile indirdik, [demektir]. Bu
الوجهِ فيجوزُ في محلِّ» أَنْ «النصبُ والجرُّ على الخلافِ المشهور. والثالث: أنَّها في محلِّ رفعٍ على الابتداء وفي تقديره خبره احتملان أحدُهما: أنْ تقدِّر متأخراً أي: حكمُك بما أنزلَ اللهُ أمرُنا أو قولنا، والآخر: أن تقدِّره متقدماً أي: ومن الواجبِ أن احكم أي: حكمُك. والرابع: أنها تفسيريةٌ، قال أبو البقاء:» وهو بعيدٌ لأن الواو تمنع من ذلك، والمعنى يُفْسِدُ ذلك، لأنَّ «أَنْ» التفسيريةَ ينبغي أن يَسْبِقها قولٌ يُفَسَّر بها «أمَّا ما ذكره مِنْ مَنْعِ الواو أَنْ تكون» أَنْ «تفسيريةً فواضح، وأمَّا قولُه:» يسبِقُها قولٌ «إصلاحُه أن يقولَ:» ما هو بمعنى القول لا حروفه «ثم قال:» ويمكنُ تصحيحُ هذا القولِ بأن يكون التقدير: وأمرناك، ثم فَسَّر هذا الأمرَ ب «احكم» ومنع الشيخُ من تصحيحِ هذا القول بما ذكره أبو البقاء، قال: «لأنه لم يُحْفَظْ من لسانِهم حذفُ الجملةِ المفسَّرة ب» أَنْ «وما بعدها» وهو كما قال. وقراءتا ضمِّ نونِ «أن» وكسرِها واضحتان مِمَّا تقدَّم في البقرة: الضمة للإِتباع والكسر على أصل التقاء الساكنين. والضميرُ في «بينهم» : إمَّا لليهود خاصةً وإمَّا لجميع المتحاكمين.
veche göre «أَنْ» edatının mahallinde meşhur ihtilaf üzere nasb da cer de caizdir. Üçüncüsü: Mübteda olarak ref' mahallinde olmasıdır; haberinin takdirinde iki ihtimal vardır: Biri muahhar (sonraya kalmış) takdir edilmesidir; yani: Allah'ın indirdiğiyle hükmetmen bizim emrimiz veya sözümüzdür, [demektir]. Diğeri ise mukaddem (öne geçmiş) takdir edilmesidir; yani: Hükmetmen, yani senin hükmün vâciptir/farzdır, [demektir]. Dördüncüsü: Tefsiriyye olmasıdır. Ebü'l-Bekâ şöyle der: «Bu uzaktır; çünkü vâv harfi buna engeldir ve anlam da bunu bozar; zira tefsiriyye olan 'أَنْ' edatından önce kendisiyle tefsir edilecek bir sözün geçmesi gerekir.» Ebü'l-Bekâ'nın vâv harfinin «أَنْ» edatının tefsiriyye olmasına engel teşkil edeceğine dair zikrettiği husus açıktır. Ancak «öncesinde bir sözün geçmesi gerekir» sözünün düzeltilmiş şekli şudur: «Lafzıyla değil anlamıyla söz bildiren bir ifadenin geçmesi gerekir.» Ebü'l-Bekâ sonra şöyle demiştir: «Takdirin 'Ve sana emrettik' şeklinde yapılması, ardından bu emrin 'hükmet' diye tefsir edilmesi suretiyle bu görüşü tashih etmek mümkündür.» Şeyh [Ebû Hayyân], Ebü'l-Bekâ'nın zikrettiği gerekçeyle bu görüşün tashih edilmesine mani olmuş ve şöyle demiştir: «Çünkü onların (Arapların) dilinde 'أَنْ' ve sonrasıyla tefsir edilen cümlenin hazfedildiği işitilmemiştir.» Durum onun dediği gibidir. «أَنْ» edatının nûn harfinin dammeli ve kesreli okunması, Bakara Sûresi'nde geçen açıklamalardan ötürü açıktır: Damme itbâ' (uyum) içindir, kesre ise iki sakinin buluşmasındaki asıl kural gereğidir. {بَيْنَهُمْ} “aralarında” ifadesindeki zamir: Ya sadece Yahudilere aittir ya da muhakeme olmak isteyenlerin tamamına aittir.
قوله: {أَن يَفْتِنُوكَ} فيه وجهان، أظهرُهما: أنه معفولٌ من أجله أي: احْذَرهم مخافةَ أَنْ يَفْتِنوك. والثاني: أنها بدلٌ من المفعول على جهةِ الاشتمال كأنه [قال] : «واحْذَرْهُمْ فتنتهم» كقولك: «أعجبني زيد علمُه» وقوله: {فَإِن تَوَلَّوْاْ} قال ابن عطية: «قبلَه محذوفٌ يدل عليه الظاهرُ تقديرُه: لا تتبعْ واحذَرْ، فإنْ حَكَّموك مع ذلك واستقاموا لك فنعِمَّا ذلك، وإن تَوَلَّوا فاعَلْم» ويَحْسُن أن يُقَدَّر هذا المحذوفُ المعادلُ بعد قولِه: «لفاسقون» والذي ينبغي إلاَّ يقال في هذا النوع ثَمَّ حذفٌ؛ لأن ذلك من بابِ فحو الخطاب، والأمرُ فيه واضح.
Allah Teâlâ'nın: { أَن يَفْتِنُوكَ } “seni saptırmalarından” ifadesinde iki vecih vardır: Bunların en açığı, mef‘ûlün lieclih (gerekçe bildiren tümleç) olmasıdır; yani: "Seni saptırmalarından korkarak onlardan sakın." İkincisi ise, mef‘ûlden bedel-i iştimal (kapsam bedeli) olmasıdır; sanki şöyle [buyurmuştur]: «واحْذَرْهُمْ فتنتهم» "Onların saptırmasından sakın", tıpkı senin: «أعجبني زيد علمُه» "Zeyd'in ilmi hoşuma gitti" demen gibidir. Allah Teâlâ'nın: { فَإِن تَوَلَّوْاْ } “Eğer yüz çevirirlerse” ifadesine gelince; İbn Atiyye şöyle demiştir: «Bunun öncesinde, zahirin delalet ettiği hazfedilmiş [gizli bir ifade] vardır. Takdiri şöyledir: [Onlara] uyma ve sakın! Eğer buna rağmen seni hakem tayin eder ve sana karşı dürüst davranırlarsa ne âlâ! Şayet yüz çevirirlerse bil ki...» Karşıt olan bu hazfedilmiş ifadenin: «لفاسقون» "şüphesiz yoldan çıkmış kimselerdir" ifadesinden sonra takdir edilmesi de güzel olur. Ancak bu tür [durumlarda] bir hazif olduğunu söylememek daha uygundur; çünkü bu, fahve'l-hitab (sözün gelişinden anlaşılan mana) türündendir ve bu husustaki durum gayet açıktır.
قوله تعالى: {أَفَحُكْمَ} : الجمهورُ على ضم الحاء وسكون الكاف ونصب الميم، وهي قراءةٌ واضحة. «حكمَ» مفعول مقدم، و «يبغون» فعل وفاعل، وهو المستفهم عنه في المعنى، والفاءُ فيها القولان المشهوران: هل هي مؤخرة على الهمزة وأصلُها التقديمُ، أو قبلَها جملةٌ عطَفَتْ ما بعدها عليها تقديره: أَيَعْدِلون عن حكمِك فيبغون حكمَ الجاهلية؟ وقرأ ابن وثاب الأعرج وأبو رجاء وأبو عبد الرحمن برفع الميم، وفيها وجهان، أظهرُهما: - وهو المشهورُ عند المُعْرِبين - أنه مبتدأ، و «يبغون» خبره، وعائد المبتدأ محذوفٌ تقديرُه: «يَبْغُونه» حملاً للخبرِ على الصلة. إلا أن بعضهم جعلَ هذه القراءة خطأً، حتى قال أبو بكر بن مجاهد: «هذه القراءةُ خطأ» وغيرُه يجعلُها ضعيفةً، ولا تبلغُ درجة الخطأ، قال ابن جني في قول ابن مجاهد: «ليس كذلك، ولكنه وَجْهُ غيرِه أقوى منه، وقد جاء في الشعر، قال أبو النجم:
Yüce Allah'ın: {أَفَحُكْمَ} “Hükmünü mü...” kavline gelince: Cumhur, hâ harfinin dammesi, kâf harfinin sükûnu ve mîm harfinin nasbı ile okumuştur ki bu gayet açık bir kıraattir. «حُكْمَ» mukaddem mef'ûldür, {يَبْغُونَ} “ararlar” ise fiil ve fâildir; mana bakımından hakkında soru sorulan (istifham konusu) da odur. Fâ harfinde meşhur iki görüş vardır: Hemzeden sonraya mı bırakılmıştır ve aslı öne geçmek midir, yoksa kendisinden önce sonrasını kendisine matuf kılan bir cümle mi vardır ki takdiri şöyledir: Senin hükmünden sapıp da Câhiliye hükmünü mü arıyorlar? İbn Vessâb, el-A'rec, Ebû Recâ ve Ebû Abdirrahmân mîm harfinin ref'i ile okumuşlardır; bunda iki vecih vardır: En açığı -ki irap âlimleri nezdinde meşhur olan budur- mübteda olması, «يبغون» fiilinin onun haberi olması ve haberin sıla cümlesine hamledilmesi suretiyle mübtedanın aid zamirinin mahzuf olup takdirinin «يَبْغُونَهُ» şeklinde olmasıdır. Ancak bazısı bu kıraati hatalı saymıştır; hatta Ebû Bekr b. Mücâhid: «Bu kıraat bir hatadır» demiştir. Başkaları ise bunu hata derecesine ulaştırmayarak zayıf saymıştır. İbn Cinnî, İbn Mücâhid'in sözü hakkında şöyle demiştir: «Durum öyle değildir; bilakis diğer vecih bundan daha kuvvetlidir ve bu kullanım şiirde gelmiştir. Nitekim Ebü'n-Necm şöyle demiştir:
١٧٣ - ٩- قد أصبحَتْ أمُّ الخيارِ تَدَّعي ... عليَّ ذنباً كلُّه لم أَصْنَعِ
173 - 9- Ümmü'l-Hıyâr benden davacı oldu ... Bütünüyle işlemediğim bir günahı bana yükleyerek.
أي: لم أصنعه» قال ابن عطية: «هكذا الراويةُ وبها ويتم المعنى الصحيح، لأنه أرادَ التبرُّؤ من جميع الذنوب، ولو نَصَب» كل «لكان ظاهرُ قوله أنه صنع بعضَه» قالت: هذا الذي ذكره أبو محمد معنى صحيح نصَّ عليه أهل علم المعاني والبيان، واستشهدوا على ذلك بقوله ﵇ حين سأله ذو اليدين فقال: «أَقَصَرْتَ الصلاة أم نسيت؟ فقال:» كلُّ ذلك لم يكن «أرادَ ﵇ انتفاءَ كلِّ فردٍ فردٍ، وأفاد هذا المعنى تقديمُ» كل «قالوا: ولو قال:» لم يكن كلُ ذلك «لاحتمل الكلام أن البعض غيرُ منفيّ، وهذه المسألة تُسَمَّى عمومَ السلب، وعكسُها نحو:» لم أصنعْ كلَّ ذلك «يُسَمَّى سلبَ العموم، وهذه مسألةٌ مفيدة فأتقنتُها، وإن كان بعضُ الناسِ قد فهم عن سيبويه غيرَ ما ذكرت لك.
Yani: «Onu işlemedim» [demektir]. İbn Atıyye şöyle demiştir: «Rivayet böyledir ve sahih mana bununla tamamlanmaktadır; zira o, günahların hepsinden beri olduğunu kastetmiştir. Eğer «küll» kelimesini nasb ile okusaydı, sözünün zâhiri onun bir kısmını işlediği anlamına gelirdi.» [Ben] derim ki: Ebû Muhammed'in zikrettiği bu husus, Meânî ve Beyân ehlinin açıkça belirttiği sahih bir manadır. Buna delil olarak da Zü'l-Yedeyn aleyhisselâm'a: «Namazı kısalttın mı yoksa unuttun mu?» diye sorduğunda onun: «Bunların hiçbiri olmadı (Küllü zâlike lem yekün)» buyurmasını delil getirmişlerdir. O [Peygamber] aleyhisselâm, [bu ihtimallerin] her bir ferdinin tek tek nefyedilmesini kastetmiştir; «küll» lafzının öne alınması bu manayı sağlamıştır. Âlimler şöyle demiştir: Şayet «Lem yekün küllü zâlike» deseydi, söz bir kısmının nefyedilmemiş olabileceği ihtimalini taşırdı. Bu mesele 'umûmu's-selb' (olumsuzluğun genelliği) olarak adlandırılır. Bunun zıddı olan «Lem asna' külle zâlik» (Bütün bunları yapmadım) gibi kullanımlar ise 'selbü'l-umûm' (genelliğin olumsuzlanması) diye isimlendirilir. Bu faydalı bir meseledir, bunu iyice kavrayıp zapt ettim; her ne kadar bazı kimseler Sîbeveyh'ten sana aktardığımdan farklı bir şey anlamış olsalar da.
ثم قال ابن عطية:» وهو قبيحٌ - يعني حَذْفَ العائد من الخبر - وإنما يُحْذَفُ الضمير كثيراً من الصلة، ويُحْذَفُ أقلَّ من ذلك من الصفة، وحَذْفُه من الخبرِ قبيحٌ «ولكن رجَّح البيتَ على هذه القراءةِ بوجهين، أحدُهما: أنه ليس في صدرِ قوله ألفُ استفهام تطلب الفعل كما هي في» أفحكم «، والثاني: أن في البيت عوضاً من الهاء المحذوفة / وهو حرفُ الاطلاق، أعني الياء في» اصنعي «فتضعفُ قراءة مَنْ قرأ» أفحكمُ الجاهلية يبغون «وهذا الذي ذكره ابن عطية في الوجه الثاني كلامٌ لا يعبأ به، وأمَّا الأول فهو قريبٌ من الصواب، لكنه لم ينهضْ في المنعِ ولا في التقبيح، وإنما ينهضُ دليلاً عن الأحسنيَّة أوعلى أن غيرَه أَوْلى منه، وهذه المسألَةُ ذكر بعضُهم الخلافَ فيها بالنسبة إلى
Sonra İbn Atıyye şöyle demiştir: «Haberden aid zamirinin hazfedilmesi çirkindir. Zamir, sıladan çokça hazfedilir, sıfattan bundan daha az hazfedilir, haberden hazfedilmesi ise çirkindir.» Ancak beyti şu kıraate iki vecihle tercih etmiştir: Birincisi: Sözünün başında, «E-fe-hukme» ifadesinde olduğu gibi fiil talep eden bir istifham elifinin bulunmamasıdır. İkincisi: Beyitte hazfedilen hâ zamirinin yerine geçen bir bedel vardır / o da itlak harfidir; yani «ısna'î» lafzındaki yâ harfidir. Dolayısıyla «E-fe-hukmü'l-câhiliyyeti yebğûn» şeklinde okuyanın kıraati zayıf düşer. İbn Atıyye'nin bu ikinci vecihte zikrettiği şey, itibar edilmeyecek bir sözdür. Birincisine gelince, o doğruya yakındır; ancak caiz olmama (men) ve çirkin görme (takbih) konusunda bir dayanak teşkil etmez, sadece daha güzel olduğuna veya diğerinin daha evla olduğuna delil teşkil eder. Bu meselede bazısı bir türe nispetle ihtilafı zikretmiş,
نوعٍ، ونَفَى الخلافَ فيها - بل حكى الإِجماع على الجواز - بالنسبة إلى نوع آخر، فحكى الإِجماعَ فيما إذا كان المبتدأُ لفظَ» كل «أو ما أشبهها في العموم والافتقار، فأمَّا» كل «فنحو:» كلُّ رجلٍ ضربت «وتقويه قراءةُ ابن عامر: {وكلُّ وعد الله الحسنى} ويريد بما أشبه» كلا «نحو:» رجلٌ يقولُ الحقَّ انصرْ «أي: انصُرْه، فإنه عامٌّ ويفتقر إلى صفة، كما أن» كلاً «عامةٌ وتفتقر إلى مضاف إليه، قال:» وإذا لم يكن المبتدأُ كذلك فالكوفيون يَمْنعون حذفَ العائد، بل ينصبون المتقدم مفعولاً به، والبصريون يُجيزون: «زيدٌ ضربتُ» أي ضربته، وذكره القراءةَ.
başka bir türe nispetle ise ihtilafı nefyetmiş, hatta caiz olduğu hususunda icma nakletmiştir. Mübtedanın «küll» lafzı veya genellik ve ihtiyaç duyma (iftikar) bakımından ona benzeyen bir lafız olması durumunda icma olduğunu nakletmiştir. «Küll» lafzına örnek: «Küllü raculin darabtü» (Dövdüğüm her adam) sözüdür. Bunu İbn Âmir'in {وكلُّ وعد الله الحسنى} [kıraati] desteklemektedir. «Küll» lafzına benzeyenle kastettiği ise: «Racülün yekûlü'l-hakka'nsur» yani: «İnsurhu» (Hak söyleyen bir adama yardım et) gibi sözlerdir; zira bu lafız geneldir ve sıfata muhtaçtır; tıpkı «küll» lafzının genel olup muzafun ileyhe muhtaç olması gibi. Şöyle demiştir: «Mübteda böyle olmadığında Kûfeliler aid zamirin hazfini menederler, bilakis öne geçen lafzı mef'ûlün bih olarak nasbederler. Basralılar ise 'Zeydün darabtü' yani 'darabtühû' demeyi caiz görürler.» Ve bu kıraati zikretmiştir.